De locis theologicis

Sequitur locus huic disputationi vel maxime necessarius, qui scholae Theologicae continet auctoritatem. Quam haeretici iuniores non modo elevant et extenuant, verum etiam explodunt et exibilant¹. Ac signifer impietatis Germanicae Lutherus Vuicleffi in hoc, ut in aliis, discipulus in libro quidem adversus Iacobum Latomum asserit Theologiam scholasticam esse aliud nihil quam ignorantiam veritatis inanemque fallaciam, quam ad Colo. c. 2. Apostolus praecavet. In libro autem de abrogan. Missa priva. Academias dicit esse Antichristi lupanaria. Philippus vero Melanchton in Apologia contra Parisien. Lutetiae natam esse, ait prophanam scholasticen, qua admissa, evangelium obscuratum ac fidem extinctam. Breviter Lutherani omnes ad unum scholae nostrae auctoritatem et mirifice contemnunt et inimice insectantur. Atque hinc fortasse tanquam ex primo fonte reliquae istorum haereses derivatae sunt. Principio nanque, quod erat facile, scholae auctoribus contemptis, scholae quoque iudicia contempserunt. His neglectis, mox necesse erat, Hieronymus, Aug. Greg. Amb. Basilus negligerentur, quos Theologi recentes dogmatum suorum auctores habebant. At antiquis sanctis posthabitis, despectui quoque habita sunt eorum concilia. Unde consecutum est, ut et libros quosdam canonicos et ecclesiasticam auctoritatem Lutherani conciderent. Adeo verum illud est, qui minima negligit, paulatim defluit. Absit invidia verbo. Nec enim minima scholae auctoritas esse potest, quam parvi facere nemo sine fidei discrimine potest. Connexae quippe sunt ac fuere semper post natam scholam scholae² contemptio et haeresum pestes. Quamobrem tuear etiam hunc locum, neque facile ac breviter, ut mihi videtur, expediam. Nam etsi facultatem disserendi a dialecticis exercitationibus acceptam scholastica in nobis theologia amplificavit, neque enim mediocrem a primo tempore aetatis in eo studio operam curamque consumpsimus, at hic sane, quamquam in loco proprio

versamur, non ad copiam nostram nos in utramque partem exercere volumus, sed ad nostrum morem tenuiter angusteque disserere. Sed in omni oratione memento Lector eam me defendere scholae doctrinam, quae sacrarum literarum fundamentis constituta sit. Ex quo id efficitur, quod ego magno cum assensu omnium dicere me video, miseram esse scholae doctrinam, quae se titulis magisterii defendat: miseram etiam, atque haud scio an multo magis, quae detracta scripturae sacrae auctoritate syllogismis contortis de rebus divinis philosophatur. Imo ne de rebus divinis quidem, sed nec de humanis, verum de his quae nihil ad nos attinent. Intelligo autem fuisse in schola quosdam Theologos ascriptitios, qui universas quaestiones Theologicas frivolis argumentis absolverint, et vanis invalidisque ratiunculis magnum pondus rebus gravissimis detrahentes ediderint in Theologiam commentaria, vix digna lucubratione anicularum. Et cum in his sacrorum Bibliorum testimonia rarissima sint, conciliorum mentio nulla, nihil ex antiquis sanctis oleant, nihil ne ex gravi philosophia quidem, sed fere e puerilibus disciplinis scholastici tamen, si superis placet, theologi vocantur, nec scholastici sunt, nedum theologi, qui sophismatum faeces in scholam inserentes, ad risum viros doctos incitant, et delicatiores ad contemptum. Quem vero intelligimus scholasticum theologum? Aut hoc verbum in quo homine ponimus? Opinor in eo, qui de Deo rebusque divinis apte, prudenter, docte e literis institutisque sacris ratiocinetur. Quod etsi ita esse pluribus verbis postea disserendum est, illud tamen huc brevi confitendum est: nisi qui is sit, esse theologum scholae neminem. Inteligo etiam in Schola fuisse nonnullos quasi ad discordiam natos, qui tum optime disseruisse se putant, cum contra doctiores dixerint, ut non tam verum invenisse velle videantur, quam adversarios convincere, concertationibusque et rixis totas cartas implere. Atque hos, sunt in Ecclesia multi, qui tanquam milites auctorati vel tuentur vel impugnant, et tota eorum de re theologica disputatio partium studium est contentio atque dissidium. Quos ego probare nec debeo nec possum³. Nam quanvis dissentientium inter se reprehensiones non sint vituperandae, concertationes⁴ tamen in disputando pertinaces indignae philosophia prophana, nedum sacra doctrina, mihi videri solent. Nec enim quod Cicero disertissime dixit, disputari sine reprehensione, nec cum pertinacia recte disputari potest⁵. Atque illud vere a Publio dictum est, veritatem nimium altercando amitti. Minime vero assentior iis, qui ex circulorum scholasticorum disputationibus ortam esse pertinaciam volunt irritationesque scalpendi omnia. Quin istiusmodi malorum existimo in moribus esse culpam, non in schola. Moderati enim nec contentiosi homines nec pertinaces, quascumque res sobrie ad temperantiamque definient. Quod cum omnibus est faciendum qui disciplinam quamlibet profitentur, tum nemini potius quam theologo. Fuere autem sine dubio in schola multi qui, his vitiis declinatis, rem theologicam graviter sane ac modeste tractarunt. Nam quos isti pertinaces vocant omniaque scalpentes theologos, paucos, si vere loqui volunt, significare possunt. Qui etiam mihi, si cui maxime, displicent; sed propter paucorum vitia non est omnium corona traducenda. Quod etsi plerique theologi in his vitiis essent, iniqua esset adhuc ista calumnia. Quemadmodum enim nemo iustus et prudens universos adolescentes accusat, quamvis plurimum sint libidinosi, quoniam libido non est omnium adolescentium, sed

non proborum: sic quoniam ista scholastica pertinacia theologorum levium est, non omnium, inique profecto, ut modo dicebam, schola traducitur propter ea vitia, quae non sunt scholae, sed inertis,vanae, contentiosae scholae. Theologos itaque scholasticos, qui modo hoc cognomine digni sunt, asserere equidem et vindicare volo, idque faciam, si prius scholae proprium institutum et rationem docendi propositam ostendam, qua minime intellecta, nihil recte aut pro illis aut contra illos dici potest.

Theologiae scholasticae proprium munus, quantum et a maioribus accepimus, et huius facultatis alumni quotidianis fere congressibus experimur, illud primum est, ut quae in sacris literis et apostolorum traditionibus abdita continentur, ea in lucem quasi e tenebris eruantur. Colligit enim theologus ex principiis fidei a Deo revelatis conclusiones suas, atque in principiis ipsis implicitas per argumentationem naturae consentaneam explicat. Quemadmodum enim musica facultas ex iis, quae sunt in Arithmetica posita, ea ratiocinando connectit, quae sunt in numeris sonantibus aut consona aut dissona, ita scholae theologia ex his quae fides posuit, ea quae sunt consequentia, naturae ratione conficit de Deo rebusque divinis. Quodsi Astrologia, Musica,¹ perspiciendi facultas atque aliae id genus disciplinae, tametsi ex alienis facultatibus quasi mendicae, sed habentur in pretio tamen, tanquam utiles et necessariae: ecquisnan iste malus genius est, scholasticam disciplinam profligare velle, quae non ex Arithmetica, non ex Geometria, non ex Physica, sed ex sacris divinisque et literis et institutis docet, quid consequens sit, quid contra repugnans? Nec vero audiendi sunt qui scholasticas quaestiones ut curiosas reprehendunt, et scholae temeritatem insimulant, quod de rebus longe semotis a captu nostro audeat pronunciare, et tam multa definire, quae citra salutis dispendium vel ignorari poterant vel in ambiguo relinqui. Huius generis exempla ponunt: Quis discernat patrem a filio, quid ab utroque spiritum sanctum, quid intersit inter filii nativitatem et spiritus processionem, utrum spiritus sancti a patre et filio proficiscentis unicum sit principium, an duo. Ita censent id praeclari et magni theologi esse, nihil ultra quam sacris literis proditum est, definire, hoc est, in theologiae principiis haerere, mentem a consequentibus et repugnantibus sevocare. Quorum sententia quid sibi velit non intelligo. Potest enim quicquam esse absurdius, quam sola disciplinae principia habere definita, conclusiones vero, quae certo atque evidenti syllogismo ex illis conficiuntur, aut ignorari velle, aut in ambiguo relinqui? Quod si in Geometria, Physica Astrologiave quisquam assereret, vere et iure stultissimus haberetur. Sed de his hactenus. Non libet mihi rem exploratam suadere, quod multi et hi docti saepe fecerunt. Itaque pergamus ad reliqua. Habet rursum haec disserendi in schola facultas alium propositum scopum, fidei nostrae adversus haereticos defendendae. Est quippe doctoris scholastici, ut magister sententiarum in proemio ex Augustino tradit, scire quemadmodum fides catholica et piis opituletur et adversus impios defendatur. Quod si scholae doctor non possit docere

