Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

UTRUM B. VIRGO IMMUNIS FUERIT AB OMNI PECCATO ACTUALI.

Notandum 1. Peccatum actuale solito distingui duplex, mortale videlicet, et veniale. Mortale est deliberata transgressio legis divinae graviter obligantis, ratione cuius solvitur amicitia hominis cum Deo, et ab homine removetur gratia et charitas, quarum praesentia vivebat anima, quarumve iactura et absentia spiritualem mortem incurrit. Veniale est transgressio praecepti levis, vel non perfecte deliberata et libera, quae nec cum Deo amicitiam solvit, nec gratiam aut charitatem ab anima removet: sed eius dumtaxat fervorem imminuit, nec ab ultimo fine removet, sed solum ab eius consecutione remoratur. Veniale autem dicitur, vel quia levis est offensa comparatione peccati mortalis, vel maxime quia est venia dignum.

Notandum 2. Ex Seraphico Doctore in 2. dist. 29. art. 3. quaest. 2. triplex distingui posse genus peccati venialis; quoddam enim accidit homini ex surreptione sensualitatis: alterum ex subito aliquo et indeliberato rationis motu: tertium denique veniale dicitur ob imperfectionem actus, et levitatem materiae, cuiusmodi est verbum otiosum, et mendacium aut iocosum, aut officiosum; quod utique peccati genus plerumque reperitur etiam in viris eximia pietate illustribus. Quaerimus ergo, utrum Virgo Deipara aliquo ex his modis venialiter peccaverit.

Notandum 3. Ex Doctore Subtili in 2. dist. 20. quest. 1. duplicem distingui confirmationem in gratia: unam qua tollitur posse peccare, etiam venialiter; aliam, qua tollitur de facto peccare. Prima solum comprehensoribus et Beatis convenit: Non posse enim peccare, inquit, non potest competere viatori, alioquin esset contradictio, quia certitudo de beatitudine est maxima beatitudinis pars: non posse autem peccare fuisset tunc scibile a quolibet, sicut et modo posse peccare nobis est certum. Haec autem certitudo infallibilis de beatitudine soli comprehensori competere potest. Insuper, quamdiu in obiecto voluntatis viatoris est defectus boni, potest voluntas viatoris deficere a rectitudine volendo illud, non secundum debitam circumstantiam; sed quamdiu homo est viator, ipsius voluntas non potest coniungi obiecto, in quo est omnis boni ratio; igitur quamdiu viator est, potest deficere a rectitudine; et per consequens possit peccare, adeoque nullus viator ita confirmari potest in gratia, ut peccandi potentiam infallibilem excludat. Secunda autem confirmatio in gratia non excludit quidem potentiam peccandi, sed dumtaxat actum peccati, in quod homo non potest praeceps ruere propter specialem Dei assistentiam, protectionem, et auxilia specialia, quae ita contemperantur libero arbitrio, ut infallibiliter omnem peccaminosum actum removeant. Prior impeccantia dicitur intrinseca, et velut antecedens; posterior vero extrinseca, et consequens. Certum est autem quod B. Virgo, quamdiu vixit in hoc mundo, non habuerit impeccabilitatem ab intrinseco, et antecedentem, quia nulla gratia habitualis huius vitae, quantumvis perfecta, sic determinat voluntatem, ut antecedenter non sit adhuc indifferens ad peccandum. Nec certe talis impeccabilitas antecedens conveniebat B. Virgini in hac vita: tum quia erat pure viatrix: tum quia, quamvis libertas ad peccandum sit defectus, tamen conducit ad meritum, iuxta illud Ecclesiast. 31. Qui potuit transgredi, et non est transgressus.

Quaeritur autem utrum secundum genus impeccabilitatis habuerit.

Conclusio unica. — BEATISSIMA VIRGO IMMUNIS FUIT AB OMNI PRORSUS PECCATO ACTUALI. Haec est communis apud omnes Christi fideles contra haereticos Lutheranos, et Calvinistas.

Probari posset Conclusio plurimis sacrae Scripturae textibus: illis videlicet, quibus supra probatum est, perpetuas simultates et inimicitias fuisse inter Mariam et daemonem: talis autem non intervenisset pugna, si beata Virgo in aliquod peccatum lapsa fuisset: igitur, etc. — Probari similiter posset maxime ex libro Canticorum, ubi Virgo Deipara non solum tota pulchra et sine macula praedicatur, sed cap. 2. dicitur de ea: Sicut lilium inter spinas, sic amica mea inter filias. Quod oraculum Sedulius lib. 2. De Paschate egregie sic expendit:

Et veluti spinis mollis rosa surgit acutis, Nil quod laedat habens Matrem obscurat honore; Sic Lux de stirpe sacra veniente Maria, Virginis antiquae facinus nova Virgo piaret.

