Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Notandum 1. Nomine scientiae acquisitae, nos hic illam intelligere, quae suapte natura acquisibilis est proprio scientis studio de rebus naturalibus: quae tametsi de facto aliquando infundatur (qualiter omnes scientias naturales Adamo fuisse infusas ab instanti suae formationis communiter docent Theologi), per se tamen naturae viribus comparari potest: unde cum infunditur, dicitur dumtaxat infusa per accidens, quia videlicet ex natura sua postulat, ut propriis actibus acquiratur. In quo maxime differt a scientia de rebus supernaturalibus, quarum cognitio naturae vires transcendit, nec ullatenus haberi posset, nisi Deus gratuito beneficio illam infunderet. Quamvis autem certum sit apud omnes Theologos, scientiam illam acquisitam revera in Christo extitisse, ut aperte significat Apostolus ad Hebr. 5. dum de Christo ait: Didicit ex his, quae passus est, obedientiam, non tamen conveniunt omnes de modo, quo illam obtinuerit, an videlicet per divinam infusionem, ut Adamus: an per humanum studium et laborem, ut caeteri homines in rebus naturalibus periti: an per utrumque simul. Quidam enim cum Seraphico Doctore in 2. dist. 11. art. 3. quaest. 2. docent Christum ab initio habuisse sibi infusam divinitus scientiam illam acquisibilem, ne unquam careret notitia naturali plurimorum obiectorum naturalium, quae per talem scientiam percepit; ita quod praeter scientiam illam habitualem non fuerit alia habitualis scientia in eius intellectu, sed dumtaxat experimentalis, intuitiva: cui sententiae adstipulatur etiam Subtilis Doctor, ut infra demonstrabimus. Nonnulli vero cum S. Thom. qu. 12. art. 2. communiter docent, quod etsi Christus Dominus per scientiam infusam ab initio suae formationis omnia noverit, nihilominus de novo sibi comparavit scientiam acquisitam propriis actibus, eo fere modo, quo caeteri homines illam acquirunt; non quidem per disciplinam ab Angelis vel hominibus excerptam, sed praestantissimo, quo pollebat ad res percipiendas, et penetrandas mentis acumine, ne videlicet intellectus agens in eo maneret otiosus et frustraneus. Ita docent omnes Thomistae, et plurimi Recentiores. Sunt etiam qui velint cum Hurtado dist. 8. diff. 22. scientiam illam naturae viribus acquisibilem, in intellectu Christi fuisse partim proprio labore acquisitam, partim per accidens divinitus infusam.

Notandum 2. Cognitionem infusam, et acquisitam ex se praecise non distingui specie, ut docet Doctor dist. 14. q. 3. n. 2. Quia, inquit, acquisita, et infusa cognitio idem habere possunt obiectum, et solum differunt penes causas efficientes, sicut homo creatus, et genitus naturaliter: sed talis distinctio causarum non distinguit cognitionem formaliter, secundum S. Augustinum, epistola ad Deogratias, et Ambrosium lib. De Incarnatione, dicentes, quod disparitas ortus non facit distinctionem naturae, ut patet de Adamo et nobis. Inde colligit Doctor, quod scientia infusa per accidens, et acquisibilis in Christo non distinguantur specie. Item quod si Christus, ut vult S. Thomas, habuerit scientiam infusam de omnibus rebus in proprio genere, non potuerit de novo per proprios actus sibi scientiam de iisdem rebus comparare, quia S. Thomas docet duo accidentia solo numero distincta non posse simul in eodem subiecto subsistere, alterutrum enim foret inutile et otiosum ad subiectum informandum et afficiendum: sic, v. g. duae quantitates bipedales forent frustraneae in eadem parte ligni: et subinde cum scientia acquisita, et infusa de rebus naturalibus ex se dumtaxat numerice differant, quia non specificantur a principio per quod obtinentur, sed ab obiectis, idcirco vel falsum est, quod communiter docent Thomistae, duo accidentia eiusdem speciei non posse in eodem subiecto subsistere: vel Christus non habuit scientificam notitiam de rebus naturalibus: vel non potuit aliam propriis viribus scientificam notitiam de rebus ipsis comparare.

Notandum 3. Cognitionem experimentalem in plurimis a scientifica distingui. Primo namque scientifica cognitio cum sit certa, et iugiter perseverans, maxime occupatur circa res universales, et in abstracto consideratas: experientia vero dumtaxat versatur circa res individuales praesentes, et moventes per suam praesentiam ad experimentalem illam sui cognitionem; unde cognitio experimentalis semper est intuitiva. Secundo, cognitio scientifica ex se potest divinitus infundi independenter ab omni prorsus experientia; licet enim experientia ex natura rei conferat ad acquirendam scientiam naturalem; tamen ab illa non omnino ac per se pendet; quia non in illa nititur tamquam in proprio principio, sed solum est veluti quaedam via, qua naturaliter proceditur ab imperfecto ad perfectum: sic Adamus in statu innocentiae multarum rerum scientiam habuit, quas pro illo statu experiri non potuit. Experimentalis vero notitia non videtur posse infundi, sed solum per ipsam experientiam acquiri: tum quia species ad experientiam deservientes pertinent vel ad cognitionem intuitivam praesentium, vel memoriam praeteritorum, vel coniecturam futurorum, ut docet Doctor loco laudato, num. 4. Unde ut formetur vera et certa notitia experimentalis, oportet, quod noverit intellectus rem fuisse iam taliter qualiter illam experitur de facto; quod utique praestare non potest per speciem infusam, quia, ut diximus cum Doctore, species infusa indifferens est ad repraesentandam rem ut existentem, vel non existentem; unde fit quod si infunderetur species experimentalis, ducere posset in falsam cognitionem repraesentando aliquid ut perceptum per sensus, quod ita cognitum non fuisset. Denique, species quibus scientia utitur in sua repraesentatione et cognitione, abstrahunt a tempore, et a precedente aliqua cognitione: at vero species, quae experimento deserviunt, repraesentant rem praesentem, quae sub experientiam cadit cum ordine ad tempus praeteritum, et ad intuitivam, seu sensibilem cognitionem praeteritam; experientia enim est diuturna, et exacta observatio singularium, ex qua certa et constans cognitio colligitur.

