Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

QUALITER, ET PER QUID VERBUM DIVINUM NATURAM HUMANAM TERMINAVERIT ET ASSUMPSERIT.

NOTANDUM 1. Quod etsi conveniant omnes Theologi, solam secundam sanctissimae Trinitatis Personam humanitatem assumpsisse, eamque hypostatice terminare ut quod, nihilominus controvertuntur invicem de ratione formali primaria, per quam Verbum primo et formaliter humanitatem terminat; an videlicet per subsistentiam absolutam, et communem tribus divinis personis, vel per relativam personalem ac propriam; diximus enim in tractatu De Trinitate, in Deo tres esse subsistentias relativas, quibus divinae personae in esse personali constituuntur, et ab invicem realiter distinguuntur. Diximus pariter, praeter illas subsistentias relativas et incommunicabiles, dari in Deo secundum se considerato et ut praeintellecto ad personas, subsistentiam absolutam et personalem, per quam natura divina per se subsistit, non quidem incommunicabiliter, eo modo quo personae, sed communicabiliter, ut ipsamet essentia: quia Deus, ut praeintellectus relationibus, ac personis, operatur ut quod; nam dicitur: Deus creat, gubernat, conservat: unde cum operationes non sint nisi subsistentium, Deus, ut sic consideratus, debet habere subsistentiam.

NOTANDUM 2. Natura divina aliquo modo convenire rationem assumendi; ita namque docent plurimi ex sanctis Patribus. Augustinus *lib. 1. De Trinitate: Forma, inquit, Dei assumpsit naturam servi, ubi nomine formae naturam significat. S. Leo sermone 5. De Nativitate:

Salva igitur proprietate utriusque substantiae, et in unum coeunte personam, suscipitur a Maiestate humilitas, a virtute infirmitas, ab aeternitate mortalitas: et ut rependendum nostrae conditionis debitum, natura inviolabilis naturae est unita passibili. Deusque verus, et homo verus in unitatem Domini temperatur, ut quod nostris remedis congruebat, unus, atque idem Dei, hominumque Mediator, et mori posset ex uno, et resurgere ex altero.

S. Damascenus lib. 3. cap. 6. Dicimus naturam Dei incarnatam esse, secundum SS. Athanasium et Cyrillum. Cum autem assumptio naturae duo significet, nempe principium actionis, et eius terminum, conveniunt Theologi, naturae divinae secundum seipsam convenire esse principium radicale et remotum assumptionis humanitatis; quippe ex ea tamquam ex radice oritur tota vis proxima, et immediata terminandi, quae reperitur in subsistentia relativa Verbi Divini, quia essentia divina secundum suam subsistentiam absolutam est radix et principium ipsius personalitatis Verbi. Sed difficultas est an etiam ipsi subsistentiae absolutae, proprie et immediate conveniat terminare humanitatem assumptam, circa cuius difficultatis resolutionem variant Theologi.

NOTANDUM 3. Triplicem maxime assignari capitalem Theologorum sententiam, circa praesentis difficultatis resolutionem: Primus est Durandi in 3. dist. 1. q. 2. contendentis unionem hypostaticam immediate factam esse ad subsistentiam absolutam Dei, et primam rationem terminandi unionem esse subsistentiam, non relativam et personalem Verbi, sed essentialem seu absolutam divinae naturae: cui ex parte subscribunt Capreolus in 3. dist. 1. q. 1. Marsilius in 1. q. 2. art. 1. Franciscus Victoria, ac Dominicus Soto, docentes Verbum terminare unionem humanitatis ratione subsistentiae absolutae, non praecise sumptae, sed ut modificatae proprietate relativa Filii: ita quod subsistentia absoluta sit ratio formalis terminandi, ipsa vero relatio seu personalitas Verbi, solum conditio sine qua non: eo proportionali modo quo potentia generativa in Patre constituitur per Essentiam Divinam, quae tamen requirit tamquam conditionem, relationem Paternitatis, per quam modificatur. Secunda vero sententia negat rationem terminandi esse proprietatem relativam vel absolutam, sed, ut ita dicam, totam entitatem Verbi, quae utramque rationem includit. Ita docet Ochamus in 3. q. 1. art. 2. cui aliquatenus consentit Gabriel dist. 1. notabili 5. Tertia tandem est omnium aliorum Theologiae principum, Alex. Alensis 3. p. q. 4. membro 1. Sancti Bonaventurae in 3. dist. 1. art. 1. q. 2. Sancti Thomae 3. p. q. 3. art. 2. Doctoris Subtilis dist. 1. q. 5. et omnium eorum Discipulorum, quibus ut subscribaConclusio prima. — RATIO FORMALIS PRIMA ET IMMEDIATA, PER QUAM VERBUM DIVINUM TERMINAT HUMANITATEM, NON EST SUBSISTENTIA ABSOLUTA ET COMMUNIS, SED RELATIVA, ET PERSONALIS.