Et Hugo de S. Victore:

Salve Verbi sacra parens, Flos de spina, spina carens, Flos spineti gloria: Nos spinetum, nos peccati Spina sumus cruentati, Sed tu spinae nescia.

Probatur secundo ex Concilio Tridentino sess. 6. Can. 23. Si quis hominem semel iustificatum dixerit amplius peccare non posse, neque gratiam amittere, atque ideo eum qui ceciderit et peccaverit, numquam vere iustificatum fuisse, aut contra posse in tota vita peccare omnia, etiam venialia vitare, nisi ex speciali Dei privilegio, quemadmodum de B. Virgine tenet Ecclesia, anathema sit.

Eamdem sententiam plurimi ex SS. Patribus tuentur, imprimis vero S. Augustinus, qui in libro De Natura et gratia, cap. 36. ab actuali peccato penitus Dei Matrem Virginem liberat. Cum enim Pelagius, ut suum dogma probaret, nempe homines posse sine omni esse peccato, et multorum utriusque sexus exempla protulisset, qui in Scripturis non modo non peccasse, sed etiam iuste vixisse referuntur, quales fuerunt Abel, Enoch, Melchisedech, Abraham, etc. adiunxisset etiam foeminas, Debboram, Annam matrem Samuelis, etc., ipsam etiam Domini ac Salvatoris nostri Matrem, quam dicit sine peccato confiteri necesse esse pietati: cum haec, inquam, de B. Virginis impeccantia Pelagius affirmasset, assentitur huic Augustinus, et ita loquitur: Excepta itaque sancta Virgine Maria, de qua propter honorem Domini nullam prorsus, cum de peccatis agitur, habere volo quaestionem; unde enim scimus, quod ei plus gratiae collatum fuerit ad vincendum omni ex parte peccatum, quae concipere de peccatore meruit eum, quem constat nullum habuisse peccatum. Hinc ergo Virgine excepta, si omnes illos sanctos et sanctas, cum hic viverent, congregare possemus, et interrogare utrum essent sine peccato, quid fuisse responsuros putamus? utri hoc, quod hic dicit, an quod Ioannes Apostolus? etc. Ex quibus apparet S. Augustinum aperte docere beatissimam Virginem nullo proprio et actuali peccato fuisse inquinatam. — Eamdem veritatem tum si originalem a parentibus maculam trahit, sed minus a Ieremia sanctificatam in utero, ut non magis a Ioanne Spiritu sancto repletam credere prohibet pietas Christiana: haec enim festis laudibus nascens honoratur. Postremo cum omnimodo constet ab originali contagio sola gratia mundatam esse Mariam, etc. ut omnino pium est credere, proprium Mariae delictum non habuit. Idem docet et in Epist. 171. ubi etsi puram ab origine vitio haberi non patitur, in utero tamen sanctificatam esse non dubitat, et quidem copiosiorem sanctificationis benedictionem in eam descendisse, quae et ipsius non solum sanctificaret corpus, sed etiam ab omni deinceps peccato custodiret immunem, quod nemini alteri in natura quidem mulierum creditur esse donatum.

Merito itaque Proclus Constantinopolitanus Oratione 6. beatissimam Dei Matrem inter alia omnia, vocat impeccabile sacrarium. Iure item Ildephonsus in Sermone De Assumptione, cum arca Testamenti Veteris illam comparat. Supra quam propitiatorium, et Cherubim hinc inde obumbrantia figurantur, quia Mariae nullum intrinsecus obrepsit peccati contagium: sed intus omnis custodia Legis, et Manne fuit. Qua etiam similitudine usus est Proclus addens illud, hanc Arcam esse intus, et

Huius assertionis ac veritatis hanc egregiam rationem profert S. Thomas Opusc. 60. art. 3. ubi cum praemisset praefatam auctoritatem S. Augustini pro innocentia B. Virginis, subdit:

Non enim fuisset idonea Mater Christi, si aliquando peccasset: tum quia honor parentum redundat in prolem, secundum illud Prov. 18. Gloria filiorum parentes eorum, unde per oppositum, ignominia matris ad filium redundasset: tum etiam quia singularem affinitatem habuit ad Christum, quia ab ea carnem accepit: dicitur autem 1. ad Corinth. 6. Quae conventio Christi ad Belial! Tum etiam quia Christus, qui est sapientia Patris, singulari modo habitavit, non solum in eius anima, sed etiam in eius utero. Dicitur autem Sapientiae 1. In malorum animam non introibit sapientia, nec habitabit in corpore subdito peccatis. Et ideo simpliciter tenendum est, quod beata Virgo nullum peccatum actuale commisit, nec mortale, nec veniale, ut sic impleatur, quod dicitur Cantic. 4. Tota pulchra es amica mea,* etc.

