Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

NOTANDUM 1. Quod cum Christum Dominum duplici natura constare Christiana Religio profiteatur, eademque doceat singulas naturas divinam scilicet et humanam, quae sibi sunt propria et insita retinere citra commutationem omnem aut confusionem, nullus Catholicorum ambigit, Christum qua Deum propria Verbi persona in humana subsistentem, esse adorandum cultu latriae; cum enim, ut sic, proprie et essentialiter habeat excellentiam increatam, nec tantum eius natura, sed etiam ipsa eius persona sit quid increatum summe et infinite excellens, ac motivum latriae, haud dubium est, quin Christus, quatenus Deus, et Verbum divinum, sit colendus adoratione latriae. Verum difficultas est utrum Christus totus, et in solidum, nempe quatenus Deus-Homo, simul sit illo adorationis genere colendus. Similiter, an eius humanitas secundum se spectata, quatenus vel dedit ordinem ad suppositum Verbi, quo subsistit, vel secluso tali ordine, sit adoranda adoratione latriae. Circa cuius quaestionis resolutionem varie errarunt plurimi haeretici, nam Appollinaristae negantes in Christo hominem fuisse perfectum, ac nostris similem, solamque a Verbo carnem esse susceptam, eamque de Caelo lapsam, et Patri consubstantialem statuentes, ut tradit S. Athanasius lib. De Incarnatione Verbi, etiam docebant unica adoratione latriae carnem cum Verbo esse colendam, quia de substantia Dei credebant utrumque esse. Ideoque Catholicos vocabant hominicolas, quod veram in Christo substantiam hominis colendam asserebant: at vicissim Catholici hoc se convitio purgabant, eos appellantes carnicolas. Nestoriani vero unica item adoratione ambas naturas colendas putabant, sed subdole, quia morali dumtaxat unione illas coniunctas esse dicebant. Refert etiam Gaufredus, discipulus S. Bernardi, in Epistola ad Cardinalem Albanensem, Gilbertum Porretanum exponendo haec verba Psalmi 98. Adorate scabellum pedum eius, dixisse carnem et humanitatem Christi non esse adorandam adoratione latriae, sed adoratione quadam inferiore: Non illam, inquiebat, dicentem adorationem, quae Latria est, quae soli Creatori debetur: sed illam, quae dulia dicitur: dulia enim adoratio est, quae etiam creaturae exhibetur: quae duas habet species: unam quae hominibus indifferenter, alteram quae soli humanitati Christi exhibetur. Verum in Manu-scripto membranis exarato commentarii illius Gilberti in Psalmos, quod asservatur in Bibliotheca monasterii sancti Victoris iuxta Parisios, contrarium omnino iis, quae refert Gaufredus, legere licet.

NOTANDUM 2. Pariter citra controversiam esse, Christum ut hominem, posse adorari latria per communicationem idiomatum; quia cum natura humana, et divina de se invicem in concreto praedicentur, quo fit, ut Deus dicatur homo, et homo-Deus praedicetur, et revera sit, sic per eamdem communicationem idiomatum Christus, qua homo, dignus est, qui colatur eadem adoratione latriae, qua Deo et divino Verbo propria est. Sed difficultas videtur, an cultus latriae deferri possit Christo ut homini, ita ut ad illum, ut ad hominem, et secundum humanitatem terminetur, sicque non solum ille homo denominetur adorandus latria, verum etiam ita adoretur ut homo. Quod ut percipiatur evidentius, clariusque solvenda difficultas appareat, observandum est humanitatem Christi per respectum ad adorationem posse tribus modis considerari: Primo, quatenus concipitur, ut hypostatice unita Verbo divino, et ut sic concepta adoratur. Secundo, ut apprehenditur separata et derelicta a Verbo: siquidem illam Verbum absolute dimittere potest, in quo casu quaeritur, an ut sic sit adoranda latria propter unionem, quam habuit cum Verbo: vel etiam utrum, secluso et praeciso omni ordine ad suppositum Verbi, possit adorari latria, quatenus plurima per illam consecuti sumus gratiae et redemptionis beneficia. Denique, spectari potest humanitas Christi secundum propriam suam excellentiam, puta eximiam sanctitatem, et omnia divina charismata, quibus illustratur. Queritur itaque, an hoc triplici modo considerata Christi humanitas digna sit, quae cultu latriae adoretur.