fideles doctrinam sanam, et eos qui sanam non habent redarguere, apud vulgus theologus esse aliquando poterit, re vera nunquam erit. Atque ob em causam scholasticorum disputationibus adeo sunt haeretici infensi, quod intelligunt catholicam fidem, quam expugnare moliuntur, horum studio doctrinaque muniri. Agnoscunt sane lupi canes eosque odio prosequuntur, et scholae nomen istis invisum est, quae lupos arcet a gregibus et eorum insidias porro cavet. Atque in hoc genere nihil est quidem admirandum; illorum autem hominum genus mirari non desino, qui cum catholici et habeantur et sint, his plausus tamen excitare solent, qui nesciunt iuventutem ad linguarum studium adhortari, nisi prius theologos scholasticos maledictis figant, totisque concidant voluminibus. At suavissime maledicunt. Venenum animi linguae mella tegunt, eoque perniciosius paratum, quo suavius obbibitum. At sunt morosi et prolixi scholastici theologi, si quaerimus anxie etiam superstitiosi. Sed haec, ut dixi, morum vitia sunt, non scholae. At morositas tamen et ea vitia quae theologis obiiciuntur habent aliquid excusationis, vel iustae, vel quae probari posse videatur. Nam de rebus multis et variis non solum in genere sed singulatim etiam disserentes non potuerunt haec brevi oratione conficere. Hinc autem myriades articulorum, quas isti reprehendunt, quae si essent adagiorum non reprehenderent sed suspicerent. Accedit quod perspicuitas non solet esse coniuncta brevitati. Obscuri nanque fiunt qui breves esse laborant. Ita perspicui theologi esse cupientes longiores aliquanto fuere. Adde quod res difficiles et obscurae, quas plurimas theologi edisserunt, paucis explicari non queunt. Rudibus quoque et imperitis schola sese attemperat, atque adeo plura et quaerit et definit, quae doctis hominibus, iis etiam qui ingenio multum valent, supervacanea viderentur. Scholastico demum more utramque partem theologi disserentes, necesse est ut quaecunque docent longiore ea sermone complectantur. Anxia veo superstitio, quae dicitur, religio est, non superstitio. Nempe non licet apud nos susque deque omnia ferri, sed scholae norma decretoque univeros, qui aut disputare aut scribere de re theologica velint, certis oportet limitibus ac praescriptis lineis contineri. Hinc illae lacrymae. Illis libertas placet, immo vero licentia dicendi scribendique; nos, cum de rebus theologicis disputamus, licentiam omnem et temeritatem perhorrescimus. Sed totum hoc scholasticum disserendi genus spinosum est: et pes spinis confixus gressum deinde figere non valet. Scilicet tenerrimi istorum pedes sunt, et quos errores non pungunt pungit disciplina. Quam, ut ante dicere coeperam, ob id odio isti prosequuntur, quod ars est, quae doceat tum propugnare fidem, tum haereses expugnare. Id quoniam postremo libro sumus fuse ac diligenter explicaturi, breviter et sine disceptatione modo ponendum est. Nec enim decet omnia eodem loco demonstrare. Spectat denique ad scholasticorum functionem Christi ecclesiaeque doctrinam, quantum fieri potest, ex disciplinis humanis aut illustrare aut etiam confirmare. Nam quod Augustinus docuit, vasa argentea et aurea caeteramque Aegyptiorum supellectilem, etiamsi commodatam acceperimus, iure quasi nostra facere possumus, inque fidelium usus vendicare: et alienigenam mulierem, ut Hieronymus admonet, rasis crinibus reiectique superfluis ad Dei populum introducere. Id quod, si quo decet temperamento gravitateque fiat, nemo ut opinor tam stultus futurus est, qui reprobet, nisi horum nihil unquam reputaverit.

Discunt theologi a David extorquere de manibus hostium gladium, et Goliae superbissimi caput proprio mucrone truncare. Discunt a Paulo vel inscriptionem fortuitam arte torquere in argumentum fidei, et quae in alium usum scripta sunt, ea ad emolumentum ecclesiasticae doctrinae convertere. Discunt cum Daniele ac Moyse Chaldaeorum Aegyptiorumque sapientiam, si non ut sequantur, at un indicent atque convincant. Nec aequum est, ut si adversum Philosophos disputant, ignorent dogmata philosophorum: nam etsi quispiam adversus Mathematicos velit scribere imperitus Matheseos, risui patet 37 d.c. qui de mensa. Possem persequi multa huius rei argumenta, sed ea ipsa quae dixi sentio fuisse longiora. Ignosceat autem Lector. Nam et studio rerum nostrarum provectus sum, et schola est paulo loquacior, ne ab omnibus eam vitiis videar vendicare. De his igitur hactenus. Egi enim secus atque initio dixeram: et in loco presso atque angusto spacia dicendi videor quaesiisse. Sed difficile erat rem ab alienis conscissam, et a quibusdam e nostris male tractatam ne levi quidem ratione sarcire. Tres itaque fines verae theologiae constituendi sunt. Nec enim tantum de scholastica, sed de omni omnino theologia disputo. Lutheranorum autem haeresis, si sibi consentanea esse velit, de scholae instituto nihil queat dicere, in qua nunquam se exercuisse vel ipsa fatetur. Nemo autem audiendus est, qui de ea re, quam nec usu nec ratione habet cognitam disputabit. Quod si tria illa verae theologiae sunt communia, ea vero schola omnia praestat, certe in iis perniciosus est error, qui scholam negligendam esse existimant. Haec est enim vera theologia, in qua omnia insunt, quae sunt in theologo requirenda: scientia Dei, caelestium rerum cognitio, humanarum prudentia et usus. Ut cum haec adsint, perfect doctoris Christia disciplina sit, et sine his esse non possit. Quod cum optimum maximumque sit, si id volumus adipisci, theologiae scholasticae opera danda est, sine qua nullam omnino perfectam in Ecclesia doctrinam consequi possumus. Ea vero neglecta, qui se theologos esse arbitrantur tum se denique errasse sentient, cum eos aut disputatio cum haereticis, aut gravis aliquis et perplexus conscientiae casus experiri coget. Nec vero quisuam scripturae sanctae studiosus vereri debet ne ex scholae studio sacrarum literarum studium retardetur. Nam et ad hunc fructum ferendum non modo non retardat, verum etiam invitat atque allectat schola. Nosque ipsi quicquid ad sacras literas attulimus, si modo aliquid attulimus, a doctoribus atque doctrina scholastica instructi ad eas er ornati accessimus. Sed iam tempus est, ut doceamus quod est nobis hoc loco praecipuum institutum, an scholasticorum auctoritas firma argumenta theologo praestet, an infirma.

Infirma autem ea omnia argumenta esse, quae ab scholae auctoritate derivantur, illa primum ratio suadet, quod nec a sacris literis, nec ex apostolorum institutis, neque ex ecclesiae definitione scholae auctoritas comprobatur. Cumque scholasticis auctoribus

spiritum veritatis nusquam dominus fuerit pollicitus, errare ut homines possunt, atque adeo nullum argumentum ex eorum auctoritate firmum erit. Item nullum est in schola certum dogma, sed partium factionibus plena sunt omnia. Nihil igitur certi ex scholae auctoritate confici potest. Praeterea theologi scholae omnes asseruere matrimonium etiam sine ecclesiae ministro contractum esse vere ac propie novae legis sacramentum. At haec omnium communis sententia non solum non facit certam fidem, sed ne probabilis quidem videtur esse. In nulla igitur re alia scholae testimonium certum erit. At nos et quid sentiamus, et cur etiam sentiamus, paucissimis quam fieri poterit exponemus. Pugnabimusque pro scholae auctoritate, non affectu, sed ratione. Quamquam non sumus ignari multos studiose contra esse dicturos. Quod vitare nullo modo potuimus, nisi nihil omnino scriberemus.

Quod fuerit Achademiae theologiae initium, quis progressus, quos institutores habuerit, quosve auctores, tametsi ad scholae commendationem attinet, non est tamen huius loci dicere: ubi hoc solum conamur explicare, quantum habeat virium ad faciendam fidem argumentum ex scholae auctoritate depromptum. Ea igitur re explicanda, sit prima conclusio. Prima conclusio. Theologorum scholasticorum etiam multorum testimonium, si alii contra pugnant viri docti, non plus valet ad faciendam fidem, quam vel ratio ipsorum, vel gravior etiam auctoritas comprobarit. Videlicet in scholastica disputatione plurium auctoritas obruere theologum non debet, sed si paucos viros modo graves secum habeat, poterit sane adversum plurimos stare. Non enim numero haec iudicantur, sed pondere. Hanc vero conclusionem probare argumentis non debeo. Nam si quid est evidens, de quo inter omnes conveniat, argumentari non soleo: Perspicuitas enim ut ait Cicero argumentatione elevatur. Certe ubi variae sunt doctissimorum hominum discrepantesque sententiae, academicorum temperamentum imitari et a rebus incertis certam assensionem cohibere debemus. Quid enim tam temerarium, tamque indignum sapientis gravitate atque constantia, ut iden Cicero elegantissime tradit, quam quod non satis explorate perceptum sit et cognitum, id sine ulla dubitatione defendere? Quo loco sane arguendi sunt scholastici nonnulli, qui ex opinionum, quas in schola acceperunt, praeiudiciis, viros alias catholicos notis gravioribus inurunt, idque tanta facilitate, ut merito rideantur. Nobis autem schola nostra magnam quidem licentiam dat, ut quodcunque maxime probabile occurrat, id nostro iure liceat defendere: sed non licet tamen eos que nobis sunt adversi temere ac leviter condemnare. Alia sunt scholae placita, de quibus mox dicturi sumus, alia sunt praecepta sectae, de quibus modo loquimur. Quae ab illis dissident, ea notam habent, quae ab his, non habent. Nec enim si

quid aut scoticis aut thomisticis pronunciatis contrarium est, error illico est. Sed haec hactenus. Secunda conclusio. Ex auctorum omnium scholasticorum communi sententia in re quidem gravi, usque adeo probabilia sumuntur argumenta, ut illis refragari temerarium sit. Nam in quacunque arte peritis credendum esse ratio monstrat. Nec enim sanus haberetur qui nautis in navigandi ratione non crederet. Qui igitur in arte hac de Theologiae dogmatibus disserendi experientibus et exercitis nullam fidem habet, aut parum sanus, aut certe temerarius est. Deinde in Clement. de summa Trinitate, Patres concilii Vien. opinionem illam inquiunt, quae dicit tam parvulis quam adultis conferri in baptismo informantem gratiam et virtutes, tamquam probabiliorem et doctorum modernorum Theologiae magis consonam et concordem, fore a catholicis eligendam. Si ergo in re, quae olim inter ipsos etiam scholasticos theologos controversa fuerat, opinio concors iuniorum tanti apud patres in concilio fuit, quanto magis nos res omni tempore ab schola praescriptas tenere et revereri debemus? Et si opinatio ipsa theologorum recentiorum communis fidem facit concilio, illudque inclinat ut definiat huiusmodi opinationem esse tenendam, quid si non ex opinione, sed ex certo et minime circumductili animo quicquam theologi omnes praefinierint? An non existimas concilium Viennense pro eiusmodi dogmatis firmiter in shola receptis graviore censura iudicaturum? Scholae igitur communem consensum non nisi impudenter et temere reiiciemus. Praeterea cum inter ipsos theologos scholasticos magna fere ubique dissensione certetur, ita ut in hac parte iure forsitam reprehendantur, certe non idem omnes assererent, nisi eodem divino spiritu permoverentur. Nec minus mirandum est varias scholae factiones doctoresque tam inter se discrepantes unam eandemque sententiam concurrisse, quam septuaginta interpretes diversis (ut ferunt) cellulis inclusos, in unam eandemque convenisse interpretationem. Non igitur poterit esse verum illud, quod scholasticorum theologorum coro idem concinenti fuerit contrarium. Tertia conclusio. Concordem omnium theologorum scholae de fide aut moribus sententiam¹ contradicere, si haeresis non est, at haeresi proximum est. Scholae porro placita, si ita vocare libet, in duplici sunt differentia. Altera ad philosophiae magis rationem expediunt quam fidei. Altera ad fidem pertinent moresque christiano populo necessarios. Quae ab illis dissonant, ea scholastico theologo non sunt haeretica. Quae vero huic posteriorum rerum generi sunt adversa, ea nos hic tanquam venena refugimus. Nam iis haereseos crimen, ut quod sit ipsum per se atrocissimum, impingere aperte et simpliciter non audemus. In quo equidem saepe theologorum requiro prudentiam. Absurdum est enim, ut crimen gravissimum nisi rebus quoque gravissimis impingatur. Sed ad rem. Illa conclusio, ut est a me posita, primum ostenditur, quod nullum dogma reperietur, quod eadem mente oreque scholastici omnes certo ac firmiter asseruerint, quin idem universum ecclesia teneat, eorum auctoritate mota. Nam si aliquod invenire haeretici possunt, proferant, et tacebimus. Quod si nullum proferri potest, sine dubio, velint nolint, id quod scholae totius auctoritate firmatur, verum est si ad fidem, ut dixi, moresque pertineat.