His ita praemissis, tria supersunt statuenda: Primum, quod revera Christus habuerit scientiam acquisitam. Secundum, quod illam habuerit sibi a suae formationis exordio divinitus infusam. Tertium, quod illa non fuerit de omnibus omnino rebus in individuo.

Conclusio prima. — PRAETER SCIENTIAM BEATIFICAM ET INFUSAM, CHRISTUS ETIAM HABUIT SCIENTIAM ACQUISITAM. Haec est communis inter Theologos.

Probatur primo auctoritate Scripturae sacrae, Isaiae 7. ubi Propheta faciens sermonem de Christo ait: Antequam sciat vocare Patrem, aut Matrem, accipiet virtutem Damasci, et spolia Samariae: quae verba sic expendit S. Ambrosius in libro De Incarnationis Dominicae sacramento, ubi cum dixisset: Sensus hominis profecit nempe Christus: sicut scriptum est, et Iesus proficiebat aetate, et sapientia, et gratia apud Deum, et homines. Quomodo proficiebat Sapientia Dei? Doceat te ordo verborum, profectus est aetatis, et profectus sapientiae, sed humanae est: ideo et aetatem ante praemisit, ut secundum hominem creders dictum: aetas enim non divinitatis, sed corporis est. Ergo si proficiebat aetate hominis proficiebat, sapientia hominis; sapientia autem sensu proficit, quia a sensu sapientia. Quibus aperte docet Christum aliquam sapientiam, et scientiam per sensus sibi comparasse; quod paulo post probat mox laudato oraculo Isaiae, subditque: Sapientem enim futura et occulta non fallunt: expers autem cognitionis infantia per humanam utique prudentiam, quod adhuc non didicit ignorat. Quibus verbis S. Ambrosius non tribuit Christo simpliciter ignorantiam, cum lib. 5. De Fide, cap. 7. id aperte neget; sed solum tribuit Christo nescientiam oppositam scientiae, quae oritur ab experientia et sensu: concedit igitur Prophetam hic significare aliquam in Christo scientiam sensuum beneficio paulatim acquisitam.

Id insuper idem Propheta luculentius exprimit cum ait ibidem: Butyrum, et mel comedet, ut sciat reprobare malum, et eligere bonum: quae verba sic expendit S. Hieronymus ibidem: Adhuc pannis involutus, et butyro pastus, ac melle, habebit boni malique iudicium, ut reprobans mala eligat bona: non quod hoc fecerit, aut reprobaverit, vel elegerit, sed quod scierit reprobare et eligere: ut per haec verba noscamus infantiam humani corporis divinae sapientiae non praeiudicasse. — Probatur etiam per istud Luc. 2. Iesus proficiebat aetate, et sapientia coram Deo, et hominibus: qui utique profectus non fiebat secundum scientiam infusam, cuius omnimodam plenitudinem ab initio receperat: igitur attendendus est dumtaxat penes scientiam experimentalem; non enim, ut quidam volunt, profectus ille dumtaxat est attendendus secundum apparentiam: quia, ut docet S. Augustinus lib. 83. q. 8, verba Evangelistarum narrantium historias accipienda sunt ut exprimuntur, et subinde verus hic significatur profectus.

Probat Conclusionem Seraphicus Doctor supra laudatus qu. 1. Ex eo quod anima Christi, inquit, debuit esse perfecta, non solum secundum superiorem portionem, verum etiam secundum inferiorem, et secundum partem sensibilem, non tantum quantum ad statum patriae, verum etiam quantum ad statum viae, qui duplex est: videlicet innocentiae et naturae lapsae. Et secundum hoc Christus habuit triplicem cognitionem isti triplici statui convenientem, videlicet cognitionem gloriae, cognitionem naturae integrae, et cognitionem poenalis experientiae, ut de quolibet statu aliquid in se haberet. Rursus, quia perfecta fuit anima Christi, quantum ad cognitionem, non solum respectu cognoscibilium, sed etiam respectu modorum cognoscendi; ideo cum res tripliciter sint cognoscibiles, secundum quod tripliciter habent esse; habent enim esse in Verbo, habent esse in intellectu creato, habent nihilominus esse in proprio genere: ideo ad hoc, quod intellectus animae Christi plenam de rebus cognitionem haberet, res cognovit ista triplici cognitione. Et sic patet, quod anima Christi non tantum habuit cognitionem rerum in Verbo, sed etiam rerum a Verbo; cognitionem, inquam, non tantum simplicis notitiae, verum etiam experientiae. Patet etiam harum trium cognitionum sufficientia, necessitas, et distinctio, quae potest sumi vel ex parte virium, scilicet superioris rationis, interioris, et sensualitatis: vel ex parte statuum, videlicet gloriae, innocentiae, et naturae lapsae: vel ex parte modorum cognoscendi, scilicet in Verbo, in se, et in genere proprio. Et sic patet, quod anima Christi praeter cognitionem, quam habuit in Verbo, habuit cognitionem rerum in se, et in genere proprio; et sic ulterius patet, quod anima Christi, praeter cognitionem, quam habuit in Verbo, habuit aliam cognitionem a Verbo.

