De locis theologicis

EXEMPLUM PRIMUM, UBI PRINCIPIUM THEOLOGIAE IN QUAESTIONEM VERTITUR

De Eucharistiae sacrificio prima mihi cum Vuicleffistis et Lutheranis controversia est. Facioque contra institutum meum, cum de re apertissima disputationem instituo. Nam si quid adeo certum et exploratum est, ut de eo inter viros doctos constanter perpetuoque convenerit, argumentari non soleo, ne rem minime dubiam argumentando dubiam faciam. Nec vero in hoc dabo operam, ut rem plane in ecclesia definitam meis ego argumentis probem, sed in id potius incumbam, ut unum e Theologiae principiis non tam ratiocinatione quam expositione confirmem. Ita fiet, ut veritate illustrata omnium tenebras depellam errorum. Quanquam argumenta pro ecclesiae sacrificio certissima sunt; quibus autem Lutherani contra pugnant, ut ipsis quidem videtur, sunt maxima, ut ego vero sentio, friuola et commenticia sunt omnia, vix digna lucubratione et ingenio anicularum, talia certe, propter quae non modo a communi fidelium sensu cuique esset sed nec ab amici unius privata opinione discedendum. At discipuli caeci magistri furentis rapiuntur errore sibique Eucharistiam non esse sacrificium argumentando persuadent. (Primum argumentum) Calvinus porro illo Apostoli testimonio (Hebr. 7) in primis nititur: Et alii quidem plures facti sunt sacerdotes, idcirco quod morte prohiberentur permanere. Hic autem eo quod maneat in aeternum, sempiternum habet sacerdotium. Unde et salvare in perpetuum potest accedentes per ipsum ad Deum semper vivens ad interpellandum pro nobis. Talis enim decebat ut nobis esset pontifex, sanctus, innocens, impollutus, segregatus a peccatoribus et excelsior caelis factus, qui non habet necessitatem quotidie, quemadmodum sacerdotes, prius pro suis delictis hostias offerre, deinde pro populi; hoc enim fecit semel se offerendo. Lex enim homines constituit sacerdotes infirmitatem habentes, sermo autem iurisiurandi, qui post legem est, filium in aeternum perfectum. Quo loco Paulus sacerdotium veteris testamenti a novi sacerdotio distinguit, quod in illo plures erant sacerdotes, in hoc unicus est sacerdos. Huius vero rei causam explicat quod illi mortales erant: quare indigebant successoribus, qui in demortuorum locum subrogarentur. At Christo, qui immortalis est, nullos oportet succedentes vicarios

substituere, quales ii sunt, qui nunc quotidie sacrificant et plures ipsi atque mortales ad umbras legis deflectunt, in qua plures iidemque mortales facti sunt sacerdotes. Nostri quoque sacerdotes infirmi et ipsi sunt habentque necessitatem quotidie, quemadmodum veteres, prius pro suis delictis hostias offerre, deinde pro populi. Novi ergo isti, cum sint veteribus simillimi, legales sacerdotes sunt, non evangelici. Confirmat autem, ut ait, hoc illud vel maxime, quod sacerdos a Deo vocatus esse debet, quemadmodum Aaron, ut Apostolus idem affirmat (Hebr. 5); at nullam vocationem proferre nos possumus, quae nostro sacerdotio patrocinetur. Euanescit igitur sacrificium, quod sine sacerdote esse non potest. (Secundum argumentum) Existimat rursum Calvinus idem Paulum cum ecclesiae fide pugnare, cum in eadem epistola (Hebr. 9) inquit: Nec ut saepe offerat semetipsum, quemadmodum pontifex intrat in Sancta per singulos annos in sanguine alieno. Alioquin oportebat frequenter eum pati ab origine mundi. Nunc autem semel in consummationem saeculorum ad destitutionem peccati per hostiam suam apparuit. Quo ex loco iterum colligit nostros sacerdotes esse legales, qui non modo per singulos annos verum etiam per singulos dies intrant in sancta offerentes alienum sanguinem, qui semel iuxta Apostolum oblatus est. Cum vero diserte Paulus asserat hostiam, quae oblatione sacrificatur, immolari et occidi necesse esse, profecto si singulis Missis Christus in sacrificium offertur, singulis quoque Missis interficitur. Aut ergo Pauli argumentum uanum est, cum ait Alioquin oportebat eum frequenter pati ab origine mundi, aut si Christus in sacrificium exhibetur, vere patitur. At corpus vivum et impassibile in altari nos offerimus; oblatio igitur forsitan esse poterit, sacrificium nullo modo. Hoc vero illud argumentum est, quod Calvinus atque Oecolampadius mire iactant, et nondum collata manu tamquam feroces victores insultant. (Tertium argumentum) Illum praeterea locum (Hebr. 10) Lutherani pressius urgent: Umbram habens lex futurorum bonorum, non ipsam imaginem rerum per singulos annos eisdem ipsis hostiis, quas offerunt indesinenter, nunquam potest accedentes perfectos facere; alioquin cessassent offerri, ideo quod nullam haberent ultra conscientiam peccati cultores semel mundati. Et post multa alia, quae referre longum est, ita legimus: Omnis quidem sacerdos praesto est quotidie ministrans et easdem saepe offerens hostias…; hic autem unam pro peccatis offerens hostias…, una oblatione consummavit in sempiternum sanctificatos. Oblationes igitur veteris testamenti imbecillas ac debiles ostendit Paulus, quod saepius iterabantur. Qui ergo in nova lege eadem sacrificia iterant, ii sua repetitione testes sunt oblationes suas priores infirmas exiguasque fuisse atque adeo Christi oblationem fuisse imperfectam, quia quotidie multas adiiciunt. Medicamenti enim illa virtus est», quod Chrysostomus ait, «ut semel imponatur, et non frequenter (Hom. 17 in epist. ad Hebr.). Et Theophilactus pharmaca, inquit, fortiora semel etiam imposita curant; quae autem saepius iterantur et imponuntur, hoc ipso ostenduntur minus fortia (…). Sed et pharmacum, quod saepe admouetur idem, significat eandem aegritudinem interturbare laborantem (In 10 cap. epist. ad Hebr.). Quocirca si eadem etiam hostia novis sacerdotum oblationibus quasi idem medicamentum saepius apponitur, prima Christi oblatio nec perfecte curavit aegrotos nec consummavit in aeternum sanctificatos, utpote cum homines novis quotidie ac repetitis sacrificiis curentur, sanctificentur, consummentur.

Adde quod paulo post Apostolus asserit: Ubi peccatorum remissio est, iam non esse oblationem pro peccato. Post Christi igitur hostiam unicam, qua omnia sunt in cruce expiata delicta, post remissas etiam per Christi sacramenta iniquitates, nulla reliqua est oblatio pro peccato. Non est itaque in ecclesia huiusmodi sacrificium. Id quod Apostolus e uestigio testatur inquiens: voluntarie peccantibus nobis post acceptam notitiam veritatis, iam nulla relinquitur pro peccatis hostia. Qui autem nullam dicit, is non baptisma solum, sed nullam dicit hostiam superesse. Nos autem dicimus, quod aliqua superest: contra Apostolum ergo dicimus. Neque his occurri potest, inquiunt, praetexendo in nova lege non varia esse aut multa sacrificia, ut olim in lege, sed unum idem saepe repeti, quomodo Chrysostomus et Theophilactus occurrunt. Quoniam Apostolus a novo testamento non solum multarum diversarumque rerum sacrificia reiicit, sed eiusdem etiam hostiae repetitam oblationem damnat in haec verba: Neque ut saepe offerat semetipsum, etc. (Hebr. 9). At Christus in altari se ipsum nunc etiam offert, ut posterius ex catholicorum sententia ostendetur. Iteratam quoque oblationem in veteri testamento ideo factam esse dicit, quia prior erat imperfecta (Hebr. 10). Sive autem plures res sive eadem saepius offeratur, Pauli argumentum manet invictum, si prima oblatio perfecta esset, nulla posteriore indigere: ita posteriores sacerdotes ab offerendo cessaturos. Quo fieri argumentantur, ut illud alterum catholicorum effugium uanum etiam sit: nempe Apostolum loqui de oblatione cruenta, qua Christus semel in cruce defunctus est, nostras autem esse incruentas. Sive enim cruentum seu incruentum sacrificium sit, si saepius resumitur, prior oblatio non perfecte sanctificavit nec exhausit delicta praeterita, pro quibus alia hostia profertur. Nulla itaque, ut putant, rima effugere possumus, sed fateamur necesse est totam ad Hebraeos Epistolam novorum sacrificia sacerdotum explodere, praesertim cap. 10, ubi si Paulus de cruenta solum hostia sermonem faceret, facile eluderetur, vel quum ait Ubi autem horum remissio, iam non est oblatio pro peccato, vel etiam magis quum dicit Voluntarie peccantibus nobis… nulla relinquitur pro peccatis hostia. Nihil enim interest cruenta sit an incruenta, si oblatio est et hostia pro peccato. (Quartum argumentum) Ad haec, Matthaeus (Matth. 26), Lucas (Luc. 22) et Paulus (1 Cor. 11) aperte narrant Dominum in ultima coena non obtulisse quidem corpus et sanguinem Deo, sed Eucharistiam discipulis accipiendam distribuisse. Optima igitur Missa illa erit, quae erit primae quam simillima; prima autem coena fuit, non sacrificium. Etenim si sanguinem pro peccatis tunc Christus obtulisset, iam ante crucem essent remissa peccata, nisi frustra Christi sanguis in Coena oblatus est, qui peccatorum remissionem non obtinuit, quam vel nunc obtinet Patri a sacerdotibus exhibitus. (Quintum argumentum) Ea insuper loca nobis Lutherus obiicit, quibus locis calix sanguinis Christi testamentum dicitur (Luc. 22, 1 Cor. 11). Testamentum vero non est opus haeredis sed testatoris; at sacrificium opus est nostrum; sacramentum igitur sanguinis non est sacrificium. Hanc vero ratiocinationem, bone Deus, quanto verborum ornatu quasi simiam purpura uestit! Quae est, inquit, tanta temeritas, ut testamentum, hoc est, promissionem haereditatis nos opus esse nostrum dicamus, quod testatori in satisfactionem exhibemus? Et ubi de acceptis gratos nos esse oportet, ibi accedamus superbi daturi accipienda, ut testator iam non suorum largitor bonorum, sed nostrorum sit acceptor? Neque enim fieri potest, ait, ut idem ab eodem simul et recipiatur et detur, et offeratur et acceptetur. Quam vero insanus erit pauper et indigens, si bonum opus dicat se conferre diviti, de cuius manu accipit beneficium?

(Sextum argumentum) Afferunt etiam in hanc rem sanctorum veterum testimonia. Primum illud Chrysostomi: Hoc nostrum sacrificium exemplar est illius, quod Christus in cruce fecit. (…). Non autem aliud sacrificium sed ipsum semper facimus; magis autem recordationem ipsius operamur (Hom. 17 in epist. ad Hebr.). Et Theophilactus immo potius, ait, memoriam illius oblationis facimus, qua se Christus obtulit (In 10 cap. epist. ad Hebr.). Ex qua correctione Oecolampadius colligit Chrysostomo et Theophilacto Missam nostram non esse proprie sacrificium corporis et sanguinis Christi sed exemplar. Alioqui non correxissent quod vere ac proprie dictum est. Addunt illud Augustini: Holocausti sui imaginem in ecclesia celebrandam dedit (Lib. 83 quaestionum). Et alio rursum loco Christianos, inquit, peracti sacrificii memoriam celebrare (Lib. contra Faustum, cap. 18). Et in epistola quadam ad Bonifacium (Epist. 23) docet in Eucharistiae immolatione nomen rerum ipsi figurae exemplarique tribui solere. Basilius demum apud Euthimium (In Mat. ca. 64) haec nostra «exemplaria» dixit esse veri sacrificii. Non ergo sunt verum sacrificium sed sacrificii figura. (Septimum argumentum) Nec testimoniis solum premere nos sed etiam ratione volunt. Nam si sacrificio peccata redimerentur, quod catholici astruimus, redemptio nostra a nobis quoque ipsis per nostras oblationes exsisteret. Ita non solum Christus redemptor esset, sed homines etiam sui essent redemptores. Id quod stultitiae est manifestae. (Octauum argumentum) Addunt fieri non posse, ut operatio nostra alteri peccati remissionem conferat ex ui ipsius operis, quod nostri quidam dicunt «ex opere operato». Solius enim Christi opera et actiones ex se peccata remittunt; at sacrificium et Missa operatio nostra est; nefarium est igitur affirmare, quod ratione sui et Deum propitium reddat et deleat quoque peccata. Atque in hoc uno Lutherani huius controversiae statum constituendum censent. Asserunt enim se habere hanc rationem adeo firmam, certam, expeditam, ut adversus omnes portas inferi consistere queat. Hanc autem rationem videtur confirmare Irenaeus (Lib. 4, cap. 34) in haec verba: Non sacrificia sanctificant hominem, sed conscientia eius qui offert sanctificat sacrificium pura exsistens et praestat acceptare Deum quasi ab amico. Peccator inquit qui occidit mihi uitulum, quasi qui occidat canem. Quoniam igitur cum simplicitate ecclesia offert, iuste munus eius purum sacrificium apud Deum deputatum est. Quemadmodum et Paulus Philippensibus ait: Repletus sum acceptis ab Epaphrodito, quae misistis in odorem suavitatis hostiam acceptam, placentem Deo. Dixerat autem sacrificium hoc illud esse, quod ex Malachiae primo capite theologi conamur inferre. Nulla igitur apud nos hostia manet, quae ex se aliorum peccata deleat, sed si quid habet, id habet ex offerente. Quo argumento nos Bucerus impugnat. (Nonum argumentum) Praeterea, remissio peccatorum hominis sanctificatio et iustificatio est; haec autem per fidem cuique propriam obvenit, ut ad Romanos scribit Apostolus; nulla ergo sacerdotis oblatio ex opere operato aliorum peccata remittit. Nam ne Christi operationes quidem, nisi per propriam fidem applicantur hominibus, iuxta illud: Quem proposuit Deus propitiatorem per fidem. Item, si ui sua oblatio sacerdotis aliorum diluit culpas, gratiam ergo hoc sacrificium confert. Ablutio enim culparum sine gratia aquae salientis in vitam aeternam esse non potest. Neque elabi possumus dicentes remitti per sacrificium peccata venialia, non etiam mortalia. Quoniam si sanguis Christi in sacrificium offertur, omnia profecto remittit, qui in omnium remissionem effusus est. Nisi frustra ac sine causa catholici petimus, ut hoc sacrificium omnia crimina nostra detergat, et rursum ut sit ablutio scelerum et omnium remissio peccatorum.

(Decimum argumentum) Praeterea, cum catholici fateamur in hoc sacrificio sanguinem Christi contineri, fieret ut unico sacrificio omnes peccatorum poenae abolerentur. Res quippe oblata infiniti ualoris est. Vanum itaque esset pro eisdem plures Missas celebrare. Qui vero dicunt infinitae hostiae fructum a sacerdote offerente limitari, hi refelluntur a Lutheranis multiplici uariaque ratione. Primum, quod sacramentorum fructus non definitur a ministris: ergo ne sacrificii quidem. Deinde, quia quamuis sacerdos offerens in peccato mortali sit, sacrificium tamen illi prodest pro quo offertur; non ergo huius sacrificii virtus a sacerdote offerente terminum ullum accipit. Item, quia infinitae rei pretium non minuitur sive a paupere detur sive a divite; centum scilicet aurei centum ualent, a quocunque tandem offerantur. Immo, quo res oblata maior est et hic, qui offert, est pauperior, eo oblatio maiori habetur in pretio. Ad haec, si semel offero sanguinem meum Deo, sanguis meus fusus est idoneus ad omnia peccata delenda nec pretium imminuitur ab offerente. Martyres nanque universi, inaequabilis licet meriti, aeque tamen consequabantur omnium veniam peccatorum. Si igitur vere offert sacerdos sanguinem Christi, nullis eum finibus circunscribet, quin satis sit etiam semel oblatus ad omnia redimenda peccata. Sacrificium denique altaris a Christo summo sacerdote nunc etiam Patri pro nobis offertur; ab illo igitur infinitum ualorem habet, quem videlicet eadem ex causa infinitum habuit in cruce. Neque enim illud negare possumus, cum Christus sempiternum habeat sacerdotium, unde et salvare in perpetuum potest accedentes per ipsum ad Deum, semper vivens ad interpellandum pro nobis. Atque Lateranense concilium sub Innocentio Tertio Una, inquit, est fidelium universalis ecclesia, in qua idem ipse est et sacerdos et sacrificium (Cap. Firmiter de Sum. Trin. et fide Cathol.). Loquitur autem sine dubio de eo, quod offerimus in altari. In concilio rursum Tridentino definitum est nostras omnes satisfactiones Christum offerre Patri; multo ergo magis illam victimam offeret, quam, ut Deum placemus, nos in altari probemus ad sacrificium. Quam rem non Ambrosius (I lib. off. cap. 48) modo insigniter praeter Latinos ceteros, sed Graeci in canone suo manifeste testantur. Sane quemadmodum sacerdos non nomine suo consecrat et conficit Eucharistiae sacramentum, ita non in nomine suo sed Christi offert Eucharistiae sacrificium. Quod si Christi sanguis hostia nunc est ad culparum redemptionem, huius vero sanguinis pretium nullo fine concluditur, praesertim si a Christo ipso offeratur: manet omnino unica oblatione omnes culparum poenas resolui. (Postremum argumentum) Contendit postremo Calvinus Eucharistiae sacramentum cum sacrificii voce pugnare. Eucharistia, inquit, donum est cum gratiarum actione percipiendum, sacrificium vero est pretium, quod Deus in satisfactionem accipit. Quantum ergo interest inter dare et accipere, tantum a sacramento sacrificium distat.591. Hac enim argumentatione fit ut reliqua sacramenta sacrificia esse non queant. Eucharistia quoque post peccata gratis remissa, post reconciliationem adeptam, vitae nobis promittit et gratiarum augmentum. At sacrificium cantilenam aliam canit, nempe Deum quasi adhuc iratum tanquam pretio quodam exhibito placari, nec esse expiata scelera, quae sacrificium expiare dicitur. Praetereo alia argumenta ridicula: indigna enim sunt, quibus nos serio respondeamus. Sed et illa superiora, ut ante iam dixi, tametsi in faciem apparent probabilia, diligenter tamen inspecta uana esse deprehendentur. Id tantisper dum explico et fidem meam de ecclesiae sacrificio breviter expono, quaeso, lector, attende.