Adde quod nullum tam proprium Scholae decretum est, quod vel ex sacris literis, vel ex apostolorum traditione, vel ex conciliorum aut pontificum definitionibus non habeat certam originem. Ita qui scholae decreta refutarunt, hi semper inventi sunt et fontem, unde illam manant, repudiasse. Atque ut uno verbo dicam, nemo qui in catholicis habeatur, omnes sine discrimine theologos explosit. Quod satis magnum argumentum est sine fidei discrimine huiusmodi scholae placita negari non posse. Praeterea si qua in quaestione universi Theologi eadem inter se concinunt, profecto si in eo errant, ecclesiam item errandi periculo exponunt. Sive enim qui confessiones audiunt, sive qui ad populum habent conciones, utrique plebem instituunt ut a theologis acceperunt. Ita fit, ut ecclesia eorum in fide communem errorem dissimulando, Christi fideles suo silentio deciperet. Error enim, cui non resistitur, approbatur: ut veritas, cum non defenditur, opprimitur, ut Innocentius ait (83 dist. error). Atque Deus ipse, si theologorum omnium errorem non aperiret, in necessariis Christiano populo deesset. Quid enim facturus est populus imperitus nisi eos sequi, quos pro illo tempore ecclesiasticae doctrinae magistros accepit? An post haec omnia scholae Teologia contemnenda est? Crederem nisi eius auctoritate ecclesia res plurimas definisset. Quippe trecentos ab hinc annos, si quas ecclesia haereses condemnavit, si quae de fide et moribus decreta tulit, in utrisque scholasticorum subsidio et diligentia vehementer adiuta est. Id quoniam constat inter omnes, quibus vel conciliorum gesta, vel negotia cognitionis fidei sunt cognita, fateamur necesse est doctores scholasticos simul omnes in fide et moribus errare non posse. Praeterea, cum Dominus dixit: Qui vos audit, me audit, et qui vos spernit, me spernit, non modo ad primos Theologos, hoc est, Apostolos verba illareferebat, sed ad doctores etiam in ecclesia futuros quandiu pascendae essent oves in scientia et doctrina. Quemadmodum igitur qui theologos Christo succedentes contemnebat, Christum is etiam dominum contemnebat, ita qui theologos iuniores antiquis succedentes despicit, hic Christum quoque ipsum despiciat necesse est. Unde Chrysostomus, sive quis alius fuerit, in commentariis super Matthaeum imperfectis homi. 42: Cum audieris, inquit, aliquem beatificantem aliquos doctores, proba qualis est circa suos doctores. Si enim illos cum quibus vivit sustinet et honorat, sine dubio illos, si cum illis vixisset, honorasset. Si autem suos contemnit, si cum illis vixisset, illos contempsisset. Hactenus ille in verba Christi: Vae vobis qui aedificatis sepulchra prophetarum, et ornatis monumenta iustorum, et dicitis: si fuissemus in diebus patrum nostrorum, non essemus socii eorum in sanguine prophetarum. Itaque testimonio estis vobis metipsis, quod filii estis eorum qui prophetas occiderunt. Et vos implete mensuram patrum vestrorum. Nimirum, pharisaeorum instar haeretici ratiocinantur. Si essent scholastici doctores, quales erant Hilarius, Hieronymus, Basilius, sequeremur eos: si in diebus Augustini, Ambrosii, Hieronymi fuissemus, non essemus socii Manichaei, Novati, Vigilantii, Pelagii, Ioviniani. Itaque testimonio sunt, quod filii sunt eorum qui sanctos antiquos contempserunt: cum iuniores scholae Theologos pro nihilo putant. Postremo, ut ad Ephes. quarto Apostolus docet, alios dedit Christus in ecclesia apostolos, quosdam prophetas, alios vero Evangelistas, alios autem pastores et doctores ad consummationem sanctorum in opus ministerii, in aedificationem corporis

Christi, donec occurramus omnes in unitatem fidei in virum perfectum, ut iam non simus parvuli fluctuantes, et circumferamur omni vento doctrinae. Quandiu igitur Christi corpus, hoc est ecclesia fuerit, ad divinam procurationem pertinebit, ut ii qui in ecclesia sacrae doctrinae doctores habentur tanquam a Deo dati veritatem in fide teneant, ne populus parvulorum more circumferatur. Nec vero si hoc Apostoli testimonium aeque pro antiquis et iunioribus facere dicimus, iuniores Theologos priscis illis mox aequamus: (scimus enim quantum antiquitati deferendum est, quantum etiam sanctitati.) sed firmum esse hunc etiam locum, tum ex multis aliis, tum ex hoc apostoli testimonio pro nostra quidem virili contendimus. Rectene an secus, aliorum esto iudicium. Nos enim argumento novo, ubi nullum, quem imitaremur, habebamus, quae nobis probabilissima visa sunt, ea lectoribus exposuimus. Si quis vero sic nostra reiiciat, ut adducat meliora, volentes ac libentes amplectemur. Nihil autem necesse est de me ipso dicere mihi. Quamquam non est verendum ne vera et aperta de me praedicans, nimis videar aut insolens, aut loquax. Sed utcunque hunc scholae locum ego tractavi, gravissimum, ut puto, Theologis feci. Quoniam cum explicatissime de ea re disseruerim, discent hodie a me, quibus facillime rationibus scholasticae Theologiae asserere et gravitatem possint et auctoritatem. Atque haec hactenus. Nunc obiectiones a principio contra positas repellamus.

Ac primo quidem argumento refellendo non est opus quicquam praeter ea, quae sund dicta, adiicere. Ostendimus enim, ut opinor, scholasticae theologiae asserendae non deesse ecclesiae scripturaeque sanctae testimonium. Quae testimonia nos habuimus, ea iam protulimus aliisque forte post et plura et graviora proferentur. Secundum etiam argumentum nihil minus confutatum est. Diximus enim, id quod etsi saepe dictum est, dicendum est tamen saepius, factiones in schola, quasi iuratas, studium contradicendi et si quae sunt similia mala, non scholae, sed hominum vitio contigisse. Alioqui decreta multa sunt inter scholasticos certa et firma, eoque magis, quo nulla unquam factio ea in quaestionem revocavit. At tertium argumetum difficillimum est, egetque disquisitione non parva. Quare si longiorem orationem huius argumenti difficultas exigit, non debet lectori molestum esse: nam et orationis longitudo magnitudine utilitatis pensabitur. Principio autem theologos omnes admonitos esse velim, ut sepositis non affectibus modo, sed opinionum etiam praeiudiciis, de causis fidei prudenter graviterque decernant. Non enim si quidquam in schola bonis etiam temporibus inveteravit, mox fidei dogma existimandum est. Sunt autem nonnulli qui per eas persuasiones, quibus a principio sunt imbuti, de rebus gravissimis sententiam ferunt temeritate quadam sine iudicio, repentino quasi vento incitati, quae longe alia esset, si iudicio considerate constanterque lata fuisset. Hi autem in eo primum errant, quod scholae opiniones a certis constantibusque decretis non separant. Deinde errant in eo quod duo rerum genera confundunt, unum earum,

quae ad religionem attinent, earum alterum, quae hanc ne attingunt quidem. Ac si sanctorum veterum consensio, ut libro superiore definitum est, non in omnibus legis quaestionibus sequenda nobis et tenenda est, sed solum in fidei regula: nec quaevis illorum etiam in re gravi communis opinio fideles astringit, sed firmum constansque iudicium: ecquid de recentioribus scholae theologis dicere oportet, quos veteres illi longe et vitae merito et scripturarum usu et auctoritatis pondere superarunt? Verum his de rebus non necesse habeo dicere ea, quae me viri multi pii cupiunt commemorare, tametsi causa postulat, tamen quia postulat non flagitat, praeteribo. Quoniam vero utriusque erroris exempla cum alias saepe posui, tum in duodecimo libro varia etiam adiuncturus sum, uno nunc exemplo contentus ero, quod satis erit tamen, ut ii qui in censuris Theologicis praecipites esse solent, suae temeritatis admoneantur. Magister ergo sententiarum dixit baptismi sacramentum fuisse ante Christi mortem et a Christo ipso institutum, et ab apostolis ministratum. Huic D. Thomas caeterique scholae Theologi assensi sunt. Nimirum Divum Augustinum Magister secutus est, cuius opiniones schola libenter amplectitur. At enim si quispiam forte fuerit opinatus, baptisma novae legis verum et proprium idemque primum sacramentum non prius a Christo editum quam in cruce passus sit: non statim vexare eum gravi Theologiae censura debemus. Sed primum illud expendere, num Theologi hoc loco quasi re certa et confecta quicquam plane suo iudicio definiant, an potius re nondum satis ad liquidum explorata probabiliter opinentur. Deinde id etiam vestigare, pertineatne ad catholicam fidem Christum sacramentum hoc ante passionem suam edidisse, an non. Ac magister sententiarum quidem nihil certo statuit, sed probabiliorem opinionem elegit. Commodius, inquit, dicitur etc. Augustinus quoque: Baptizabat Christus, inquit, non per se ipsum, sed per discipulos suos. Quos intelligimus iam fuisse baptizatos, sive baptismo Ioannis, sicut nonnulli arbitrantur, sive, quod magis credibile est, baptismo Christi. En Augustinus non certo pronunciat, Apostolos prius esse baptismo Christi baptizatos, quam illud baptisma administrarent, cuius Ioannis tertio et quarto capite mentio fit. Quin ubique docet nos ignorare quando Apostoli fuerint baptizati. Nullo autem pacto fit verisimile, si Apostoli veri sacramenti baptismatis iam inde administri erant, eos non prius idem sacramentum accepisse. Quo fit, ut utrumque iuxta in opinione non infirmo constantique decreto situm sit. Praeterea et in forma baptismatis illius scholastici dissident. Nam Magister et Adrianus existimant Apostolos tum etiam nomine trinitatis baptizasse, id quod ego mihi persuadere non possum. Alii vero tradunt eos baptizasse in nomine Iesu Christi, quod verosimilius est. Sed haec in baptismi forma tanta dissensio a certitudine dogmatis aliena est. Non itaque certum quippiam Theologi de hac re statuere voluerunt. Nec Divi Thomae verba, si quis attente legat, aliud prae se ferunt. Videtur, inquit, quod baptismus ante Christi passionem fuit institutus, etc. Quo scilicet verbo Divus Thomas uti fere solet cum res non est plana et definita. Itaque existimo D. Thomam, cum dixerit videri, hoc ipsum sensisse quod dixerit, videri modo, non etiam oportere. Quid autem definisset vir alioqui prudens et gravis in ea re, quam rem ad fidem nihil attinere intelligeret? Non enim aut e literis sacris, aut ex apostolorum institutis colligi certo potest baptisma, quod apostolis statim a conversione sua in usu erat, peccata remittere, gratiam conferre.