Obiicies 1. SS. Patres aperte docent Christum nullatenus revera profecisse, aut habuisse incrementum scientiae, et notitiae interioris, sed ipsius profectum in scientia attendendum esse dumtaxat penes externam manifestationem scientiae, vel divinitatis. Sic Athanasius in oratione 4. contra Arianos, ubi etsi primum veram videatur agnoscere scientiae progressionem in Christo; subinde tamen id diserte negat; ait enim: Corporis igitur proprius ille profectus, etenim proficiente ipso, proficiebat in eo divinitatis apud illos, qui intuebantur, ostensio: quanto autem magis divinitas aperiebatur, tanto copiosius augebatur apud omnes homines. Quibus significat profectum istiusmodi in eo consistere, quod evidentiora dabat signa divinae sapientiae ac virtutis; unde subdit: Quis est ille, qui dicitur profectus, nempe ut dixi Deificatio illa est, et gratia hominibus a sapientia communicata, cum in ipsis peccatum, et insita corruptela deleretur ad similitudinem, et cognitionem Verbi: sic enim augescente secundum aetatem corpore, augebatur etiam in eo divinitatis ostensio, palamque monstrabatur omnibus templum ipsum esse Dei, ac Deum in corpore. Ad idem scribit S. Gregorius orat. 25. Ille, inquit, Christus proficiebat ut aetate, ita sapientia et gratia; non quod incrementum ista caperent, quid enim id, quod ab initio perfectum extitit, posset esse perfectius? Sed quod paulatim aperirentur, ac sese proderent. Hoc etiam uberrime declarat S. Bernardus Homilia 2. super Missus est, ubi demonstrat nullum perfectionis incrementum in anima Christum habuisse, ait enim: Neque minus habuit sapientiae: vel potius non minor fuit sapientia Iesus conceptus quam natus, parvus quam magnus: sive ergo latens in utero, sive vagiens in praesepio, sive grandiusculus interrogans Doctores in templo, sive iam perfectae aetatis docens in populo, aeque perfecte plenus fuit Spiritu sancto; nec fuit hora in quacumque aetate sua, qua de plenitudine illa, quam in sui conceptione accepit in utero, vel aliquid minueretur, vel aliquid eidem adiiceretur: sed a principio perfectus, a principio, inquam, plenus fuit spiritu sapientiae et intellectus, spiritu consilii et fortitudinis, spiritu scientiae et pietatis et spiritu timoris Domini. Mox illud Evangelistae de profectu Christi declarans: non secundum quod erat, sed secundum quod apparebat, intelligendum est: non quia videlicet aliquid ei novum accideret, quod ante non haberet; sed quod accidere videretur, quando volebat ipse, ut videretur. Tu homo cum proficis, non quando, nec quantumvis proficis; sed te nesciente tuus moderatur profectus, tua vita disponitur. At vero puer Iesus, qui disponit tuam, ipse disponebat et suam; et quando volebat, et quibus volebat sapientior: quando et quibus volebat sapientissimus: quamquam in se numquam esset nisi sapientissimus: similiter et cum semper plenus omni gratia fuisset, sive quam apud Deum, sive quam apud homines habere deberet, pro suo tamen arbitrio eam nunc plus, nunc minus ostentabat, prout cernentium vel meritis congruere, vel saluti expedire sciebat*. Haec S. Bernardus.

Respondeo SS. Patres nihil aliud velle, quam quod Christus Dominus nullum habuerit sapientiae et scientiae incrementum penes divinitatem, sed dumtaxat penes humanitatem: ut diserte explicat Rupertus lib. 1. In Genesim, cap. 21. ubi locum Isaiae 11. tractans, in quo dicitur super Christum requievisse spiritus sapientiae et intellectus, sic scribit: Quia ille in quem haec dicuntur, cum non tantum homo, sed et Deus sit, licet secundum humanitatem sapientia, aetate, et gratia profecerit, attamen secundum id quod est et erat Deus, nullum profectum habuit. Unde etiam S. Athanasius loco laudato in obiectione, dicit quod si quis pertinacius obluctetur, ut profectum illum in sapientia et aetate verum esse contendat, id eatenus concedendum esse dicit, ut non de divinitate ipsius, sed de humana natura istud dici existimetur. Tamen tamen, inquit, si contentiosius in eo perseverant, quod Christus interrogaverit, audiant a nobis, nullam in divinitate ignorantiam esse, carnis vero esse proprium ignorare.