Si qua disputatio est ubi id de quo disputetur necesse sit definire, hanc ego vel maxime esse crediderim, quae nobis hodie instituitur, cum non modo Vuicleffistas et Lutheranos sed quosdam etiam catholicos videamus sacrificii ui et natura ignorata in summo errore et maximarum rerum ignoratione versari. Explicaturus igitur quidnam sacrificium sit quidque sua definitione contineat, illud in primis accipio, sacrificium proprium esse religionis opus, id est, eius virtutis quae cultum Deo et caeremoniam affert. Est enim sacrificium quasi sacrum factum, ut Gregorius ait (1 q. 1 cap. Multi); sacra vero Deo facere haud dubie ad Dei cultum et reverentiam pertinet; sacrificare igitur propria est religionis actio, quae videlicet solius Dei honori dedicata est, quemadmodum Augustinus (con. aduer. leg. et prophe. libro primo, cap. decimo octavo; et de ciuit. Dei libro decimo, cap, quarto.), Acto. quoque (decimo quarto, cap.) Lucas scribit. Illud deinde sumo, sacrificium speciem esse operis sacri et religiosi, atque adeo opus sacrum quasi genus esse sacrificii. Etenim qui vocem hanc ad sacras omnes caeremonias et religionis actus extendunt, qua ratione id faciant ipsi uiderint; certe cum perpetuo et ecclesiae et scripturae usu pugnant. Septem enim sacramenta agnoscit ecclesia, septem sacrificia non agnoscit. Non itaque quodcunque opus sacrum quicunque¹ religionis ritus est sacrificium. Unde et concilium Florentinum non obscure a sacris ceteris sacrificia distinguit. Atque in lege veteri alias fuisse leges de sacrificiis constat, alias de reliquis sacris ritibus. Quae causa necessaria est, ne nos sacrificia cum sacris aliis confundamus. Adde quod in sacrificio hostiam esse oportet, quae Deo immoletur; hostiam vero in omni religiosa caeremonia velle fingere ridiculum est. Adde etiam quod «sacrificium» Latinus interpres semper appellat quam Graeci θυσίαν; Graecis autem θυσία non est quodlibet unum sacrum opus sed specialis religionis caeremonia, in qua res Deo sacra vel per sanguinem vel per ignem vel alio quouis modo conficitur. Quanquam Theophilactus auctor est θυσίας proprie magis esse quae per ignem sacrificantur quam ea quae per sanguinem. Sed et Porphyrius ab exhalatione, inquit, ignis, quam Graeci θυμιασίν dicunt, Thysia quoque, quam sacrificium Latine appellamus, apud Graecos antiquitus dicta est. Nunc vero non recte capimus thysiam illum cultum appellantes, qui sanguine celebratur. Hactenus Porphyrius. Sed, ut prima vocis origo illa sit, non negant auctores hi vulgarem eius vocis usurpationem uniuersa ea continere quae vel per ignem vel per sanguinem immolantur. Atque haec Latini interpretes sacrificia vocari perhibent. Sit itaque exploratum sacrificium speciem quandam esse cultus sacri. Quod si ex usu recte loquentium divinaeque scripturae consuetudine propria huius nominis significatio accipienda sit, inveniemus sane sacrificium tunc solum esse, quum res aliqua sacra offertur Deo. Ubi nanque oblatio non est, ibi ne sacrificium quidem esse potest. Qui enim aut baptismi aut confirmationis aut ordinis aut matrimonii aut unctionis extremae sacramentum conficit, is quamuis sine dubio rem sacram et divinam faciat, sacrificium tamen facere non nisi absurdissime diceretur. Quoniam ne ipsa quidem Eucharistia, quandiu servatur in pixide, sacrificii nomen habet. Tunc vero primum hostia nuncupatur, quum offertur. Oblatio igitur est de ratione sacrificii. Id quod Paulus saepe docet, ut ad Hebraeos quinto: Omnis ait pontifex constituitur, ut offerat sacrificia pro peccatis. Et capit. septimo: Pro suis delictis hostias offerre. Et cap. nono: Munera et hostiae offeruntur, etc. Et capit. decimo: Eisdem ipsis hostiis quas offerunt indesinenter, etc.

Nec hic laborare opus est, ubi nihil est ambigui. Illud addo, quod difficulter admittunt quidam, si vis et natura huius vocabuli perpendatur, non omnem oblationem sacram sacrificium esse, sed quiddam aliud praeter oblationem sacrificii vocem vendicare, quemadmodum Divus Thomas (II-II, q. 85, art. 3 ad 3) argutissime, ut omnia, dixit. Et Theophylactus (In c. 8 epist. ad Hebr.) Doni, inquit, et victimae exacta ratione quidem est discrimen. Θυσίαι enim, hoc est, sacrificia sunt per sanguinem et carnem oblationes vel certe omnia quae per ignem sacrificantur. Dona autem sunt ut fructus et quaecunque alia exsanguia et igni carentia. Quod utique discrimen Paulus in Epistola ad Hebraeos diligenter observat: Omnis ait pontifex constituitur, ut offerat dona et sacrificia (Hebr. 5). Et iterum: Omnis pontifex ad offerendum munera et hostias constituitur (Hebr. 8). Atque Chrysostomus (Hom. 18 in epist. ad Hebr.), explicans illud Sacrificium et oblationem noluisti, oblationis et sacrificii hanc differentiam esse accurate notavit. Non itaque omnis oblatio sacrificium est. Quam omnino rem illud vel maxime argumentum probat, quod cum animalis vivi iuxta legis praescriptum fiebat oblatio, nusquam haec aut hostia aut sacrificium vocabatur. Nisi velis tum a Iudaeis filios immolari in sacrificium, cum post purificationis caeremonias Domino sistebantur. Quod quoniam absurdum est, consentiamus non omnes res Deo oblatas hostias esse aut sacrificia. 603. Porro autem si circa rem, quae offerebatur, quippiam sacri sacerdos faciebat, ut si animalis fundebat sanguinem, si thus ardere faciebat, si conterebat frumentum, si oleo similam conspersam frigebat in sartagine, tum demum vere sacrificium faciebat. Earum quippe rerum omnium sacrificia esse Leuitici secundo et sexto, Numeri quinto et secundo Paralip. 28 cap. legimus. Scite ergo ac praeclare D. Thomas admonuit in eo sitam esse rationem sacrificii, si circa rem Deo oblatam quicquam fieret, quo res ipsa sacra quodammodo conficeretur. Nam si integram et illaesam sacerdos offerret, donum dici et munus, non item sacrificium. Id quod in Graeca voce θυσία explicatius animadvertitur, ut paulo ante dicebamus. Quibus rebus expositis facile intelligitur Lutheranos in Apologia Augustana perperam sacrificium definiisse, quod sit caeremonia vel opus a nobis Deo redditum, ut eum honore afficiamus; veluti munera, primitiae, decimae. Hanc vero finitionem cum exemplis suis, ut alia argumenta praetereamus, satis refellit Apostolus tum dona a sacrificiis distinguens tum magis argumentans quod, si Christus saepe se in sacrificium offerret, saepe etiam pateretur. Sed ut occultae atque involutae rei notitia aperiatur, his quae dicta sunt illud primum obiicitur, quod Propheta sacrificium laudis saepe commemorat (Psal. 49, 106, 115), quod Paulus interpretatur fructum labiorum confitentium nomini Dei (Hebr. 13). Sacrificii igitur definitio non est tam anguste conclusa. Illud deinde videtur esse contrarium, quod Apostolus ad Romanos scribit: Obsecro vos, ut exhibeatis corpora vestra hostiam vivam (Rom. 12). Non ergo in sacrificio hostiam esse oportet quae mactetur, sed satis est si corpus nostrum vivum ad sacrificium praebeamus. Tertio loco id opponitur, quod in omnium ore est: Sacrificium Deo spiritus contribulatus (Psal. 50). Illa demum: Repletus sum his, quae misistis in odorem suavitatis, hostiam acceptam (Philip. 4). Et rursum: Beneficentiae et communionis nolite obliuisci, talibus enim hostiis promeretur Deus (Hebr. 13). Quibus videlicet argumentis moti quidam putaverunt sacrificii nomen terminis esse latioribus circumscribendum: a nobis enim strictissime coarctatum.

Ego vero tantum absum ab ista sententia, ut non modo non arbitrer veram sacrificii finitionem, quae est a nobis anteposita, his argumentis obscurari, sed fieri etiam illustriorem existimem. Duobus quippe modis verba in sacris litteris usurpantur, uno per proprietatem, altero per figuram. Atque id quidem, licet facillimum, est tamen animadversione dignissimum. Multos enim et ex alienis et ex nostris huius rei ignoratio fefellit. Dico igitur nomen sacrificii dupliciter in scriptura sacra accipi, et proprie et translate. Nos porro quum res definimus necessaria Philosophiae ducti ratione, non quid vox per metaphoram aut alium tropum significet sed quid proprie contineat exponimus. Sacrificii itaque natura propria plane nobis definita est, at in omnibus testimoniis quae contra posuimus nominis translatio quaedam et abusus est. Id quod in singulis facile intelligimus, si ea ad veram et propriam sacrificii naturam referamus. In primo siquidem testimonio fructus labiorum laudantium Deum hostia dicitur cum lingua labiaque mortificata Dei laudibus consecrantur. Quemadmodum enim uitulus mactatus in hostiam nullas alias edebat voces quam in Dei laudem et gloriam, sic lingua conviciis detractioni ac turpiloquio mortua et soli Deo laudando sacra quasi sacrificium quoddam offertur, iuxta illud, quod scriptum est: Reddemus uitulos labiorum nostrorum (Oseae 14). Quanquam in psalmis dici potest sacrificii hostiaeque voces sine tropo usurpatas. Erat enim in lege praescriptum inter cetera gratiarum actionis sacrificium, in quo verae hostiae mactabantur. Sed Paulus (Hebr. 13), ut solet, per allegoriam hostias illas carnales ad labiorum laudantium Deum spirituale sacrificium traduxit. In secundo vero testimonio expeditior et planior est metaphorae ratio. Tunc enim offerimus corpus nostrum hostiam Deo, quum mortificamus membra nostra, quae sunt super terram, carnemque nostram peccato quidem mortuam, viventem autem iustitiae, Domino offerimus. Quemadmodum Hieronymus illa, inquit, virginitas hostia Christi est, cuius nec mentem cogitatio neque carnem libido maculavit (Lib. aduers. Iouin. 1). Atque fortassis quum Apostolus vivam hostiam dixit, quasi pugnantibus inter se vocibus de more lusit. Similia sunt illa: quae in deliciis est vidua, vivens mortua est; mare dulce; terra coelestis; spiritualis caro, spiritus carneus. Non itaque ex eo quod Apostolus vivam hostiam dixit, statim colligere oportet animal non esse mactandum quum in hostiam praebetur. Quin potius, si Pauli ingenium tenemus, contrario modo argumentabimur. Iam in tertio quoque testimonio aperta translatio est. Cor nanque instar frumenti contritum et divini amoris igne quasi succensum similitudine quadam sacrificium vocatur. Adde quod familiare auctoribus sacris est imaginum vocabula rebus per imagines significatis attribuere, ut nomen Dauidis Christo (Ezechielis 34), nomen etiam Petrae eidem (I ad Corinth. 10). Tale illud est: Ego sum uitis vera. Quia igitur per sacrificia illa legis externa res quaedam spirituales potiores praesignabantur, has omnino res sacrificia holocausta hostias sacrae litterae appellant. Ut mactationes brutorum animantium figurae erant mortificationis carnalium et irrationalium affectuum, qui regnant in corpore, ideoque carnis mortificatio hostia dicitur, non proprie quidem sed figurata dictione. Et hunc in modum cetera, quae non sunt modo longo sermone explicanda. Tres ergo priores scrupulos plane excussimus; quartum vero illum facilius eximemus, si semel stabilitum fuerit his in locis Apostolum non proprie loqui, sed figurate. Id quod liquido demonstrari potest. Primum, quia sacrificium ad religionem proxime pertinet, at eleemosyna et beneficentia ad misericordiam vel liberalitatem. Dein ex illo Oseae testimonio: Misericordiam volo, et non sacrificium (Ose. 6). Quo loco sacrificium non

obscure a misericordiae operibus separatur. Certe si sacrificii vox dona pauperibus collata proprie contineret, nullo modo Propheta diceret: Sacrificium et oblationem noluisti. Quid igitur sibi Apostolus vult quum ea munera hostias vocat, quae pauperibus tribuuntur? Nempe illa esse Deo acceptissima. Videlicet hostias credebat populus maxime placere Deo, spirareque illi odorem iucundissimum (Gene. 8. Exo. 29. Leui. 1 et 3. Nume. 28). Usque eo autem persuasio haec in animis vel fidelium insederat, ut prae sacrificiis opera interdum pietatis charitatisque contemnerent. Huius rei apostoli minime ignari et plebem rudem ad veram et germanam pietatem revocare cupientes, misericordiae ac charitatis officia hostias appellabant, non falso id quidem, sed verbis paululum quadam dicendi figura immutatis. Sic Paulus (Philip. 4) hostiam acceptam dixit in odorem suavitatis. Sic Iacobus religionem mundam et immaculatam esse visitare pupillos et uiduas in tribulatione eorum (Iaco. 1). Quam rem plane et sine verborum immutatione legis ille peritus significavit² inquiens: Diligere proximum tanquam se ipsum maius est omnibus holocaustomatibus et sacrificiis (Marc. 12). Quid ergo proprie sacrificium sit, qua etiam ratione per tropum transferatur satis dictum est. Nec haec tamen nimis multa uideri debent, cum huius vocis ui ac potestate ignorata multorum disputationes uagari et errare cernamus. Erant autem haec copiosius explicanda, ne immodicae breuitatis studio raperentur verborum pondera disserentis celeritate. Sed de his hactenus. Sequitur ut sacrificium in species suas quam brevissime partiamur. Lutherani in Apolo. August. duas proximas sacrificii species esse aiunt, nec esse plures: unum enim esse sacrificium propitiatorium, nempe ad placandum Deum et impetrandam veniam peccatorum; alterum εὐχαριστικόν, id est, gratiarum actionis. Has duas species sacrificii magnopere oportere asserunt in hac controversia nos in conspectu positas habere et singulari diligentia cavere ne confundantur. Id quod ipse etiam atque etiam moneo, sed illud quoque animadverto, hac divisione multas sacrificiorum species vitiose fuisse praetermissas. Non enim solum vel pro peccato vel etiam ad gratiam referendam sacrificium fieri solebat sed et vice supplicationis, ut a Deo vitae commoditas ac prosperitas haberetur. Quod si Latine liceret, possemus impetratorium vocare. Quale fuit sacrificium Iacob (Gene. 28) qualesque etiam mulier illa praetulit, quae in Proverbiis dixit: Victimas pro salute deuoui (Prov. 7). Sane in Levitico (Levit. 7) post sacrificium pro peccato hostiae pacificae in duas species distribuuntur, ut aliae sint gratiarum actionis Deo exorato, aliae uoto vel sponte susceptae Deo exorando. Ac praeter haec sacrificii genera aliud fortasse fuit in hoc paratum, ut foedus cum Deo fuso sanguine sanciretur. Cuiusmodi Exo. 24 et 4. reg. 23 mentio fit. Ut omittam sacrificium pro consecratione pontificis, quod legislator a reliquis sacrificiis distinxit (Levit. 7). Nam holocaustum, quod humanae servitutis tributum proprium erat et ad testationem divinae maiestatis ac dominationis Deo sacrum, dubium non est ad duas illas sacrificii species minime pertinere. Plura itaque quam duo hostiarum genera fuere in veteri testamento; at in novo utrum unum saltem sit quaeritur. Cui quaestioni statim ego respondeo, si duo illa prius explicuero quae in hac controversia explicatu quidem facillima sunt, sed sunt tamen necessaria vel maxime. Illud primum est, nomen sacrificii interdum pro re, quae Domino offertur, interdum vero pro actione ipsa sacrificandi solere accipi. Pro re, ut ad Hebrae. 5: Omnis pontifex constituitur, ut offerat dona et sacrificia pro peccatis. Pro

actione, ut in illo apud Tullium loco: praebere hostias ad sacrificium. Quo modo Divus Thomas (II-II q. 85, arti. 3 in c. et ad 3) hanc vocem usurpavit, nec usurpavit absurde, cum artificium lanificium et similia ad eundem modum a doctissimis usurpentur. Alterum est catholicos sicut Eucharistiae sacramentum ita Eucharistiae sacrificium duobus modis asserere. Est enim sacramentum tantum, hoc est, species illae vini et panis externae, quae corpus Christi ac sanguinem continent. Est item res et sacramentum, nempe corpus Christi et sanguis, quae res interius sub speciebus continentur. Similiter etiam in oblatione et Missa nostra est sacrificium externum specierum panis et vini, quod Augustinus in Psal. 37 Sacrificium panis et vini nuncupavit. Est et rursus sacrificium interius corporis et sanguinis Christi, quod Deo Patri sub speciebus illis potissimum offerimus; interius dico, non quod ipsum per species non suo quodam modo videatur, sed quod intra species inclusum occultum in se et inuisum sit. His positis sit prima conclusio: in lege nova vere nunc est et proprie sacrificium. Quae omnino res primum ex Malachia aperte conficitur. Non est, ait, mihi voluntas in vobis, et munus non suscipiam de manu vestra. A solis enim ortu usque ad occasum magnum est nomen meum in Gentibus, et in omni loco sacrificatur et offertur nomini meo oblatio munda (Mala. 1). At interpretantur hunc locum Lutherani de sacrificio spirituali omnibus fidelibus communi. Id quod nullo pacto defendi potest. Primum, quia nostra opera omnia sunt tamquam pannus menstruatae (Esai. 64); non igitur possunt dici absolute oblatio munda, Luthero praesertim, qui nostras iustitias peccata esse contendit. Deinde quia offerre opus nostrum tanquam mundam oblationem et sacrificium isti dicunt esse pharisaicum; at Propheta non loquitur de pharisaico sacrificio. Praeterea, quia sacrificia spiritualia non sunt propria legis evangelicae, sed communia in omni lege fuere; propheta autem diserte loquitur de sacrificio quodam legis novae proprio ac singulari. Postremo, quia idem propheta cap. 3 loquens rursum de ipso eodem novae legis sacrificio Sedebit, ait, conflans et emundans argentum, et purgabit filios Leui (non dicit filios Israel, sed Leui)… et erunt Domino offerentes sacrificia in iustitia. Peculiare ergo sacerdotium erat instituendum et peculiares sanctificandi ministri ad peculiare sacrificium legis evangelicae. Nam quod protestantes illud primi capitis referunt ad sacrificium spirituale commune omnium fidelium, hoc vero tertii capitis ad praedicationem evangelii, de qua Paulus ad Rom. (15 Sanctifico Evangelium, etc.), sua hac varietate testantur se a veritatis unitate discedere. Cumque haec sint per figuratam dictionem sacrificia, qui ad tropos confugiunt hoc loco, ii et omnem scripturarum uim labefactant et sibi etiam repugnant. Fatentur enim et ipsi non esse in sacrarum litterarum intelligentia ad tropos confugiendum, nisi ex proprietate vocabulorum magna absurditas sequeretur. Nec vero cum his Augustinus facit, qui libro contra litteras Petiliani secundo (Cap. 86) hunc Malachiae locum de laudis sacrificio interpretatur, de quo scriptum est Immola Deo sacrificium laudis. Sic enim et Septuaginta³ verterunt Ab ortu solis usque ad occasum glorificatum est nomen meum in nationibus. Id quod Apostolus explicat inquiens Per ipsum ergo offeramus hostiam laudis semper Deo, id est, fructum labiorum confitentium nomini eius. Sed ne Hieronymus quidem ab his dicit quum Malachiae testimonium his verbis exponit (Idem fere in Zacha. 8 c.): Ergo proprie nunc ad sacerdotes Iudaeorum sermo fit, qui

offerunt caecum et claudum et languidum ad immolandum, ut sciant carnalibus victimis spirituales victimas successuras, et nequaquam taurorum hircorumque sanguinem, sed thymiama, hoc est, sanctorum orationes Domino offerendas, et non in una orbis provincia Iudaea, sed in omni loco offerri oblationem nequaquam immundam, ut a populo Israel, sed mundam, ut in caeremoniis Christianorum. Non sunt, inquam, pro adversariis auctores hi nec stant a mendacio contra verum. Regula siquidem scripturarum est, ut idem Hieronymus eodem ipso loco testatur, ubi manifestissima prophetia de futuris texitur, per incerta allegoriae non extenuare quae scripta sunt. Cum ergo in universo orbe atque adeo apud omnes gentes una et eadem offeratur hostia, munda sacramentalis et externa quidem specierum panis et vini ab omni carnis et cruoris foeditate aliena, interior vero incruenta etiam, quamuis corporis sanguinisque ipsa sit, quid attinet uaticinationem, quam in purissimo Christi sacrificio proprie impletam cernimus, allegoricis et spiritualibus interpretationibus inuertere? Non itaque si Augustinus atque Hieronymus in ecclesia gentium laudis sacrificium, sanctorum orationes et ceteras demum spirituales hostias agnoscunt, quae allegorice et figurate hostiae sunt, idcirco verum et proprium Eucharistiae sacrificium excludunt. Quin immo is ipse Augustinus ad Paulinum scribens, in Missa et sacrificio quod celebrat et frequentat ecclesia omne precum orationum laudumque genus, de quo Paulus (I Timo. 2) loquitur, contineri existimavit. Sane quidem Eucharistiae oblatio magna cum excellentia praestantiaque oblationum reliquarum sacrificium est gratiarum actionis et laudis, in quo nomen Dei gloriosissime et magnificentissime summo splendore illustratur. Eucharistia item verum illud thymiama suavissimi odoris est, quo omnes sanctorum preces et orationes referuntur, unde iucundum et ipsae odorem mutuantur. Quae causa Irenaeo (Lib. 4 contra haere. c. 32 et 34) fuit ut ex Malachiae prophetia utranque hostiam in Christi ecclesia futuram intelligeret: et eam quae proprie hostia est gratiarum actionis et laudis, quam ob id ipsum Eucharistiam appellamus, et quae figurate per allegoriam hostia nuncupatur. Verum ne propheticis obscurisque testimoniis Lutherani se impugnari causentur, alterum ex Evangelio clarissimum proferamus. Exstat ergo apud Lucam scriptum apertissimum testimonium ad huius rei approbationem. Accepto inquit pane gratias egit et fregit et dedit eis dicens: Hoc est corpus meum, quod pro vobis datur; hoc facite in meam commemorationem. Similiter et calicem, hoc est, accepit et gratias egit dicens, Hic est calix novum testamentum in sanguine meo, qui pro vobis fundetur (Luc. 22). Ubi illud primum animadverto, iure Cornelium episcopum Bitontinum in concilio apud Tridentum a patribus et theologis universis explosum, qui dixerit Christum in coena non suum corpus et sanguinem obtulisse. Ritu quippe Iudaico gratias Deo agere calicem in manibus accipiendo et leuando vere est hostiam gratiarum actionis offerre. Quum itaque dixit Dominus Hoc facite, plane iussit apostolis ut quod ipsum facere cernebant, id quoque illi facerent eucharistiae, hoc est, gratiarum actionis, hostiam exhibendo. Quemadmodum Cyprianus ad Cecilium enucleavit in haec verba (De consecra. dist. 2, cap. Scriptura): Scriptura dicit ut quotiescumque calicem in commemorationem Domini et passionis eius offerimus, id, quod constat Dominum fecisse, faciamus. Et paulo post: A Domino admoniti et instructi sumus ut calicem Domini cum vino mixtum secundum quod Dominus obtulit, offeramus. Atque Irenaeus (Lib. 4, cap. 32) calicem, inquit, similiter suum sanguinem confessus est, et novi testamenti novam docuit oblationem. Quam ecclesia ab apostolis accipiens in universo mundo offert Deo ei, qui alimenta