Nam quod Augustinus refert qui lotus est, non indiget nisi ut pedes lavet, sed est mundus totus,non oportet de baptismi mundicie intelligi, sed de ea, de qua postea, iam vos mundi estis propter sermonem, quem locutus sum vobis. Quod vero a quibusdam refertur, Ego nesciebam eum: sed qui misit me baptizare in aqua, ille mihi dixit: Supe quem videris Spiritum descendentem, et manentem super eum, hic est qui baptizat Spiritu sancto,id nihil etiam cogere, ultro quoque ipi fatentur, qui eo testimonio abutuntur. At constat apostolos baptizasse Ioannis tertio et quarto, et non baptismo Ioannis, ut notum est, ergo baptismo Christi. Sic enim Magister argumentatur. Sed hoc argumentum infirmius et incertius est, quam ut quid firmum certumque conficiat. Baptismus enim Ioannis dupliciter vocari potest, aut Ioannis instituto et auctoritate exhibitus, aut baptismus aquae, qualis baptisma Ioannis erat, qui videlicet nihil aliud esset quam meditatio quaedam et praeparatio ad novae legis sacramentum. Baptismus item Christi, aut sic vocari potest quia Christo iubente et auctore ministratus est, aut quia institutus a Christo ad abluenda peccata. Dicetur ergo, nec absurde id quidem, illud apostolorum baptisma, cuius Ioan. 3 et 4 capite mentio fit, non fuisse Ioannis Baptistae in priore sensu, sed in posteriore tantum. Fuisse autem baptismum Christi, quoniam illius praecepto et auctoritate apostoli baptizabant. Unde si quis colligat iam tum illum fuisse verum novae legis sacramentum, pari ratione argumentabitur unctionem, qua apostoli ante passionem usi sunt, iam inde a principio fuisse verum et proprium extremae unctionis sacramentum. Quod tametsi nonnulli theologi asseruerint, non tamen expeditum est. Apud veros sane gravesque theologos, Unctionem extremam sacramentum esse fidei dogma est: an ante Christi passionem, an post fuerit institutum nihil ad rem existimant pertinere. Quod idem et de sacramentis confirmationis et poenitentiae sentiunt. Nec video cur de baptismo nos aliter sentiamus, putemusve fidei quaestionem esse, num ante passionem Christi hoc sacramentum fuerit institutum. Institutum enim esse dictu quidem est proclive. Itaque fere theologi loquuntur: sed quis est tandem, qui hoc esse verum idoneis argumentis ostenderit? Quid? quod Theophilactus in caput Ioannis tertium et Chrysostomus homilia in Ioannem 28 diserte negant illud baptisma, de quo agimus, sacramentum esse, quod peccata remitteret gratiamque conferret? Quid? quod Hieronymus in dialogo adversus Luciferianos, cum duplex baptisma distinxisset, perfectum et imperfectum, non obscure docet, nisi in cruce et resurrectione nullum baptisma perfectum esse? Quamobrem Ioannis baptisma¹ fuisse imperfectum. Quid? quod Leo in epistola ad episcopos Siciliae inscripta eorum omnino videtur sententiae subscribere, qui contenderent baptismi sacramentum non quando Christus ab Ioanne baptizatus est sed post resurrectionem editum et constitutum? Quae non eo dixi, candide Lector, quo scholae communes opinationes improbarem. Nos enim ea Theologia plus utimur, in qua dicuntur ea, quae non multum discrepant ab opinione communi. Quid ergo est? Primum opinionem a dogmate secerni et internosci volumus. Deinde theologos admoneri, ne affectu animi, qui plerumque brevis est et ad tempus, sed maturo iudicio de rebus hisce pronuntient, in quibus praesertim non ita facile expediri potest ad fidem pertineant necne.

Nam si in exemplo, quod modo posuimus, eas rationes scripturaeque testimonis liberet adiungere, quibus a contraria parte adversus communem scholae opinationem pugnari potest: quaestio forte in utramque partem adeo ambigua redderetur, ut difficile esset iudicare utra cum fide magis et religione consentiat. Sed, ut dixi, non disputo nunc scholae communis opinio verane an falsa sit: quamquam ab instituto nostro non adeo fortassis alienum, sed id ago, scholasticas opiniones oportere a decretis seiungere, fideique quaestiones ab his, quae modo huc, modo illuc transferuntur, et sine pietatis iactura possunt in utramque partem disputari. Decreta arcte tenere debemus, accurateque defendere: opiniones non item, sed si non cum Academicae, at cum Christianae modestiae temperamento. Pro fide, etiam cum vitae discrimine pugna sit; pro his, quae fidei non sunt, sit pugna, si ita placet, sed incruenta sit tamen. Haec praescripta servantem licet magnifice, graviter animoseque disserere, licet iudicare constanter, vere doctisque et indoctis utiliter. Quorsum haec, inquies, non solum longe sed longis etiam ambagibus repetita? Nempe ut explicaremus id quod cap. superiore in conclusionibus breviter significatum est, nos non in scholae opiniones, sed in certa constantiaque de fide moribusque iudicia iurasse. Haec huius loci est defendere, illas alterius et loci et temporis. His igitur expositis facile, ut opinor, tertium illud argumentum refelli potest. Nego enim scholae certo constantique decreto finitum, Matrimonium sine ecclesiae ministro contractum esse vere et proprie sacramentum. Nego eam rem ad fidem et religionem attinere. Nego omnes scholae Theologos id asseruisse. Haec tria cum docuero, argumentum positum omni ex parte refutatum erit. Ostendam ergo primum opinionem communem illam esse non scholae dogma firmumque iudicium. Qui hoc intelligi potest? Quia de hac re Theologi videlicet ita disserunt, ut nihil finisse velle videantur. Lege Magistrum, D. Thom., Scotum, Bona. Ricar. Palu. Duran. caeterosque scholae Theologos, et nisi statim eorum pendentes ac vacillantes animos deprehenderis: tum vero me aut stultum aut temerarium iudicato. Nam et cum quaerunt an matrimonium² conferat gratiam, id quod eo loco maxime finiendum erat, non definiunt tamen: sed in his referunt quae in hominum opinione sunt posita. In materia item et forma huius sacramenti statuenda adeo sunt inconstantes et et varii, adeo incerti et ambigui, ut ineptus futurus sit qui in tanta illorum varietate ac discrepantia rem aliquam certam, constantem, exploratam conetur efficere. Quod si in forma et materia sacramenti, quae res in sacramentorum tractatione vel gravissima est, ambigue Theologi inconstanterque loquuntur, nec definiunt omnino quicquam: cur in ea quaestione, quae et levior est et minus ad sacramenti huius constitutionem necessaria, aliquid eos certi praescripsisse fateamur? Concilium certe Florentinum de materia, forma, ministro sacramenti matrimonii praestituit nihil, id quod sine dubio faceret, cum hoc in caeteris omnibus ecclesiae sacramentis fecisset, si de iis rebus videret quidpiam esse a Theologis in schola definitum. Praeterea, num Matrimonium sine ecclesiastico administro novae legis sacramentum esset, nec proprie et expresse in quaestionem Theologi vocarunt, nec via et ratione, ut solent, vestigarunt, nec argumentis ullis concluserunt. Qui igitur vult eos sine disquisitione attenta, sine diligenti tractatu, sine idoneis argumentationibus certo de rebus Theologicis pronuntiasse, hic videat ne eadem opera illis et iniurius sit et rebus quoque gravissimis deroget fidem.