Probatur primo auctoritate Concilii Toletani sexti, et undecimi in confessione fidei his verbis: Incarnationem Filii tota Trinitas operata est, quia inseparabilia sunt opere Trinitatis: solus tamen Filius formam servi accepit in singularitate personae, non in unitate divinae naturae, in illo quod proprium est Filii, non quod Trinitati commune: sed si humanitas primo fuisset unita subsistentiae absolutae, revera Filius suscepisset humanitatem in id quod commune est Trinitati, quippe talis subsistentia absoluta, sicut et Essentia Divina, tribus personis communis est: igitur secundum definitionem Concilii asserendum est humanitatem non fuisse immediate unitam subsistentiae absolutae et communi, sed relativa et personali, per quam Filius constituitur in esse personae, et distinguitur a Patre et Spiritu sancto. Confirmatur ex 6. Synodo generali Actione 8. ubi sub finem dicitur solum Verbum esse Incarnatum, quia Pater, et Spiritus sanctus nihil in incarnatione habent commune, nisi benignissimam voluntatem: at si humanitas unita fuisset immediate subsistentiae Dei absolutae et communi, Pater et Spiritus sanctus communicassent cum Filio non solum in voluntate, et in omni operatione, sed etiam in terminatione humanitatis; siquidem terminatio illa tribus personis fuisset communis: igitur iuxta sententiam Concilii, humanitas non fuit primario et immediate unita subsistentiae communi et absolutae, sed subsistentiae relativae et personali Verbi.

Probatur secundo auctoritate sanctorum Patrum: et imprimis S. Dionysii lib. De Divinis Nominibus cap. 2. cuius testimonium laudatur in Synodo mox dicta: ait enim:

Discretum est autem in divinis operibus in nos benigne manentibus, quod secundum nos atque ex nobis integre et vere substantiam sumpsit supersubstantiale Verbum: eaque gessit et pertulit quae sunt humanae ipsius assumptionis electa, atque praecipua: his enim neque lapis, neque spiritus ulla ratione communicant, nisi forte quis asserat, benignitate, clementiaque, et communicatione voluntatis, atque in omni supereminentissima, et ineffabili operatione divina, per quam homo pro nobis factus immutabilis, profecto Deus, et Dei Verbum, illos quoque accessisse consortes.

Eamdem sententiam ab ipso desumptam profert S. Damascenus lib. 3. De Fide, cap. 6. At si humanitas non tantum fuit unita Verbo Dei ratione proprietatis personalis, sed etiam ratione communis subsistentiae, idque primario, ut opinatur Durandus, non sola voluntate, et efficacitate sua, sed etiam aliquo modo unionis realis, Pater et Spiritus sanctus communicassent mysterio Incarnationis: quod aperte negat S. Dionysius: igitur, etc. — His adstipulatur S. Anselmus lib. De Incarnatione, cap. 1. ubi disputans contra quosdam qui dicebant, incarnato Filio Dei, necesse fuisse incarnari Patrem, et Spiritum sanctum, nisi persona distingueretur a natura realiter, ait: Qui recte suscipit eius Incarnationem, credit eum non assumpsisse hominem in unitatem naturae, sed in unitatem personae: hic autem (nempe ille contra quem scribebat) somniat, hominem Filii Dei magis esse assumptum in naturae unitatem quam in personae unitatem: si enim hoc opinaretur, non diceret, magis esse necessarium Patrem cum Filio incarnatum, quam esse possibile illum simul non esse incarnatum quia plures sunt personae. Quibus aperte concludit Anselmus unionem naturae humanae factam fuisse in eo, quod proprium est uni personae, ne cogamur asserere factam fuisse in natura, ac proinde cum omnibus personis.