nobis praestat, primitias suorum munerum in novo testamento. Et cap. postea 34: Offerimus, ait, ei Eucharistiam non quasi indigenti, sed gratias agentes donationi eius, etc. Ubi omissis auctoritatibus non dubitem ipsa re et ratione exquirere veritatem. (Ratio Irenaei). Quemadmodum enim in rebus aliis contingit ut eas sancte ac religiose offeramus Deo ab illo primum acceptas, ita ac multo etiam magis, cum in Eucharistia corpus Christi ac sanguinem coelestis benedictionis largitate acceperimus, impii profecto erimus et ingrati, nisi summam gratiam referamus, eadem dona quae a Deo accepimus ipsi reddendo, iuxta illud quod scriptum est: Tua sunt, Domine, omnia, et quae de manu tua suscepimus, reddimus tibi (I Paralip. ultim.). Et iterum: Quid retribuam Domino pro omnibus quae retribuit mihi? Calicem salutaris accipiam (Psal. 115). In quem locum paraphrasis Chaldaica sic habet: Calicem redemptionis accipiam mundo venturo. Nam et hunc psalmum ad mysteria et fidem evangelii pertinere auctor est Paulus (2 ad Corinth. 4). Salutare autem Christus est, ut Simeon in evangelio (Lucae 2) cecinit. Sed bene. Accipiam, quia nisi accepero, retribuere non valeo. Et cum generaliter nihil ex nobis Deo dare possimus, sed quod ab illo accepimus id tanquam iam nostrum iterum illi reddere, cuius dono acceperamus, peculiariter tamen haec dona, haec munera, haec sancta sacrificia, coelestia erant; de coelo ergo accipienda erant, et nomen Domini inuocandum ut tali nomine consecrata nobis fierent corpus et sanguis Domini nostri Iesu Christi. Quod si nos pie grate atque sapienter sanguinem Deo proprium fundimus, ut beneficiorum non memoriam modo sed observantiam teneamus, cur sanguinem Christi a Deo nobis proprie tributum non illi refundamus, qui nobis cum Filio Filii sanguinem dedit? Hesiodus eadem mensura iubet reddere quae acceperis, aut etiam cumulatiore si possis. Nos, qui Christi sanguinem et corpus accepimus, si mensura cumulatiore non possumus, non reddemus eandem? Quid Christus? An non per amicitiae uim quasi unus nobiscum effectus dona nobis a Patre collata pro suis existimabat? Sane quidem. Nisi ergo stultus fuit et ingratus, accipiens panem et calicem non solum nostro nomine gratias egit, sed Patri pro suo summo beneficio meritam ac debitam gratiam cumulatissime retulit, certe parem pari persoluit, et commemorandam, dum fidelium genus erit, persoluendamque putavit. Hoc, ait, facite in meam commemorationem. Te appello, Luthere, atque adeo vos appello, omnes Lutherani. Nonne intelligitis quam apertum vobis sit cum Christi evangelio certamen? Vos porro Eucharistiam percipientes, non item offerentes, Domini quidem coenam agitis, sacrificium vero crucis non agitis. Quod uester quidam confitetur euictus: In nostra, ait, eucharistia mors Christi tantum verbis non etiam symbolis praedicatur» (Bucerus li. 2 de vera et falsa Domini. coenae admi. c. 9). Non igitur Christiana est eucharistia vestra. Christus enim non iussit ut dicamus haec in memoriam eius, sed ut faciamus. Haec facite ait in meam commemorationem. Non est itaque in mysteriis hostia Christi dicenda solum, sed etiam facienda. Symbolis ergo et non verbis tantummodo sacrificii Christi memoria in altari repraesentanda erit. Alioqui si manducatio est, non oblatio, exemplar et imago coenae erit, exemplar et imago sacrificii non erit. Quanto melius tota per orbem ecclesia intellexit, quae quum sacerdos confectis in nomine Christi mysteriis ait Haec quotiescumque feceritis in mei memoriam facietis, ipsius voce sacerdotis illa respondet unde et memores, Domine, nos tui servi sed et plebs tua sancta, etc., offerimus praeclarae maiestati tuae de tuis donis ac datis hostiam

puram, etc. Nullo ergo modo negari potest quin ecclesia, offerens corpus Christi et sanguinem in Eucharistia, et Christi exemplo id faciat et evidenti ratione ducta et praecepto denique ipsius Domini impulsa. Sed his tamen obiicitur quod cum Apostolus illud Domini praeceptum retulisset Hoc facite, etc., e uestigio subiecit Quotiescumque enim manducabitis panem hunc et calicem Domini bibetis, mortem Domini annuntiabitis, etc. Ipsa ergo manducatio et potatio symbolum est Dominicae passionis. Non itaque necessarium est offerre sacrificium, ut hostiam Christi etiam symbolis commemoremus. Huic argumento primum ita respondeo. Non si quispiam dicat Quotiescumque concoenaverimus, confabulabimur, mox intelligimus concoenationem et confabulationem eandem esse. Sic si Apostolus dixit Quotiescumque manducabitis, etc., non necesse est interpretari coenationem Dominicae mortis annuntiationem esse. Voluit ergo Dominus ut quae mensa est, ea sit nobis et altare, hoc est, ut non modo coenaremus verum etiam sacrificaremus. Quare idem instituit ut esset simul et sacramentum et sacrificium, quorum alterum Dominicae coenae, alterum Dominicae mortis esset symbolum. Pauli ergo sententia haec est: Ne putetis vos satisfacturos legi si manducetis et bibatis, qua in re coenae Christi commemorationem facietis: oportet enim vos mortem et commemorare, id quod magis sacrificando quam manducando fit. Deinde non infitior equidem quin manducando corpus sanguinemque potando in divisione sanguinis e corpore id quod in cruce gestum est aperte designetur. Cum frangitur hostia, Augustinus ait, cum sanguis Christi in ora fidelium funditur, quid aliud quam Dominici corporis in cruce immolatio designatur? Sed re vera, ut diximus, in separatione sanguinis a corpore mors significari potest, non autem proprie significatur hostia, nisi corpus quod moritur offeratur. Quanquam consumptio specierum oblatarum ad perfectionem sacrificii pertinet. Ita populus cum sacerdote hostiam olim consumens vere explebat sacrificium atque adeo hostiae crucis prefectum signum dabat. Illud praeterea animadvertendum censeo, quamuis Christus in coena nullum omnino sacrificium obtulisset, eo tamen quod dixit Hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur, etc., mox vero subiungit Hoc facite in meam commemorationem, satis ostendisse nos mystice corpus tradituros sanguinemque effusuros; quod re ipsa aperte et sine mysterio ipse erat postea facturus. Hoc scilicet quod ego faciam vos facite, sed ego faciam sacrificio cruento, vos facite in meam commemorationem incruento. At Dominus, ut in Graecis omnibus exemplaribus videre licet, semper est usus verbo praesentis temporis. Non enim ait Hoc est corpus meum, quod pro vobis dabitur, sed quod pro vobis datur, nec si verbum verbo reddas, dixit Hic est sanguis, qui pro vobis effundetur, sed qui pro vobis effunditur (Lucae 22). Et apud Paulum Τών μού σώμα τό ύπέρ ύμών κλώμενον (1 Cor. 11); id est, Hoc meum corpus, quod pro vobis frangitur, quemadmodum et Ambrosius in hunc Pauli locum et Beda enarrans evangelium Lucae legunt. Nec dubitandum catholicis est, quam rem posterius explanabimus, in altaris sacrificio sanguinem Christi fundi non aliter ad effectum quam si nunc funderetur in cruce, corpus Christi item frangi ad efficientiam perinde ut si nunc nobis in cruce frangeretur. Praeterquam quod in sacrificio externo mystice et tanquam in exemplari atque imagine et sanguis Christi funditur et frangitur corpus. Unde Augustinus quum frangitur hostia, inquit, quid aliud quam Dominici corporis in cruce immolatio designatur? (De consecr. dist. 2, cap. Quum frangitur). Ac ne sacramentum quidem solum sed verum etiam

corpus Christi … sacerdotum manibus … frangi Romanum concilium sub Nicholao definiuit (De consecr. dist. 2 Ego Berengarius). Videsne quemadmodum nobis omnia consentiunt, qui et Christum in coena corpus suum et sanguinem mystice tradidisse et ad eandem nos formam instituisse non rebus solum et rationibus sed verbis quoque ipsis efficimus? Nihil enim prohibet, quum Lutheranos redarguimus, exemplaribus Graecis praesertim consentientibus adhaerescere. Sed quia Sacramentarii causantur se his fere argumentis non premi, ut quae maiori ex parte sumant, corpus Christi verum et sanguinem in Eucharistia esse, id quod isti pernegant, age rationibus conquisitis hos quoque urgeamus. Tametsi quaedam ex his quas ante posuimus Sacramentarios etiam pressius astringunt quam ut fugere aliquando possint. Atque ut omittam quod rem perspicuam atque e sacris litteris manifeste exploratam atque comprehensam infitiantur (nolo enim hodie hac de re cum Sacramentariis certare), de sacrificio dico, etiam si in speciebus panis et vini nec corpus Christi nec sanguis essent ut vere sunt, adhuc tamen sacrificium in altari Christianorum exsistere multis et grauibus argumentis posse doceri. Est hoc primum et ex definitione sacrificii et ex perpetua consuetudine ecclesiae gravissimum et firmissimum argumentum, quod sacerdotes nostri panem et vinum offerunt Deo faciuntque sacri aliquid circa res oblatas, panem scilicet frangentes huiusque portionem tingentes vino; adde, si placet, rem utramque etiam consumentes; vere ergo et proprie sacrificant. Si enim oblatio similae ac farinae conspersae oleo in figuram mortis Christi futurae sacrificium erat, nihil est ambiguum quin panem oblatum frangere ac vino tingere in figuram mortis praeteritae sacrificium sit. Quid autem in hoc opere Lutherani reprehendent? An quod panis et vini munera a Deo accepta referimus? Arguant Abel ac ceteros in lege naturae patres, arguant Moysen cum scripta lege sua, arguant oblationes, quas in ecclesia primitiua pie offerri solere libenter illi concedunt. Quin naturam ipsam potius arguant, quae nos ad gratiam referendam informavit, quam Deo tamen referre aliter non ualemus, nisi dona, quae accepimus, ipsi reddendo. Sed panem frangi ac tingi reprehendent. At hisce caeremoniis crucis immolationem designamus (De consecr. dist. 2, cap. Quum frangitur). Mirum est autem si hoc nobis uitio vertant, quod Christi passionem non verbis modo sed rebus etiam commemoremus, praesertim cum Dominus dixerit Hoc facite in meam commemorationem. Sane si illud peccatum est, qui baptizant, ii quoque peccant, quoniam symbolis mortem Christi figurant. Si ergo huius verbi definitio recte nobis declarata et circunscripta est, sine dubio sacerdos in altari vere sacrificat, quamuis nihil aliud spectes quam species ipsas vini et panis externas. Atque etiam, si sacrificii partes ipsas expendas, hoc est, offerri, frangi, tingi, adde etiam consumi, cum in his rebus mystice peragendis nihil insit uitii, quemadmodum ostensum est, fit ut non solum vere ac proprie sed pie etiam atque religiose sacerdotes nostri sacrificent. Eam quippe rem Augustinus considerans speciem panis hostiam appellat (De consecr. dist. 2, Cum frangitur hostia), quod utique nomen usque adeo in omnium fidelium et auribus et linguis inhaesit ut uanus et stultus sit qui illud inde euellere tentarit. Sacramentarii igitur, quamuis negarent esse in ecclesia corporis et sanguinis Christi sacrificium, at sacrificium panis et vini nullo modo erant negaturi, ne propriam sacrificii notionem ignorare viderentur. Praeterea, Melchisedech sacerdos erat Dei altissimi; sacrificium ergo offerebat Deo: omnis enim sacerdos constituitur, ut sacrificium offerat; at non legitur aliud quam

panen et vinum obtulisse; cum igitur nos ad eundem modum et ordinem panis et vini species offeramus, proprie vereque sacrificium exhibemus. Quae causa ecclesiae fuit, ut illud Divi Thomae in die festo atque sollemni Eucharistiae celebraret, Sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech panem et vinum obtulit. Verum argumentum hoc Lutherani duobus modis eludunt. Primum negant Melchisedech Deo panem et vinum obtulisse, scilicet Abrahamo obtulit, non Deo, ut Gene. 14.c. legitur. Id quod Epiphanius (lib. 2. contra haereses, haeresi. 55) agnouit. Deinde negant sacrificium Christi in eo fuisse secundum ordinem Melchisedech, quod panem et vinum obtulerit, sed in eo fuisse affirmant, quod Christus non secundum legem mandati carnalis oleo isto corporeo sacerdos effectus est, sed, quemadmodum Melchisedech, oleo spiritus unctus sit a Deo prae participibus suis. Sic enim Apostolus ad Haebreos interpretatur (Ad Hebr. 7. Euse. 1 lib. eccle. histor. cap. 1). Sed scrupulus prior sic eximitur. Non infitior equidem Melchisedech panem et vinum Abrahamo ad reficiendum exercitum contulisse, sed cum scriptura statim adiecerit Erat enim sacerdos Dei altissimi, nisi causa inepta est, intelligere oportet easdem res obtulisse solitum Deo, quas tunc proferebat Abrahamo, sed huic in cibum, illi in sacrificium. Quemadmodum Cyprianus (ad Caecilium), Ambro. (lib. 5 de sacramentis, ca. 1), Hieronymus⁴ (in 26 Matthaei caput), Augustinus (in psal. 33, concio. 1), Casiodorus (in psal. 109), Damascenus (lib. 4, ca. 14), Chrysostomus (hom. de prodit. Iudae) auctores sunt (De consecrat. dist. 2 In calicem, et cap. Accipite). Scrupulum vero posteriorem hoc modo eximemus. Non si in una re sacerdotium Christi simile est Melchisedechis sacerdotio, omnis alia similitudo excluditur. Quin si figura perfecta est, apte quadrare ad multa potest. Nihil igitur obstat cur non in sacerdotii et constitutione et oblatione Melchisedechi Christus appareat simillimus. Lex insuper et religio nulla est sine sacerdotii munere atque functione. Haec enim tria ita sunt semperque fuere coniuncta ut, si unum tollas, reliqua necesse sit esse sublata. Translato inquit sacerdotio necesse est ut et legis translatio fiat (Ad Hebr. 7). Si ergo Christiani legem ac religionem habemus, habemus profecto et sacerdotium. At sacerdos omnis in hoc paratur, ut sacrificium offerat (Ad Hebr. 5 et 8); Christiani ergo etiamnum sacrificium tenemus, sine quo nec sacerdotium nec religionem nec legem tueri possumus. At nos omnes esse sacerdotes affirmant hostiasque spirituales offerre. Sed cum hae non proprie sint hostiae sed translate, sacerdotium quoque non proprium sed translatum et improprium erit; translato vero sacerdotio, religionis item translatio fiet. Ita nimirum qui nobis sacrificium eripiunt, simul hi et veram Christi religionem conantur eripere et falsam eius inducere qui iuge ab ecclesia auferet sacrificium. Nam et Danielis testimonio (Danie. 12) constringi fortius poterunt, quam ut elabantur. Rogandi sunt videlicet adversarii quodnam sit illud iuge sacrificium, quod Antichristus ab ecclesia ablaturus est per dies 1.290. Et cum in ecclesia non sit aliud sacrificium iuge praeter id quod in altari offerimus, iure arguimus Lutheranos ministros esse Antichristi. Sed quid ego argumentor? quid plura disputo? Etiamne in tam perspicuis rebus argumentatio quaerenda aut coniectura capienda est? An dubitari potest, ubi nullum peculiare sacrificium, priautim res sacra nulla, sacerdos proprie nullus est, ibi ne religionem quidem esse posse? Tradit Plato (Lib. 16 qui est de regno) sacerdotes magna claritate oportere abundare propter eorum quae tractant magnitudinem; quapropter apud Aegyptios non licere regem absque sacerdotio imperare (…). In plurimis quoque