NOTANDUM 3. Duplex a Theologis distingui adorationis obiectum, unum quidem motivum, alterum vero terminativum. Primum est illud, quod nos movet, et moraliter excitat ad exhibendam adorationem rei, quam colimus. Secundum vero est id, quod illam adorationem terminat. Sic in homine, quem propter virtutem colimus, virtus est obiectum motivum honoris, et cultus illi exhibitus: homo vero virtute illustratus est obiectum terminativum illius. Potest autem fieri, ut unum et idem sit obiectum motivum et terminativum simul, quando scilicet nos movet ad exhibendam adorationem, et praeterea simul etiam adoratur. Sic quando natura divina adoratur, illa simul est obiectum motivum, et terminativum istius adorationis. Unde cum quaeritur, an Christus qua homo possit adorari, sensus difficultatis esse potest, an humanitas possit esse obiectum motivum adorationis latriae, an vero dumtaxat sit illius obiectum terminativum, quatenus id quod constat ex(?) Verbo divino et humanitate adoratur latria, ita ut humanitas in illo toto subsistente inclusa sit etiam obiectum terminativum, si non totale, saltem partiale, ad quod terminatur ista adoratio latriae, licet non sit illius adorationis obiectum motivum.

His praenotatis, resoluendum est primo, an Christus, qua Deus-Homo, sit adorandus unica adoratione latriae, ita ut eius humanitas, ut unita hypostatice Verbo divino, debeat adorari eadem adoratione, qua Divinitas et Verbi subsistentia adorantur. Secundo, utrum humanitas Christi a Verbo dimissa eadem adoratione latriae esset colenda. Tertio, utrum illa humanitas licet unita Verbo, sic tamen non apprehensa, sed dumtaxat spectata secundum propriam suam excellentiam, sic etiam sit adoranda.

Conclusio prima. — CHRISTUS QUATENUS DEUS-HOMO DEBET UNICA ADORATIONE ADORARI, ITA UT EIUS HUMANITAS, PROUT HYPOSTATICE UNITA VERBO DIVINO, ADORANDA SIT EADEM ADORATIONE LATRIAE, QUA EIUS DIVINITAS, ET SUBSISTENTIA DIVINA ADORANTUR.

Haec est communis inter Theologos, eamque docet Subtilis Doctor in 3 d. 9. num. 8. ubi ait:

Cum quaeritur, an adoratio debeatur Christo solummodo secundum naturam divinam, dico quod ly solummodo potest accipi dupliciter, scilicet categoricaliter, vel syncategorematice tice. Primo modo, concedo quod sic, quia sufficiens ratio summi adorabilis est in Christo considerato secundum solam naturam divinam. Si autem teneatur syncategorematice, tum notat exclusionem ab uno extremo respectu alterius extremi. Iuxta etiam modo distinguo, quia solummodo potest excludere aliquid, vel a termino adorationis, vel a ratione adorandi. Primo modo dico, quod non solummodo secundum naturam divinam est Christus sic adorandus, quia a termino adorationis non debet excludi natura humana, quasi ipsam includendo non possit totum adorari. Hoc dicit Damascenus lib. 3. c. 8. Christus Deus perfectus et homo perfectus, quem adoramus cum Patre et Spiritu S. una adoratione cum incontaminabili carne eius, non inadorabilem carnem eius dicentes; adorantur enim in una Verbi hypostasi, quae eius hypostasis facta est. Et paulo post: Unam personam Dei Verbi duabus ipsis reductis naturis.

Exemplificat postea: Tamen lignum tangere propter ligno immixtum ignem. In illa auctoritate Damasceni ly cum accipitur associative, non autem copulative, ut sit sensus: adoramus Verbum cum carne, idest habens carnem sibi unitam: non autem cum carne, hoc est, carnem adoramus, quasi sit propositio copulativa: et hoc considerando carnem, ut caro est, et non ut unita divinitati: sic ergo non debet excludi a termino adorationis caro, licet ipsa non sit ratio adorandi. » Haec Doctor.

Probatur autem Conclusio, primo quidem e Scriptura sacra, illis videlicet testimoniis, quibus significatur cultum latriae Christo, ut homini-Deo deferri. Sic Matth. 2. De Magis Christi veneratoribus dicitur: genu flectunt, etc. Apocalypsis 5. Viginti quatuor seniores ceciderunt(?) suas, et adoraverunt viventem in saecula saeculorum. Et iterum: Sedenti in throno et Agno benedictio, et honor, et gloria. Quae omnia quamquam re(?) Christo quatenus Deo recte possint intelligi, nihilominus etiam possint accipi de ipso ut homine; siquidem Christo omne genu flecti debet, et omnis honor impendi, quia Iesus est, et quia Agnus: at non est Iesus nec Agnus tantum penes Divinitatem, sed maxime penes humanitatem, cuius vita oblata est, et mactata in pretium nostrae redemptionis: igitur illa testimonia possunt intelligi etiam de Christo ut homine. — Verum, clarius haec veritas apparet ex Matthaei 28. ubi de mulieribus ad Christi sepulchrum accedentibus dicitur: Et ecce Iesus occurrit illis dicens, avete: illae autem accesserunt, et tenuerunt pedes eius, et adoraverunt eum. Cum autem actus ille detensionis, seu osculi pedum, sit externa adoratio interioris adorationis significativa, et illa versetur circa corpus, et pedes Christi, certum est eas sic tenentes Christum, etiam humanitatem eius adorasse. Idem praestitit S. Thomas Apostolus Ioan. 20. cum ait Christo: Dominus meus, et Deus meus; quibus verbis confitebatur Christum esse Deum et hominem, eumque a mortuis revera suscitatum esse profitebatur; ac subinde eum ut Deum et hominem adorabat: nam illa professio fuit actus insignis cuiusdam fidei, quae proinde actum adorationis sibi comitem haberet, praesertim cum Christus esset praesens. Igitur sanctus Thomas non solum Christi divinitatem, sed et humanitatem censendus est adorasse.