Vel dico SS. Patres eo modo esse intelligendos, quo dicemus in sequenti Conclusione, nempe Christum Dominum omnia novisse per scientiam infusam, etiam naturalia; nihilominus eorum aliqua adhuc cognoscere potuisse per scientiam experimentalem, non quidem habitualiter, sed actualiter.

Obiicies 2. Superfluum est facere per plura, quod sufficienter fieri potest per pauciora: sed Christus per solam scientiam infusam, non solum sufficienter, sed longe perfectius, cognoscebat id omne quod per scientiam acquisitam nosse posset: igitur haec in ipso fuit frustranea.

Nego minorem: ad perfectionem enim intellectus Christi spectat non solum omnia obiecta cognoscere, sed etiam secundum omnem modum, quo cognoscibilia sunt; unde cum aliter res, maxime sensibiles, possint cognosci per phantasmata ab ipsis abstracta, quam per species a Deo infusas; hinc est, quod sicut in anima Christi praeter scientiam beatam, qua res in Verbo contemplatur, admittitur scientia infusa, per quam illas extra Verbum cognoscat, eo quod utroque hoc modo sint cognoscibiles, ita quia res naturales non solum per species a Deo infusas, sed etiam per eas, quae a phantasmatibus abstrahuntur, cognosci possunt, idcirco hic cognoscendi modus in Christo esse asserendus, utpote cum sit maxime connaturalis animae Christi quatenus coniunctae humano corpori.

Obiicies 3. Scientia acquisita incompossibilis est cum visione beatifica, ut colligitur ex illo 1. ad Cor. 13. Sive prophetiae evacuabuntur. sive lingua cessabunt, sive scientia destruetur: quod maxime intelligitur de scientia acquisita et comparata per phantasmata: sed Christus habebat scientiam beatificam: ergo non potuit habere scientiam acquisitam.

Respondeo primo, ut iam alias diximus, Apostolum intelligendum esse de destructione scientiae non penes habitum, sed penes actum, et exercitium spectans ad aliorum instructionem. Secundo, dico, quod etsi intelligendus esset Apostolus de scientia acquisita, significaret dumtaxat, quod in statu beatitudinis ut anima separata a corpore cognoscat per scientiam acquisitam, non habebit opus sese convertendi ad phantasmata.

Conclusio secunda. — PROBABILIUS EST CHRISTUM NOVISSE QUIDDITATES RERUM NATURALIUM AB INSTANTI SUAE CONCEPTIONIS PER HABITUM SIBI INFUSUM, QUEM POTUISSET PROPRIIS ACTIBUS COMPARARE, NISI ILLUM PER INFUSIONEM OBTINUISSET: NIHILOMINUS ALIQUA DE NOVO POTUIT COGNOSCERE COGNITIONE INTUITIVA, ET EXPERIMENTALI.

Haec, ut mihi videtur, genuina est Subtilis Doctoris doctrina, quantum ad utramque partem, ut constabit infra.

Prima autem pars probatur primo auctoritate SS. Patrum, qui Christo omnimodam scientiae plenitudinem etiam infanti tribuunt, negantque ipsum, etiam puerulum, aliquid nesciisse. Sic S. Augustinus lib. 2. De peccatorum meritis, et remissione, c. 29. ubi docet nullam in eo infante quidem ignorantiam extitisse, uti nec alios inquietos motus originalem redolentes culpae maculam: Quam plane ignorantiam, inquit, nullo modo crediderim fuisse in Infante illo, in quo Verbum caro factum est, ut habitaret in nobis, nec illam ipsius animi infirmitatem in Christo parvulo fuerim suspicatus, quam videmus in parvulis. Hanc veritatem luculenter tradit Eulogius Alexandrinus Patriarcha in lib. adversus Agnoitas, ubi copiose, eruditeque hanc quaestionem tractans ait: Neque secundum divinitatem, neque secundum humanitatem affirmare in illo ignorantiam extitisse, periculosae temeritatis est expers: cuius librum laudat et approbat S. Gregorius lib. 8. epistolarum, epist. 12. quam ad ipsum scripsit: Quia, inquit, in doctrina vestra impugnans haereticos, qui dicuntur Agnoitae, fuit valde, quod admiraremur, sed autem displiceret non fuit. Eadem veritas constat ex SS. Patribus in prima obiectione superioris Conclusionis laudatis; illi namque constanter affirmant nullam in Christo, etiam ut homine, aliquando ignorantiam extitisse; sed necessum fuisset illum plura ignorare, si rerum naturalium, quae per studium et laborem addisci possunt et cognosci, non habuisset sibi infusam scientiam: igitur illam revera habere dicendus est.

Probatur etiam ratione. Primo, quidem ea, qua usus est S. Damascenus lib. 3. De fide, cap. 22. ubi probat Christum revera nequidem secundum humanitatem potuisse habere ullum incrementum scientiae, propter intimam illius coniunctionem cum Verbo. *Nam si vere caro est coniuncta Deo Verbo, ab ipso existendi primordio; vel potius in ipso extitit, et hypostaticam cum illo identitatem habuit; qui fieri potuit, ut non perfecte omni sapientia, et gratia locupletata sit? Non ut ipsa gratiam participaret, neque ut ex gratia in communionem admitteretur eorum, quae ad Verbum pertinent: sed ea potius ratione, quod propter unionem hypostaticam, humanis ac divinis omnibus unius Christi propriis factis (quandoquidem Deus idem et homo simul erat) illa ipsa caro gratiam, et sapientiam, plenamque bonorum omnium copiam in mundum fontis instar exundaverit. Ex quibus sic ratiocinari licet: Christus ratione suae unionis ad Verbum debuit habere plenam bonorum omnium copiam, et subinde sapientiam ab eo instanti, quo ipsius humanitas fuit unita Verbo: at si non habuisset per infusionem scientias omnes naturales, quae studio et labore comparari possunt, non habuisset plenam bonorum omnium copiam: igitur ex tunc illas habere debuit.