Adde quod in conciliorum scriptis ac summorum Pontificum epistolis decretalibus id observandum est, ut non quaevis simplex aut affirmatio aut negatio certum sit exploratumque iudicium. Sed sunt notae quaedam peculiares, quibus certas conciliorum Pontificumque definitiones internoscimus: quaemadmodum libro quinto³ latius explicatum est. His ergo notis ac multo etiam magis schola quoque decretis secernendis uti debemus. Alioqui si quaecumque scholasticorum simplex assertio dogma fidei certum est: maior est profecto horum quam Pontificum et conciliorum auctoritas. Quod si probari nemini potest, illud certe probari omnibus necesse est, Theologos hoc loco et quaestione nihil omnino definisse. Etenim nec sententiam adversam haereticam erroneamve dixerunt, nec quod dixerunt id firmiter catholicis amplectendum, breviter nullam notam interposuere earum, quae certa constantiaque iudicia indicare solent. Quae cum ita sint, id quod primum conficiendum erat confectum est: Theologos ea de re, quam modo versamus, nihil certo et constanter decrevisse, sed incerta inconstantique opinione probabilem unius sensum caeteros esse insecutos. Ita casu quodam communis forte consensio facta est. Cum contra usu quoque venire potuerit, ut si primus asseruisset non omne fidelium coniugium sacramentum esse sed quod religiose sacrateque fuisset constitutum; secundus, tertius ac deinceps reliqui, quoniam probabile etiam id esset, eandem sententiam sequerentur. Sequitur ut ostendam quicquid Theologos opinari contigerit nihil tamen ad fidem spectare, an eiusmodi matrimonium ecclesiae sacramentum sit an non sit. Quod, ut mihi videor, uno hoc argumento facile et evidenter expedio. Tres sunt res, quibus efficitur aliquid ad fidem pertinere: aut enim in sacris libris habetur scriptum, aut apostolicis institutis est traditum, aut ex utrislibet plane certa complexione et consecutione colligitur. Nulla autem harum rerum efficere potest matrimonium sine ministro prophane contractum esse novae legis sacramentum. Ubi ego, si Thomistae omnes cum Scotistis existant, si cum antiquis iuniores volent contra me pugnare, tamen superior sim necesse est. Non enim, quemadmodum nonnulli putant, omnia sunt in Theologorum auctoritate. Est quaedam tamen ita perspicua veritas, ut eam infirmare nulla res possit. Experiantur hic quantum⁴ possunt vires suas, si qui forte contra voluerint dicere, et cum in hac eos causan sacrae literae, apostolorum traditiones, Scholae syllogismi destituerint: tum vero, nisi rudes et tardi sunt, mecum omnino intelligant eam quaestionem minime ad fidem attinere. At argumentabitur quispiam fidelium matrimonium esse sacramentum novae legis; non autem esse maiorem rationem de uno quam de alio, omne igitur fidelium matrimonium esse sacramentum. Appelletur vero hic Theologus, aut hoc etiam nomine dignus putetur? Dum quidem ita argumentabitur, non modo Theologus, sed Philosophus aut etiam Dialecticus omnino habendus non erit. Anne ad hunc modum graves Theologi ratiocinantur? Anne hisce argumentis adducti de rebus fidei pronuntiant? Equidem baptisma sacramentum esse scio, sed si formam sacram ministrumve non habeat, baptismus erit, sacramentum non erit. Unctionis quoque sacramentum agnosco: sed sine sacra forma, sine ecclesiae ministro, unctio quidem esse poterit, sacramentum vero esse non poterit. Poenitentiae demum sacramentum amplector: at sine forma sacra et ministro poenitentiam reperio, sacramentum reperire nec debeo nec vero possum.

Sic igitur, tametsi matrimonium sacramentum est, non ideo tamen coniugium quodcunque venerari cogimur, sed id quod formam sacram habeat, et a vero ecclesiae ministro consecratum sit. Alioqui, si quodlibet fidelium coniugium Theologis necessario sacramentum est, quis Scotum tuebiur, qui coniugia, quae solis nutibus contrahuntur, negat esse sacramenta? Etenim non Magister et Divus Thomas modo, verum etiam concilium Florentinum docet omnia sacramenta verbis constare, quae si desint, nullum omnino confici sacramentum. Quod si semel admittimus formam sacramenti esse posse aliquando nutus verborum loco substitutos, nullo pacto effugere poterimus quin et mutus sacerdos a peccatis absolvere, et mutus episcopus sacris initiare possit. Atque matrimonium non aliis quandoque nutibus contrahitur quam carnali copula. Cum enim post sponsalia sponsus et sponsa affectu maritali coeunt, fatentur omnes et iurisperiti et Theologi verum matrimonium confici. At carnis commixtionem novae legis proprie sacramentum dicere absurdum est. Spiritus quippe sanctus et sacramenti gratia per coitum non datur. 32. quaest. 2. cap. connubia. Non igitur ecclesia docet quodlibet fidelium matrimonium sacramentum esse. Nisi quis adeo desipit ut Caietanum damnet, qui et probabilissime, et me quidem iudice, verissime matrimonium quod inter absentes per literas procuratoresque contrahitur sacramentum esse inficiatus est. Nam qui in hoc Caietanum errasse clamant, hi non intelligunt nec quae loquuntur, nec de quibus affirmant. Quodsi nullo idoneo et necessario argumento, sed stultis turbulentisque clamoribus alienas refellere sententias pergunt, atque adeo damnare quae probabiliter et vere dicta sunt, tum nos in quiete et silentio taciti illorum stultitiam amentiamque ridebimus. Concedant illi unum pro altero sacramentum sumere, cum pro altero contrahit⁵. Concedant sacramenta Christi absentibus administrari, eisdemque et gratiam conferre et peccata remittere. Non enim, quoniam haec absurda sunt, concedere potius volumus eiusmodi contractus, qui inter absentes transfiguntur matrimonia quidem verissima esse, vera sacramenta nullo modo. Quibus ex rebus breviter disputatis, intelligi potest non solum non esse dogma fidei omne fidelium matrimonium sacramentum esse, sed etiam contrariam omnino sententiam probabiliorem esse. Quod si licuit Scoto et Caietano, ut vere licuit, matrimonia, quae vel non verborum sed rerum notis, vel per procuratores conficerentur, ab ecclesiae sacramentis eximere, ecqua religio nos astringit ut matrimonium, quod civiliter et prophane Iudaeorum, Saracenorum, Ethnicorum more sine sacris caeremoniis sineque ecclesiae ministro contrahitur sacramentum esse proprie fateatur? Praesertim cum contraria sententia non modo probabilior, sed et ad catholicam fidem tuendam facilior, et ad Lutheranorum tela depellenda solidior sit. Age vero, quando me in hunc locum deduxit oratio, quibus ergo argumentis persuasus sum, eisdem lectori persuadere conemur, matrimonium eiusmodi sacramentum proprie non esse, quod scilicet et signum sanctificationis sit et eiusdem sanctificationis in sumentibus digne causa sit. Quem laborem spero me non frustra suscepturum, cum videam mecum et rationes et testimonia et sacramentorum demum naturam totam mirifice consentire. Illud vero mihi persuasi primum, quoniam sacramenta proprie dicta sacrae sunt religionis caeremoniae. Sacrorum enim usus ad religionem, qua Deum colimus, pertinet. Quocirca sacramentum opus est religionis. In sacramentis quoque profitemur nos

salutem a Deo salutari quaerere, haec vero professio, quae fidei interioris externa testatio est, ad eam virtutem attinet, qua Deo cultum exhibemus. Atque peccata, quae in sacramentorum abusu sunt, virtuti religionis adversantur. Et Augustinus non quodlibet signum rei sacrae definit esse sacramentum, sed quod sit sacrum signum. Quibus rebus efficitur ut sacramenta divini cultus ac religionis sacra quaedam opera sint. Cum igitur matrimonium solis verbis viri et foeminae civiliter prophaneque contractum, licet rei sacrae signaculum sit, non sit tamen opus religionis sacrum: certe non est proprie sacramentum. Alioqui si rebus satis est significationem affigere ut sacramenta dicantur, serpens aeneus atque manna proprie sint sacramenta, atque adeo in universum omnia, quae gratia significandi res sacras instituta sunt. Id auoniam absurdum est, consentiamus verum illud esse quod posuimus, connubia sine sacro ministro sineque aliqua religionis sacra caeremonia inita non esse Christianae religionis sacramenta. Deinde, concilium Florentinum, enumeratis septem novae legis sacramentis, haec omnia sacramenta, inquit, tribus perficiuntur, videlicet rebus tanquam materia, verbis tanquam forma, et persona ministri conferentis sacramentum. Quorum si aliquod desit, non perficitur sacramentum. At in matrimonio, quod modo versamus, nullus est sacramenti minister, nullum ergo conficitur sacramentum. Nec vero audiendi sunt illi, qui putabunt virum ac foeminam esse sibi vicissim sacramenti ministros. Quos ego manifestis argumentis evincerem, nisi ad alia graviora festinaret oratio. Praeterea, fideles non se existimant esse sacrilegos, si non sunt in gratia quo tempore sic prophane contrahunt, in animis ergo fidelium inscriptum est eiusmodi contractum non esse ecclesiae sacramentum. Nam si sacramentum esset, sacrilegium haud dubie committeret is, qui in peccato mortali coniugem duceret. Atque si excommunicatus matrimonium huiusmodi contraheret, sacrilegus quoque bis esset, utpote qui sacramentis ecclesiae se indigne ingereret, quibus privatus per ecclesiam est. Quae omnia quam abhorreant a fidelium communi sensu facile, etiam si ego non admoneam, intelligitur. Ad haec Augustinusin epistola ad Bonifacium tradit oportere res ipsas corporeas, quibus sacramenta constant, imaginem et similitudinem gerere eius sanctificationis, cuius signa et causae esse dicuntur. Ut baptismus lotione exterius administrata spiritualis ablutionis, quam efficit, imaginem et figuram habet. Eucharistia refectione potus cibique visibilis invisibilem refectionem adumbrat. Eodemque omnino modo in caeteris sacramentis externa quadam actione et representatione sanctificatio interior deliniatur et quasi ob oculos ponitur. Matrimonium autem huiusmodi civile et prophanum nec sanctificationis imaginem gerit, nec ad sanctificandum sub quadam exteriore sanctitatis specie exhibetur. Non est itaque proprie sacramentum. Praeterea concilium Florentinum docet, idque Theologorum omnium decretum est, omnia sacramenta verbis constare tanquam forma, qua perficitur sacramentum. Incredibile est autem nisi a forma sacramentum perfici. Sicut enim humana forma hominem efficit et albedo facit album, ita prorsus necesse est a forma sacra quodcunque sacramentum existere. Atqui in matrimonio, quod civili more prophaneque contrahitur, nulla verba sacra sunt, nulla igitur est ibi sacramenti ne facies facies quidem. Nec vero dici potest verba, quibus utuntur contrahentes, nempe, ego te accipio in meam etc., esse huius sacramenti formam. Primo quia verba eius, qui suscipit sacramentum,