Probatur secundo, auctoritate Concilii Alexandrini praeside S. Cyrillo, cuius Synodalis ad Nestorium epistola hoc inter alia capitula octavum subscribendum praefixit sub interminatione anathematis, et excommunicationis:

Si quis audeat dicere assumptum hominem coniungi cum Deo Verbo oportere, et conglorificari, tamquam alterum cum altero (nam particula cum addita hoc cogit intelligi) et non magis una reverentia veneratur Emmanuel, unamque ei glorificationem rependit, iuxta quod Verbum caro factum est, anathema sit.

Quod utique Alexandrinae Synodi decretum, una cum illa epistola Synodica, approbavit Chalcedonensis Synodus Actione 5. necnon et V. Synodus: itemque Lateranensis sub Martino primo, quae V. Synodi Canonem nonum sic refert, et probat:

Si quis adorari in duabus naturis dicit Christum, ex quo duas adorationes introducunt semotim Deo Verbo, et semotim homini: aut si quis ad peremptionem carnis, aut ad confusionem Divinitatis, et humanitatis unam naturam, sive essentiam concurrentium proferens(?) dicens, sic adorat Christum, sed non una adoratione Deum Verbum incarnatum cum eius carne adoraverit, iuxta quod sanctae Dei Ecclesiae ab initio traditum est, talis anathema sit.

Quibus constat non solum Christum ut Deum hominem in solidum adorari, sed etiam adorationem illam terminari ad eius humanitatem persona Verbi subsistentem. Quod utique confirmatur ex Concilio Tridentino Sess. 13. cap. 5. et Can. 6. ubi definiens cultum latriae, qui vero Deo convenit, Eucharistiae sacramento deberi, rationem reddit his verbis:

Neque enim ideo minus est adorandum, quod fuit a Christo Domino, ut sumatur, institutum: nam illum eumdem Deum praesentem in eo adesse credimus, quem Pater aeternus introducens in orbem terrarum dicit, et adorent eum omnes Angeli Dei, etc.

Sed Eucharistiae sacramentum non solum comprehendit Divinitatem per concomitantiam, verum etiam corpus, et sanguinem Christi vi verborum, et significatione sacramenti: igitur si Eucharistiae Sacramentum dignum sit adoratione latriae, corpus et sanguis Christi eodem cultu adorantur.

Probatur tertio, auctoritate SS. Patrum, imprimis vero S. Athanasii in epistola ad Adelphium Episcopum: ubi de hoc argumento copiosam orationem exponit: negans adorationem carnis ab illa Verbi separandam: sed ambas naturas iubens unica coli veneratione.

Nos creaturam non adoramus, inquit, absit; talium enim, et Arianorum eiusmodi est error. Sed Dominum creaturae incarnatum Deum Verbum adoramus. Quamvis enim caro ipsa per sese pars est creaturarum, tamen Dei corpus est facta. Ac neque corpus eiusmodi per se diridentes, per Verbum adoramus; neque Verbum adorare volentes, ipsum longe a carne disiungimus. Verum istud scientes, ut iam diximus, Verbum caro factum est, hoc ipsum etiam in carne positum Deum agnoscimus. Quis igitur ita desipit, ut Domino dicat: parce(?) a corpore, ut te adorem?

Hic veram, certamque rationem dicti sui Athanasius attulit, cum ideo una erga utrumque fungendum adoratione dixit, Quod caro propria sit Verbi: nam ipsius erat corpus, et in eo Verbum inerat, ut subinde ait:

Ubinam vero (pergit idem) omnino impii isti separatim ne per se carnem invenient quam Salvator suscepit, ut dicere audeant: Adoramus nos Dominum cum carne, sed diridimus corpus, et illi soli latriae cultu servimus?