Confirmatur: unio hypostatica ex sua dignitate postulat, ut natura assumpta sit in primo instanti perfecta omni perfectione naturali non repugnante suo statui: atqui scientiae naturales sunt quaedam perfectiones intellectus humani, nec repugnant statui Christi; quia si repugnarent, maxime vel ex defectu usus rationis, vel quia intellectus dependet a phantasmatibus et speciebus possibilibus, ut utatur scientia naturali, quae per acquisitionem comparari potest: sed ex neutro capite repugnant scientiae naturales Christo ab instanti suae formationis. Non quidem ex primo capite, quia, ut constat ex laudatis Sanctis Patribus, Christus etiam in utero matris perfectum habuit rationis usum, idcirco Ieremias cap. 31. ipsum adhuc in utero matris existentem virum appellat: Mulier, inquit, circumdabit virum: quae verba sic exponit S. Hieronymus: Iuxta incrementum aetatis, inquit, per partus tempora, et infantiam proficere videtur sapientia et aetate: sed perfectus vir intra femineo solitis mensibus continebatur. Vel ut supra dicebat S. Bernardus, Non minor fuit sapientia Iesu, conceptus quam natus, parvus quam magnus, etc.

Reponunt aliqui Thomistae cum Caietano, quod quamvis Christus non habuerit sibi infusas omnes scientias naturales ab initio suae formationis: tamen facili negotio potuit eas comparare, ratione acuminis ingenii, quo praeceteris hominibus excellebat, et quo poterat comprehendere naturas rerum, ita ut cognito caelo, v. gr. cognosceret omnes effectus illius, et cognito uno individuo cognosceret alia.

Contra, quantumvis aliquis excellat ingenio, non potest rerum naturalium brevi tempore notitiam sibi comparare: tum quia excedit naturales ingenii vires, ut viso uno, aut altero individuo, possit aliquis colligere, quid sit sentiendum de aliis; cum multa individua reperiuntur sibi similia, ut experientia constat circa medicinam pro morbis curandis; quippe pro diversa hominum complexione, ad eumdem morbum curandum diversa sunt adhibenda remedia. Adde quod scientia humana non possit comparari, nisi dependenter a sensibus et phantasmatibus: quare cum omnes res et effectus non occurrerint sensibus Christi, imo nec plures potuerint occurrere, nisi diuturno temporis successu, non videtur quomodo Christus potuisset propriis actibus earum notitiam sibi comparare.

Reponunt iterum, rerum naturalium phantasmata ad hanc scientiam necessaria, maxime earum, quae communiter non occurrunt, fuisse ab Angelis repraesentata sensibus et phantasiae Christi.

Contra, non apparet quomodo tam diversa sensibilia, et tam multa potuerint ab Angelis applicari sensibus Christi: phantasmata autem non possunt Angeli infundere, quia ut communiter docent Theologi, solum possunt producere motum localem, et movere phantasmata antea producta, et applicare activa passivis. Addit Isambertus, quod longe facilius sit recurrere ad simplicem infusionem pro acquisitione eiusmodi scientiarum, quam ad tantam congregationem obiectorum factam ministerio Angeli; tum etiam, quia has scientias debent admitti in Christo Domino multo perfectiores, quam in quovis puro homine: at ex nuda subministratione aliquorum obiectorum singularium, facta per Angelum ex singulis speciebus, haec scientia non potest, ex vi etiam acutissimi ingenii, comparari brevi aliquo tempore in statu tam perfectissimo, in quanto fuit acquisita ab aliquo singulari homine, v. g. Aristotele, per disciplinam fundatam in longa experientia et magno studio eruditissimorum hominum, praesertim cum singula individua non semper ita repraesentent proprias differentias, ut sine errore possint cognosci: ergo cum Christus Dominus debuerit habere has scientias perfectas in tota latitudine obiectorum, nec sit deterioris conditionis, quam primus noster parens, nec potuerit illas habere aliter quam per infusionem, habuit omnes illas de facto per infusionem.

Probatur secundo: Christus non debuit esse minus divinis charismatibus et donis illustratus, quam Adamus, utpote qui venerat prioris Adami damna resarcire: sed Adamus ab initio suae formationis habuit sibi infusam cognitionem omnium rerum naturalium: igitur etiam Christus habere debuit.