Obiiciunt 1. Haeretici, B. Virginem peccasse peccato infidelitatis, dum Luca 1. Angelo Incarnationem nuntianti, quasi incredula dixit:

Quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco? Unde Lutherus in postilla Evangelii de Annunciatione: Ipse, inquit, profecto in se sensit incredulitatis sensum. Et Calvinus in praefata verba Lucae, dicit illam non minus fuisse dubiam de omnipotentia Dei, quam Zacharias: igitur aliquod peccatum actuale commisit. — Nego consequentiam, et ad antecedens dico cum S. Augustino Hom. 1. cap. 5. ex 50. Dum interrogavit, non de promissione dubitavit. Vel, ut praeclare ait S. Bernardus Homil. 1. super Missus est: Non dubitat de facto, sed modum re quaerit, et ordinem: neque enim quaeritur, an fiet istud, sed quomodo. Haec omnia eximie confirmat S. Ambrosius in eadem verba, ubi notat non fuisse eamdem Mariae, et Zachariae mentis affectionem circa vaticinium Angelicum; Zacharias ob incredulitatem statim reprehensus et punitus, non autem Virgo Deipara. Quia ergo modo, inquit, fieri posset, ut Zacharias, qui non crediderat, silentio condemaretur: Maria autem si non credidisset, Spiritus sancti infusio celebraretur? Sed neque non credere Maria: neque tamen temere debuit usurpare: non credere angelo, usurpare divina: neque enim facit esse se scire mysterium absconditum a saeculis in Deo: quod nec superiores Potestates scire potuerunt. Et tamen non fidem tenuit? non officium refutavit, sed accommodavit affectum, spopondit obsequium: etenim cum dixit: Quomodo fiet istud? non de effectu dubitavit, sed qualitatem ipsius quaesivit effectus. Quanto temperatior ista responsio, quam verba sunt Sacerdotis! Haec ait: quomodo fiet istud? ille respondit: unde hoc sciam? Haec iam de negotio tractat: ille adhuc de nuntio dubitat. Negat ille se credere, quod negat se scire, et quasi fidei adhuc alium quaerit auctorem: ista se facere profitetur, nec dubitat esse faciendum, sed id quomodo fieri possit, inquirit.

Obiiciunt 2. Illam peccasse peccato negligentiae, cum Filium amisit per triduum, et peccato impatientiae cum eum obiurgavit his verbis: Fili, quid fecisti nobis sic? Igitur, etc. — Nego antecedens; et ad primum dico, quod cum Virgo Deipara, et sanctissimus eius sponsus Ioseph scirent Iesum esse verum Deum, reliquerunt illum suo arbitrio; unde facile induci potuerunt, ut crederent illum fuisse cum suis cognatis et notis, ac proinde nulla ibi eorum apparet negligentia: quippe cum novissent eum non egere illorum manuductione et praesentia, ut domum incolumis reverteretur. Nulla pariter fuit impatientia; praefata enim Maria verba non sunt indicia reprehensionis, sed doloris, testanturque solum ingentem Virginis amorem, et dolorem de absentia amantissimi sui Filii.

Obiiciunt 3. Videtur peccasse peccato ambitionis, dum in nuptiis miraculum requisivit a Filio dicendo: Vinum non habent. His enim verbis, inquit Lutherus ad caput 2. Ioannis, videtur ex ambitione, et vana gloria quaesivisse miraculum ad ostentationem. — Verum respondeo cum S. Augustino tr. 8. in Ioan. illa verba non fuisse indicium inanis gloriae, sed eximiae fidei B. Virginis circa divinitatem, et omnipotentiam Filii sui, necnon et signum ardentissima charitatis, qua ipsa flagrabat erga pauperes, quos nolebat pudore suffundi propter vini defectum. Nec quando Christus dixit: Quid mihi et tibi mulier? Nondum venit hora mea: petitionem matris, ut nimis importunam reprobavit, sed sapientiae et potestatis plenitudinem pro libito sese communicantem ostendit. Non repellens (inquit S. Augustinus lib. 4. De Consensu Evangelistarum, cap. 10.) de qua suscepit carnem, sed suam tunc maxime insinuans Divinitatem: agens conversatus in carnem, quae Divinitas illam etiam feminam fecerat, non in illa facta erat. Quod autem subiungit Christus: Nondum venit hora mea, sic idem S. Augustinus explicat tr. 19. in Ioan. Hanc itaque horam praedixerat, inquit, quae tunc nondum venerat, in qua deberet agnoscere Matrem moriturus, de qua fuerat mortaliter natus. Tunc ergo divina facturus, non Divinitatis, sed infirmitatis Matrem, velut incognitam repellebat: tunc autem humana iam patiens, ex qua fuerat factus homo, affectu commendabat humano. Tunc enim qui Mariam educaverat, innotescebat in virtute: nunc vero quem Maria pepererat, pendebat in Cruce.