Quare ibidem vocat Gentiles atque Ethnicos, minimeque Christianos, qui separandum a carne putant esse Verbum, ut illud adorare possint. — Insignis est etiam ad eamdem veritatem comprobandam S. Epiphanii doctrina in Anchorato, ubi contra Arianos probat Filium Dei increatum, ac Deum esse propter quod adoratur. Deinde profert haereticorum calumniam Catholicis exprobantium, quod creaturam adorarent, quia corpus a creatura genitum adorabant. Hinc eos sic urget: Adoras salvatorem incarnatum, aut non adoras. Quomodo vero non adoravero? Si enim non adoravero, non habeo vitam. Ecce igitur creaturam adoras, ipsum corpus. Ingens autem est insanii(?) eorum, qui talia dicunt: nam Rex purpura indutus ab omnibus adoratur. Numquid ergo purpura adoratur, aut rex? Manifestum est, quod rex: coadoratur autem cum ipso etiam purpura, quam gestat, ubi autem rex hanc exuit, et in locum reposuit, non amplius vestis purpura adoratur. — Praeclare quoque illud demonstrat S. Ambrosius lib. 3. De Spiritu Sancto, cap. 11. explicans illud Psalmi 98. Adorate scabellum pedum eius, quae sic accipit, ut scabellum pro carne Christi sumat.

Itaque inquit, per scabellum terra intelligitur, per terram autem caro Christi, quam hodie quoque in mysteriis adoramus: et quam Apostoli in Domino Iesu, ut supra diximus, adoraverunt: neque enim dictus est Christus, sed unus: neque cum adoraretur tamquam Dei Filius natus ex Virgine negabatur. Cum igitur incarnationis adorandum sit sacramentum, incarnatio autem opus Spiritus sit, sicut scriptum est: Spiritus sanctus superveniet in te, etc. haud dubie etiam Spiritus sanctus adorandus est quando adoratur ille, qui secundum carnem natus ex Spiritu est.

— Sanctus Augustinus eadem Psalmistae verba exponens, luculenter eamdem veritatem comprobat his verbis:

In homo factus sum: timeo adorare terram, ne dumet me, qui fecit caelum et terram. Rursus timeo non adorare scabellum pedum Domini mei; quaerit Psalmus mihi dicit, adorate scabellum pedum eius. Quaero quid sit scabellum pedum eius, et dicit mihi Scriptura: Terra scabellum pedum meorum. Fluctuans converto me ad Christum, quia ipsum quaero ibi, et invenio quomodo sine impietate adoretur scabellum pedum eius. Suscepit enim de terra Terram, quia caro de terra est, et de carne Mariae carnem accepit: et quia in ipsa carne hic ambularit, et ipsam carnem nobis manducandam ad salutem dedit: nemo autem carnem illam manducat, nisi prius adoraverit. Inventum est quemadmodum adoretur tale scabellum pedum Domini, et non solum non peccemus adorando, sed peccemus non adorando.

— Praeterea Ioannes Damascenus primum in lib. 3. De Fide, cap. 8. idipsum egregie confirmat:

Unus igitur Christus est, inquit, Deus perfectus, et homo perfectus, quem adoramus cum Patre, ac Spiritu unica adoratione, cum eius immaculata carne, nequaquam carni ipsius adorationem denegantes. Adoratur enim in Verbi hypostasi, quae hypostasis ei facta est, neque tamen hoc agentes, creaturae servimus, non enim velut nudam carnem adoramus, sed ut divinitati coniunctam, et quatenus in unam personam, unamque hypostasim Dei Verbi duae illius naturae reducuntur. Timeo lignum tangere propter ignem, qui cum ligno coniunctus est. Ideo utrumque, quod est Christi, propter Divinitatem carni copulatam.

Probatur etiam ratione: Ut aliquod totum censeatur dignum adoratione, sufficit, quod in tali toto ut adorato sit aliqua ratio motiv ae adorationis ipsius exhibendi, nec opus est, quod illud motivum existat in singulis eius partibus: cum enim honor, v. gr. homini impenditur propter sapientiam, totus ille homo colitur, ac secundum se totum est obiectum terminativum talis honoris: attamen sapientia, quae est ratio motiva honoris exhibiti, in solo intellectu residet formaliter; quia tamen illa sapientia est in toto homine, est sufficiens ratio motiva, cur totus homo honoretur: sed Christus, ut homo, seu ut subsistens in humanitate, est aliquod totum constans divina natura, Verbi subsistentia, et humanitate: in quo toto natura divina, et persona Verbi propter suam infinitam et increatam excellentiam sunt rationes motivae, ut impendatur Christo adoratio latriae: igitur Christus, ut homo, seu subsistens in humanitate debet etiam adorari latria, et subinde humanitas, ut subsistens subsistentia Verbi, et ut hypostatice unita Deo, adorari debet eadem adoratione, qua Christi divinitas adoratur.

Obiicies 1. S. Damascenum Oratione 1. De imaginibus, qui de Christi humanitate sermonem faciens, ait:

Non materiam, sed materiae Auctorem adoro, qui propter me materia factus est, et in materia voluit habitare, ut per materiam mihi salutem praberet: materiam vero per quam mihi salus parta est colere non desino, non tamen ut Deus, absit.

Igitur non censet S. Damascenus carnem et humanitatem Christi, quam ibi materiam appellat, esse eadem adoratione, qua Divinitas, et persona Verbi, adorandam.