Graecorum civitatibus praecipua sacra a magistratibus summis institui; atque apud Atenienses … creato regi … sacra maxima esse attributa. Tradit rursum (Dial. 8 de legibus) oportere ut unus semper ex magistratibus deorum alicui pro civitate sacrificaret. Aristoteles deinde (Lib. polit. 3, cap. 10) auctor est in heroicis temporibus reges divinae rei cultum exercere solitos, nisi talia essent sacrificia quae sacerdotium requirerent. Docet alio loco idem (Lib. polit. 7, cap. 9) in optima republica sacerdotes honoratissimos constituendos. Neque enim, ait, agricola neque artifex neque uilium exercitiorum quisque sacerdos est deputandus: honos namque diis est a ciuibus impendendus. Cicero (Lib. de divin.) et Valerius (Lib. 1) scribunt tantum studium antiquis observandae religionis fuisse ut senatus tunc, quum florebat imperium, decreuerit ut de principum filiis pauci quidam electi Etruriae populis ad disciplinam sacrorum percipiendam traderentur, ne ars tanta propter tenuitatem hominum et religionis auctoritatem adduceretur ad mercedem et quaestum. Tantus honos apud veteres natura duce religioni est habitus ut nulli nisi principes et optimates caeremoniarum erga Deum haberent facultatem. Et volunt Lutherani adeo Christum desipuisse ut rempublicam instituerit, in qua sacrificia omnia vulgaria passim et contrita essent, sacerdotes deliri etiam senes, garrulae anus, adolescentes leues, sartores, lanii et coqui, quos honos praefandus sit, si vel cursim velis recensere. Scilicet, sacerdotium nostrum Lutherani Turcarum more informare cupiunt, apud quos a communi populo non multum sacerdotes differunt. Quanto religiosius antiqui olim Germani statuerunt, ut verberandi animadvertendique in hominem nisi sacerdotum auctoritate nullis esset concessa facultas, quo iudicia non humana sed divina viderentur. Sed quid ego communes naturae rationes profero? Ad nostras, hoc est, theologicas redeamus. Apostolus (1 Cor. 10) fideles cupiens ab idolorum cultu deterrere eo maxime argumento usus est, quod si idolis immolarent, participes essent altaris et mensae impiae atque irreligiosae; nam sine discrimine eandem vocat et mensam et altare. Qui autem ad altare Christi⁵ accedunt, participes sunt huius etiam altaris; fieri autem non posse ut utriusque simul participes simus, nisi Deo et idolis pariter serviamus. Altare igitur habet ecclesia, habet igitur sacrificium. Etenim sicut mensa dicitur, in qua editur cibus, sic altare, in quo offertur sacrificium. Negent ergo altaria fidelibus Lutherani, solum concedant mensas, quia cibum nobis esse aiunt, sacrificium non item. Nec altaris modo sed et Missae nomenclaturam adimant, quae cassum quiddam et inanis vocis sono decoratum erit, si nobis in altari⁶ oblatio non est. Missae porro vocem ex Hebraea lingua mutuo accepta cum doctissimi e nostris tum plerique e Lutheri familia testantur. Est autem Hebraeis Micça oblatio. Sane vero tum altaria tum oblationem corporis et sanguinis Christi, quam missam et sacrificium appellamus, ex Apostolorum traditione nos habere exploratissimum erit, si regulas eas huc referamus, quae inuestigandis Apostolorum traditionibus libro huius operis tertio sunt a nobis constitutae. Certe Irenaeus (Lib. 4, cap. 32 et 63) verbis nihil obscuris affirmat ex traditione Apostolorum esse quod corpus et sanguinem Domini offeramus. Andreas quoque apostolus, referente Philacteto ex litteris sacerdotum Achaiae, Aegaeae proconsuli immaculatum, ait, agnum quotidie in altari sacrifico (De consecr. dist. 1, cap. Iacobus) Iacobum et Missae celebrationem addidisse testes sunt patres Trullanae synodi (cano. 32). Concilium insuper Carthag. 3 (Cap. 24) ait Dominum tradidisse ut in sacramento corporis et sanguinis eius nihil amplius quam panis et vinum offerantur. Sed, ut dixi,

nihil est opus oratione longiore, ubi promptum est formulas illas quaerendae traditionis ad praesentem disputationem accommodare. Iam ecclesiae auctoritas pro hac conclusione notior et crebrior est quam ut indicanda sit. Nihil enim frequentius tum in canone tum alias saepe intonat quam hostiam Deo se corporis et sanguinis Christi puram et immaculatam offerre. Concilia vero ab hac sententia sunt plurima: Toletanum primum (cap. 5); Toletanum undecimum (cap. 14); Toletanum 12 (cap. 5); Bracarense tertium (cap. 1); Autissiodorense (cap. 8); Carthaginense tertium; Ephesinum; Nicaenum (cap. 14); Lateranense sub Innocentio 3; adde etiam Trullanum, quod nomine Sextae Synodi a Gratiano refertur; adde etiam Florentinum in decreto unionis Armeniorum; sed et in concilio Constantiensi ille error condemnatus est, Non esse fundatum in evangelio quod Christus Missam ordinaverit. Quid Sedis Apostolicae antistites? Nempe, eandem Apostolorum et ecclesiae fidem profitentur. Anacletus (de consecr. dist. 1. cap. Episcopus); Clemens (de consecr. dist. 1 cap. Hic ergo); Alexander I. (de consecr. dist. 2. cap. Nihil); Eusebius (de consecr. dist. 1 cap. Consulto); Iulius (de consecr. dist. 2. cap. Cum omne crimen); Felix (de consecr. dist. 1 cap. Sicut non alii); Soter (in epistola ad episcopos Italiae); Syricius (ad Cumerium Tarraconen. episcopum cap. I); Innocentius I (ad Exuperium Tolos. episcopum cap. I); Leo (ad Dioscorum epistola 79; de consecr. dist. 1 cap. Necesse est). Hi omnes antiqui ecclesiae pontifices, nam posteriores quid attinet commemorare? Auctores vero veteres, quos ecclesia et consecravit et publice dedicavit, si referre velim, negotium lectori facessetur. Itaque non omnes referam, sed nobilissimos. Docet in primis hoc ex Graecis Dionysius (cap. 3. lib. de Eccl. Hiera.); Ignatius (in epistola ad Smyrne.); Athanasius (in lib. quaestionum ad Antiochum. quaest. 34); Gregorius Nazanzenus (in carminibus ad episcopos); Eusebius Emissenus (de consecr. dist. 2 Quia corpus); Chrysostomus (homil. 17. in epist. ad Hebraeos, qui falso nomine Ambrosii citatur a Gratiano, de consecr. dist. 2. cap. In Christo); Chrysostomus quoque idem (lib. 6 de sacerdo. paulo post principium); cui Theophilactus consentit (in cap. 10 epist. ad Hebraeos); et Damascenus (lib. 4. ca. 14). E Latinis vero habes Irenaeum (lib. 4. cap. 32 et 33 et 34 et 63); Cyprianum (lib. 2, epistol. 3, quae scribitur ad Caecilium: de consecr. dist. 2, cap. 2 et 3; atque idem repetit in sermone de coena Domini); Ambrosium (lib. I officiorum, cap. 48); Hieronymum (ad Hedibiam quaest. 2 et ad Tit. I); Paschasium (in lib. De pascha: de consecr. dist. 2 cap. Iteratur); Augustinum (lib. 10 De ciui. cap. 20 et lib. 17 cap. 20 et lib. 20 contra Faustum cap. 18: quem locum et Calvinus et Bucerus impudenter pro se referunt); Gregorium (4 lib. dialogorum cap. 58 et in quadam homilia paschali: de consecr. dist. 2, cap. Quid sit); Fulgentium denique (lib. 2 ad Monimum). At omnibus his testimoniis Calvinus respondet Eucharistiam ideo a patribus sacrificium vocari, quia est exemplar et imago sacrificii; nec enim aut novum aut insolitum est rerum vocabula rerum imaginibus attribuere: Ad Gala. 3, Ante quorum oculos Iesus Christus proscriptus est, et in vobis crucifixus; Ad Rom. 6, Consepulti in baptismum; Apocl. 10, Agnus, qui occisus est ab origine mundi; sic autem Chrysostomum, Theophilactum et Augustinum fidem suam de sacrificio explicuisse. Haec Calvinus (Institutio⁷, c. 18, libr. 2, cap. 7). Nam Bucerus dicit quidem alios Patrum in hac sacrificii appellatione id spectasse maxime, sed alii tamen in usu, inquit, huius vocis praecipue spectarunt oblationes, quas suarum rerum fideles offerebant et Domino consecrabant. Id

quod Lutherus etiam animadverterat in libro illo pestilentissimo De captivitate Babylonica⁸. Sed scitum illud est, qui verecundiae fines semel transierit, eum bene et nauiter oportere esse impudentem. Primum enim isti colligunt, si sancti auctores asserunt Eucharistiam esse exemplar sacrificii in cruce facti, statim haberi non esse verum sacrificium. Quod si ad eum modum colligere licet, ne vetera quidem sacrificia proprie et vere sacrificia fuissent, quoniam omnia figura et imago erant unicae illius hostiae, quam Christus moriens immolavit. Utrumque igitur signum unius et eiusdem hostiae censendum est: nostrum quidem praeteritae, illud autem legis veteris futurae, sed utrumque tamen vere sacrificium. Nisi quis adeo insaniat ut putet magis pertinere ad rationem sacrificii quod significet rem faciendam quam quod commemoret rem factam. Ego sane ita iudico, Eucharistiam nostram exemplar sacrificii Christi esse non posse, nisi esset quoque ipsa sacrificium. Quae res paulo ante est a me diligenter explicata. Quemadmodum enim coena nostra commemoratio non esset Dominicae coenae imagoque illius et exemplar, nisi vere manducaremus, sic nec Eucharistia nostra hostiae Christi exemplar et imago esset, nisi vere sacrificaremus. Deinde illud ab his quaero, an sancti dicant offerre nos in hoc mysterio corpus Christi et sanguinem. Bucerus negat, sed rem tamen apertam negat. Nam, ut ceteros omittam, manifeste id tradunt Cyprianus (ad Caecilium), Ambrosius (lib. officiorum I), Augustinus (17 De ciui. Dei et Contra Faustum lib. 20), Damascenus (lib. 4), Irenaeus (lib. 4) ac demum Alexander Papa (ad omnes orthodoxos): nolo enim esse longus in reliquis excitandis. Quod si sanguinem Christi in hoc mysterio offerimus, vere illud est quidem sacrificium, et exemplar est tamen, quoniam hostiae cruentae imago incruenta est, sed ita incruenta ut pro eo sit ac si nunc cruor ipse effunderetur. Atque argumenta haec usque adeo plerosque Lutheranos cogunt ut in sacrificio asserendo ex parte iam cum ecclesia consentiant. Non enim penitus sacrificium negant, sed in eo perstant, qui hostiam pro peccatis admittunt, eos iniuriam imponere Christi perfectissimo sacrificio, quo uno cuncta sunt remissa peccata; itaque gratiarum actionis sacrificium in ecclesia esse quidem, quod eucharisticum isti vocant, sed pro peccato nullum esse, quod propitiatorium appellant. At nobis secunda in hac controversia conclusio certissima et ipsa est Eucharistiam non modo iuxta nomen suum sacrificium esse, quo Deo gratiam referamus, sed id etiam esse, quod nobis Deum placatum propitiatumque reddat; eandem itaque hostiam pro gratiarum actione et pro peccato esse. Haec primum ostenditur ex illo loco apud Lucam, Hoc est corpus meum quod pro vobis datur; et de calice similiter, Qui pro vobis effunditur (Luc. 22). Est ergo sacrificium pro peccatis. Id quod forma consecrationis prae se fert, quae habet effundi sanguinem in remissionem peccatorum (Ambrosius : De consecr. Dist. 2 cap. Si quotiescumque). Nam quod Lutherani quidam aiunt, verba quibus hoc mysterium sacerdos conficit materialiter accipi non significatiue, non est huius loci temporisque refellere. Illud sane exploratum est, si verba formae materialiter acciperentur, nec sacerdotem in Christi nomine corpus sanguinemue conficere, immo ne conficere quidem ullo modo. Quin etiam, si sacerdos verba illa significatiue non profert, ex ui verborum neque corpus Christi in sacramento habemus neque sanguinem. Ex quo Sacramentariorum stultitia exsistit. Deinde, omnis sacerdos, ut ad Hebraeos tradit Apostolus (Hebr. 5), constituitur ut offerat dona et sacrificia pro peccatis: aut ergo nullus nobis sacerdos est, aut

sacrificium propitiatorium habemus. Nec vero Paulus de solo legali sacerdotio loquebatur, nisi inepte argumentatus fuisset Christum pro peccatis quoque obtulisse, quoniam sacerdos erat. Praeterea, poenam aliquam manere remissa iam culpa non solum ecclesia definiente sed scriptura etiam tradente credimus. Cum ergo corpus Christi et sanguinem Dei dono tanquam res nostras habeamus, utique poterimus offerre Deo ad redemptionem animarum nostrarum, quemadmodum et poenas proprias et sanguinem quoque nostrum offerimus. Hanc vero esse Apostolicam traditionem et Epiphanius (lib. 3 contra haereses) et Chrysostomus (ad populum Antioch.) aperte docent, et facile per regulas supra a me positas ostendi potest, quas permolestum erit post tam longam disputationem ad huius nos loci usum in praesentia conuertere. Quanquam una ecclesia satis est ad huius rei certam fidem in animis inserendam. Illa quidem cum alias frequentissime tum in canone maxime profitetur, plebem sanctam fidelium hanc hostiam Deo pro redemptione animarum suarum offerre. Romanos vero pontifices superuacaneum erit recensere. Itaque duos solum antiquissimos et sanctissimos referemus: Alexandrum in epistola ad omnes orthodoxos inquientem «Crimina atque peccata his sacrificiis deleri»; cui assentitur Iulius (de consecr. dist. 2 cap. Cum omne crimen). Quibus Divum etiam Gregorium addo (de consecr. dist. 2, cap. Quid sit). Nam in conciliis habemus Cabillonense (de consecr. dist. I cap. Visum est); Florentinum quoque habemus ac Tridentinum; adde etiam, si videtur, et Trullanum. Iam sancti veteres eam rem constantissime tradunt. Chrysostomus (homil. 17 ad Hebraeos) et Theophilactus (in cap. 8 eiusdem epistulae) palam dicunt in mysteriis et sacrificio esse remissionem peccatorum. Eusebius Emissenus hanc redemptionis oblationem» vocat. Damascenus affirmat esse «omnis sordis expiationem. Idem astruxit et Athanasius (lib. quaest. ad Antiochum). Epiphanius item inducit haeresim Aerii in haec verba, Orat vivus aut dispensationem facit, id est, Missam: quid profuerit mortuo? Cui respondet Epiphanius quod «omnino prosunt preces eiusmodi defunctis, etiam si totam culpam non abscindunt». Quem locum incredibile dictu est quam praue Bucerus torquere nititur. Sed bene habet, quod habemus alios quos haeretici, rumpantur licet, torquere non possunt. Chrysostomus (homil. 69 ad populum Antiochenum) Non temere, inquit, «ab apostolis haec sancita fuerunt, ut in tremendis mysteriis defunctorum agatur commemoratio. Sciunt enim inde multum eis posse contingere lucrum. Cum enim totus constiterit populus, sacerdotalis plenitudo et tremendum proponatur sacrificium, quomodo non exorabimus pro his deprecantes? Vide etiam eundem lib. 6 De digni. sacer. Gregorius (lib. 4 dialog. cap. 55) Si culpae, ait, post mortem insolubiles non sunt, sicut non esse docuerat, multum solet animas etiam post mortem sacra oblatio hostiae salutaris adiuuare. Theophilactus (in ca. Lucae 12, in illud, Eum timete, etc.) Non semper, ait, qui moriuntur peccatores mittuntur in gehennam, sed sunt in potestate Dei ut etiam dimitti possint. Hoc autem dico propter oblationes, quae fiunt pro defunctis, quae non parum conducunt, etiam iis qui in grauibus peccatis mortui sunt. Vide etiam Ambrosium (epistola 8, lib. 2 ad Fausti.); et Cyprianum (lib. I epistola 9), nam in sermone de coena Domini aperte dicit hoc sacrificium esse iniquitatum expiationem. Vide etiam

Paschasium (de consecratio. dist. 2, cap. Iteratur) et Augustinum (de cu. pro mor. ge. c. 1 et lib. conf. 9, cap. 11 et 28, et de haer. c. 53 et in enchi. c. 110). Possemus his theologorum frequentium manum adiungere in haereticorum caede iam saepe victricem. Sed victoribus occurrent acto iam de inimicis ecclesiae triumpho? Itaque ad proelium sero venient quidem, sed ad palmam opportune. Quanquam hoc loco necesse fuit eos aduocare non ut nostra confirmarent argumentis ac rationibus, sed ut scholae more presse atque argute contraria refutarent. In refutandis quippe haereticorum argumentis tantum scholae theologia ualet, ut facile possit ea quae istis uidentur esse gravia, ostendere vel levissima. Primum sane argumentum, quod Calvinus tantopere iactat, facillime diluitur. Quis est enim cui non perspicua sint illa quae verbis iste multis exornat et amplificat? Unicum sacerdotem nostrum praestitisse id quod omnes illi veteres minime praestiterunt, nempe remissionem peccatorum in sanguine proprio; rursum immortalem esse et perpetuum, qui semper coram Deo pro nobis assistat, nec suorum modo vulnerum cicatrices sed etiam sanguinem, quem effudit in cruce, omnes ecclesiae et oblationes et orationes, se demum ecclesiamque suam Patri in sublimi altari repraesentet; item una sola oblatione confecisse quod ne plurimis quidem veteres illi sacrifici valuerunt. Haec videlicet contrita sunt et vel minutis theologis peruulgata. Illud nos addimus, quod Calvinus ignorat, discrimen esse inter sacerdotes veteres et nostros, quod in illis nemo fuit cuius ceteri vicarii essent; neque enim posteriores prioris alicuius gerebant vices, sed quisque suam afferebat hostiam et suo non alterius sacerdotis nomine offerebat. Ita ex hac parte plures omnino erant sacerdotes. Non enim in uno veluti capite conveniebant, cuius loco administrarent. At nostri cum in nomine Christi et in persona eius accedant ad altare, quodammodo omnium unum est sacerdotium, sicut episcopi ac vicarii unum iudicium est. Aliunde etiam veteres illi plures erant sacerdotes, quia plures hostias easdemque differentes exhibebant, at sacerdos a sacro faciendo dictus, ubi eandem hostiam offert idemque omnino sacrum conficit, aliquo modo idem est, licet plures esse uideantur. Ac revera sacerdos, qui Deum sanguine placaret et reconciliaret mundo, unus est Christus. Nos quippe hoc sensu non dicimur sacerdotes, sed quia dispensatores sumus mysteriorum eius applicantes populo sanguinem, quem ille effudit in cruce, et simul cum illo offerentes. Inde enim nostra oblatio uim habet, non ex nobis. Non igitur nos plures sacerdotes sumus ad eum modum, quo veteres plures fuisse tradit Apostolus. Quod vero Calvinus ait, nostros sacerdotes esse infirmos ac peccatores, ut olim in lege, magno discrimine agnoscimus. Etenim illi cum afferrent hostias, quae ex se placere Deo non poterant, Nec placita sunt, inquit quae tibi secundum legem offeruntur, cum sanguinem, inquam, hircorum et taurorum afferrent, si peccatores erant, per sacrificia sua nihil consequebantur (Ad Hebr. 9). Respexit quippe Deus ad Abel et ad munera eius, neque «offerens a muneribus sed munera ab offerente placuerunt», ut recte Gregorius admonuit. Legis ergo infirmitas erat quod nec hostiam habebat, quae ex se Deo esset accepta, nec sacerdotes impollutos, qui Deo gratiosi gratam quoque hostiam efficerent. Sacerdotes vero nostri, tametsi infirmi sunt, nihil tamen ecclesiae sacrificio incommodant, utpote quod uim suam non ab illis habet sed a Christo summo sacerdote, in quo Patri bene complacuit, qui simul est et sacerdos et sacrificium, quemadmodum Innocentius tertius in concilio dixit (De Summa Trinit. cap. Firmiter).