Obiiciunt 4. S. Chrysostomum, qui illud etiam peccatum inanis gloriae, et superbiae cuiusdam in ea vult deprehendi: nam exponens illud Matth. 27. ubi cum Christo renuntiasset quidam: Ecce mater tua, et fratres foris stant quaerentes te, quibus Christus respondet: Quae est mater mea, et qui sunt fratres mei? huius responsi rationem sic edisserit: Huiusmodi, ait, verba locutus est, non quod eum Matris puderet, aut illam, e qua venerat, abiceret: si enim puderet eius, neutiquam per uterum illum prodisset in lucem: sed ut ostenderet, nihil illud eam iuvare, nisi quod officii sui erat in omnibus prodesse. Nam quod illa facere instituerat, superbae cuiusdam ambitionis erat, quippe solebat ostentare populo, se Filio dominari, et in eum auctoritatem exercere, cum nondum de ipso magnum aliquid imaginatione sua sibi proposuerat. Ideo intempestive accessit. De fide, quaeso, tam ipsius, quam illorum superbiam. Cum enim par esset ingressos ipsos audire cum turba, aut si hoc nollent, expectare dum finem dicendi faceret, ac tum adire, illi contra fores ipsum procedunt. Unde inquit Calvinus in hunc locum, non dubium est quin his verbis carpere Mariae importunitatem, quod praepostere cursum doctrinae eius abrumpere tentabat. — Respondeo cum S. Ambrosio in hunc locum, Christum sic respondisse, ut doceret auditores, quod religiosior sit copula mentium, quam corporum: Neque, inquit, iniuriose refutantur parentes, sed religiosiores copulae mentium docentur esse, quam corporum. Ergo hic non (ut quidam tendiculas aucupantur) Mater negatur, quae de cruce etiam agnoscitur: sed necessitudini corporali prescriptorum electium forma praefertur. Illud quoque non intelligere abhorret, quia per figuram parentum, demonstrat Iudaeis, ex quibus est Christus secundum carnem, Ecclesiamque credulitati praeferendam. Ad S. Chrysostomum dico, vel eum oratorio more hac in expressione excessisse, vel in hoc tantillum a vero exorbitasse, ut ingenue fatetur S. Thomas.

Obiiciunt denique aliquos ex SS. Patribus asserentibus B. Virginem tempore passionis nutasse in fide. Sic imprimis Basilius Epist. 318. asserit illam dubitatione quadam fluctuasse, ac scandalo iactatam, quando supplicio vidit Filium suum affici: Nimio, inquit, passioneis tempore, dubitationi cuidam fuit subiecta, secundum Domini responsum, qui dixerat: Omnes vos scandalum patiemini in me. Sic pariter S. Cyrillus Alexandrinus idem aperte tradit in Commentariis ad Ioan. dicens Beatam illam Virginem in passione sui Filii, non solum scandalum passam fuisse, sed et propemodum de statu mentis suae defectam. At minus toleranda sunt quae subinde narrat, Christum Matrem Ioanni discipulo commendasse, qualiter cum in semetulum incidisset, et cogitationum perturbationibus implerata esset, providendum illi fuerit. Itaque cum sciret quibus tum cogitationibus agitaretur, hanc egregiam mystagogiam enuntiavit discipulo suo, qui mysterii illius altitudinem recte et idonee explicare posset. Idem docet Origenes Hom. 17. in Lucam, ubi inter caetera ait: Quid putamus quod de scandalentia Apostolis, Mater Domini in semetula fuerit immunis? Si scandalum in Domini passione non passa est, non est mortuus Iesus pro peccatis eius. Si autem omnes peccaverunt, et egerunt gloria iustificationis gratiae eius et redemptionis, utique et Maria illo tempore scandalizata est. — Respondeo primo ad Origenem, illum hac in re sicut in aliis plurimis graviter lapsum fuisse, ac proinde nullatenus esse audiendum. De caeteros Patres dico, illos more concionatorio nonnihil excessisse: vel per dubitationem intelligunt magnam admirationem, et quasi stuporem B. Virginis tempore passionis Christi. Nam eximiam illius patientiam et invictam animi constantiam in illo immenso moerore, quo premebatur, declarat S. Ambrosius Epist. 25. ubi ita scribit: Maria Mater Domini ante crucem Filii stabat: nullus me hoc docuit, nisi S. Evangelista. Et paulo intra: Fugientibus Apostolis, ante crucem stabat, et piis spectabat oculis Christi vulnera, quia expectabat non pignoris mortem, sed mundi salutem: aut fortasse quia cognosceret ex Filii morte mundi redemptionem, etc. Et in Concione in obitu Valentiniani: Stabat, inquit, ut S. Maria iuxta crucem Filii, et spectabat Virgo sui Unigeniti passionem, spectantem illam lego, stantem eam lego: flentem non lego.