materia sacramenti esse possunt, forma esse non possunt. Forma siquidem ab agente existit in passum mediantibus causis administris. Sacramentorum ergo formae a Deo per sacrorum ministros in eos prodeunt, qui sacramenta recipiunt. Id quod inductione manifestissima liquet in omnibus sacramentis, quae sine controversia sacramenta sunt. Tum quia in omnibus sacramentis, licet materia sit res aliqua materialis et quae ante in humanos usus conferri soleat, forma tamen supernaturalis sit oportet, cuius scilicet et vis et significatus non a natura, sed a causa quadam superiore oriatur. Cum enim sacramentum quiddam supernaturale sit, forma qua constituitur per fidem accipienda est, non item per naturam. At illa verba, ego te accipio in meam, undique naturalia sunt, atque omnibus usurpata gentibus, quae etiam sine fide contrahunt. Adde quod forma sacramenti significat eum spiritualem effectum, cuius causa sacramentum esse dicitur. Nam sacramenta, ut in scholae proverbio est, efficiunt quod figurant. Significatio autem sacramenti in forma vel maxime elucet. Illa vero verba, ego te accipio in meam, nullius effecti spiritualis signa sunt. Verba insuper, quae sunt sacramentorum formae, divina institutione praescripta et determinata sunt, neque possunt hominum arbitrio immutari, quemadmodum D. Thomas in tertia parte demonstrat. At verba, quibus matrimonium contrahendum sit, nulla sunt omnino definita, sed innumeris verborum formis non synonymis, sed variis et dissimilibus eiusmodi contractus fieri potest. Non ergo verba illa, quibus utuntur sponsus et sponsa ad contrahendum, forma sacramenti Christiani sunt. Praeterea, quando verba aliqua sunt forma sacramenti, si nutus vel scriptura vel aliud unumquodlibet signum eorum loco verborum substituitur, inanis nimirum actio est. At si contrahentes loco verborum nutus vel scripturam supponant, aeque conficiunt matrimonium ac si verborum millibus uterentur. Quod profecto, si quis recte consideret, non leve argumentum est, cum verba contrahentium huius sacramenti materia sint. Nam praeterquam quod materiam sacramenti is qui suscipit administrare potest, formam non potest: cum in idem forte sacramentum verba loco materiae formaeque recurrunt, pro verbis, quae materiae vicem habent, nutus aliaque signa poni possunt, pro verbis autem, quae formae vice sunt, poni non possunt. Quae res in poenitentiae sacramento facile cernitur. Verba igitur contrahentium, pro quibus omnino verbis signa quaevis alia substituere licet, materia sacramenti esse forsitan queant, forma non queant. Id quod hoc etiam argumento confirmari potest. Nomen enim sacramenti pro materia accipi solet, pro forma non item: quemadmodum D. Thomas egregie diserteque docet 4. Sen., d.1, q.1, art. 1; q.5, art. 1 et dist. 3, q.1, ar.1; q.1, ad 2. Baptismus enim, id est, ablutio sacramentum est, non illa verba: Ego te baptizo, etc. Unctio, confirmatio poenitentiaque similiter. Verba autem contrahentium sunt sacramentum, ut idem auctor testis est additionum q.44 art.I ad.I. Dicimus namque matrimonium esse sacramentum. Matrimonium autem contractus ille est, qui ex amborum verbis constituitur. Verba igitur contrahentium materia sacramenti sunt, forma non sunt. Iam illa falsa et commentitia esse quis non videt, quae iuniores Theologi confinxere, ut civilem hunc humanumque contractum Christi et ecclesiae sacramentum esse tuerentur? Quae quidem plaeraque infidelibus valde nugatoria sunt, fidelibus autem parum solida. Hic tibi dicit contrahentes ipsos esse materiam sacramenti, hic, non ipsos sed consensum, alius, gestus et nutus, qui a viro foeminaque exceptis verbis adhibentur,

alius prioris loquentis verba materiam esse affirmat, posterioris formam. Quae utinam graviter, vere, probabiliter dicerentur, ne iure ab haereticis riderentur. Quorsum autem attinet, in re gravissima tenuiter, ne dicam ridicule, philosophari? Quorsum in re ad fidem et religionem necessaria tanta varietas et inconstantia? Non enim, ut Hieronymus ait potest unquam verum afferi quod diversum est. Et rursus, verum, inquit, non esse quod variat, etiam maledicorum testimonio comprobatur. Quid? Quod materiam nos et formam sacramenti quaerimus, hoc est res quasdam religione sacras, hi vero de forma materiaque contractus prophani naturalisque respondent. Nam si apud Ethnicos de pacti illius conventionisque materia et forma controversia esset, non aliter profecto illi ac nostri Theologi loquerentur. Ita Lutherus more suo Theologos satis iocose lusit, quod religionis nostrae sacramentum ex his, vel integrum et perfectum constituissent, quae penitus omnia in matrimoniis paganorum reperientur. Ac certe materiam et formam civilis naturalisque contractus, quibus in omni semper lege omnes usi sunt, quaeque perpetuo et fidelibus et infidelibus fuere comes, esadem omnino esse materiam et formam, quibus integra et perfecta nostrae religionis constituantur sacramenta, non Luthero dicam, sed vix cuiquam persuaderi poterir, nisi ei apud quem tantum opinio praeiudicata potest, ut etiam sine ratione valeat. Equidem cum ad respondendum argumentis Lutheri me comparo, quibus ille multipliciter sacramentum hoc conatur evertere, non id defendendum sumo, matrimonium eiusmodi sacramentum esse, in quo nulla sacri facies apareat, quodque univoce cum caeteris sacramentum esse ne cogitatione quidem informari posse videatur. Sed sive nostra opinio vera sive falsa sit, nihil enim moror si Lutherani de hoc matrimoniorum genere disceptare voluerint, intelligant se in scholae disceptationes incurrisse. Nec oportere catholicum ad eorum argumenta respondere. Sin vero argumententur matrimonium cum sacris caeremoniis, cum sacra materia, cum sacra forma, a sacro ministro administratum, quemadmodum in ecclesia Romana semper usque ab apostolis adeministratum est, si hoc, inquam, argumententur: sacramentum ecclesiae non esse, tunc catholicus respondeat fidenter, animose defendat, secure contra pugnet. Poterit enim consentaneas causas omni poscenti reddere de ea, quae est in ecclesia firma, perpetua constansque doctrina. Poterit fidem quoque nostram et suaviter insinuare fidelibus, et graviter ab infidelium calumniis vindicare. Quam ego cum Lutheranis disputationem libentissimo nunc animo aggrederer, si id huius libri institutum pateretur. Video autem me, plus quam ratio argumenti positi postulabat digressum esse. Si digressio tamen dicend est ubi quod in utramque partem adeo probabiliter disputari potest, hoc nos contendimus non ad catholicam fidem, sed ad scholae opiniones referendum. At ea res verbis paucioribus addici poterat. Poterat sane verum difficile est, ut in omni loco verba rebus quasi paria et remensa respondeant. Et libuit tandem quam plurimis argumentis addicere sine ecclesiae ministro coniugii sacramentum nullum esse, ut inde pateret eam quaestionem nullo modo ad fidem attinere, quod secundo loco pollicitus sum. Attende nunc Lector dum illum, quod postremum erat, absolvimus: Non omnes, inqua,. Scholae Theologici in eam sententiam convenerunt, quemadmodum in argumento

sumitur. Quin etiam nonnulli graves auctores nobiscum sentiunt. Atque in primis Guillermus Parisiensis in libro de sacra. tracta. de Matrimonio c.9. q.1 negat matrimonium veri nominis sacramentum esse et sacramentalem virtutem habere nisi sacerdotali ministerio consecratum fuerit.Nam Magistrum et Durandum non refero, qui in universum opinantur matrimonium gratiam non conferre. Qui profesto hoc loco non errassent, nisi communis opinio in extremo posita eis vehementer improbaretur. Patres item concilii Coloniensis aperte inficiantur clandestinum matrimonium esse proprie sacramentum, atque iidem quoque non obscure asserunt aliud esse verbum, quo contrahitur matrimonium, aliud quod efficit matrimonii sacramentum. Nec satis esse ad sacramentum ea verba, quibus mutuus consensus exprimitur. Sed aliud verbum requirendum quod, ut in caeteris sacramentis, accedens ad elementum faciat sacramentum. Quod utique verbum fidei sit, non naturae. Quorum in hoc sententiam difficile est factu non probare. In eo non probo, quod verbum illud, quo sacramenti forma continetur, non inde petunt unde semper catholicis petitum est. Enimvero quibus ritibus quibusque omnino verbis sacramenta ecclesiae conficienda sint, non aliunde verius, tutius, constantius peti potest quam ab ecclesiae Romanae perpetua consuetudine. Sed de his non est hic locus disserendi. Alio forte opportunius propriam huius sacramenti materiam et formam explicabimus. Nunc ad id quod instituimus. Non ii solum qus diximus nostrae sententiae assentiuntur, sed Petrus Palud. 4. sent. dist. 5. q. 2, imprudens in eam quoque descendit. Nam quum vir et foemina civiliter contrahunt, etiam si peccatores sint, nec poenitentiam agant, non credit eos esse reos sacrilegii. Id quod nullo modo probabile esset, si eiusmodi matrimonium esset verum ecclesiae sacramentum. Omnes quippe sine controversia sacrilegi sunt, qui post peccatum mortale sine poenitentia Christi sacramenta percipiunt. D. vero Thomas, licet in scriptis communes fere opiniones sequeretur, sed a veritate tandem rationeque coactus, nostrae opinioni suscripsit. Cum enim in 4 dist. I q.I art. 3 docuisset verba in omni sacramento necessaria esse, quinto id argumento impugnavit in hunc modum. Poenitentia et matrimonium sunt sacramenta: sed de integritate eorum non sunt verba aliqua, etc. Cui argumento ille quidem respondit quod matrimonium secundum quod est in officium, et poenitentia secundum quod est virtus non habent aliquam formam verborum. Sed secundum quod utrumque est sacramentum id dispensatione ministrorum ecclesiae consistens, utrumque habet aliqua verba. Hactenus D. Thomas. Et 4. lib. adversus gent., c. 78 non aliter docet nuptias sacramentum esse, nisi ad modum, quem diximus, per ecclesiae ministros populo dispensentur. Ea, inquit, quae per ministros ecclesiae populo dispensantur, sacramenta dicuntur. Matrimonium igitur, secundum quod consistit in coniunctione maris et foeminae intendentem prolem ad cultum Dei generare et educare est ecclesiae sacramentum. Unde et quaedam benedictio nubentibus per ministros ecclesiae adhibetur. Haec ille. Ac patrum quidem memoria matrimonium proprie esse sacramentum, ita demum proditum est, si sacerdotis ministerium interveniat. Sic Calixtus in epistola ad omnes Galliarum episcopos respondit. Sic Cyricius ad cumerium Tarraconensem episcopum c. 4 Sic Nicolaus 31. q. 2. c. Lotharius. Sic Hormisda, Evaristus, Isidorus, quos refert Gratianus. 30. q. 5 prodidere. Sic concilium Carthag. 4. c. 13 referturque 30. q. 5. c. sponsus. Sic concilium Lugdu. Et refertur 35. q. 3. c. Nulli. Sic concilium Lateranen. de