Reponunt Thomistae negando paritatem, et rationem disparitatis triplicem cum caeteris profert Gonetus:

Primo quidem, quod cum Adamus fuerit conditus a Deo in aetate perfecta, ut caput et Doctor generis humani, statim haberet illas scientias, quae in homine illius aetatis essent necessariae ad illa munia exercenda: Christus autem licet sit caput ac Doctor totius Ecclesiae, atque omnium Dominus, quia tamen genitus fuit in aetate infantili, ita ut non statim ut vir perfectus in hoc mundo conversaretur; non opus fuit, ut scientiam suapte natura acquisibilem, per infusionem ab initio reciperet; sed paulatim, ut caeteri homines, per sensus eam sibi comparare debuit. Secundo, Adamus datus est Doctor toti generi humano in naturalibus, et ideo oportuit, quod a principio suae productionis haberet omnes scientias naturales, sicut et quod statim esset perfectus homo, quantum ad corporis quantitatem et dispositionem: at Christus datus fuit Doctor mysteriorum gratiae, non rerum naturalium. Dicit enim Apostolus 1. Cor. 15. Primus homo de terra terrenus, secundus homo de caelo coelestis. Et ipsa veritas ait Ioan. 3. Qui de terra est, de terra loquitur, qui de caelo venit, super omnes est, et quod vidit et audivit, hoc testatur, et ideo oportuit, ut Christus statim haberet scientiam infusam mysteriorum gratiae, non vero scientiam per se acquisibilem rerum naturalium, sicut neque perfectam corporis quantitatem. Tertio, Adamus visione beatifica carebat, et mox a creatione privandus erat scientia per se infusa; unde conveniens fuit, ut statim ab initio naturalem scientiam infusam per accidens reciperet, non modo iuxta mensuram proportionatam aetati, in qua a Deo conditus est, sed etiam quantum ferebat necessitas, qua et ipse, et omnes eius posteri laborassent, nisi eo Dei beneficio liberaliter fuisset praeventus; at in Christo nulla talis necessitas extitit, et fulgens ei scientia beata atque infusa abunde supplere potuit omnem usum scientiae infusae per accidens.

Verum haec tres responsiones non solvunt vim argumenti, nec sufficientem disparitatem adstruunt. Non quidem prima, nam licet Christus a primo suae formationis exordio non habuerit aetatem perfectam, tamen revera virilem habebat animum, et erat vir, iuxta praefatum Ieremiae vaticinium, hoc est, virile, et ut hominem decet, habebat perfectum rationis iudicium, ut docet S. Hieronymus: ergo cum naturales scientiae maxime deceant hominem pro eo statu vel tempore quo perfectum habet iudicium rationis, maxime conveniens fuit, ut etiam pro illo tempore anima Christi scientiis naturalibus illustraretur, unde cum tunc non posset illas acquirere propriis actibus, necessarium fuit, ut illas haberet per infusionem.

Secunda pariter ratio disparitatis est nulla, quamquam enim Christus destinatus fuerit, ut esset Doctor gratiae et iustitiae, non vero scientiarum naturalium, inde non sequitur, quod ipse non debuerit habere perfectam notitiam de rebus naturalibus: tum quia res naturales maxime deserviunt ad notitiam rerum spiritualium: siquidem, ait S. Paulus ad Rom. 1. Invisibilia Dei per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur, etc. unde earum notitia Christus opus habebat, ut mysteria regni Dei nota faceret per similitudines et parabolas, quibus frequentissime utitur in Evangelio, a rebus et scientiis naturalibus desumptas: tum quia, ut diximus, illae scientiae naturales maxime deserviebant ad illustrandum Christi animum.

Ad tertiam dico, perinde esse ad cognitionem rerum naturalium, quod Christus habuerit scientiam beatificam et infusam, sicut enim praeter scientiam beatificam necessaria fuit in eo infusa per se, qua res in entitate suas supernaturales, et quae humano studio cognosci non possunt, ipse cognosceret in proprio genere, ita praeter illam infusam per se, necessarium fuit, ut haberet etiam scientiam infusam per accidens, qua res naturales, quarum cognitio potest acquiri, apprime et peritissime nosset.

Probatur tertio: Christus habuit per infusionem virtutes morales, quae conducebant ad illustrandam et perficiendam ipsius voluntatem: ergo pari ratione debuit habere virtutes intellectuales, seu naturales scientias, sibi divinitus infusas. Antecedens constat ex dictis. Consequentia probatur a paritate rationis, quia carentia scientiarum naturalium non minus derogat perfectioni animae Christi, quam carentia virtutum moralium.

Negant paritatem Thomistae, et rationem disparitatis duplicem profert Gonetus, quarum prima est, quod scientiae naturales non reddunt subiectum bonum simpliciter, sed tantum secundum quid; ac proinde ex illarum carentia non constituitur non bonum simpliciter in aliquo ordine; ex quo ulterius sit non plus derogari perfectioni Christi per carentiam scientiarum naturalium ad tempus, quam ei accrescat ex connaturali illarum acquisitione; cuius oppositum in virtutibus acquisitis contingit, ut ex supra dictis constat. Secunda ratio discriminis, quam proferunt, est quia, si scientiae per se acquisibiles fuissent humanitati Christi per accidens infusae a primo instanti suae conceptionis, intellectus agens animae Christi perpetuo mansisset privatus suo proprio munere, et officio, quod est abstrahere species intelligibiles a sensibus, illustrando phantasmata, ut docent Philosophi in libris De Anima: erat autem magnum inconveniens, quod aliqua potentia maneret in anima Christi perpetuo privata actu proprio et sibi connaturali. Ex hoc vero, quod Christus receperit per infusionem omnes virtutes morales a primo instanti suae conceptionis, non sequitur synderesin, vel aliam potentiam animae Christi fuisse in eo otiosam, et perpetuo privatam suo proprio munere, quia potentiae animae Christi, virtutibus illis semel informatae, actus eiusdem speciei circa materias virtutum moralium produxerunt, quos per virtutes morales a se comparatas elicuissent. Haec Gonetus.