Respondeo. S. Damascenum non negare humanitatem Christi esse adorandam cultu latria, quatenus est Divinitati coniuncta: id siquidem ipse disertissime docet, ut vidimus supra; sed tantum vult, quod non sit adoranda ut Deus, hoc est, quod ei non deferatur primo, et ratione suae excellentiae cultus adorationis latria, nec affectus servitutis in ipsam, sed in divinitatem feramur, quae propter suam infinitam excellentiam est ratio nos movens ad illam adorationem Christo impendendam. Idipsum significat S. Epiphanius supra laudatus, cum dicit Regem adorari, non purpuram illius, sed purpuram solum coadorari, quia videlicet non adoratur, ut Rex, sed coadoratur cum Rege, ut aliquid illius ratione dignitatis, non ipsius purpurae, sed Regis.

Obiicies 2. Glossam ordinariam in haec verba Psalmi 98. Adorate scabellum pedum eius, ubi ait: Carnem a Verbo assumptam sine impietate adorari a nobis, sed non illa adoratione, quae latria est, quaeque soli Creatori debetur: igitur falsum est, quod Christi humanitas eadem adoratione, qua Divinitas possit adorari. — Respondet Seraphicus Doctor, glossam illam sic esse intelligendam, quod velit humanitatem Verbi prout in se, et secundum suam propriam excellentiam consideratur, non esse adorandam adoratione latriae, non autem negat quod unita Verbo ita sit adoranda. Respondeo secundo, glossam illam desumptam esse ex S. Augustino in eadem verba Psalmi, qui, ut vidimus supra, non negat, imo affirmat humanitatem Christi, quam ibi vult designari per scabellum pedum, religiose adorari eadem adoratione qua Divinitas: non quidem propter suam excellentiam, sed propter suam unionem cum Verbo. Adde quod verba glossae non sint fideliter excerpta ex S. Augustino, siquidem apud eum non inveniuntur praedicta verba, sed non ea adoratione quae latria est, etc.: igitur illa glossae auctoritas non est magni facienda.

Obiicies 3. Solus Deus est adorandus adoratione latriae: sed Christi humanitas ut Verbo unita non est Deus: igitur nec adoranda adoratione latriae. — Respondeo distinguendo maiorem: solus Deus est adorandus latria, tamquam obiectum movens ad illam adorationem, concedo: tamquam solum terminativum illius, nego: cum enim humanitas Christi, et Divinitas in unam concurrant personam, hinc etiam unicum constituunt obiectum terminativum illius adorationis.

Obiicies 4. Minori minor reverentia est exhibenda, et maior maiori: sed Christus secundum quod homo minor est Patre, et eius humanitas Divinitate inferior: igitur haec non est colenda suprema adoratione, qualis est latria. Denique, illius non est adorari adoratione latriae cuius est adorare: sed humanitatis est adorare summam Divinitatem, et Trinitatem: quod probatur, quia eius est adorare cuius est orare: at Christus ut homo pluries Deum oravit: ergo, etc. Denique, illi non recte impenditur latriae cultus, cui ille cultus non potest reddi per id quod habet in se praestantius: sed non potest coli Christus ut homo per sacrificium, quod est praestantius signum cultus latriae; quia Christo non est sacrificandum, nam ut docet S. Augustinus, lib. 20. De Civitate Dei, Christus maluit sacrificium esse quam sumere: igitur latriae cultus non potest impendi humanitati Christi. — Respondet Seraphicus Doctor ad primum, maiorem esse veram in iis qui sunt diversorum honorum susceptibiles, nempe quando honores illi impendendi ordinantur ad diversas personas gradu et dignitate distantes: falsam vero quando unica est dumtaxat persona: igitur cum in Christo una sit persona, cui summa reverentia debetur, sicut honor debetur Regi quacumque veste sit indutus, honor enim, inquit, naturam respicit digniorem, et per consequens illud quod est annexam ei: sic caro Viri sancti honorari debet secundum dignitatem animae, non secundum ignobilitatem propriae naturae. Ad secundum dicit, quod quamvis humanitatis Christi sit adorare, inde tamen non sequitur quod eadem pariter non debeat adorari adoratione latria: adorat enim secundum operationes et statum humanitatis, qua minor est Patri; adoratur vero secundum dignitatem divinitatis et personae, secundum quas est aequalis Patri; nos autem, qui ipsum adoramus, non debemus attendere ad eius inferioritatem humanitatis, sed ad personae et divinitatis dignitatem et maiestatem. Ad tertium respondet, quod licet humanitati Christi non possit sacrificium offerri, quatenus secundum se consideratur, tamen revera ei sacrificari potest, prout est divinitati coniuncta, quia toti Christo sacrificari potest, cum sit revera Deus. Id S. Augustinum dicit, cum non negare quod Christo debeat sacrificari; sed id non esse practicè faciendum, ut vitetur occasio erroris, et ne forte aliquis existimet honorem supremo Numini debitum creaturae impendi.