symo.c. cum in ecclesiae corpore. Sic concilium Constantien.sub Martino.5. in fine concilii. Sic Clemens de privile. Religiosi. Sic Ambr. Lib. 1. epi. epist. 1. quae scribitur ad Vigilium. Quorum ego testimonia nec adscribo, nec expendo, quoniam, ut dixi, alterius et loci et temporis est disputatio. Certe Evaristus matrimonium⁶ clandestinum sine sacerdote contractum tantum abest ut sacramentum ecclesiae fateatur, ut adulterinum etiam contubernium appellet. His adde quod nostrae etiam opinioni subscribunt iurisperiti propemodum universi. Qui, cum negant matrimonium gratiam conferre, sine dubio id intelligunt de contractu civili, quem sacramentum latius usurpato vocabulo appellant. At cum administratio sacerdotalis accedit, non obscure iurisperiti tradunt per actum sacerdotis consecrantis coniugium gratiam conferri. Ideoque non licere pro eo pecuniam accipere: quia sacramentum ecclesiasticum est. Ubi iureconsulti probabilius, ut equidem sentio, quam Theologi loquuntur. Tametsi Theologi etiam quidam docti sane et graves inventi sunt, quibus communis illa reliquorum sententia displiceret. Pro qua si qui adhuc contra nos steterint, non habent statim nostra placita damnare, sed idonea aliqua argumentatione refellere. Ego enim etsi non is sum, qui nihil unquam falsi approbem, sed ea, quae dissero tamen, non arroganter praeiudico, nec revoco ad arbitrium meum, sed vel sanctorum testimoniis, vel ratione probabili consentaneaque confirmo. Sic iure ac merito possum a viris doctis postulare, ut de me non nisi causa cognita iudicent. Quod si rationibus, quibus ego ducor, falsam me habere sententiam doceant, gratissime accepturus sum. Ut vero sine argumentis quisquam sola me asseveratione vincat, fieri certe vix potest. Sed de scholae auctoritate dictum est satis.

DE AUCTORITATE IURIS PONTIFICI PRUDENTIUM

Atque hic quidem liber concludi iam poterat, nisi Theologiae iuris pontificii prudentia iungeretur, essetque proinde hoc etiam loco explicandum quantum iuris huiusmodi prudentium auctoritas Theologo ad argumentandum conferat. Sunt enim quidam usque adeo in ea facultate doctis infensi, ut illorum auctoritatem ab usu prorsus Theologiae remotam esse arbitrentur. Nos vero huiusmodi doctorum auctoritas quanti sit Theologo facienda paucis ostendemus, illo principio sumpto, Theologis, qui pontificum canones ignorent, nimis multa deesse ad usus Theologiae necessarios. Principio enim, si a Theologis animarum cura non est aliena, sed potius animas regere eorum quasi peculiare munus est, procul dubio canonici iuris scientia est illis necessaria. Nam quemadmodum non est in abbatem eligendus, nisi qui ante fuerit in regula competenter instructus,ita ne cura quidem ecclesiam gubernandi est ei commitenda, qui ecclesiasticas regulas nescit. Theologus igitur, qui vel episcopus vel parochus futurus est, nisi canones ante didicerit, quibus fideles debent in Christiana religione et ecclesiae caeremoniis institui, non habebit profecto ad rem hanc publicam gerendamTheologiae officinam satis instructam.

Atque hinc illa sunt ex Caelestino, Leone, Augustino, septima synodo, concilio Carthaginensi, concilio Toledano 4., Concilio Aurelianense 4, Quae partim a Gratiano, partim a Buchardo referuntur. Quibus omnibus locis idem omnino praescribitur, hoc est, sacerdotes Canonum ecclesiasticorum oportere esse peritos. Episcopis item iuris canonici intelligentiam esse necessariam, facile ostenditur ex c. accedentibus.de excelsi. praelat. Ubi definit Pontifex ad Episcopum pertinere de causis matrimonialibus cognoscere, publicas poenitentias vel iungere, vel tollere, indulgentias concedere. At haec omnia nisi sciat, quomodo et quatenus per ius liceant, nulla ratione rite agere potest. Qua de re quoniam late differunt Innocen. Hostien. Anto.de Butri. Cardin. Abbas, et caeteri iurisperiti. c. Cum in cunctis.de electio. Et in cap. Nisi cum pridem.de renun.et in cap.1 de consanguini et affini. Gratianus quoque 21 dif. Cosmus in pragma. sanctione Gallicana.titu.de collatio. Taliter. Ioannes de Anania in ca. quia nonnullis,de magistris. August. de Anco. In libr.de potestate eccles.quaest.108 art. 3 Anton. 3 part. titu. 5 cap. 2 nos hic nihil superaddemus. Solum argumentabimur canonici iuris cognitionem Theologo esse pernecessariam. Cum enim Theologi propria functio sit exhortari fideles in doctrina sana, iidem quippe Theologi, qui magistri animarum esse dicuntur, doctor vero ecclesiae non divinas modo leges, verum etiam ecclesiasticas populum docere debeat, absurdum sane est auferre a Theologi munere canonum disciplinam. Nam licet in scriptura sacra praecepta vivendi maiori ex parte tradantur, sed ut Cardinali Turrecremata in proemio Decreti docet, doctrina morum in specie, secundum gradus singulos et ordines officiorum ecclesiae sine iuris ecclesiastici cognitione non habetur. At sermones morales absoluti esse nequeunt, si generatim et non speciatim habeantur, ut Aristoteles in ethicis suis monet. Ad disciplinae igitur ecclesiasticae cumulum theologus nimirum sacras ecclesiae leges debet addiscere. Confirmat autem hoc vel maxime Concilium Lateranense sub Innocentio 3 in cap. Quia nonnullis de Magistris. Praecipit enim quod theologus in Ecclesia Cathedrali ad docendum constitutus sacerdotes doceat in sacra pagina, et in his praesertim informet, quae ad animarum curam spectare noscuntur. Atqui in canonibus plurima sunt instituta, quae ad animarum pertinent curam: canones igitur non habet theologus ignorare. Praeterea, omnis doctrina divinitus inspirata utilis est ad docendum, arguendum et corripiendum, ut perfectus sit homo Dei ad omne opus bonum instructus. At canones ecclesiastici instinctu Spiritus sancti sunt editi, ut Damasus ait 25 quaestione prima.capit. Violatores. Praeterea Theologi a summo pontifice et episcopis asciscuntur tanquam adiutores et comministri no solum in praedicationis officio, verum etiam in audiendis confessionibus et poenitentiis iniungendis, ac caeteris eiusmodi, quae ad salutem animae pertinent: ut tum ex cap. Inter caetera.de offi.iudi.ordina.tum etiam rerum experimento docemur. Confessiones autem audire ac poenitentias iniungere sine iuris peritiavix quisque potest. Nam quod Caietanus dicit, poenitentes in excommunicationibus, suspensionibus, irregularitatibus, aliisque eiusmodi poenis ad iurisperitos remitendos esse ne confessor ipse alterius facultatis onere praegravetur, id ignoro prorsus quemadmodum sine magnis incommodis fieri queat.

Primum enim interdum in poenas iuris incurrunt foeminae, quae pro conscientiae remedio iurisperitorum adire domos absurdum erit, ac certe parum muliebri verecundiae consentaneum. Deinde etiam, cum iurisperiti et scientiam et verba locare soleant, ad confessionis sacramentum non nisi prius data pecunia erit accessus. Adde quod homines vel sacerdoti verentur sua peccata detegere. Quod si ad iurisperitos etiam relegentur, sacramenti huius onus gravius efficietur, quam ut ferri ab imbecillis possit. Sed quid ego incommoda numerare pergo, in quae confessores incidant necesse est, atque adeo poenitentes, si confessores ipsi canonum sunt ignari? Cum manifestiora sint quam ut indicare debeamus. Fatendum est igitur iurisperitiam theologis magno usui futuram. Nec adeo longe repetita argumenta conquirere opus est, cum passim ipsi videamus quanta canonum multitudine theologorum sint referta volumina, illorum praesertim, qui indices quaestionum scipsere, quas summas nuncupare consuevimus. Ubi quantum ius canonicum theologis conferat, vel ipsi iudices esse possunt, qui quantumvis eximia doctrina polleant, has et legunt et amant epitomas. Sed et summa ipsa Caietani, si quae ex iure canonico multa continet, demas, magna ex parte imperfecta reperietur. Praeterea, cum ad theologum nullae causae frequentius referantur quam matrimonii, si non respondeat, indoctus habebitur, sin citra iuris peritiam respondeat, ne dicam impudens, erit imprudens. Nam, ut Alexander tradit, causae matrimonii non sunt tractandae per quoslibet, sed per viros discretos, et qui statura canonum non ignorent. Ad haec summorum pontificum decreta a iure divino, hoc est, a libris utriusque testamenti dimanasse creduntur.Cum ergo Theologia ex eisdem fontibus suos rivuculos ducat, inepte nimirum theologus faciet, nisi opera summorum pontificum velit uti, qui cum multorum consiliis exquisitis, tum spiritu sancto suggerente ex divinis oraculis dogmata et leges, sive ad fidem sive ad fidelium mores, et ecclesiasticos ritus et caeremonias collegerunt. Item theologica facultas non est eiusmodi, ut tantummodo animo rem cernat, sed etiam aliquid molitur et facit. Est enim, ut scholae verbis utar, partim speculativa, partim practica, quemadmodum Divus Thomas demonstrat. At iuris canonici disciplina Theologia quaedam practica est, ut Alvarus Pelagius docet, tum quia eius facultatis finis est dirigere animas per canonicas leges in salutem aeternam: tum etiam quia in solo volumine Decretalium multi casus et articuli continentur utiles et necesarii, tam in consiliis animarum et poenitentiae foro, quam in regendis et disponendis ecclesiis et rebus ecclesiasticis. Agit enim liber ille de baptismo, de sacra unctione, de celebratione missarum, de Matrimonio, de ordinibus et caeteris sacramentis: de statu Monacho, de clericorum honestate, de voto, de iureiurando, atque aliis eiusmodi; de symonia, de periurio, de usuris, de furtis, et reliquis id genus criminibus; de irregularitate, suspensione, excommunicatione, interdicto, poenisque similibus. Quae omnia si theologus ignoret, non solum idiota erit, ut cap.ex multa.de voto Innocentius vocat, sed in multis, praesertim quae ad actionem pertinent, et ad mores christianos hallucinabitur. Atque utinam theologi, qui iuris canonici sunt penitus ignari, vel a decernendis conscientiae casibus abstinerent, ni imperiti risui haberentur, cum de his nonnunquam respondent ut magistri, quae nunquam ut discipuli didicerunt, vel certe essent modestia praediti, ut iurisperitos consulerent, ne divinando de sensu proprio responderent.