Contra primo, eo modo, quo virtutes morales conferunt ad perfectionem voluntatis, ita et intellectuales ad perfectionem intellectus: ergo sicut Christus diceretur imperfectus in genere moris, si non haberet omnes virtutes morales, ita diceretur imperfectus in ratione intelligentis, si non haberet omnes virtutes intellectuales. Adde quod prudentia est una ex virtutibus moralibus: sed prudentia perfecta, cum consistat in practica cognitione, supponit perfectam cognitionem speculativam, non tantum primorum principiorum, sed etiam universalium conclusionum, a quibus iudicium in singulis eventibus pendet: ergo habuit moralem scientiam eorum omnium, et consequenter habuit caeteras scientias, non enim ad alias erat magis impeditus, neque una scientia potest sine consortio aliarum esse omni ex parte perfecta. Sunt enim quodammodo connexae, sicut virtutes.

Nego pariter secundam rationem disparitatis, nam ut observat Doctor d. 14. q. 3. n. 3. intellectus agens fuit in Adamo, et in Beatis remanet, nec tamen dicitur in eis frustraneus, licet non abstrahat species a phantasmatibus: sicut nec nutritiva, augmentativa, et generativa in Beatis corporibus facultates dicuntur frustraneae, quamquam illae facultates nullum actum, nullamque operationem exerceant; quippe non solum ordinantur ad operationem sibi congruam, sed etiam ad naturae humanae integritatem: igitur pari ratione Christus Dominus potuit habere intellectum agentem, et passibilem, quatenus conducebat ad naturae humanae integritatem, et vim habebat cudendi species intelligibiles deservientes ad rerum naturalium notitiam, si aliunde istam notitiam non habuisset. Adde quod intellectus agens deservire poterat ad excipiendas et formandas species deservientes ad experimentalem cognitionem, in qua Christus poterat proficere.

Nec valet reponere cum Caieto, quidem non semper ex carentia propriae operationis alicuius potentiae recte deduci eam esse in suo subiecto frustraneam, sed duntaxat ex carentia operationis pro statu, et tempore, quo debetur. Unde non debebatur intellectus agens Adamo pro statu primae creationis, quia cum formatus fuisset perfectus tam secundum animam, quam secundum corpus, non habuit opus ipso intellectu agente, quo crescit et perficitur intellectus in scientia, abstrahendo species a phantasmatibus; unde licet tali operatione caruerit, tamen intellectus agens non fuit in eo frustraneus. Idem dicit de Beatis, quia, inquit, non sunt in statu acquirendi scientiam, unde licet non careant intellectu agente, tamen in ipsis intellectus non dicitur frustraneus. Haec, inquam, responsio nulla est: tum quia supponit pro certo, quod in controversiam movetur; nempe quod Christus non fuerit productus undecumque perfectus secundum intellectum, sicut Adamus; hoc enim contendimus, quod ipse cum caeteris

Thomistis negat absque fundamento: tum quia nulla facultas censetur frustranea pro quocumque statu, licet non producat suum actum, quia iam aliunde productus est, nam, ut inquit Doctor mox laudatus, potentiae pro quocumque statu non dicuntur inutiles et frustraneae, quae ex se habent vim producendi suum actum et effectum, nisi illum ab alia causa iam productum haberent. Sic v. g. augmentativa facultas non potest sese exercere in accretione corporis Beati, sicut nec potuit in Adamo, quia corpus Adami, et Beatorum divinitus habuit productum perfectum statum accretionis, cui nihil fuit, quod iusto adiiceretur: sufficit igitur, ut Christus dicatur habuisse intellectum agentem, quod intellectus ille ex se fuerit capax ad producendam notitiam scientificam de rebus naturalibus, si Deus ipsi illam non indidisset.

Obiicies 1. Omnes illas Scriptura et SS. Patrum auctoritates, maxime vero auctoritatem S. Ambrosii docentis, quod Christus profecerit secundum scientiam a sensibus acceptam: ergo revera Christus acquirere potuit scientiam a rebus naturalibus proprio studio et labore.

Respondeo illas auctoritates explicari de profectu notitiae experimentalis acquisita, qua utique dependebat a sensibus, et in dies ad occursum obiectorum fiebat maior in ratione experimentalis notitiae; non vero secundum rationem verae scientiae; Christus enim iam aliunde perfectam habebat illam sibi infusam scientiam de rebus naturalibus. Dicitur autem in ista notitia profecisse, quemadmodum medicus v. g. qui iam perfecte cognoscens remedii a se confecti virtutem per suam scientiam theoreticam, dicitur eiusmodi virtutem melius cognoscere, dum illam in seipso experitur, et verum esse comprobat. Adde quod si profectus ille Christi accipiatur secundum veram et perfectam scientiam, poterit intelligi eo modo, quo explicant caeteri SS. Patres, nempe de profectu secundum manifestationem exteriorem et sensibilem illius scientiae, cuius plenitudinem Christus habebat.