Obiicies 5. Si Angelus adorans Verbum ante Incarnationem, eandem adorationem Incarnatione peracta continuaret, vel adoraret Christum ut Deum et hominem, vel non. Si primum: ergo adoratio antecedenter ad Incarnationem etiam terminabatur ad humanitatem, quod est absurdum. Si secundum: igitur adoratio Christi qua Deus non tendit in ipsum qua homo est, et consequenter eius humanitas eadem adoratione, qua divinitas, non colitur. — Respondeo primo, in ea hypothesi Angelum posse censeri eadem adoratione adorare Verbum ut hominem, qua prius Verbum dumtaxat adorabat: nam eo ipso quo tendit in personam Verbi, eadem adoratione absque ulla mutatione physica tendit in id omne, quod ipsi personae coniunctum est, et per intellectum proponitur ut coniunctum; nec inde sequitur quod antecedenter fuerit terminata ad humanitatem; siquidem antecedenter intellectus angelicus ipsi non repraesentabat humanitatem coniunctam cum Verbo. Respondeo secundo, quod si Angelus Christum ut hominem sic adoraret, ut non solum ipsi vellet se subiicere, quatenus est Deus, sed etiam quatenus est homo, et servitutem suam secundum utramque considerationem vellet ipsi impendere, in eo casu esset distincta adoratio post Incarnationem ab ea, qua prius Verbum adorabat: quia videlicet alio affectu et cultu Christum prosterneretur quam antea.

Obiicies 6. Denique: Christi humanitas etiam ut unita Verbo divino non potest eodem amore diligi, quo Deus: neque enim Christus ut homo, nec eius humanitas deberet amari super omnia: igitur nec etiam debet eadem adoratione adorari. — Nego antecedens: Christus enim secundum se totum consideratus revera amari potest super omnia, quia habet bonitatem et excellentiam infinitam sibi coniunctam, ratione cuius amari potest super omnia obiecta quae eiusmodi bonitatem et excellentiam infinitam non habent. — Eandem solutionem approbat Doctor n. 14, ubi cum proposuisset varios modos, quibus concedi vel negari posset quod Christus sit super omnia diligendus, ait:

Si dilectio tendere potest aeque confuse in obiectum sicut adoratio, potest concedi quod Christus habens naturam humanam sit summe diligendus, licet natura humana non sit ratio summae diligibilitatis, neque etiam unio naturae humanae ad Verbum qualitercumque sit: sicut Trinitatem adoramus una adoratione, et diligimus una dilectione, non excludendo proprietates personales ab essentia: quae tamen proprietates non sunt formaliter infinitae, ita etiam tutum est in adoratione non nimis distinguere naturam illam creatam a Verbo, sed Verbum subsistens in duabus naturis adorare: et ita Verbum habens naturam humanam potest summe diligi, licet ipsa natura summe non diligatur, neque etiam summe diligatur unio naturae ad Verbum, quae est creatura.

Conclusio secunda. — Si Christi humanitas dimitteretur a Verbo, non esset adoranda adoratione latriae, etiam respectivae. Haec est contra Wicleffum, qui, ut refert Thomas Waldensis, lib. 1. Doctrinalis fidei, art. 3. cap. 99. n. 1. asserebat Christi humanitatem a Verbo dimissam in propria persona adorandam esse adoratione latriae, et diligendam ut Redemptorem.

Probatur primo ex S. Augustino, qui Sermone 58. De Verbis Domini, ait:

Ego Dominicam carnem, imo perfectam in Christo humanitatem propterea adoro, quod a Divinitate suscepta sitque Deitati unita est. Denique, si hominem separaveris a Deo, ut Photinus, vel Paulus Samosatenus, illi ego numquam credo nec serviam: velut si quis vestrum amet purpuram, aut diadema regale iacens in promptuario: nam quid conetur adorare? Cum vero Rex ea fuerit indutus, periculum mortis incurrit, si eam simul cum lege quis contempserit. Quibus verbis S. Augustinus aperte significat humanitatem Christi seorsim a Verbo non esse supremo cultu colendam.