Hostiae igitur evangelicae excellens praestantia est, quod et ipsa per se Deo est quam gratissima et unum habet perpetuo sacerdotem sanctum atque impollutum, cuius oblatio uim tribuit sacrificio, omnibusque fidelibus memoria saeculorum omnium prodest. Quocirca sicut in Christi sacramento impius administer nihil ecclesiae nocet, ita ne in Christi quidem sacrificio sacerdos improbus divinae utilitatis fructu ecclesiam priuat, quamuis ipse sibi non emolumentum comparet sed exitium. Verum de primo argumento hactenus. Huius autem confirmatio argumenti non est nunc oratione longa infirmanda, ne novam hic controversiam de novi sacramenti sacerdotio constituamus. Illud breviter dicimus, eos sacerdotes a Deo esse vocatos, qui ab apostolis et eorum successoribus rite et ordine vocati sunt. Nec vero sacerdotii nostri ratio popularis est multorumue suffragiis declaranda: non de terra conficta, sed de coelo ducta et delapsa est. Resuscita inquit gratiam Dei, quae est in te per impositionem manuum mearum (2 ad Timo. 1). Et alio loco: Noli negligere gratiam, quae data est tibi cum impositione manuum presbyterii (1 ad Timo. 4). Et in epistola ad Titum: Reliqui te Cretae, ut… constituas per civitates presbyteros, sicut et ego disposui tibi (Tit. 1). Paulus denique et Barnabas constituerunt per singulas ecclesias presbyteros in oratione et ieiuniis (Acto. 14), ut mos est et nunc in ecclesia fieri solet. Quemadmodum igitur qui apostolos audiebat, is Christum audiebat, ita etiam quos apostoli vocabant, hos vocabat Christus, et quos a sacerdotio repellebant, eos Christus ipse repellebat. Nam quod haec nunc ab illis defensionis ratio uiaque tentatur, in his scripturae locis de senioribus agi, qui rempublicam gererent, non de sacerdotibus, qui rem divinam facerent, satis ostendunt quam parum in sacerdotii dignitate et auctoritate ponant, qui illud existiment aut a senectutis veneranda canitie aut ab ecclesiae administratione seiunctum. Aristoteles (Polit. 7, cap. 9) porro non credidit alios fore ad sacerdotium idoneos nisi vel qui reges essent aut principes civitatis vel certe quos, post rempublicam diu suo consilio gubernatam aut res in bello praeclare gestas defessos iam atque defatigatos, omni cura humana et labore vacuos esse oporteret, ut non nisi in aetate et auctoritate senatoria sacerdotium resideret. Quam naturae institutionem apostoli secuti, cum sentirent sacerdotibus ecclesiae gubernationem fuisse a Christo commissam, eos existimarunt esse in sacerdotum ordinem cooptandos qui vere presbyteri essent, hoc est, seniores. Ita factum est, ut presbyteri nomen in eum qui sacra facit remaneret. Sed nos eo loco locati sumus, ut non longe prospicere oporteat futuros sacerdotii casus, cum eos in praesentia videamus. Deflexit enim iam de spatio curriculoque multumque deflexit consuetudo maiorum, et eos nobis episcopi initiatos sacerdotio tradunt, qui non modo presbyteri non sunt, sed sunt etiam valde iuvenes. Ita sacerdotii auctoritas sceleratissimis ecclesiae hostibus ludibrio est. Verum de episcoporum abusu minime contendimus: in eo certamus, sacerdotis creandi rationem nos ab apostolis, apostolos a Christo accepisse. Quod ne dubitare possimus, certissimo est argumento quod Christus in coena dixit, Hoc facite in meam commemorationem. Si enim hoc quod praecepit facere sacrum erat, immo si, ut ante probatum est, sacrificium erat, apostolos sane tunc sacerdotes instituit, nisi iussit facere nec dedit tamen potestatem faciendi. Conficere autem Christi corpus et sanguinem ut sacra nostra Deo faciamus, quoniam supra naturam est, sine divina facultate fieri non potest. Quia vero sacrificium hoc Dominus facere iussit donec veniat, necesse est ut copiam, quam Christus fecit apostolis sacrificii iugis et perpetui faciendi, illi in posteros sempiternis saeculorum aetatibus transfuderint. Sic enim, ut Oecumenius ait, sacerdotium Christi aeternum est secundum ordinem

Melchisedech. Sed primi argumenti confirmationi refellendae plusculum etiam quam concedebat ratio largiti sumus. In secundo vero argumento multa simul obiiciuntur adversum ea quae ex ecclesiae sententia diximus, sed nos exprimemus omnia perspicue, ut res dicta prope manu tentari possit. Primum autem illud sacerdotibus nostris opponitur, quod offerunt alienum sanguinem. Id quod sine dubio falsum est, quippe cum Christi sanguis, dono Dei licet, noster sit tamen, noster, inquam, veluti universalis causa nostra est. Sol autem tuus ad generandum est, at non ita tuus ut sine peculiari tua generet actione. Illud deinde Calvinus obiicit, Christi sanguinem semel iuxta Apostolum oblatum esse. Quam rem non absurde intelligunt plurimi de oblatione cruenta, quae palam ante oculos omnium posita fuit. Sic enim se idem Apostolus exposuit, quum subiecit, Semel in consummationem saeculorum per hostiam suam apparuit. De illa ergo victima sermo fit, quae in monte Caluariae palam in ore atque oculis Iudaeae provinciae mactata est. Ex quo intelligitur contra oblationem altaris, ubi sanguis Crhisti in mysterio fusus non corporis sed mentis oculis cernitur, ne verbum quidem ullum Apostolum dicere. Aeque videlicet Pauli verba torquere adversarii possunt in eam oblationem quam Christus in coelis incruentam facit semper Patri pro nostris peccatis apparens. Sed ne me in hanc quasi fugam conferam, maxime animadvertendum censeo oblationem non simpliciter et uno modo esse. Una enim est universalis, altera est particularis, quae generalem illam quasi ad efficiendum applicat. Et quoniam Lutherani omnes oblationes ad unum exemplum et regulam quaerunt, nos huius divisionis exemplum ex similitudine rerum naturalium capiemus, ut horum ignoratio illustrior appareat. Illuminatio dupliciter a philosophis accipitur: et ea quae universalis est et ea quae est particularis. Videlicet, simul atque Deus produxit solem potest dici semel mundum illuminasse, nempe tanquam in causa uniuersali. Sed sunt tamen plures quotidie illuminationes propriae, quae non solum cum generali illa non pugnant, sed ita subseruiunt ut sine illis universalis illa aut propemodum otiosa sit aut certe penitus otiosa. Sic et illud interpretamur, Illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum, scilicet illustratione quadam generali, quae in hoc quidem genere una et eadem sufficiens et idonea est, atque adeo sempiterna; sed si illustrationes peculiares desint, quibus singulorum hominum mentes priuatim illuminentur, universalis illa sufficientiam habet, efficaciam non habet. Nec enim generales causae quicquam efficiunt, nisi priuatis et propriis causarum secundarum actionibus vis illa efficiendi communis ad singulos effectus adiungatur. Similiter ergo oblatio Christi una generalis fuit redemptionis ac sanctificationis humanae non solum idonea causa sed suis etiam omnibus numeris absoluta, cui, in genere suo dico, nihil addi nihil detrahi possit. At sunt plures oblationes particulares, quibus universalis illa efficentia ad effecta quaedam singularia contrahitur. Nemo igitur nos legales sacerdotes existimet, quod singulis altarium sacrificiis saepe ac priuatim offerimus, sed potius ita secum reputet: sacerdotes sunt isti secundi sub uno primo pontifice Christo administri et dispensatores mysteriorum eius. Ac de prima quidem huius argumentationis parte itemque de secunda disputatum est; reliqua est tertia eademque postrema in qua Calvinus ac Bucerus se insolentius iactant, quasi argumentum invenerint, quod refellere nequeamus. Qua una in re, fateor, superiores sunt: illi nanque quomodo opinionem commenticiam confirmarent invenerunt, ego tam leve argumentum qua ratione infirmem ac diluam reperire non

possum. Sed age, horum insolentiam reprimamus iamque doceamus serio quam ridicule exsultent homines non solum doctrinae Apostolicae ignari sed omnis omnino Philosophiae. Primum autem, quamuis denuo velimus sacrificii complicatam notionem euoluere, non facile tamen reperiemus an ea caedem occisionemque contineat, cum animal sacrificandum est. Contra enim dicet fortasse quis prophetas Baal quoddam etiam sacrificii genus praebuisse, qui lanceolis et cultris se inciderint, donec perfunderentur sanguine (3 reg. 18). At demus illud et concedamus argumentantibus quod ad perfectam animalis immolationem nos quoque attinere credimus confici, dico, ipsum et occidi oportere, si vere sacrificatur. At corpus vivum et spirans nos offerimus: idem enim in Eucharistia est atque in Coelo. Sed etsi Christi corpus in Eucharistia vivum est ac sanguis in corpore, non tamen a nobis aut corpus offertur quia vivum est aut sanguis quia est in corpore, sed illud quia mactatum, hic quia effusus in cruce. Quod si Christus in cruce se offerens non se e conspectu nostro abstulisset, sed perpetuo penderet in cruce ante omnium fidelium oculos omni et loco et tempore positus, nihil necesse erat ut exemplum facti relinqueret et in simulacrum ex animali exemplo veritas transferretur. Sicut enim ii qui tunc fuerunt iuxta crucem eandem cum Christo hostiam Patri obtulerunt, si modo vere erant pii et rem, quae gerebatur, intelligebant, sic si eadem externa crucis hostia in conspectu nostro aeterna permaneret, nullo exemplari et imagine hostiae illius indigeremus. Quia vero licet oblatio illa et mactatio externa transierit, sic tamen coram Deo constat acceptabilis et perpetua virtute consistit, ut non minus hodie in conspectu Patris illa sit efficax quam eo die, quo de saucio latere sanguis exiuit, ideo vere nunc offerimus eandem crucis hostiam cum Christo perinde atque illi qui erant iuxta crucem, quamuis illi nullo posito sub oculis simulacro, quia nullo tunc opus erat, cum res ipsa viva in praesentia esset atque ante oculos proposita, nobis autem per imaginem Christus hostiam illam excitavit, et quasi in quodam exemplari statuit ante oculos. Sed imago haec et exemplar nihil revera obstat cur non eundem illum sanguinem modo offeramus, quem Christus fudit in cruce, non aliter ac si nunc coram effunderetur. Quae est sententia Chrysostomi, falso tamen Ambrosio attributa (de consecr. dist. 2, cap. In Christo). (Vide etiam Eusebium Emissenum: de consecr. dist. 2 Quia corpus). Adde quod quale fuerit sacrificium talis est requirenda mors, ut si illud cruentum est, haec sit etiam cruenta, sin illud incruentum erit, mors quoque erit mystica et incruenta, id est, effectus mortis ceu nunc praesens adesset. Satis est enim ut vere et proprie sit sacrificium, quod mors ita nunc ad peccati remissionem applicetur, ac si nunc Crhistus ipse moreretur. Id quod scriptorum veterum testimoniis confirmatur. Gregorius: In se ipso, inquit, immortaliter vivens iterum in hoc mysterio moritur (De consecr. dist. 2 Quid sit). Et Augustinus: Semel immolatus est in semetipso Christus, et tamen quotidie immolatur in Sacramento (De consecr. dist. 2 Semel). Paschasius: Quotidie Christus mystice pro nobis immolatur, et passio Christi in mysterio traditur, etc. (De consecr. dist. 2 Iteratur). Et Cyrillus (in concilio Ephesino), Athanasius (ad Antiochum), Theophilactus (in decimum caput epistolae ad Hebraeos), Damascenus (in quarto libro), Gregorius demum Nazanzenus, ut ceteros praetermittam, hanc incruentam exsanguemque immolationem vocant, unicam illam quidem, qualis non fuit alia similis, per quam ad effectum scilicet sic nobis Christus immolatur, ut illis qui praesentes erant quando se in

cruce offerebat. Sed quia sine effusione cruoris, quae in praesentia cernatur oculis, applicatione vero cruoris iam effusi fit oblatio, recte a patribus incruentum sacrificium nuncupatur. Atque ad ea quae sunt a Lutheranis in secundo argumento dicta, diximus satis. In tertio quoque argumento refutando posthaec nihil est necesse laborare. Docuimus enim Christi oblationem in cruce non aliter se habere ad redimenda peccata quam aut lucem ad illustrandum aut medicinam ad curandum. Lucem dico quae omne lumen ederet, medicinam quae omnes sanaret morbos. Ecquis autem dubitet causas perfectas et principales sine adiuuantibus et proximis nihil efficere? Medicamentum quippe quamlibet praesens et salutare sit, nisi aegro corpori adiungitur, neque opem indigenti fert nec salutem. Quod si agnus, qui tollit peccatum mundi, sine adiutrice et socia causa ipse per se expiavit nostra delicta, baptisma tollatur, poenitentia absit, sacerdotia sileant, ministeria facessant, atque adeo omne salutis nostrae et sacramentum remoueatur et instrumentum. Praeceptum illud uanum sit, Baptizate in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti (Math. ultim.); gratia illa uana, Quorum remiseritis peccata remittentur eis (Ioan. 20); inanis sermo ille, Poenitentiam agite et baptizetur unusquisque uestrum … in remissionem peccatorum (Acto. 2); sit denique ille falsus, Salvos nos fecit per lauacrum regenerationis (Tit. 3). Quin etiam, si ita libet, quia oravit pro nobis Christus, non oremus; quia ieiunavit, non ieiunemus; quia lacrimatus est, non ploremus. Colligunt enim arguti isti dialectici, quia obtulit semel Christus, nos non offeramus. Sicut ergo compatimur, ut passionis eius participes simus, ita etiam offerimus, ut oblationis ipsius partem capiamus. Nobis sane religio actuosa est, Lutheranis otiosa; qui nos feriatos volunt cessatione torpere et quasi pueros delicatos nihil agere. Ita ex animis hominum extrahunt radicitus religionem, cum sacrificia, sacerdotes ceterosque religionis administros tollunt. Non ergo nos repetitis oblationibus Christi sacrificium testamur fuisse imbecillum, sed causam principalem perfectamque fuisse, quae quantumuis licet sufficiens in se et consummata sit, sine applicatione tamen causarum adiuuantium nihil efficit. Illud vero, Una oblatione consummavit in aeternum sanctificatos, simile est ut si dicerem Deum una illustratione mundum in aeternum illustrasse. Id quod revera fecit, quum solem quasi sempiternum lumen accendit. Alioqui quid alio loco (2 ad Corin. 7) Apostolus iubet ut emundemus nos ab omni inquinamento carnis et spiritus perficientes sanctificationem in timore Dei? Certe Christi sanguis emundavit nos ab omni delicto, et tamen Paulus ait Mundemus nos. Certe una oblatione Christus consummavit sanctificatos, et tamen Paulus monet ut ipsi perficiamus sanctificationem in timore Dei. Christus igitur mundat ac perficit, et nos quoque perficimus ac mundamus, sed ille agit nobiscum ut causa principalis, nos sub illo agimus ut causae adiuuantes. Dei nanque adiutores sumus (1 Corin. 3). Sed addunt illud, Ubi peccatorum remissio est, iam non est oblatio pro peccato. Respondemus. Si remissio solum est ut in causa uinuersali, iam non est oblatio generalis quidem pro peccato; est tamen oblatio specialis, quae uim illius ad efficiendum applicat. Quemadmodum si illustratio est mundi uinuersalis, nulla alia generali est opus: non enim alio sole indigemus, alia luna, aliis stellis. Sed necesse est tamen illustrationes quotidie singulas aeris interuenire, si terra est diebus singulis illustranda. Addunt etiam: «Post remissas per Christi sacramenta iniquitates, quorsum oblationes facimus pro peccato?» Respondeo. Remissio iniquitatis duplex est: una perfecta, altera

imperfecta. Perfecta, quum non solum culpa sed tota etiam poena remittitur; de qua illa intelliguntur: Proiecisti post tergum tuum omnia peccata mea (Esai. 38); Beati, quorum remissae sunt iniquitates et quorum tecta sunt peccata (Psal. 31); Proiiciet in profundum maris peccata nostra (Mich. 7); et cetera similia. Atque haec per baptismum contingit omnibus baptizatis. Imperfectam vero illam dicimus, in qua vel culpa remittitur sed non tota poena, vel remittitur poena remissa iam culpa; de qua illud accipimus: Propter remissionem praecedentium delictorum (Rom. 3); et rursum: In redemptionem earum praevaricationum, quae erant sub priori testamento (Hebr. 9). Antiquis porro patribus culpas ante Christi mortem fuisse remissas ambiguum non est: iuxta fidem quippe defuncti sunt testimonio fidei probati. Non esse autem perfecte remissas confirmat Paulus cum ait Christum mortuum esse in remissionem praecedentium delictorum. Quae si plene Moysi, Aaron, Dauidi ceterisque sub lege et natura sanctis condonata fuissent, nec illis esset ianua regni coelestis occlusa, nec loci inferi in custodiam deputati. Ecquis enim dicat omnino resoluta crimina, quorum poenae luuntur in carcere? Dauidi rursum homicidii et adulterii scelera relaxata quo tempore ad Nathan prophetae vocem peccatum confessus est, et Nathan ipse idem (2 Reg. 12) et auctor libri Ecclesiastici (Eccle. 47) testes sunt. Ac si plenam remissionem percepisset, quorsum illa? Dele iniquitatem meam. Amplius laua me ab iniquitate mea … Averte faciem tuam a peccatis meis, etc. Certe hanc ampliorem et pleniorem indulgentiam non prius a Domino impetravit, quam multis suppliciis in eo Dominus acerrime vindicasset. Itaque si per Christi sacramenta plena cuiquam peccatorum remissio contigit, nos pro illiusmodi peccatis hostiam minime offerimus, ut si quis proxime recens baptisma susceperit; at si peccator non est perfectam remissionem consecutus, quod in sacramento poenitentiae fere accidit, pro huius delictis sacrificium exhibemus, ut cui Deus subiratus etiamnum est, ei fiat aliquando propitius. Quid igitur sibi Apostolus vult quum minis horribilibus audientium animos perterrefacit in haec verba: Voluntarie peccantibus nobis …, iam non relinquitur pro peccatis hostia? Nempe qui dicit voluntarie peccantibus post acceptam notitiam veritatis nullam hostiam esse reliquam, is sine dubio significat ignorantibus aliquam hostiam superesse, iis praesertim qui ante acceptam notitiam veritatis peccaverunt, quemadmodum Chrysostomus ac Theophilactus argumentantur. Rem ergo Apostolus verbis grandioribus exaggerat atque, ut solet, terrorem exsuperatione iniicit. Ostendit itaque non quid clemens et misericors iudex interdum sua lenitate concedat, sed qua poena is dignus sit qui singulari baptismi beneficio suscepto Filium Dei conculcat et sanguinem testamenti pollutum ducit et Spiritui gratiae contumeliam facit. Indignus nimirum est qui fuerit huiusmodi, cui Christus iterum crucifigatur. Toties autem nobis crucifigitur, toties immolatur, quoties eius crux nobis et mors ad peccati remissionem applicantur. Si de iustitia ergo agitur, nulla relinquitur pro peccatis hostia iis qui ex malitia peccant. Sin vero de misericordia Dei agitur, quae omnem etiam sensum exsuperat, non solum infirmis et ignorantibus aliqua superest hostia, sed iis etiam, raro tamen, qui voluntarie peccaverunt post acceptam notitiam veritatis. Enimuero quod haec Apostoli oratio alta et exaggerata sit, illud primum argumento est, quod statim subditur: Terribilis autem quaedam exspectatio iudicii, etc. Atque e vestigio: Irritam quis faciens legem Moysi, etc. Et post pauca: Rememoramini pristinos dies, etc. Et tandem: Nolite amittere confidentiam vestram, quae magnam habet remunerationem. Illud deinde hoc confirmat maxime, quod in 6 cap., cum dixisset

Impossibile est eos, etc., ne existimaretur nulla esse rerum exspectatio meliorum, quasi a desperatione ad spem revocare cupiens, confidimus ait de vobis, dilectissimi, meliora et viciniora saluti, tametsi ita loquimur. Ex quo temperamento Hieronymus (lib. adversus Iouinianum 2) colligit Apostolum Hebraeos per exaggerationem territasse (De poeni. dist. 2, cap. Si enim). Est et aliud responsum dignum, nisi me fallunt omnia, quod magnopere animadvertatur. Videlicet, hostia pro peccato duobus modis intelligi potest. Uno modo pro poena, altero etiam pro culpa. Quod enim peccati vox pro poena peccati usurpetur, illa demonstrant: Non ego operor illud, sed quod habitat in me, peccatum (Rom. 7). Et rursum: Remittuntur ei peccata multa, quoniam dilexit multum; cui autem minus dimittitur, minus diligit (Luc. 7). Quo loco multorum peccatorum poenas multa Dominus peccata vocat. Nam culpas ante fuisse remissas, qui superiores lacrimas consideraverit, is vocare in dubium non poterit. Et quae dilexerat et ingemuerat, ea certe culparum veniam fuerat consecuta. Sed cui in praesenti dicitur Remittuntur tibi peccata, vade in pace, ei plenissima indulgentia conceditur omniumque poenarum persolutio. In poenis vero locum habet ut maiori dilectioni maior remissio respondeat minorique etiam minor, nam culpae vel simul remittuntur omnes vel nullae. Macchabaeorum sententia vulgo etiam sermone teritur, Sanctam et salubrem cogitationem esse pro defunctis exorare ut a peccatis soluantur. Ubi poenas purgatorias pro culpis debitas peccata sine dubio appellavit. Simile est illud: Peccata tua eleemosynis redime. Poenas autem Daniel pecunia redimendas existimabat (Dani. 4), nam culpas aut poenitentia diluit aut certe sine argento gratia resoluit. Atqui sive figurate nomen causae ad effectum transferatur, sive remissio poenae ad integram remissionem culpae pertineat, non valde interest quidem, tametsi D. Thomas (lib. 4, dist. 12, q. 2, ar. 2, q. 2) atque Innocentius huiusmodi locutiones improprias esse testantur, quibus peccata deleri, detergi, ablui, remitti dicuntur, quia soluuntur poenae. Iam ergo cum Apostolus ait nullam hostiam superesse pro peccato, pro culpa proprie intelligendus est. Cui sententiae non est illa contraria, relinqui poenitentiae sacramentum, quod iudicium est, non sacrificium, relinqui etiam hostiam pro poena, quae improprie dicitur hostia pro peccato. Sed quaeris quid causae plerisque antiquorum fuerit ut baptismum hostiam appellaverint, ideoque dixerint non superesse hostiam pro peccato, quia baptismus repeti non potest. Sane quia in baptismo Christo commorimur, et per hoc sacramentum applicatur nobis hostia crucis ad plenam peccati remissionem; hinc illi baptisma translaticie hostiam nuncuparunt ac post baptisma semel acceptum nullam hostiam esse reliquam interpretati sunt, quia baptisma secundum non est. At in poenitentiae sacramento non applicatur mors Christi per modum hostiae, sed per modum iudicii. Itaque quamuis poenitentia post baptisma supersit, non proinde tamen hostia superest pro peccato. Sed de tertio argumento nimium multa. Quartum vero non confutatione eget, sed reprehensione. Ecqua enim vel inscitia vel impudentia est ea adversum nos testimonia excitare, quae a nobis faciunt maxime? Constat sane eucharistici sacrificii partes quattuor esse: unam consecrationem corporis et sanguinis, alteram oblationem, tertiam fractionem, postremam consumptionem. His quippe quattuor partibus nostrum sacrificium redintegrari, confici, absolui qui negaverit, nihil illum de ratione perfecti sacrificii didicisse, nihil quaesisse, nihil scire conuincam. Consecrationem porro atque oblationem cum gratiarum actione coniunctam ex