Ex his auctoritatibus conclusionem etiam ratione evinco, quam Subtilis Doctor n. 5. sic expendit: si proprietas personalis non sit ratio terminandi immediate naturam assumptam, id praestabit absoluta Dei subsistentia: sed falsum consequens, ergo et antecedens. Maior constat, siquidem duplicis dumtaxat generis in Deo est subsistentia: videlicet absoluta et essentialis, et relativa et personalis. Minor probatur: si ratio formalis et proxima, per quam Verbum terminat humanitatem, esset Dei subsistentia absoluta, sequeretur tres personas sanctissimae Trinitatis terminare unionem naturae humanae, ac proinde dici posse incarnatas: sed hoc militat in fidem, et definitionem Conciliorum ac doctrinam SS. Patrum: igitur, etc. Probatur sequela maioris: illud terminat formaliter, in quo est ratio formalis terminandi: suppositum enim Verbi non terminat, nisi quia habet rationem formalem terminandi: sicut non creat, nisi quia convenit ei formaliter ratio creandi, etc. Sed subsistentia absoluta est formaliter in tribus personis; siquidem unaquaeque earum est formaliter Deus: ergo si illa ratio formalis et proxima terminandi unionem humanitatis sit ipsa subsistentia essentialis quae est formaliter in tribus personis, etiam in eis erit ratio formalis terminandi, ac proinde humanitatem assumptam terminabunt; igitur cum incarnari nihil sit aliud quam terminare naturam assumptam, tres personae revera dici poterunt incarnatae, quod est absurdum. — Confirmatur, ideo persona Filii est immediate unita naturae humanae, quia in illa datur ratio hypostatice terminandi immediate naturam humanam: sed si illa ratio terminandi immediata sit subsistentia absoluta, ut vult Durandus, cum haec conveniat omnibus personis ex aequo, nam absoluta et essentialia communia sunt toti Trinitati, consequens est quod non minus Pater, et Spiritus sanctus dicendi sint homo, quam Verbum: quippe tam Pater, et Spiritus sanctus habent rationem formalem terminandi naturam assumptam, quam ipse Filius.

Reponit Durandus consequentiam non valere. Ut enim, inquit, persona dicantur incarnatae, seu humanitati substantialiter unitae, requiritur duplex unio ipsius humanitatis: Prima quidem ad subsistentiam absolutam et communem: Secunda vero ad proprietatem personalem et relativam: unde cum humanitas Verbo unita fuerit, non solum secundum subsistentiam absolutam et communem, sed etiam secundum proprietatem relativam et personalem, aliis vero personis dumtaxat uniatur secundum subsistentiam absolutam et communem; hinc est quod solus Filius dici possit incarnatus, non vero Pater, aut Spiritus sanctus. — Contra, id quod convenit naturae divinae secundum se, et ratione sui, tribus etiam divinis personis convenit, et de ipsis praedicatur: ergo si divinae naturae conveniat primario, et per se terminare humanitatem quatenus est communis tribus personis, idipsum ipsis personis ex aequo conveniet. Antecedens constat; quoniam enim creare convenit naturae divinae, quatenus est hic Deus, etiam ex aequo convenit tribus personis. Deinde, assumptio humanitatis sumpta active, seu pro principio unionis naturae divina cum humana, indivisim convenit tribus personis, quia primario, et per se convenit Deo, quatenus est hic Deus subsistens subsistentia absoluta: ergo si terminare immediate naturam divinam ita competat primario naturae divinae, simili ratione convenit tribus personis. Denique, inauditum est duas admittere uniones in Christo: unam mediatam, qua humanitas unitur proprietati personali Verbi Divini: alteram immediatam, qua ipsa humanitas naturae divinae sociatur: atqui ex hypothesi, quod unio fiat immediate in essentia divina, seu subsistentia absoluta, erit duplex unio, altera in essentia, altera in personalitate Verbi divini: ergo, etc. Maior constat: siquidem huius duplicis unionis, quam gratis fingit Durandus, nulla est mentio nec apud sanctos Patres, nec apud Concilia: imo constantissime patet ex eis, unicam dumtaxat in Christo esse unionem, qua humanitas Verbo et essentiae divinae sociatur.

Repones, idem argumentum in nos militare; nam si humanitas primario terminetur ad Verbum, et secundario ad naturam divinam, admittenda erit duplex unio; altera primaria inter humanitatem et personalitatem Verbi; altera vero secundaria, ipsius humanitatis ad naturam divinam: igitur in nostram sententiam militamus. — Nego antecedens: nam quando statuimus primario humanitatem terminari personalitate Verbi, et secundario natura divina, in hoc non distinguimus duplicem unionem, sed unicam dumtaxat. Dicendo enim, quod natura divina sit secundus terminus, non intelligimus, quod sit aliqua unio terminata primario ad personalitatem Verbi, et alia media, quae secundario terminetur ad naturam; sed dumtaxat, quod eadem prorsus unio duplicem habeat terminum: unum quidem immediatum, nempe personalitatem Verbi: alterum vero mediatum, puta naturam divinam: qua ratione similitudo inter duo alba primario terminatur ad albedinem, seu concretum albi; secundario autem ad substantiam, cui albedo inest.