Idipsum probat Doctor d. 1. n. 9, siquidem supremus cultus nulli debetur, nisi propter summam excellentiam et increatam: sed humanitas Christi a Verbo dimissa nullatenus haberet in se supremam illam excellentiam: quippe cum non haberet nec formaliter nec per unionem hypostaticam perfectiones infinitas: igitur, etc. Deinde, si hunc cultum sibi vindicare deberet humanitas sic dimissa, maxime vel absolute vel relative: sed neutrum potest affirmari. Non primum, quia, ut mox dictum est, humanitas in eo casu non haberet excellentiam infinitam. Non etiam secundum, quia illa habitudo, quam haberet ad Deum, non potest esse sufficiens ratio, qua moreat ad illam supremam adorationem ipsi impendendam; siquidem Deum tantum respiceret vel ratione gratiae sanctificantis, qua super ceteras creaturas illustraretur, vel ratione gratiae capitis, in qua constitueretur, vel ratione ministerii redemptionis, quia nempe ad nostram salutem contulisset: sed nulla ex his tribus habitudinibus illius humanitatis ad Deum potest esse sufficiens motivum, ut illi impendatur supremus cultus latriae. Non quidem duae priores, quia fundantur in bono creato, et creata excellentia: siquidem gratia capitis, et gratia sanctificans sunt quid creatum et finitum; ac proinde insufficiens ad fundandum cultum latriae. Non etiam tertia, quia, inquit Doctor n. 12, quamvis congruum fuerit quod Redemptor humani generis debuerit esse Deus, ut idem esset et Reparator qui fuerat Creator, et sic eidem supremum nostrum obsequium et honorem rependeremus: attamen non fuit absolute necessum, ut persona redimens esset Deus; siquidem pura creatura, Deo ita ordinante, sufficiens erat, secundum potentiam extraordinariam, ut nostram salutem et redemptionem operaretur, cuius rei hoc praeclarum exemplum affert Doctor, quod quemadmodum licet congruentius appareat, ut qui filium genuit ipsum nutriat, quatenus eidem personae debeatur et impendatur reverentia genitoris, et nutritoris; nihilominus hoc non obstante, posset alius quam pater filium genitum nutrire, et sic filius ille reverentiam et honorem deberet duabus personis distinctis, nempe genitori et nutritori. Ita etiam licet congruum fuerit quod persona creans sit etiam redimens, ut sic eidem personae utriusque tituli reverentia deberetur, tamen fieri potuit quod persona redimens non eadem esset quae fuerat creans, et sic redemptori non deberetur supremus cultus, qui soli Deo est impendendus. Adde quod, si per hypothesim Deus in creando homine fuisset usus aliquo Angelo, tamquam causa instrumentali, tali Angelo propter beneficium creationis non deberetur adoratio latriae, sed soli Deo, ut causa principali independenti, a qua tunc Angelus dependeret in creando: igitur cum humanitas in reparando homine fuerit dumtaxat instrumentum Verbi, consequens est quod si ipsa separaretur a Verbo, non esset colenda adoratione latriae.

Dices. Christo, quatenus est Redemptor, et caput generis humani, debetur maior cultus, quam considerato dumtaxat penes eximiam gratiam sanctificantem qua fuit illustratus, et alia supernaturalia dona, quibus dotatus et ditatus est: sed ratione tum suae eximiae sanctitatis, tum etiam coelestium illorum donorum, ipsius humanitati deberetur cultus hyperduliae, quia his donis non solum aequat, sed etiam excedit excellentiam beatae Virginis, quae hyperdulia colitur: igitur Christus ut caput, aut Redemptor generis humani, maiori cultu colendus est quam solo cultu hyperduliae: at cultus maior hyperdulia est cultus latriae: ergo Christi humanitas, quatenus haberet rationem capitis et redemptricis, coli deberet latria. — Distinguo maiorem: debetur maior cultus intra eumdem gradum, et ordinem, transeo; debetur maior cultus alterius ordinis, nego: et similiter minore distincta, neganda est consequentia. Cum enim cultus alicui impendatur ob suam excellentiam, cumque illa excellentia possit esse diversa, secundum maiorem vel minorem gradum, penes quem unus altero magis vel minus divinis muneribus illustratur: hinc est quod intra eundem ordinem adorationis duliae v. g. unus Sanctus ampliori honore quam alter celebretur etiam ab ipsa Ecclesia, quae Sanctorum solemnitates sub diverso ritu vel simplicis vel semiduplicis, etc. proponit celebrandas: igitur pari iure intra ordinem hyperduliae posset aliquis altero maiori cultu dignus apparere: sicque hac ratione humanitas Christi, si dimitteretur a Verbo, ampliori honore hyperduliae colenda esset quam beatissima Virgo: tum quia donaretur gratia et dignitate capitis, quod beatae Virgini non competit: tum denique quia efficacius ad nostram redemptionem quam beata Virgo contulisset. Inde tamen non est consequens, quod illa humanitas eo in statu colenda esset adoratione latriae: siquidem propter istas habitudines ad Deum non censeretur habere excellentiam, et perfectionem infinitam, nec consequenter fundamentum, et motivum haberet cur supremo cultu esset colenda.

Conclusio tertia. — Humanitas Christi unita Verbo, considerata praecise nec secundum peculiarem suam excellentiam, et dona supernaturalia quibus illustratur, adorari potest adoratione hyperduliae. Haec videtur probabilior sententiâ contra Suarez, qui existimat illam ut sic esse adorandam adoratione quae sit latria, non quidem perfecta, quia haec, inquit, dumtaxat respicit Deum, sed imperfecta, quae tendit in illud quod realiter terminatur ad Verbum. Necnon et contra Vazquez, disp. 99. cap. 1. negantem Christi humanitatem prout concipitur sine Divinitate, posse ulla adoratione adorari.