Quodsi docere vellemus in quot errores theologi nonnulli ob iuris pontificii ignorationem incurrerint, facillimum quidem esset, nisi esset longum, et alio nostra oratio properaret. Sentiamus igitur, id qud positum est, iuris canonici doctrina theologo esse valde necessariam, eo vel maxime, quod summi pontificis et conciliorum auctoritas, quae huius doctrinae voluminibus continetur, theologis argumenta subministrat propria theologicae facultatis: ut abunde duobus ante libris demonstratum est.

Sed enim hoc posito, non adhuc apparet cuinam usui iuris interpretes et professores theologis disserentibus esse possint: quaeve argumenta et qualia eorum auctoritas theologicis disputationibus administret. Id quoniam nemo vel leviter attigit, dicam ego ut potero, incondite fortasse, sed tamen ut res possit intelligi. Iuris pontificii volumina circa varia rerum genera versantur. Primum enim catholicam fidem et profitentur et explicant, ut in titu.de sum.trini. Deinde de moribus definiunt et religione Christiana, quantum aut ex evangelica lege aut naturae ratione definire licet: ut videre est in titu.de usura, de iureiurando, de divortiis, de symonia. Praeterea disserunt quoque de moribus ecclesiasticis deque religionis caeremoniis et officiis miniwstrorum ecclesiae quatenus haec omnia disponuntur legibus positivis. Nam scholastico verbo libenter utimur: nec grammaticorum censuras pertimescimus. Alioqui, ut Aristoteles ait, res gravissimae interdum nitore verborum atque ornamentis immodicae diligentiae deformantur. Atque haec mihi causa est cur sermone eo quando utor, qui scholae notus est, ne ut quidam latinissime loquentes, ab scholae theologis iure optimo irridear. Quoniam vero scio graves sententias inconditis verbis elatas delicatiorum praesertim aures offendere, adhibere soleo sermonis munditiam, non odiosam nec exquisitam nimis, tantum quae fugiat agrestem quorundam negligentiam. Sed ad rem. Humanas ego leges de ritibus et moribus ecclesiasticis, quoniam sic vocant, positivas appellavi. Quales sunt multae in titu. de celebra. Missa. de cleri. peregri. coniugatis, etc. c.de aetate et qualit. ordi.de obser. ieiu. et breviter in lib. I Decre. de officiis iudicum. et in 2. de ordine iudiciario. Postremo¹ autem huiusmodi pontificia iura praescribunt² poenas his qui leges, vel evangelicas, vel naturales, vel etiam ecclesiasticas perruperint, ut in titu. de esco., de rapto, de aposta. de haereti. licet cernere. Prima conclusio. Hoc igitur fundamento posito, sit prima conclusio. In his, quae ad fidem pertinent, iurisconsultorum auctoritate theologus non eget. Quin potius eorum titulorum expositionem, qui de fide decernunt, legisperitus a theologo mutuari debet. Ratio vero in promptu est. Sive enim pontifices seu concilia, quae in volumina iuris coguntur, quicquam definiant, quod ad fidem spectare videatur, id certe, ut alio iam loco explicuimus, non ex sensu suo, sed ex sacris literis atque Christi et Apostolorum traditionibus colligant necesse est. Cum ergo principia unde pontifices et concilia ad quaestionem³ fidei decernendam proficiscuntur, propria sint Theologicae facultatis, cuius est cognoscere quae a Deo sunt revelata, quaeque his sunt vel consequentia vel

repugnntia: plane conficitur in eiusmodi rebus canonum sacrorum intelligentiam non a iurisperitis⁴, sed a theologis esse petendam. Id quod patres, quibus est fidei cognitio mandata, libenter agnoscunt. Non enim prius quemquam haereseos crimine damnant, quam theologi definierint, quod in iudicium venit id haeresim esse. Quae cum ita sint, non video equidem quonam consilio nunc apud nostros in negotio cognitionis fidei partes postremae, ne dicam nullae, theologis permittantur, iureconsultis vero vel primae vel etiam omnes. Cumque praecipuus sit in hoc negotio labor decernere quid haeresis sit, quid haereticum faciat, quid fides teneat, quid contra cum fide pugnet, quantum et quatenus doctrinae sanae ac catholicae adversetur, id quod reus asseverit: ad reorum quidem poenas decernendas, quod posterius est, decreti sunt in republica iudices, ad illud autem, quod et gravius est, et in fidei negorio prius, nullos habet respublica theologos patres conscriptos, quorum de culpis iudicium, cum de poenis iudicant, iurisperiti sequantur. Faxit Christus, cuius haec causa est, ut principes Christiani, qui huic operi, quo fides et religio continetur, libentissime favere solent, rem quam semel coeperunt absolvant, et gravissimo tribunali theologos probatissimos, probatissimos inquam, adiungant ad huius divini negotii absolutissimam moderationem. Id enim si fuerit ecclesiae praestitum, nihil erit, quod in sanctissimo et maxime necessario inquisitionis officio desideretur. Sed de prima conclusione satis. Iam pergamus ad reliquas. Secunda conclusio. In his etiam, quae ad mores pertinent, quatenus vel lex evangelica vel ratio Philosophiae de huiusmodi praescribit, iureconsultorum auctoritas parum aut certe nihil theologo conferre potest. Quin rectam et sanam earum rerum cognitionem iurisperiti a theologis mutuam accepturi sunt. Nam quemadmodum Musicus ab Arithmetico conclusionum suarum rationem sumit, quod hae conclusiones a principiis Arithmeticae derivantur, ita etsi quae dogmata de moribus ius pontificum, vel ex evangelio vel ex Philosophia colligit, ea sane tanquam a propriis principiis accepta theologus agnoscet, rectiusque et intelliget et interpretabitur. Qua ex re facilis coniectura est, iurisperitos quosdam in summo errore et magna veritatis ignoratione versari cum asserunt in materia usurarum, symoniae et aliis eiusmodi, in quibus de peccato mortali agitur, ad iurisperitos potius quam ad theologos recurrendum. Quo in errore fuerunt Ancharranus in disputatione, cuius initium est: Antiquis et modernis temporibus. Et Ioannes de Anania in cap. in civitate. de usuris. Et Alexander in consilio primo. Et Alvarus Pelagius li. 2 art. 20. Et Hostiensis in cap. penul. de aeta. et quali. ordi. Quos tamen non est difficile refellere. Nam cum theologo sacrarum literarum cognitio propria sit, quaecunque de moribus vel in sacris literis continentur, vel ex eisdem per certam connexionem conficiuntur, ubivis theologus invenerit, ea tanquam sua vendicabit, iurisperitus autem ut aliena mutuabitur. Cumque rursum Philosophiae principia a theologis etiam habeantur, ut qui de virtutibus et vitiis, de fine humanae⁵ vitae, deque actionibus quibus ad hunc finem pervenitur longe lateque disserant, et super harum rerum iactis fundamentis morum fabricam extruant, certe quae iure in moribus ex principiis naturae ratione constitutis praescribuntur, ea theologus quasi suo sibi iure assumet, iureconsultisque exposita et enucleata tradet. Tertia conclusio. In tertio igitur genere rerum, ubi scilicet de moribus ecclesiae et religionis institutis per leges tantum pontificias decernitur, in illo etiam postremo, ubi poenae iuris praefiniuntur, iurisperitorum omnium communis consensus concorsque

sententia theologo magnam fidem facere debet, siquando incidat quaestio circa res huiusmodi. Ut si exempli causa veniat in dubium an hic aut ille homo sit vel irregularis vel excommunicatus vel interdicto vel suspensioni obnoxius. Item an delegatus possit subdelegare, an episcopus in his illisve possit dispensare, scholae verbis liceat uti, an ecclesiae pastor rite sit electus, num iudex ecclesiasticus causam in iudicio legitime definierit. In his aliisque sexcentis huius generis theologus insolentissimus erit, si quod ignorat iudicarit: insolentior, si posteaquam iurisperitos consuluerit, omnium auctoritati refragabitur. Etenim, ut alias saepe diximus, cuiusque rei peritia non aliis certius meliusque contingit, quam eiusdem rei peritis hominibus. Ita doctissimis quibusque in arte sua fidem habere opus est. Iuris ergo pontificii prudentibus in his propria sint illius facultatis non credere erit profecto temerarium. Deinde in eiusmodi canonum interpretatione ecclesiae iudices et administri concordem omnium iureconsultorum sententiam amplectuntur. Qui enim in actionibus vel iudiciis ecclesiasticis suo sensu et non communi iurisperitorum omnium duceretur, sine dubio suo illum iudicio ecclesia coerceret. Ita ecclesia usum iudicum approbando eorum quoque videtur intelligentiam approbare, quos hi in ecclesiae administratione sequuntur. Nec alienum est a vera coniectura Christum dominum iuris huius peritis quodammodo etiam adesse in legum ecclesiasticarum interpretatione. Cum enim sacri canones institante spiritu sancto ad ecclesiae sint utilitatem editi, ut Damasus Papa definit, consentaneum est ut ecclesia, cui canones illi sunt necessarii,tineatur quo in religione et moribus ecclesiasticis contineatur, interpretes a Deo sanos acceperit earum legum et institutorum, quibus est administranda. Parum enim profuisset leges mortuas in membranis scriptas habere, nisi haberet quoque respublica Christiana vivos interpretes, qui rectum earum legum sensum assequerentur. Deus itaque, quoniam non deficit in necessariis, non in theologos solum, sed in iuris pontificii peritos spiritum veritatis effudit. Quapropter ex concordi omnium sententia probabilissimum argumentum sumere theologus potest ad eas quaestiones decernendas, quae circa illa duo rerum genera posteriore loco posita exorientur. Exorientur autem in utroque genere plurimae, quarum definitionem theologis ignorare fas non est: his vel maxime, qui aut laicorum et clericorum confessiones audiunt, aut etiam Theologiam in academiis profitentur. Hi enim, quoniam de multis,quae de iure pendent, magnum munus respondendi sustinent: si responsa atque decreta iurisconsultorum negligant, periculose nonnunquam ac turpiter errabunt. Quae autem cum viris in sua quibusque arte peritis consuluntur, ea aut minimo aut nullo certe periculo respondentur. Ac de septimo quidem loco satis dixisse mihi videor.

DE OCTAVO LOCO QUI RATIONIS NATURALIS ARGUMENTA CONTINET