evangelio colligi ostendimus paulo ante; fractio autem apertissime traditur. In eo discrimen est, quod Lutherani in fractione nihil mysticum esse arbitrantur sed solam panis distributionem, nempe ut sua cuique portio contingat; at ecclesia sancta quum hostiam frangit Dominici corporis in cruce fractionem significando Christi hostiam commemorat (De consecr. dist. 2 Quum frangitur), quemadmodum Christus ipse et verbo et exemplo commemorandam tradidit. Quod vero ad plenam huius sacrificii rationem consumptio specierum attineat, concilium Toletanum duodecimum testatur inquiens: Quale erit sacrificium, cui nec ipse sacrificans particeps esse dignoscitur? (De consecr. dist. 2, cap. Relatum). Augustinus insuper in libro sententiarum Prosperi consentit dum sanguis de calice in ora fidelium funditur, Dominici corporis immolationem eiusque sanguinis effusionem designari (De consecr. dist. 2 Quum frangitur). Spectat ergo ad perfectam significationem sacrificii consumptio specierum. Quae causa catholicis perpetua fuit ut dum sacerdos species sumit, non edere illum dicant, edat licet, sed consumere, ut intelligamus in Missa potius haberi rationem consumptionis quam manducationis magisque sacrificium spectari quam coenam. Quod Lutherani sentientes negaverunt Christum corpus suum sanguinemque sumpsisse, ne consumpsisse et sacrificasse probaretur. Verum ratio primum conuiuii hoc exigit, ut cibi communionem et consociationem habeat; alioqui qui ad coenam inuitat, is non conuictor esset sed conditor instructorque conuiuii. Atque accubationem epularem amicorum, tametsi melius nostri conuiuium, bene tamen Graeci tum compotationem tum concoenationem vocant, ut qui vocat ad coenam nec concoenator ipse et compotator est, non solum non urbanum conuiuium ineat, sed ne conuiuium quidem. Deinde, ut Chrysostomus argumentatur, ne discipuli horrerent carnem et sanguinem, necesse erat ut Christus prior ipse degustaret; Christus certe quod se uidebant facere, id ut facerent iussit apostolis; intellexit autem semper ecclesia sacerdotibus iniunctum esse ut sumerent; sumpsit ergo et Christus, nisi sacerdos omnibus suis numeris absolutus non absolutum sed inchoatum sacrificium fecerit. Nec me fugit D. Thomam aliquando (III, q. 83, art. 4), ut videtur quidem, docuisse sacrificium ante fractionem hostiae esse peractum, sumptionemque spectare proprie ad sacramentum, oblationem vero ad sacrificium; et rursum (Art. 6.6) asserere fractionem hostiae non ita esse necessariam ut, si omittatur, sacrificium maneat imperfectum, quod videlicet huius rei significatio non ad corpus Christi verum sed ad mysticum referatur: non ergo fractio in partibus sacrificii numeranda est. Quod autem sacrificium ante fractionem peragatur, id magno argumento sit sacerdotem statim a consecratione illa verba dicere: Offerimus praeclarae maiestati tuae de tuis donis ac datis hostiam puram, etc. Iam ergo nondum fracta hostia et oblatio est et sacrificium. Verum qui Divum Thomam nobis obiicit, id ille agit, ut et secum ipse Thomas et cum vera sacrificii ratione pugnet; eius enim in secunda secundae (q. 85, 3.3) verba non obscura sunt sacrificium proprie dici cum circa res oblatas aliquid fit. Quam rem illo etiam exemplo confirmat, ut quum panis frangitur et comeditur. Unde colligit primitias oblationes esse, non autem sacrificium, quia nihil sacrum circa eas fiebat. Hostiam igitur aliquando ante fractionem non solum D. Thomas sed etiam ecclesia vocat eo more, quo rem instantem et proximam quasi praesentem nominamus. Sic Cicero praebere, ait, hostias ad sacrificium. Ubi animal sacrificandum hostiam appellat. Quin et in Levitico et in aliis quoque plerisque locis holocaustum, hostia ac sacrificium ab eo

quod proxime futurum est nomen accipiunt. Sed et panem ipsum ante consecrationem hostiam vulgo appellamus; a qua appellatione ne Divus quidem Thomas abhorret. Sacerdos porro ante consecrationem dicit se offerre sancta sacrificia illibata, etc. Quis autem theologus tam insigniter stultus fuit ut peractum sacrificium ante hostiam consecratam existimaverit? Atque ut de occulto et interiore sanguinis et corporis sacrificio nihil dicam, externum certe et mysticum sola oblatione non constat. Cum itaque circa species ante fractionem nihil sit a sacrifico factum, ne sacrificium quidem peractum est. Item cum symbolis rerum Christo instituente debeamus mortem ipsius agere, si verum et perfectum nostrum sacrificium est, eiusque victimae absolutum exemplar, quam Christus in cruce praebuit, nullum autem sit rerum symbolum ante quam species frangantur, misceantur, consumentur, certissimum accipere argumentum possumus ante fractionem nondum esse expletum sacrificium. Manet igitur non consecrationem modo et oblationem verum et fractionem quoque ac consumptionem ad integritatem externi sacrificii pertinere. Quae res non pertenui nobis argumento indicioque patefacta est sed gravi constantique ratione, praeterquam quod ab apostolis has nos sacrificii partes accepisse promptissimum est ostendere, nam Christum tradidisse satis supra est a me demonstratum. Ut Lutherani argumenta probabiliora deinceps excogitent, siquidem quartum hoc, quod modo diluimus, improbabile est. Improbabile esse dico Lucae Paulique testimoniis uti, ut ecclesiae sacrificium explodatur. Nam ratio ea, quae adiungitur, captiosa est et veri similitudine fallere imperitos potest. Primum autem qui Lutheranis responderet Christum in coena sacrificium non pro peccato quidem sed gratiarum tamen actionis obtulisse, hic non ab illis facile eluderetur. Eius enim rei probabilem rationem redderet, quod cum sacrificii cruenti dies instaret iam plane aut certe iam appropinquaret hora, non oportebat hostiam in coena pro peccato mysticam exhibere, cum impenderet generalis hostia illa, in qua Patri complacuit omnia peccata resolui. Quamquam et sanguinem circumcisionis pro nobis Christus obtulit et ieiunavit flevitque pro nobis, nec tamen remissio ea peccati secuta est, quae a cruce tandem expectanda erat. Quemadmodum enim martyrii plena efficacitas non in qualibet sanguinis effusione est sed in ea demum, in qua martyrium consummatur, quamuis sanguinem suum Deo statim a principio martyr obtulerit, sic passionis Christi perpetuae vis illa absoluta et perfecta non in initio aut medio sed in fine fuit. Deinde mysticae oblationis effectus non is est quem falso existimant Lutherani nos credere, nempe ut omnes culpas poenasque resoluat. Qua de re paulo post dicturi sumus. Alia enim efficientia hostiae illius est, quam Christus palam mactavit in cruce, alia illius quam sub speciebus definitis mystice praebuit in coena. Illa generalis est, sicut diximus, nec per sacrificium modo sed per omnia sigillatim sacramenta ad effecta longe diversa applicatur. Haec peculiaris efficientia est et sub speciebus certis ad peculiaria quaedam effecta concluditur. Obtulit ergo Christus hostiam in coena tum pro culpa veniali tum pro poena, quae pro culpa etiam mortali deberetur. Qui in peccato soluendo sacrificii peculiaris effectus est. Hunc vero habuit in coena sanguis oblatus, nam in cruce uim remissionis habuit generalem. Sed quoniam, ut modo dixi, hanc rem sumus in confutatione sequentium argumentorum fusius explicaturi, peragamus ordine refellere argumenta, quae restant.

Quinto vero argumento refutando Roffensis episcopus «calicem» ait «novum testamentum ideo dici, quia novi testamenti confirmatio est». Quem vocis usum ut probare testimoniis non queo, ita non audeo explodere. Illud affirmo, nomen hoc pro re, quae ex testamento obvenit, interdum accipi, ut in epistola ad Hebraeos ca. 7 Melioris testamenti sponsor factus est Iesus. Sic enim promissionis vocabulum pro re, quae promittitur, scripturae auctores usurpant: Imitatores eorum qui fide et patientia haereditabunt promissiones (ad Hebraeos 6); Repromissionem accipiant aeternae hereditatis, etc. (ad Hebraeos 9); et (Actorum I) expectarent promissionem Patris. Si ergo promissio pro re promissa accipitur, et testamentum Luthero ipsi quoque promissio est, nihil mirum si pro re ipsa, quae testamento est relicta, usurpetur. At prima res eademque potissima, quam nobis in testamento suo legavit Christus, fuit sanguis. Quid igitur obstat cur rem, quam beneficio testatoris habuerim, non ego in funus eius exequiasque rependam? Quid, inquam, obstat cur quod de manu morientis accepimus, non id nos viventi illi reddamus? Nisi illud frustra atque importune repetimus, Tua sunt, Domine, omnia, et quae de tua manu suscepimus, reddimus tibi. Quod autem calix improprie dicatur testamentum manifestum est. Sive enim, ut Innocentio placet (Cap. Cum Marthae, de celeb. Miss.), testamentum promissio est, sive, ut Vlpianus vere sentit, sententia est voluntatis iusta de eo quod post mortem fieri voluerimus, omnino liquet calicem nec promissionem proprie nec sententiam esse, sed rem quae testatoris promissione voluntatisque sententia relinquitur. Hanc vero nos hostiam praebere ad sacrificium quis prohibet? Sed quinto argumento hactenus. Iam argumento sexto quid attinet respondere, nisi eadem velim quae supra dixi verba repetere? Colligunt enim acuti scilicet dialectici, si Eucharistia exemplar et imago est, non esse illam vere ac proprie sacrificium. Quae sane collectio perridicula est. Quid enim stultius dici potest quam legis veteris hostias sacrificia non fuisse, quod verorum exemplaria fuerint? Innocentius porro tertius (Cap. Cum Marthae de celeb. Miss.) quosdam merito irridet, qui putarint in sacramento non esse corporis Christi et sanguinis veritatem …, ex eo quod scriptura interdum commemorat id quod in altari suscipitur mysterium imaginem figuram et exemplum esse. Quorum errorem Pontifex docte grauiterque refellit: si enim, quia figura est, sacramentum altaris veritas esse negatur, ergo nec mors nec resurrectio Christi veritas est credenda, siquidem eas similitudinem et imaginem esse Apostolus tradit, ac Petrus quoque scribit Christum exemplum nobis in sua passione reliquisse. Nihil igitur obstat cur non in externo sacrificio forma sit, species, imago et exemplar sacrificii crucis, in sanguine vero et corpore, quae sunt res intus inclusae, eiusdem sacrificii exsistat veritas. Sed quoniam in cruce, quod alias diximus, palam et sine mysterio hostia cruenta fuit, in altari occulte et mystice abscondita, ne eodem modo quo Christus sacrificare putaremur, recte cum suo Chrysostomo Theophilactus admonuit nos non immolare Christum, quemadmodum se ipse in cruce immolavit, sed potius illam crucis hostiam commemorare. Verum quia commemoratio nostra otiosa et umbratilis non est, sed efficit quod significat, quanquam non Christum occidimus, qui resurgens ex mortuis iam non moritur, Christi tamen mortem applicamus ceu nunc facta sit. Applicamus autem non fide sola aut solis verbis sed etiam symbolis. Post illa namque verba, Hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur, non ait Dominus Hoc credite, non Hoc dicite, sed Hoc facite in meam commemorationem. Quae causa, nisi me fallit animus, Apostolo fuit ut veteris legis symbola, quoniam vacua erant, umbras appellaret,

non ipsas imagines rerum. Nam evangelium ipsas rerum imagines quasi vivas continet non ad significationem modo sed ad efficientiam. Ut baptismus imago est spiritualis ablutionis, quae per Christi sanguinem facta in cruce est, sed habet tamen res ita coniunctas ac si Christus ipse nunc pro baptizato sanguinem funderet. Quocirca et aliquando idem ausus est dicere in singulis baptizatis Christum crucifigi, non illa solum loquendi forma, qua Ioannes evangelista scripsit agnum occisum esse ab origine mundi, sed ita potius ut ad effectum idem prorsus sit, ac si Christus vere nunc pro his qui baptisma suscipiunt crucifigeretur. Nec vero existimo, quum Paulus legem dixit umbram habere futurorum bonorum non ipsam imaginem rerum, de significatu disceptasse, quod plerique interpretati sunt, ut umbra signum obscurum et imperfectum, imago rei expressum perfectumque signum intelligatur. Quae ut vera esse non infitior, ita a praecipuo Apostoli instituto esse aliena iudico. Id quod ex verbis eiusdem Apostoli manifeste conficitur. Ait enim Umbram habens lex futurorum bonorum, non ipsam imaginem rerum eisdem ipsis hostiis, quas offerunt indesinenter, nunquam potest accedentes perfectos facere, etc. Quia igitur hostiae illae uim efficiendi non habebant, ideo legem umbram habere dixit futurorum in lege gratiae bonorum. Umbra quippe ignis non id efficit quod ignis, nec umbra hominis idem praestat atque homo: neque enim in agendo quicquam aut imbecillius umbra aut inanius est. Sacramenta vero et sacrificium nostrum imagines rerum sunt, non pictae vel umbratiles inanesque ad efficiendum et imbecillae, sed cum ad vivum rerum ipsarum expressae tum, si ita loqui liceat, ad efficacitatem res ipsae vivae, quarum imagines sunt: tanta Christi et evangelii potentia est ut eandem uim penitus symbolis imaginibusque tribuerit quam res ipsae haberent, si quum earum commemoratio fit vere patrarentur. Sed in sexti argumenti reprehensione multum temporis insumpsi. Nihil enim responsione opus erat, sed ut loca eadem diligenter isti pertractarent et bona fide relegerent. Ibi enim plane reperirent auctores sanctos et verum in ecclesia corporis ac sanguinis Christi sacrificium et verissimum quoque exemplar affirmare: alterum in externa forma et figura, alterum in re, quae inclusa atque abdita in mysterio latet occulto. Quanquam Euthimius ante consecrationem exemplar interpretatur, post consecrationem autem sacrificii veritatem. In quem etiam modum Basilium exponit Damascenus (4 lib. cap. 14). In septimo argumento existimant homines parum in Theologia exerciti actus nostros nostrae redemptionis sanctificationis ablutionis nullo modo causas esse. Quae si vera essent, illa omnia essent falsa: Omnis qui habet hanc spem sanctificat se (1 Ioan. 3); item: Mundemus nos ab omi inquinamento carnis et spiritus perficientes sanctificationem in timore Dei (2 Cor. 7); item: Peccata tua eleemosynis redime (Dani. 4); item: Per misericordiam et fidem purgantur percata (Prover. 15); item: Misericordia et veritate redimitur iniquitas (Prover. 16); et cetera id genus quae in sacris litteris passim occurrunt. Neque ex his, quemadmodum isti falso iudicant, quicquam de Christi in nos gratia merito ui et redemptione detrahitur; quin gratiae Dei et Christi multo magis attribuitur. Exemplum ponam ex natura, ut gratiae vis manifestius eluceat. Res uniuersas ad suum quamque finem ui quadam ingenita moueri philosophis omnibus exploratum est. Sic igni, ut ad locum naturae suae congruentem ascenderet, leuitatem indidit procreator ille mundi Deus, ut vero calefaceret, quae erat actio ignis naturae conveniens, impertiit

calorem. Id quod in reliquis promptum est cernere, quae sic a principio et forma interiore mouentur ut non solum non repugnent sed agi sponte uideantur. Animalia porro non modo hanc inclinationem et formam a natura habent, verum ipsa etiam se mouent actionibus quibusdam suis et ad quaerendum sibi consentiens bonum et ad propulsanda adversantia mala. Quae res praecipue in hominibus illustrior apparet, qui, quoniam non aguntur ut servi sed libere potius agunt ut domini, ratione eligunt media et se ipsi cient, ut per talia media fines propositos consequantur. Nec idcirco tamen aut primae causae virtus minor est aut potestas infirmior; immo hoc uberior et maior, quod attingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suaviter. Ecqua enim vis ea fortior esse potuit, quae adeo suaves et congruentes impetus in rerum natura posuit ut eas nulla ui quidem illata moveat, sed uehementissime moveat tamen? Quae Dei virtus eximia insignisque suavitas multo latius in gratuitis effectis quam in naturalibus se effundit. Non enim solum uitales operationes, quae supra naturam sunt, in se edit mortalis homo per gratiae formam et virtutes, sed ad vitam ipsam capiendam sua se actione parat et vivendi sibi causa est. Quemadmodum enim, si materia dispositiones, quibus ad suscipiendam formam ignis praeparatur, ipsa in se faceret, eadem sibi causa esset effectrix ut a forma illa informaretur, sic, quoniam praeparationes vivificantis gratiae homo in se efficit, ipse in sui generatione Dei adiutor exsistit. Qua in re, ut dixi, suavior et effusior gratia quam natura est. Vitam nanque a natura datam curare ac tueri ipse ualeas, salutem quaerere, morbos pellere adversos, tum externis quibusdam medicamentis adhibitis tum animae viribus interius excitatis. At vitae causa tibi esse non poteris, sed aliunde eam accipis nulla interueniente operatione tua, dispositione tua nulla. Dispositio quippe omnis, qua ad animam corpus aptatur, a patre generante editur, a filio genito nullo modo. In nativitate vero spiritali ipse qui nascitur non solum principium est ut post aegritudinem sanus sit, verum etiam ut, postquam fuerit mortuus, et vitam habeat et abundantius habeat. Praeclare itaque dictum illud est atque ad Philosohiae rationem apte, Iustus ex fide sua vivet. Ex quo Hieronymus colligit hominem sibi esse «vivificationis suae causam». Nempe actus fidei spei charitatis poenitentiae, quibus Deus utitur ad animum vivificandum, homo ipse in se facit, gratuito quamuis et supernaturali auxilio permotus. Ne certes, quasi actus nostri gratiae remissionisque culparum causae efficientes sint, cum nihil aliud quam disponant animum ut gratiam Dei iustitiamque recipiat. Quemadmodum calor praeparatio est, quae ligni materiam afficiat, ut et formam ignis capiat et naturam. Sed sicut homo alteri homini non est causa animae rationalis, sed causa tamen est ut per rationalem animam vivat, sic homo licet causa gratiae non sit, causa tamen sibi est ut per gratiam vivat. Cuius sententiae illa iam consectaria sunt: Animas uestras castificantes (Primae Petri 1); item: Ablue a malitia cor tuum (Hiere. 4); item: Si quis emundaverit se ab istis, erit uas in honorem, sanctificatum et ad omne opus bonum paratum (2 Timo. 2). Ac uasa haec quidem Deus ipse fecit in honorem et praeparavit in gloriam. Sed si non a voluntate nostra purgatio animae nostrae fieret, ut Damascenus argumentatur, non utique dixisset Paulus, Si quis emundaverit se, etc. Verum haec subtilius fortasse disseruntur quam ut ea Lutherani omnis omnino philosophiae ignari possint agnoscere. Illud breviter intelligant, nos in salutis nostrae opere, sanctificatione purgatione curatione, Dei adiutores esse. In die inquit salutis adiuui te (2 Cor. 6); ac rursum: Gratia Dei mecum (1 Cor. 15).