Probatur itaque primo, quod possit adorari quatenus sic concipitur praecise secundum se: honor debetur excellentiae: sed humanitas unita Verbo secundum se spectata omnem creatam excellentiam obtinet: igitur illa ut sic revera potest honorari et adorari. Maior constat. Minor probatur: humanitas considerata secundum se praecise habet excellentiam inter res creatas maximam, quia in rebus creatis nulla est maior: ergo ut sic est digna aliqua adoratione: sed non est digna adoratione latriae: quia in illa sic apprehensa nihil apprehenditur nisi quid creatum: neque etiam dulia communi Sanctis, quia est excellentia superior ipsi humanitati singularis: igitur debetur ipsi aliquis cultus interior latria, et superior dulia, ac proinde ei debetur hyperdulia. — Confirmatur, quia humanitas, ut habens unionem cum Verbo, est extremum illius unionis distinctum realiter a Verbo, et a natura divina, et habens in se intrinsece bonitatem, et perfectionem distinctam realiter a perfectione Verbi, et Deitatis: ergo ut sic potest adorari ratione istius perfectionis.

Dices. Non potest apprehendi humanitas Christi cum eiusmodi creata excellentia, quin pariter Verbum apprehendatur: ergo non potest adorari ob illam excellentiam, quin pariter Verbum adoretur. Patet antecedens: non potest illa humanitas concipi quin concipiatur ut humanitas Christi: at ut est humanitas Christi necessario concipitur ut unita Verbo: ergo ut habens ab eo omnimodam suam excellentiam: igitur non potest adorari, quin pariter Verbum adoretur. — Nego antecedens, et ad eius probationem dico, quod licet non possit complete et perfectè intelligi humanitas Christi, quin concipiatur ut subsistens subsistentia Verbi, tamen conceptu praecisivo potest apprehendi secundum se, videlicet quatenus illa humanitas est omnibus gratiis et divinis charismatibus illustrata; ut sic autem apprehensa et proposita per intellectum revera potest adorari: nam si humanitas illa cum istis donis supernaturalibus, non dicentibus ordinem necessarium ad unionem hypostaticam, conservaretur a Deo sine ullo supposito, tam proprio quam alieno, sic ratione donorum istorum supernaturalium esset adorabilis: igitur cum haec humanitas, et ipsius dona supernaturalia nihil suae perfectionis et dignitatis deperdant ex sui unione cum Verbo, revera potest humanitas sic apprehensa adorari. — Confirmatur haec responsio sicut et praecedens probatio: quia si illa humanitas non posset seorsim a Verbo adorari, maxime propter strictam illius unionem cum ipso Verbo: sed haec ratio non obstat. Probatur, quia maior est coniunctio et unio divinarum personarum in essentia divina, quam sit divinitatis et humanitatis in persona Verbi, quia proprietates personales identificantur realiter cum essentia divina, natura autem humana non ita identificatur cum persona Verbi, nec cum divinitate cui unitur: sed non obstante illa identificatione, personales proprietates sunt secundum se adorabiles, et una persona potest adorari seorsim ab alia, sicut et orari, ut constat ex praxi Ecclesiae, quae in suis orationibus et collectis interdum dirigit suas preces ad unam dumtaxat e divinis personis: igitur multo magis adorari poterit Christi humanitas, ut apprehensa seorsim a Verbo. Adde quod possumus laudare et amare humanitatem sic apprehensam ob creata dona; quidni igitur poterimus etiam illam sic adorare? Imo etiam experientia constat, nos aliquando humanitatem Christi, vel ipsius sanctissimam animam venerari, absque eo quod cogitemus de Divinitate atque de Deo, absque eo, quod divinitatem adoremus.

Obiicies. Omnes illas tum Conciliorum, tum SS. Patrum auctoritates, quibus probatum est in prima Conclusione, Christum unica adoratione esse adorandum: igitur non potest ipsius humanitas seorsim a Divinitate adorari. — Respondeo primo, Concilia et SS. Patres sermonem instituere de adoratione latriae, qua scilicet adoratur humanitas propter Divinitatem; sic enim necessum est, ut illa adoretur eadem adoratione, qua Divinitas, quia humanitas secundum se non est digna adoratione latriae. Dico secundo, haec idcirco docere Concilia, et SS. Patres, ut significent publice, et ordinarie Christum dumtaxat esse adorandum unica adoratione propter se, suumque suppositum divinum, et naturam divinam, ne scilicet adorando humanitatem Christi seorsim ob dona creata, et inferiori cultu illis donis debito, videamur Christum deprimere ad statum puri hominis, cum ipse quatenus homo Deus sit capax maioris adorationis ob maiorem excellentiam divinitatis. Denique dico, arceri a Christo duas adorationes totales, et partiales, ac si esset duplex persona, prout Nestorius censebat Christum duplici adoratione esse colendum.