Conclusio secunda. — VERBUM DIVINUM NON TERMINAT HUMANITATEM IMMEDIATE PER SUBSISTENTIAM ABSOLUTAM, UT MODIFICATAM PER SUAM PROPRIETATEM PERSONALEM TAMQUAM PER CONDITIONEM SINE QUA NON. Ita Doctor ibidem num. 6. quam utique veritatem sic probat: nullum suppositum potest esse conditio requisita ad hoc, ut essentia divina sit in ipso ratio formalis proxima et immediata ad aliquid praestandum, ita quod non sit eiusmodi in aliis suppositis, nisi quia illud suppositum, in quo habet quod sit talis ratio formalis, precedit terminum, ad quem producendum vel acquirendum ipsa ratio formalis ordinatur. V. g. suppositum Patris non esset conditio requisita ad hoc, ut essentia divina esset in eo ratio formalis, et actualis generandi Verbum, nisi quia suppositum Patris praecedit origine terminum istius divinae generationis, scilicet Verbum: sed quaelibet divina persona praecedit unionem hypostaticam: ergo si essentia divina sit in aliquo supposito ratio formalis terminandi, erit similiter in aliis duobus suppositis divinis. Maior constat, quia ideo Pater, et Filius spirant Spiritum sanctum, et spiratio activa, quae fit per voluntatem tamquam per principium formale quo, procedit ab utroque, quia voluntas est in utroque prius origine, quam Pater, et Filius habeant relationem ad Spiritum sanctum, et sic in eis ratio formalis spirandi praecedit origine terminum productum; et e contra licet per circumcessionem vis generativa sit in Filio, et spirativa in Spiritu sancto, tamen neque Filius generat, neque Spiritus spirat, quia ratio formalis generandi et spirandi non concipitur esse in eis antequam termini generationis et spirationis activae concipiantur producti. Ideo autem tres personae indivisim creant et operantur ad extra, quia scilicet omnipotentia, qua est ratio formalis producendi, et principium agendi ad extra, est ex aequo in tribus personis antequam fiat illa productio, et terminus producendus existat: ergo a simili, cum ratio formalis subsistentiae divinae sit in tribus divinis personis antequam fiat assumptio humanitatis, si illa sit ratio immediata terminandi talem assumptionem, etiam ex aequo tribus personis conveniet.

Deinde, si Filius terminaret humanitatem, non per propriam et personalem subsistentiam, sed per absolutam et communem, ut appropriatam Verbo, non posset persona Verbi, ut distinguitur a Patre, et Spiritu sancto, dici terminare humanitatem: sed hoc est erroneum, et damnatum in Concilio Toletano III. supra laudato, ubi dicitur, quod solus Filius assumpsit humanitatem in eo quod est proprium Filii: ergo, etc. Sequela maioris patet: quia enim virtus creandi, v. gr. communis est tribus personis, non potest Filius per illam virtutem sibi appropriatam, seu ad se determinatam per relationem filiationis, aliquid producere, quin idipsum producat Pater, et Spiritus sanctus: ergo cum subsistentia absoluta sit communis tribus personis, non poterit Filius per illam specialiter terminare humanitatem, quantumvis ad se sit modificata, et determinata per subsistentiam personalem.

Denique, si Verbum divinum dumtaxat terminaret humanitatem per subsistentiam absolutam, modificatam per suam subsistentiam personalem, sequeretur, quod humanitati assumptae non communicaret personalitatem propriam, sed dumtaxat subsistentiam communem et absolutam. Probatur: ideo Pater communicando essentiam Filio, non communicat ipsi paternitatem, quia essentia, in qua est primaria vis generandi, tantum requirit Paternitatem ut conditionem sine qua non fieret generatio divina: ergo a simili si ratio formalis et proxima terminandi humanitatem in Filio sit subsistentia absoluta, et proprietas seu relatio personalis Filii solum interveniat tamquam conditio, consequens erit, quod Filius communicabit humanitati dumtaxat subsistentiam absolutam, non vero personalem.