Nam de peccatorum redemptione quaestio est multo facilior. Ea nempe voce aliquando persolutionem poenarum scriptura significat, quae post culpam remissam manent. Has autem non modo Christus per sacramenta sua sed nos etiam ieiuniis nostris eleemosynisque resoluimus. Pretia itaque Deo constituta quum pro poenis debitis enumeramus ac pendimus, tunc peccata nostra redimimus. Nec vero pretium hoc aequale natura nostra sed Dei gratia fecit, qui tum pro culpis graviores poenas tum pro poenis graviorem posset compensationem exigere. Sed haec pretia ille pepigit lege clementiae et misericordiae quidem, sed aequitate iustitiaque permixtae. Quod si ad peccatorum redemptionem pretia haec, nostra licet, momenti alicuis sunt tamen, quoniam ita sua is lege constituit qui arbitrio propriae voluntatis rerum omnium iustus aestimator est, quanto verius et iustius nostras ipsi iniquitates redimemus Christi corpus et sanguinem in altari offerendo? Christi, inquam, qui nobis est factus sanctificatio iustitia et redemptio. Ac tametsi redemptor noster unus est ille, sed quia nobis tamen nostrisque actionibus utitur ad effectum redemptionis explendum, eum quoque in hac parte nos iuvamus. Nec gloria redemptoris minuitur inde, sed augetur, qui non naturae divinae modo verum divinae operationis socios nos etiam fecerit et consortes. Sed in hoc argumento refutando multum omnino operae laborisque consumpsimus, praesertim cum proxime quaedam horum simus adhuc latius explicaturi. In octavo enim argumento ridiculi citharoedi chorda semper oberrant eadem cum causas Deo adiutrices in redemptionis humanae opere negant. Quae stultitia cuiusmodi sit exemplo naturae demonstrare possumus. Fuerunt quidam usque adeo naturalis sapientiae imperiti ut opinarentur causas secundas ―sic enim appellant Physici― nihil omnino ex se agere, sed rerum omnium effectorem Deum ad praesentiam causarum, quae secundae proximaeque dicuntur, per se ipsum omnes effectus edere. Quae deliratio incredibilis stultissimorum hominum e schola Philosophiae non modo sibilis sed etiam convicio explosa est. Verum quod isti in natura, idem in his quae supra naturam sunt Lutherani peccant, quum soli Deo redemptionem tribuentes causas adiutrices excipiunt, quasi blasphemia sit, quod in natura sapientissimi quique dixere, id nos in gratia dicere: nempe causas esse adiuuantes et proximas, quibus prima et principalis utatur, ut res supernaturales efficiat. Quo loco vis et potestas illius eo praeclarius exstat atque eminet, quo magis se homini confert cum illoque communicat non modo ut sit sed ut causa etiam sit, quae, ui licet accepta divinitus, vere efficiat tamen et Deum quoque ipsum in rebus faciendis adiuuet. Nam et Apostolus (1 Cor. 2 et 3) non dubitavit scribere, Dei nos adiutores esse dispensatoresque et ministros mysteriorum eius; item: Se plantasse et ut sapientem architectum fundamentum posuisse ac filios per evangelium in Christo genuisse. Ut illa praetereamus: Baptizantes eos in nomine Patris, etc. (Matth. ultimo); Quaecumque solueritis super terram, etc. (Matth. 18); Quorum remiseritis peccata, etc. (Ioan. 20). Ex quibus Constantiensis synodus aperte confecit sacerdotem vere absoluere, vere conficere. Quae si certissima sunt, ut sunt sane, nihil necesse est, quod Albertus Pighius facit, sacrificium operationem nostram esse negare. Multo enim doctius Divus Thomas asseruit ―quem locum breviter perstrinxi paulo ante― sacrificium oblationem esse et eius actum virtutis quae Dei cultu pio continetur. Nostra igitur est operatio, non infitior equidem. Sed duplices sunt operationes nostrae. Quaedam, quas nostro nomine reddimus et quae nostra gratia meritisque nituntur, ut eleemosyna et ieiunium. Alterae vero sunt, quae non a nobis efficacitatem habent sed

prorsus a Christo, ut baptismus et absolutio sacerdotis in poenitentiae sacramento; quia enim sacerdos non in suo sed in nomine Christi baptizat et absoluit, istiusmodi actiones, in quibus purum nudumque ministerium est, non a ministro uim accipiunt sed a Christo, cuius revera magis dicuntur esse quam nostrae; nam ille est qui baptizat, ille est qui absoluit. Quocirca, sive iustus administer sit sive iniustus, ad effectum sacramenti nihil omnino interest. Sicut refert etiam nihil, qui ignem accendit et ad exustionem admouet, frigidus an calidus ille sit. Tantum quippe caloris impertiet, non quantum habet ipse sed quantum habet ignis admotus. Priores igitur operationes nostrae non conferunt aliis peccati remissionem ex opere operato, id est, ex ui rei factae, sed quemcumque effectum sortiuntur, ex merito eum nostro sortiuntur. At posterioris generis operationes ex se possunt peccata remittere, quia, ut diximus, Christi sunt potius quam nostrae. Ita si semel nos Christi sacramenta conficimus eaque aliis admouemus, ex ui rerum effectarum et aliorum culpas poenasque resoluimus et gratiam Christi impartimur, non nostram. Sacrificium porro altaris, quod primo argumento refutando explicui, in posteriore operationum genere includitur. Non enim suo nomine sacerdos hostiam praebet sed Christi, nec suum meritum et gratiam Deo repraesentat sed Christi, nec suum offert sanguinem sed Christi. Quemadmodum autem si ignem faceret et ad comburendum adiungeret, ignis effectionem induceret, sic cum sanguinem Christi in altari conficiat eundemque sua oblatione applicet, sanguinis Christi efficientiam affert. Quo fit ut nec sacrificii huius effectus aut a bono administro maior sit aut a malo minor, nec sacerdotis iniquitas effectum huius impediat sacrificii, quemadmodum Innocentius testatur (lib. 3 De sacro alta. myste. cap. 5). Non est autem dogma hoc nuper inventum, nam auctorum etiam veterum libris peruulgatum est. Id Gregorius tradit (I. q. I. Multi), Augustinus (de consecra. distinct. secunda. Utrum), Hieronymus (aduer. Lucif.), Chrysostomus (hom. secunda in secundam ad Timo. epistolam), cuius verba libuit subscribere: Sacra, inquit, oblatio, sive Petrus sive Paulus sive cuiusuis meriti sacerdos offerat, eadem est quam dedit Christus ipse discipulis quamque sacerdotes modo conficiunt. Nihil habet ista quam illa minus. Cur id? Quia non hanc sanctificant homines sed Christus, qui ante sanctificaverat. Qui autem hanc illa minus habere putat, ignorat Christum esse, qui nunc etiam adest atque operatur. Hactenus ille. Quam rem exemplo Philosophiae apertius exponemus. Docent sane philosophi causas administras non eodem modo esse omnes. Quaedam enim non agunt, nisi qualitatem similem a principali causa receperint. Ut aer non illuminat oculos, nisi sol lumen cum eo communicaverit; aqua non calefacit, nisi prius ab igni calorem habuerit. In quo genere eo effectus vel maior vel minor est, quo forma et virtus agendi magis vel minus fuerit adiuuanti causae communicata. Qua etiam forma et virtute si caruerit, nihil penitus aget, ut aer sine lumine, sine calore aqua, etc. Aliae sunt causae adiutrices, quae uim principalium causarum applicant, ut is qui admouet ignem ad stipulam vel lignum. In quo genere actionis non facit diversos effectus diversa applicantium qualitas, modo ignis idem applicetur. Ministri autem et sacramenti et sacrificii Christiani sunt causae secundi generis. Non enim per sanctitatem participatam reliquos ipsi sanctificant, nec mundant alios quia prius a Christo ipsi mundati sunt. Sed qualescunque sint, si Christi aut sacramentum exhibent aut praebent sacrificium, eundem Christi sanguinem et merita adiungunt.

Irenaeus vero primum non de solo altaris sacrificio loquitur sed de ceteris quoque oblationibus, quae figurate sacrificia dicuntur. Id quod facile apparet, quoniam Pauli testimonium ad Philipenses excitat, ubi de eleemosynis sermo fit. Illud etiam refert: Respexit Deus ad Abel et ad munera eius; et item illud: Si offers munus tuum ad altare, etc. Deinde Irenaeus sermonem aperte facit de sacrificio in ordine ad offerentem. At ne hostia quidem altaris eum qui offert purificat, si ipse nequam et impurus est. Quin magis ex oblatione sacrilega inquinatur. Unde et ait (Lib. 4, cap. 34) quod, si quis timorem Dei non habeat, nequaquam per id, quod recte foris oblatum est sacrificium, ad se ducit Deum intus habens peccatum. Nec oblatio talis, inquit, proderit ei aliquid. Praeterea sacrificium altaris non solius administri est sed ecclesiae totius. Ita licet sacerdoti malo offerenti non prosit sed noceat, at ei pro quo offertur utile est non sacerdotis merito sed ecclesiae. Quam rem exposuit Irenaeus eo etiam capite in haec verba: «Quia igitur cum simplicitate ecclesia offert, iuste munus eius purum sacrificium deputatum est». Cum vero in ecclesia Dei caput etiam includatur quod est Christus, consequens fit non oportere ut sanctitas sacerdotis administrantis sanctificet sacrificium quod et per se sanctum est et ab impolluto sacerdote oblatum. Idem quippe est et sacerdos et sacrificium, Christus Iesus. Cum ergo argumentum illud, quod istis firmissimum et gravissimum uidebatur, responsis omni luce clarioribus ego refellerim, qualia, obsecro, erunt argumenta reliqua? in quibus ad probandum vis nulla est, ad contradicendum est profecto imbecilla. Videlicet argumentum nonum minimo negotio refutabitur. In remissione enim peccati duo intelliguntur: et condonatio culpae et resolutio poenae. Atque illa quidem vel per propriam fidem et charitatem contingit hominibus vel per fidei sacramentum; haec vero, per fidem etiam et charitatem alienam. Ecclesiae nempe societas fratrum fidelium poenas communes per amicitiam facit; quam rem probare alterius loci ac temporis est. Multo vero magis hanc poenae relaxationem vir iustus a Christi passione participat; Christi autem passio per sacrificium altaris non solum commemoratur sed communicatur etiam. Sacerdotis igitur oblatio ei pro quo fit bis conducit ad relaxandam poenam: et quia sacerdotis ipsius opus meritorium est quod ille ad soluendam poenam proximo suo benigne ac liberaliter impartitur, et quia ecclesiae atque adeo Christi sacrificium est; quem effectum sacrificio ex opere operato attribuimus, nam priorem illum habet ex opere operantis. Quare si sacerdos probus est et suam operam et satisfactionem vult fratri indigenti dare, dupliciter, ut modo dicebam, illius commodis et utilitati servit; sin est improbus, una est utilitas sacrificii, quae ab ecclesia et Christo offerente proficiscitur, quam omnino minister sacrilegus non intercipit. Sicut ne eleemosynae quidem fructum domino adimit servus qui eam distribuit detestabilis. In huius autem confirmatione argumenti vis sacrificii in peccato remittendo quaeritur: culpasne remittat an poenas an utrasque potius, et culpas et poenas. De qua re tres uideo sententias ferri, quarum nullam probo. Unam, ut oblatio sacra culpas etiam mortales remittere possit atque adeo gratiam conferre. Alteram, quae in remissione peccati nullam viam sacrificio tribuit nisi ad impetrandum, quomodo eleemosyna ab omni peccato et a morte liberat, quia orationis loco apud Deum est, per quam ea bona impetramus. Id quod Ecclesiasticus exponit inquiens: Conclude eleemosynam in sinu pauperis, et haec pro te exorabit ab omni malo. Nec ideo tamen sacrificium propitiatorium esse negant. Quoniam et is qui veniam alteri impetrat illum propitium reddidisse dicitur quem suis precibus placavit. Per hanc

igitur viam et rationem hoc sacrificium non poenas solum aiunt sed culpas etiam omnes veniales mortalesque remittere. Tertia sententia est quae sacrificium ex opere operato in poenas ualere dicat, in culpas nullo modo; satisfactionem itaque in altaris hostia esse et exsolutionem poenae, non expiationem et remissionem culpae: ad hunc enim effectum sacramenta parata esse, ad illum vero esse institutum sacrificium. Sane qui primam illam opinionem induerunt, hi eisdem argumentis utuntur quae nos attigimus: quod Alexander et Iulius tradunt crimina omnia hoc sacrificio deleri; Athanasius, Cyprianus et Damascenus affirmant omnes sordes expiari; Chrysostomus et Theophilactus non obscure docent esse remissionem peccatorum. Quod si ex verbis illis, Quorum remiseritis peccata, etc., colligunt theologi ministros posse et culpas omnes remittere et gratiam ex opere operato conferre, cur nos aliter eadem verba de sacrificio interpretemur? Praesertim cum peccata proprie vocentur culpae, reatus vero poenae non nisi per tropum, quo effectus significatur nomine causae. Atqui confugere ad tropos theologo non licet, quando nihil absurdi est in proprio sermone. Rursum sancti patres docuere sacrificium hoc crimina abluere sordesque detergere. Qui autem abluit et detergit sordes, is maculam tollit; non ergo solas poenas haec hostia resoluit sed culpas quoque, in quibus maculam intelligimus; remissa enim culpa manet poena, non macula. Adde quod sanguis Christi mystice hic funditur in remissionem peccatorum, quemadmodum nos ipsa forma consecrationis instituit; at sanguis Christi pro culpis etiam effusus est, non pro poenis tantum; utraque ergo hoc sacrificium soluit. Postremo, cum idem Christus Patri offeratur in altari, qui se Patri offert in Caelo, sicut oblatio quam sancta sanctorum ingressus Patri exhibet mortales etiam culpas remittit, ita et ea quae in altari fit culpas remittet et poenas. Nec secunda opinatio praesidiis suis destituta est. Quoniam post oblatum sacrificium pro peccato, ut fideles intelligerent uim orationis in hostia ad illud delendum esse, ecclesia his verbis deprecatur, sit hoc sacrificium intercessio salutaris ad veniam, sit ablutio scelerum, sit fortitudo fragilium, sit contra mundi pericula firmamentum, sit remissio omnium peccatorum. Atque Divus Thomas (in quarto, distinctione duodecima, quaestione secunda, articulo secundo, quaestiuncula secunda), cum in primo argumento obiecisset illud, sit ablutio scelerum, etc., respondit huiusmodi locutiones esse improprias. Dicitur enim hoc sacramentum scelera abluere, quia ipsa impedit contra ipsa robur ministrando. Et ad quartum, Eucharistia, ait, in quantum est sacrificium, habet effectum in illis pro quibus offertur, in quibus non praeexigit vitam spiritualem in actu; et ideo si eos dispositos inveniat, eis gratiam obtinet virtute veri sacrificii, a quo omnis gratia in nos influxit, et per consequens peccata mortalia in eis delet, non sicut causa proxima sed in quantum gratiam contritionis eis impetrat. Hactenus Divus Thomas. Tertia demum opinio (si opiniones tamen istas habeo dicere quas uideo cum communi Catholicorum sensu pugnare), quoniam in hostiae huius efficacia peccata mortalia nescit a venialibus secernere, ne utraque concedat per sacrificium remitti, ad poenas utrorumque necessario confugiendum putat; quae est his potissima ratio ita sentiendi. Harum trium sententiarum, ut dixi, nulli prorsus assentior. Nec enim illa prima vera est, nisi omnes theologi fallantur, qui uno ore animoque dissentiunt. Nam si culpae mortales per sacrificium soluerentur, poenitentiae sacramentum non esset ad salutem necessarium. Ubi enim sacerdos eas semel oblato sacrificio delesset, non esset opus easdem iterum culpas alio remedio extinguere. Neque Deus, qui non abundat in superfluis, duo externa signa proxime ad eundem effectum institueret. Constat autem

poenitentiae sacramentum ad remittendas culpas fuisse institutum. Quod si sacrificium altaris ex se quoque peccata aboleret, duobus externis signis indiscriminatim ad culpae remissionem abuteremur. Hanc cum adeo facile sacrificium exhiberet, poenitentiae disciplina penitus eluderetur, quoniam sacrificium offerre remedium est cuique vel promptissimum. Quid? quod culpas mortales sine confessione sacerdotes remitterent oblatis videlicet sacrificiis. Id si fieri a sacerdote potest, frustra confessionis praeceptum ecclesia urgeret. Siquidem sacerdotes et sine cognitione causae et sine confessione peccantium culpas uniuersas per sacrificium soluerent. Ita post baptisma susceptum aliqua superesset hostia pro peccatis, id quod retro diximus antiquis omnibus expositoribus repugnare (novos enim fortasse isti contemnent). Ex quo Ambrosii Catharini deliratio patet peccata ante baptismum admissa per crucis sacrificium remitti, post baptismum vero omnia per sacrificium altaris. Hostiam quippe crucis generalem causam esse remissionis peccatorum, sive ante baptismum sive postea commissa sint, tum ad Romanos et Hebraeos tradit Apostolus tum etiam nos manifestissime probaremus, nisi stultum esset commenta improbabilia refellere. Illa potius refellenda sunt quae isti contra asserebant: Alexander, Iulius, Athanasius, etc. sacrificium aiunt delere crimina peccataque remittere. Hoc tribus modis refutamus. Primum diximus, nec ita multo ante (Ad 3), cum poenae pro culpis debitae delentur soluuntur remittuntur, tunc crimina deleri solui remitti. Quo sensu ecclesia per indulgentias concedit peccatorum omnium plenissimam veniam, id est, poenarum omnium quas peccando contraximus. Nec refert multum an improprie et figurate illa sint dicta an sine figura proprie, quia scilicet non est plene remissa culpa quandiu peccator reus est soluendae poenae. Deinde cum ad perfectionem sacrificii pertineat sumptio, quemadmodum superius ostendimus (Ad 4) (nisi enim consumeretur, non existimabant veteres consummatum et perfectum esse sacrificium), nihil mirum est si corpus et sanguis Christi, quoniam gratiam conferunt dum sumuntur, culpas omnes ex consequenti remittant, nempe is effectus gratiae proprius et coniunctus est. Atque hoc ecclesia videtur significare cum ait, Sumpta sacramenta, quaesumus, Domine, omnia crimina nostra detergant. Quibus verbis intelligi voluit sacrificium, si culpam spectes, non quia offertur delere crimen, sed quia sumitur. Eadem enim hac ratione et sacramenti est et perfectio sacrificii. Postremo Divus Thomas in quartum sententiarum, ut modo citatum est, respondit sermones illos ad eam formam esse redigendos, qua haec quae oratione impetrantur dicitur oratio facere. In quem sensum dictum est Vitam praesta puram, Solue vincla reis, etc. Quo Moyses etiam spectasse videtur cum praescriptis singulis hostiis pro peccato subiungit Et orabit pro eo sacerdos et dimittetur (Levit. 4, 5 et 6). At vero ridiculum est si verba illa Quorum remiseritis peccata, etc., simpliciter ad culpas poenasque referimus: omnia similia, utcunque ubicunque et a quocunque dicantur, ad eundem quoque modum interpretari. Aliud est, mihi crede, iudices constituere qui de peccatis sententiam ferant, qui retinendi ac soluendi habeant potestatem, qui pro culparum vel leuitate vel grauitate seueriorem mitioremue poenam iniungant; aliud post gratiam initam et sacramentum reconciliationis acceptum altaris Domini participem fieri. Quod si post remissam culpam nulla prorsus maneret poena nec post mortales condonatas veniales admitterentur, nihil esset opus post institutum poenitentiae sacramentum hostiam propitiationis habere.

