De locis theologicis

Aures itaque ad naturae rationes occludere, si quando a theologis afferantur, id nos in errore maximo ducimus. Si enim cadit in theologum aliquando, ut de rebus humanis philosophetur, quod profecto cadit, nisi ex eo extirpatam humanitatem arbitremur, quaenam, rogo, causa est, cur naturales argumentationes a theologia pellamus, ne, ut quae divina sit, humanis adminiculis eguisse videatur? Non egeat his, esto: cum suis, hoc est divinis quasi lineis contineatur. At volumus ne nos theologum, qui solum divina calleat, in humanis erret, labatur, caecutiat, hallucinetur? Quid autem interest, ratione

animi sublata, non dico inter rusticum et theologum, sed inter theologum et pecudem aut saxum etiam aut truncum aut quidvis generis eiusmodi? Quae vero ista sit mens, vel quae hominis ratio potius, si nec philosophiam nec dialecticam habeat nec ullam omnino humanae rationis disciplinam? Intelligendum est autem Christianae doctrinae professores duabus quasi indutos esse personis; quarum una est communis, ex eo quod omnes participes sumus rationis, a qua omnis argumentatio naturae trahitur et ex qua ratio inveniendi argumenti naturalis exquiritur; altera autem, quae proprie theologis est attributa, unde argumenta expectantur, quae propria sunt theologicae facultatis. Deponat igitur theologus personam hominis, si ita placet, cum divina tractat; cum vero tractat humana, quaenam, rogo, stultitia erit hominem ex homine tollere? Quamquam in quacumque disputatione, sive de humanis sive de divinis disseratur, utramlibet personam deponere stultissimum erit. Quid enim stultius esse potest quam vel pedem abiicere, cum caput munus suum explet, vel caput tollere, cum pes munere suo fungitur? Nam nec pes capiti officit nec caput pedi, quin etiam, ut Apostolus monet, non potest caput dicere pedibus: Non estis mihi necessarii. Sic nimirum, cum nec humanarum rerum intelligentia divinarum cognitioni obsit, nec divinarum cognitio humanarum intelligentiae, neutram debemus in alterius propria functione abiicere, nisi volumus esse stulti. Porro qui theologiam sic instituit, ut nihil habeat cum naturae ratione coniunctum, omniaque egregiae disciplinae dogmata sola Scripturarum fide metitur, hic, si in ea opinione persistat et non interdum naturae bonitate vincatur, nec theologiam colere tuerique possit nec fidem nec humanitatem. Non humanitatem: saepe enim dicendum est, quia sine ratione humanitas extirpatur; qui autem rationales disciplinas theologo auferunt, hi suam illi rationem eripiunt; quoniam si veritatem, quae in disciplinis cernitur et hominis intelligentia, a ratione tollas, iacebit profecto, vel nulla erit potius. Nec fides rursum se ipsa sola sine doctrina et ratione tutari potest. Nam philosophia et omni ratione disputandi sublata, cum fide sancta rusticitas manet, quae, ut Hieronymus ad Paulinum scribit, quantum prodest vitae merito, tantum simplicitate nocet, si adversariis non resistat. Itaque vacillabit fides, nisi fidelis, quod Petrus ait, paratus sit reddere rationem, id quod sola fide sine ratione fieri non potest. Theologia denique citra naturae rationem non constat. Cum enim sit homo rationalis, est illi ingenita ratiocinatio, sive agat secum quid, sive cum altero, sive velit humana seu divina cognoscere. Quare ubi homines disserent, rationem naturalem repellere nec debent nec vero possunt, nisi homines esse desierint. Ratio enim res omnes continet, quoquo te verteris, praesto est, nulla disputatione excluditur. Quamobrem qui naturalem rationem ab usu theologiae remotam esse volunt, ii omnem a theologia disputationem excludunt, sine qua tamen, quid in unaquaque re verum sit, discerni et comprehendi non valet. Quocirca hoc quidem constat, ut opinor, theologis inter theologos necessariam esse rationem, quae est disputationis cuiusque fons a natura constitutus. Quid quod gratia non tollit naturam sed perficit, nec natura gratiam repellit sed suscipit? Sacra igitur theologia humanae naturae rationem non abiiciet. Multa etiam in theologiae principiis continentur, ut alio quodam loco diximus, quae, nisi naturali ratione et discursu interveniente, intelligi et explicari non possunt. In principiis vero ipsis haerere, a consequentibus et repugnantibus oculorum aciem sevocare stultum erit. Rationem item si a theologia submoveas, theologia ipsa et rem amittet et nomen.

Nec enim quidquam aliud est theologia, si interpretari velis, quam sermo ratioque de Deo. Si autem rem ipsam quaeras, est, ut a veteribus theologis definitur, rerum divinarum scientia. Scientia vero, ut Aristoteles demonstravit, nonnisi per syllogismum quaeritur. Quod si etiam illud addimus, quod recte addi potest, nihil esse fere, cuius in Scriptura Sacra mentio non fiat, non angelum, non animam, non aerem, non ignem, non aquam, non coelum, non terram; concedatur profecto verum esse, si ornate et erudite haec theologus explicare velit, philosophiam, hoc est rerum huiusmodi intelligentiam eum habiturum. Maximum itaque ornamentum theologiae tollit, qui ex ea tollit philosophiam, qua Scriptura etiam ipsa Divina, nedum humana ratio excolitur. Ac, mea quidem sententia, omnis institutio theologiae humanae rationis adiumenta desiderat, sed illa in primis in qua de rebus naturae disseritur. Disseritur autem de huiusmodi saepenumero. Atque, ut illud omittam, quod sacra doctrina mores naturae moderationi consentaneos praescribit, vitia rationi contraria refutat; quo loco sive in schola de hisce definias quidquam, sive populo in concione persuadeas recta, prava dissuadeas, naturae, rationis, philosophiae opem contemnere, amentis erit; hoc tamen expeditum est, multa in Sacris Literis haberi, quae sine philosophiae, arithmeticae, geometriae, geographiae astronomiaeque subsidiis expediri non queunt. Pleni exemplorum sunt Sacri Libri, cum saepe alias tum maxime ubi rerum naturalium quasi miracula, quae in disciplinis humanis explicantur, a Salomone, Davide, Iob et ceteris prophetis in divinae vel potentiae vel sapientiae commendationem afferuntur. Quod quoniam in tertio decimo libro fuse sumus ac diligenter persecuturi, non libet in praesentia exponere. Nunc enim satis est fuisse demonstratum, rationes humanas homini theologo non solum utiles sed etiam necessarias esse. Homo quippe, rationem omnem tollens, theologus ex auctoritate omnia statuens, esse certe nullo modo potest. Quo etiam magis vituperanda est rei maxime necessariae tam noxia reprehensio. Una est enim philosophia in rebus humanis, de cuius utilitate Ecclesiae scriptores eodem omnes ore consentiunt, quamquam a Lutheranis ipsa contemnitur, et fallacia quaedam atque ostentatio esse dicitur. Qui autem hoc dicunt, aut nihil contra naturae rationem existimant se dicere, aut censent se gigantum more bellare cum diis, id est naturae repugnare. Si nihil existimant dissonum rationi se docere, quid cum illis disseras, qui rationem naturalem homini theologo eripere, non intelligunt rationi esse contrarium? Sin adversari quidem rationi putant, errant in eo turpiter, quod homini rationali errorem rationi adversum suadere se posse credunt. Abeant igitur, et quoniam cum hominibus homines nec ratiocinari nec philosophari volunt, ei qui sit ex pecudum genere (sunt enim quidam homines non re, sed nomine) se suamque theologiam insinuent.