Dices 1. Per illam rationem convenit Verbo terminare formaliter unionem hypostaticam, per quam virtualiter continet perfectionem suppositi creati, et capax est terminare potentiam obedientialem creaturae: sed haec ipsi conveniunt ratione subsistentiae absolutae, non vero personalis, igitur Verbum primario terminat per subsistentiam absolutam, non vero per relativam. — Negat maiorem Doctor, quia, ut diximus alias ex ipso, ratio formalis terminativa in Verbo non petitur ex continentia virtuali; sed dumtaxat ex independentia in ratione suppositi; quippe Verbum divinum non terminat humanitatem per modum causae efficientis et producentis, sed dumtaxat per modum suppositi terminantis, cui virtus terminativa competit praecise, quia in se et ex se habet rationem suppositi omnino independentis.

Dices 2. Per illud divinae personae convenit esse terminum assumptionis naturae humanae, per quod ei competit subsistere: atqui convenit persona divina subsistere per subsistentiam absolutam, non vero per relativam: ergo Verbum terminat humanitatem primario et immediate per subsistentiam absolutam. — Distinguo maiorem: per quod convenit ei subsistere essentialiter, nego: personaliter, concedo; per id enim terminatur humana natura, per quod ultimo constituitur in esse personae. Similiter distincta minore, nego consequentiam.

Dices 3. Personalitas Verbi est quid idem cum natura divina: ergo non magis immediate terminat humanitatem per subsistentiam propriam, quam per subsistentiam communem et absolutam. Distinguo antecedens: idem est realiter, concedo: formaliter, nego: unde neganda est consequentia: sicut enim distinctio formalis, quae est inter paternitatem, et Essentiam divinam, sufficit ut essentia communicetur Filio, non communicata personalitate; ita formalis distinctio filiationis a natura divina est sufficiens, ut filiatio immediate terminet humanitatem, licet eadem immediatione Essentia divina non terminet.

Dices 1. Ex unione immediata humanitatis cum divinitate non sequitur unio personalis cum tribus divinis personis, nec consequenter tres divinas personas esse incarnatas: ergo nulla est ratio, qua maxime duae praecedentes Conclusiones stabiliuntur. Consequentia patet. Antecedens probatur: quia si hoc sequeretur, maxime vel ratione connexionis personarum in una essentia, vel ex habitudine personarum inter se: at non primum, quia personae divinae sunt unitae in essentia, et tamen una non est alia, nec in alia, nisi ratione essentiae: non etiam secundum, quia illa habitudo est oppositionis, seu distinctionis, qua una persona distinguitur ab alia, quia ipsi relative opponitur: haec autem habitudo potius arguit naturam humanam uniri posse uni personae, et non alteri: igitur, etc.

Nego antecedens: inde namque revera sequitur naturam humanam uniri substantialiter tribus personis, quia uniretur illis in vinculo communi substantiali, scilicet subsistentia: unde etiam sequeretur tres personas esse incarnatas, quia tres personae sunt unus Deus, quippe uniuntur in una essentia, ut in communi vinculo, licet una non sit alia, nec in alia nisi ratione essentiae. Quocirca sicut tres personae sunt unus Deus, quia uniuntur in una Essentia divina communi, sic tres personae essent homo, quia unirentur in humanitate assumpta ad essentiam, et existentiam communem. Nec valet paritas unionis relationum divinarum cum Essentia divina, quia ideo personae divinae propter illam unionem non sunt idem, quia Essentia divina cum illis relationibus non habet oppositionem, et idem cum ipsis potest identificari, illae vero relationes invicem opponuntur, et propterea constituunt distinetas personas. Cum ergo humanitas oppositionem cum proprietatibus relativis non habeat, recte infertur, quod si immediate uniretur subsistentiae absolutae et communi, etiam uniretur saltem mediate tribus personis.

Dices denique. Quando Verbum divinum assumpsit humanitatem, vel illi tribuit esse absolutum et essentiale, vel dumtaxat esse relativum: si primum, ergo per subsistentiam absolutam: nam absolutum, et essentiale non potest tribui per relativum: posterius autem dici nequit, quia persona humana est quid absolutum; et subinde non poterat suppleri per aliquid respectivum. — Respondeo. Verbum divinum non tribuisse humanitati subsistentiam suam relativam; nec id officere: quippe humanitas quidem subsistit absolute, quando habet propriam subsistentiam, non vero quando habet alienam: tunc enim induit rationem ipsius subsistentiae sibi communicatae: unde persona Christi dici posset relativa; quia persona illa non aliud est, quam filiatio, quae formaliter est relativa.