At hac etiam in re praecipue nobis indulsit Christus, qui non solum poenitentiam dedit ad reparandam resarciendamque amissam gratiam, sed sacramentum Eucharistiae idemque altaris sacrificium reliquit, quo gratiam sartam tectam haberemus. Hoc enim sacrificio non modo pro conciliata amicitia par pari referimus verum etiam subiratum iudicem et poenam temporalem pro admissa et remissa culpa minitantem propitium reddimus; hoc sacrificio detergimus pedes, et quod apostolis aqua in peluim missa contulit, id ac multo etiam magis poenitentibus tribuit sanguis missus in calicem; hoc denique oblato sacrificio disponimur abluimur praeparamur, ut ad mensam Dominicam puriter nedum amice ualeamus accedere «epulis» que «accumbere diuum». Ordo igitur rerum sacramentorumque natura poscit ne remissionem peccatorum eodem modo in poenitentiae sacramento et in altaris hostia interpretemur. Nec ad tropos hic fugimus. Explicatum est nanque resolutionem poenae ad remissionem integram peccati attinere nec esse plene remissam culpam, pro qua manet soluenda poena. Ac si sanctorum dicta hoc sane loco ad tropum deflecteremus, nec sine necessaria causa, nec sine peruulgata eius vocis usurpatione id faceremus. At ablutio criminum sine aqua gratiae non est nec, nisi maculam habeat, quicquam aut tergitur aut abluitur. Ego, lector, nolo ablutionis et maculae metaphoras «ad vivum resecare, quemadmodum ii qui ista subtilius inquirunt fortasse vere sed ad communem utilitatem parum». Nam si scripturae ac veterum testimonia semper ad illam normam velimus exigere, inveniemus ea quandoque a veritate discrepare. Id quod uno solum exemplo manifestum faciam, quoniam vel mihi ipsi iam huius disputationis longitudo molesta est. Dauidi ad peccati confessionem culpam esse remissam nemo vocare in dubium potest, nisi qui ea quae paulo ante scripsimus aut non legerit aut nunquam secum reputaverit. Dixi, ait, Confitebor adversum me iniustitiam meam Domino, etc. Sed quod remissa culpa nondum fuisset plenam munditiem consecutus, is ipse testatur inquiens, Amplius laua me ab iniquitate mea et a peccato meo munda me; item: Asperges me, etc. Qui amplius dicit, hic lotum se esse procul dubio sentit, sed non plene atque perfecte. Macula igitur aliqua relicta erat, sordes aliquae permanebant, quae non fuerant penitus priore ablutione detersae. In hunc ergo modum dixere veteres sacrificium abluere crimen sordesque purgare, quamuis scirent per poenitentiam ante et remissam culpam et gratiam iustificationis acceptam. Poenae itaque resolutionem, quoniam purgatio et medicamentum animi est poena omnis, ablutionem detersionemque appellaverunt veteres; vel certe senserunt per gratiam imperfectam non plene sanari ablui mundari cor humanum, quoniam habitus uitiorum inhaerentes et inclinationes quasdam ad bonum commutabile ex peccato trahimus; quae omnino res, cum non statim per quamlibet contritionem euanescant, tum exploratum est quasi sordes animi et morbos esse. Benigne igitur fecit Dominus in voluntate sua Sion cum post sacrificium cordis humiliati atque contriti, quo deletur culpa, alterum acceptat sacrificium iustitiae, quo resoluitur poena. Utroque purgantur sordes, utroque abluimur et mundamur, sed non eodem modo tamen. Multae enim uariaeque purificationes a rebus diversis exsistunt, quas si similes omnes esse velis, stultum te esse fateare. Nam peccati maculam omnino totam, ita ut ne uestigium maneat quidem, per quamuis gratiae ablutionem penitus elui nec ratio admittit nec auctoritas. Sed sanguis Christi offertur et mystice funditur in remissionem omnium peccatorum. Mihi profecto saepissime de ea re cogitanti maxime illud considerandum uideri solet,

quod in superioris cuiusdam argumenti refutatione breviter admonui, sanguinem Christi in omnibus quidem sacramentis operari, sed in singulis suum cuique proprium effectum edere iuxta cuiusque peculiarem et significationem et naturam. Quemadmodum causa universalis prima non totam uim in singulis adiuuantibus causis effundit sed ad illarum omnino uim vel perfecta vel imperfecta se attemperat et uarios quasi partus procreat perfectione et imperfectione differentes: sic Christi sanguis per se quidem et in Baptismo et in Poenitentia remissionem peccatorum facit, sed non similiter tamen. Nam in Baptismo, quoniam regeneratio est, totam perfecte culpam poenamque resoluit, in Poenitentia vero, quoniam est iudicium et satisfactionem habet adiunctam, culpam resoluit, poenam non plene, donec satisfactio fuerit expleta. Atque in reliquis sacramentis omnibus remissio quidem peccatorum est, sed quodam modo et quasi per accidens. Quia nimirum non sunt per se aut Confirmatio aut Eucharistia aut Ordo aut Matrimonium ad remittendum peccatum instituta, sed proprias tamen operationes habere nequeunt sine gratia, quae, si peccata in anima reperiat, ea depellit ut contraria. Sacrificium altaris invenio, cum ad veritatem coepi revocare rationem, quia per se propitiatorium est, ex se quoque ad remissionem peccati institutum. Verum cum species habeat panis et vini idemque et altare hic et mensa sit, ratio ipsa rerum et ordo naturae postulat, ut huius altaris effectus in illis exsistat qui mensae huius participes esse possunt, nempe sacramento reconciliationis accepto, ante quam ad amicorum conuiuium accedere absurdum est. In his autem culpa mortalis remissa est. Quare sanguis Christi in speciebus panis et vini per se quidem remissionem poenae et culparum venialium tribuit, interdum tamen, quamuis per accidens, tribuit etiam mortalium, non quia offertur sed quia sumitur. Tunc enim, ut saepe dixi, consummatur sacrificium. Quod quum forte invenit hominem in peccato mortali, ignorato tamen, gratiam confert illumque iustificat, si D. Thomae auctori credimus. Quamobrem tametsi Christi sanguis offertur et mystice funditur in remissionem peccatorum, ut iam argumento respondeamus, ex significatione tamen specierum panis et vini tanquam ex causa instrumentali et adiutrice definitur, ut eam remissionem efficiant, cuius participes sunt ii qui non indigne ad altare Domini accedunt, id est, qui nullius culpae mortalis sibi sunt conscii, quam non prius per poenitentiam eluerint. De effectu sacrificii ex opere operato sermo fit, nam quasi orationis loco ad impetrandam gratiam scio pro mortali posse etiam offerri. Nec tamen effectum semper habere necesse est et quasi lege edita poenitentiam peccatori atque adeo veniam impetrare, tametsi oratio est haec Deo gratiosa vel maxime. Sed obiicis Exauditus est Filius semper pro sua reverentia, et hoc sacrificium semper offert Patri Filius: sempiternum ergo effectum habet; nec enim oratio Filii frustra et uane fundi potest. Cui argumento respondeo. Quas Christus per se ipse fundit preces, eas omni et tempore et loco exaudit Pater, at quas ille offert per homines non semper exaudit. Sicut causa prima quos effectus per se sine adiutrice alia voluit edere, in his nihil frustra egit aliquando, at cum per secundas causas operatur frustra quandoque agere dicitur, hoc est, quandoque finis euanescit non a praecipua causa sed omnino ab adiutrice. Ad eundem quoque modum, si Christus in Caelo hoc sacrificium offert, ut vere offert, non ad omnem effectum sanguinis instituit offerre sed ad effectum sub certis speciebus et figuris definitum. Prima igitur sententia sic nobis refutata sit. Qui vero solam uim impetrandi in altaris hostia ponunt, hi in poenis peccatorum primum errant. Quas sacrificio sanguinis Christi tanquam pretio exhibito redimi, quoniam res

nota erat, perstrinximus breviter paulo ante. Si enim eleemosynis peccatorum poenae redimuntur, cur negemus Christi sanguine oblato in altari redimi? Ecquis autem ferat sacrificiis veteris legis poenas resolui, sacrificio novae legis non resolui? An uilior est Deo sanguis Christi quam sanguis hirci? Sed quemadmodum in sacramentis non modo quia actio nostra meritoria est, satisfactionem habet adiunctam pro poena culpae debita, verum etiam ex eo quod per talia signa proprie nobis sanguis Christi applicatur, ui ipsius sanguinis et maior gratia confertur et maior pars poenae remittitur: sic in sacrificio altaris non solum quia oblatio nostra meritum habet sed quia per eiusmodi externum signum passionis Christi commemoratio atque adeo applicatio fit, ex opere operato, id est, virtute sanguinis ipsius cumulatior poenae remissio et offerenti contingit et iis etiam pro quibus offertur. De vivis intelligo, nam in defunctis non subest causa eadem. Ad hos quippe, sicut merita Christi per indulgentias non nisi ad modum suffragii perueniunt, ita forsan nec sacrificii vis nisi orationis et suffragii locum habet. At vivis per viam redemptionis et pretii prodest, quod lege iustitiae acceptandum est, perinde ut si quanta pecunia debetur, tanta etiam exsoluatur. Errant deinde isti in culpis venialibus, quas hoc omnino sacrificio deleri testes sunt et scholae theologi et veteres etiam sancti (De consecr. dist. 2, cap. Iteratur et cap. Utrum). Nec enim minore ecclesiae consensione venialia per sacrificium altaris quam per aquam benedictam, per orationem Dominicam aut similia huiusmodi religionis opera remittuntur. Estque argumentum in promptu certissimum, quod ex ui formae, qua consecratur sanguis, specierumque panis et vini retro collegimus, peccata amicorum, qui videlicet ad mensam Dominicam haud indigne accedunt, per hoc sacrificium resolui. Illa autem leuia sunt et venialia quae in amicis etiam inveniri queunt. Ut aperte Christi erga nos providentiam et benignitatem intelligas, qui gravioribus morbis graviorem poenitentiae curationem adhibuit, leuiores autem faciliori sacrificii medicamento curavit. Sed haec hactenus. Isti atque etiam qui tertiam sententiam secuti sunt, uideant quomodo tueri causam suam possint, cum non solum poenas sed veniales etiam culpas per altaris hostiam remitti ratio et veritas ipsa conuincat. Ac de argumenti noni confirmatione vereor ne nimium multa dixerimus. Decimum vero argumentum quaestionem perobscuram habet de ualore sacrificii, ubi quibusdam theologis, quos uideo doctissimos habitos in schola, placuisse intelligo mirabilia quaedam, sed nihil est tam improbabile quin argumentando probabile quandoque appareat, his praesertim qui de facie rerum iudicant et argutiis suis fumos Theologiae persequuntur. Horum de ualore Missae sententias refellere longum et molestum erit. Meam itaque breviter exponam, quantum videlicet satis erit, ut argumento huic respondeatur. Primum ergo vocari in dubium non debet quin ualor Missae ratione quadam tenus infinitus sit, hoc est, ad sufficientiam non ad efficientiam. Nam sicut Dei virtus et potentia sufficiens est quidem, ut infinitum effectum edat, quoniam infinita ipsa est, sed semper tamen edit finitum, quia infinitum capere res creata non potest: sic Christi sanguis, ubicunque reperiatur, sive in cruce sive in altari, infiniti pretii est, quia idoneus ut pro infinitis, si essent, hominibus satisfaceret; sed quoniam sunt finiti semper, effectus semper finitus est, quamuis pretium sanguinis nullo fine circunscriptum sit. Ac de hostia crucis quidem nulla hodie nobis controversia est; hostiam vero altaris infiniti ualoris esse duobus argumentis explorate perceptum est et cognitum. Unum illud est

quod refutare modo nitimur. In ea enim parte, qua docet sacrificium infinitum esse, quia sanguinem Deo infiniti pretii exhibet, difficile factu est efficacitatem illius argumentationis non probare. Alterum argumentum est quod, si ualor Missae finitus esset, minus satisfacerent pro poena debita decem homines, qui offerrent sacrificium, quam si duo tantummodo offerrent. Si enim rem quancunque finitam decem hominibus partiaris, non tanta portio obueniet singulis quanta duobus contingeret, si inter duos solum diuideretur. Ita si decem audirent Missam, ualor distributus in plures minor in quocunque illorum exsisteret quam si duo tantum sacrificio interessent. Item quo plures ministri vel in altari vel in choro sacrificio sollemni inseruirent, eo minorem hostiae partem acciperent. Quare qui post me vel auditor vel adiutor ad Missam accederet, is fructus mihi et satisfactionis partem adimeret. Quae profecto omnia absurda sunt. Quibus rebus efficitur ut si duo fideles sacerdoti stipem et eleemosynam conferant, qui pro illis hostiam praebeat, non sit prior minorem ex Christi sanguine utilitatem percepturus quam si posterior nullus omnino exstitisset. Quemadmodum si iuxta crucem quis una cum Christo Patri offerret sanguinem illum, nihil consequeretur minus si solus quam si infiniti tunc simul adessent, qui idem cum Filio sacrificium exhiberent. Eadem quippe hostia in cruce atque in altari est, tametsi ibi patens, hic in mysterio abscondita. Nec sacerdos tamen laboris sui mercedem quamlibet accipere a multis pro Missa una potest, sed quae satis erit ut de altari ad sobrietatem comedat. Non enim sanguinis Christi fructum meritumque vendit, sed operas suas ministeriumque locat. Quocirca nihil omnino plus a pluribus vendicare potest, ac si minor esset utilitas in pluribus quam in uno. Omnis autem opinio in hoc consentiat necesse est sacerdotem, sive pro paucis sive pro multis celebret, cibum vitae necessarium expetere suo iure posse. Quem si unus non dederit, nulli facit iniuriam, si expetierit a pluribus. Quin iniurius es tu si cogas sacerdotem ut solum pro te ille hostiam praebeat, nisi tu illi praebeas cibum. Qui quantus qualisque sit homini necessarius prudentia magis quam Theologia diiudicat. Uno in tempore et loco non satis erit argenteus nummus, alio forsitan plus nimio erit. Sane quod de utilitate sacrificii diximus, recte Caietanus admonuit hoc ad eos tantum qui offerunt referendum esse. Nam qui non offerunt, ii non aequalem partem accipiunt, si pro pluribus ac si pro uno duntaxat offerretur. Ut si sacerdos sua sponte a nemine amicorum inuitatus pro illis absentibus sacrificet, dico non tantum ualere multis quantum ualeret uni, si pro uno illorum singulariter sacrificaretur. Ad satisfactionem loquor; ad impetrationem namque nulla vis minor in sacrificio est quod pro multis offertur quam in eo quod pro uno solo. Quae omnino res cunctis orationibus communis est, quibus nihil detrimenti ad impetrandum est, quod pro pluribus effunduntur. At adiutores auditoresque missarum ii etiam, qui sacerdoti alimenta ministrant vel quoquo modo sacrificio inseruiant, revera offerunt sacrificium ideoque pro sua deuotione quisque partem capit hostiae illius. Certe quo causa adiutrix sacrificii principali causae coniunctior est, eo magis pro poena satisfacit. Ut sacerdos plusquam diaconus, diaconus plusquam subdiaconus, subdiaconus plusquam acolytus, acolytus plusquam auditor, horum autem utrunque excellit is qui sacerdoti stipendium vitae necessarium dederit. Atque hi etiam, quo deuotius ac religiosius suo quisque munere fungentur, eo magis satisfacient. Tanta vero deuotio et religio in offerendo sacrificium esse poterit ut una oblatione tota poena debita resoluatur. Nec enim si sacrificium infiniti ualoris est, idcirco tota semper poena redimitur. Quoniam infinitum est in genere

causae universalis quam, infinitam licet, causae adiuuantes ad finitos effectus determinare solent, tanto vel maiores vel minores quanto vis adiuuantium causarum vel maior vel minor est. Id quod in prima rerum naturalium causa cernimus quae, tametsi infinitae virtutis ipsa est, per causas secundas finitos effectus edit, tantos et tales quantos et quales causarum adiutricum vis et natura possit. Nec sacerdos sacrificio imponit limites ex merito et sanctitate sed ex intentione et applicatione sua, qua huic aut illi pro quo offert sacrificii virtutem applicat. Sane quemadmodum paruulis baptizatis per ministri intentionem Christi sanguis applicatur certusque gradus gratiae confertur, non quem administri sanctitas praefiniuit sed quem praescribere voluit Christus, nam quotus gradus ille sit mortalibus ignotum est: sic his pro quibus sacrificium offertur si simul iidem non offerunt, certus gradus poenae remittitur, quem nos ignoramus, Christus sua voluntate praestituit. Sed ut adulti eo maiorem a baptismo gratiam percipiunt quo religiosius et deuotius percipiunt baptismum, ita a sacrificio maiorem utilitatem capiet is qui sacrificium sanctius et feruentius offeret. Paruulis porro ablutio peculiaris ministri uim crucis ad certum gradum gratiae definit, quem aequalem in omnibus illis esse credimus, quod aequalis in omnibus dispositio est; adultis vero, quoniam non est eadem dispositio sed alia cuique atque alia, non idem gratiae gradus sed alius alii conferetur. Quomodo uim sacrificii uniuersalem et infinitam sacerdotis singularis oblatio determinat vel ad certam et aequalem remissionem poenae in his qui eodem modo se habent ad sacrificium, vel etiam ad inaequalem in iis qui, cum causae adiuuantes sint sacrificii, aliter atque aliter afficiuntur, hoc est, bene, melius, optime. Quod si Christi sanguis tam proprie noster esset quam suus cuiusque proprius est, sine dubio Christi sanguine oblato tota poena quamuis infinita solueretur. At, sicuti diximus, noster est Christi sanguis eo modo quo lux solis nostra est, nempe ut causa universalis, cuius vis maior minorue recipitur pro eo ut subiectum magis minusue disponitur pro eoque ut causae adiuuantes maius minusue opis ferunt ad effectum. Atque post haec in refutando argumento decimo otiosum erit verba plura prodigere. Undecimum quoque argumentum ridendum magis erat quam refutandum. «Sed ridicula missa, praesertim cum» in tanta hominum caecitate et miseria «nihil est quod rideamus». Prior ergo eius argumenti particula facillime eluditur. Nulla enim repugnantia est, quin convenit maxime ut qua re Deo gratiam referimus benefico, eam rem offeramus irato. Eisdem quippe muneribus, boue oue agno, veteres patres et gratiam Deo referebant et illum placare curabant. Quem in modum nos corpus et sanguinem Christi, divino nobis dono concessa munera, Deo et propitiatorie reddimus et eucharistice. Nam quod putant sacrificiorum species confundi, si idem eucharisticum et propitiatorium sit, in eo mirifice isti falluntur. Non enim confunditur triplex animae vis uegetandi sentiendi intelligendi, si in una rationali anima tres excellenter exsistant. Ex quo intelligitur, si veteris legis multa eademque varia sacrificia in unum novae legis omnia transierint, ubi contineantur et emineant, non hanc esse specierum permixtionem confusam sed Christiani sacrificii excellentiam perfectam. Deinde in moribus hoc uidemus, ut diversa virtutum ac uitiorum genera in unam actionem coeant, si huic diversi fines accedant. Idem scilicet actus est furtum et sacrilegium, idem misericordia et religio. Nihil igitur uetat quin eadem hostia ad diversos relata fines et propitiatoria sit et eucharistica.

Deum sane nos in remissione etiam peccati et misericordem et iustum agnoscimus, ut et gratis remittat peccata et pretio remittat tamen. Iustificati ait gratis … per redemptionem, quae est in Christo Iesu (Rom. 3). Et rursum: Empti estis pretio magno (1 Cor. 6). Donavit autem Christus nobis pretium hoc gratisque donavit, ut debita nostra soluamus. Quamobrem tum Filio tum Patri ingentes gratias agimus, immo, ut aliquando diximus, par pari referimus. Quia vero pretium istud, acceptum licet, sed nostrum est tamen, vere hoc exhibito peccata nostra redimimus Deumque suis beneficiis placamus. Quam rem Irenaeus (Lib. 4, cap. 34) in haec verba persequitur: «Qui nullius est indigens Deus in se assumit bonas operationes nostras ad hoc, ut praestet nobis retributionem bonorum suorum; sicut Dominus ait Venite, benedicti, etc., … ita et verbum dedit populo faciendarum oblationum, quamuis non indigeret eis … Ita et nos offerre vult munus ad altare». Hactenus Irenaeus. Et Celestinus huius nominis primus (In epist. ad omnes Galliarum episcopos) eleganter exclamat: O misericordiam Dei, qui nostra vis esse merita, quae tua sunt dona; et pro his quae liberaliter largitus es, aeterna praemia es daturus. Quae causa Christo Domino fuit ut in initio statim coenae gratias egerit accipiens panem et vinum, ut distribueret discipulis. Accipiebat ergo ipse qui dabat, et ideo gratias agebat. Quo modo nos et gratias agimus Deo pro accepto munere, et damus acceptum pro redemptione animarum nostrarum. Quae omnia fere in argumento 2 pro prima conclusione et in argumento 3 pro 2 conclusione et in responsione ad 5 argumentum explicata sunt. Nam et posterior huius undecimi argumenti particula in responsione ad 3 satis confutata est. Cur autem Eucharistia sacrificium sit, cetera sacramenta non sint, non est illa causa quam isti reddunt, sed quia in Eucharistia corpus et sanguis Christi vere manent, in ceteris sacramentis non manent. Unde cum tam pretiosa munera in Eucharistia habeamus, offerre ea Deo et possumus iure et debemus. Sine oblatione autem sacrificium non est. In Eucharistiae quoque oblatione mystice Christus et incruente immolatur, ideoque ibi hostia est, in aliis sacramentis non est. Proprie dico, nam per translationem baptismus quandoque hostia dicitur. Abeant ergo caeci et indocti Lutherani, quos in uno hoc exemplo patefecimus disciplinarum omnium ignaros esse: Theologiae, Philosophiae, Dialecticae, Grammaticae. Nec enim rem tantummodo sed sacrificii etiam nomen ignorant.