Obiicies 2. Christus ut viator debuit habere scientiam eo modo quo viatorem decebat: sed statum viatoris decet, ut acquirat scientiam multis actibus et experientiis: igitur pari modo illam Christus obtinere debuit.

Respondeo primo, negari posse maiorem: quamquam enim revera Christus fuerit viator, attamen cum simul esset comprehensor, et hypostatice eius humanitas unita Verbo, hinc multo ampliores et nobiliores praerogativas, quam caeteri viatores, habere debuit. Unde sicut habuit scientiam infusam de rebus naturalibus, et intellectum, ac voluntatem expeditam ad operationem ab instanti suae formationis, quod caeteris viatoribus non competit, hinc etiam potuit habere scientiam acquisitam alio modo, quam caeteri viatores.

Respondeo secundo cum Doctore supra laudato num. 8. distinguendo minorem: Cognitio intuitiva, et experimentalis competens viatori, est ex multis actibus et experientiis, transeo: cognitionem abstractivam comparari per multos actus, et experientias, nego: haec enim potest haberi per scientias infusas et abstractivas. Christus priorem sibi comparavit per proprios actus, non vero posteriorem.

Instabis: Christus non solum debuit habere scientiam, sed debuit illam habere secundum proprium et connaturalem modum, quo haberi potest; sic enim non solum est perfectus per diversas scientias atque perfectiones, verum etiam et diversis modis: igitur sicut habuit scientiam beatam secundum modum proprium illius, scilicet permanentem et non tantum transeuntem, ut forte aliqui viatores habuerunt, et sicut habuit scientiam per se infusam, secundum modum proprium illius, scilicet per infusionem, ita scientiam humanam, seu natura sua acquisibilem habere debuit modo humano, scilicet per acquisitionem.

Distinguo antecedens: habere debuit modo connaturali, si perfectiori modo eam aliter habere non potuerit, concedo: secus, nego. At perfectius est habere scientias ab instanti conceptionis per infusionem, quam illas diuturno labore comparare: igitur longe praestantius fuit Christo habere scientias per infusionem, quam illas paulatim acquirere.

Urgebis. Praestantius est habere scientiam per acquisitionem, quam per infusionem, tam ex parte scientiae, quam ex parte scientis: ergo praetaxata solutio nulla. Patet antecedens: ex parte quidem scientiae; quoniam scientiae acquisitio est talis scientiae generatio per se, infusio autem est scientiae generatio per accidens; similiter ex parte scientis, nam ut docet Aristoteles 1 Ethic. c. 5. ex Hesiodo, Optimus ille quidem est ex se se, qui omnia novit: igitur, etc. — Nego subsumptum: nam simpliciter et absolute loquendo, perfectius est numquam caruisse aliqua scientia sibi convenienti, etiamsi a solo Deo recipienda sit, quam aliquandiu illam non habere, ut per proprios actus obtineatur, maxime cum hic modus obtinendi scientiam nihil perfectionis addat. Adde quod ex Suare d. 30. sect. 2. quacumque ratione Christus hanc scientiam infusam habuerit, a se illam habere dicendus est, non tamquam adventitiam, sed tamquam proprietatem connaturalem ratione unionis, sicut de gratia et aliis donis in superioribus dictum est. Quod secundo ita declaratur et confirmatur; quia si Christus assumpsisset humanam naturam in statu per se debito unioni sine defectibus, quos propter nostram redemptionem in corpore assumpsit, sine dubio assumpsisset illam perfectam hac scientia, sicut reliquis perfectionibus: ergo et nunc de facto ita illam assumpsit cum hac perfectione ex illo principio, quo carentia huius scientiae neque est necessario coniuncta cum corpore passibili, nec per se confert ad finem redemptionis.

Obiicies 3. Christus erat discursivus: ergo mediante discursu poterat de novo aliquas conclusiones scientificas cognoscere, et sibi scientiam comparare. — Respondet Doctor mox laudatus, discursum non semper efficere, ut aliquis cognoscat conclusionem, quam ante non sciverit, sed ut cognoscat actu, quod ante habitualiter novit. Unde si Christus non cognosceret omnes res naturales in proprio genere, posset sibi per discursum comparare notitiam rerum ignotarum, secus vero cum illam notitiam sibi haberet infusam. Deinde posset Christus cognoscere conclusionem scientificam, licet praehabuerit notitiam quidditativam terminorum, quam notitiam Aristoteles scientiam appellat, licet, inquit Doctor, proprie non sit habitus conclusionis.

Obiicies 1. Doctor Subtilis loco laudato num. 6. aperte docet, quod Christus profecit in cognitionem rerum naturalium; ait enim:

Illa cognitio intuitiva in genere proprio actualis vel habitualis non potest dari illi animae de omnibus; et quoad hoc necesse est dicere, > quod profecit, sicut et alia anima, quia alia et alia obiecta alio et alio modo cognovit, etc.

Respondeo Doctorem nihil aliud velle, quam quod Christus non cognoverit omnia per scientiam intuitivam mediantibus speciebus infusis, immo quod nec etiam noverit contingentia, quia species infusae cum aeque repraesentent rem absentem, ac praesentem, et illam semper eodem modo exhibeant, non possunt deservire ad cognitionem certam et intuitivam rerum contingentium et praesentium: unde necessum fuit, quod Christus res contingentes vel noverit in Verbo, vel earum scientiam acquisierit. Unde colligit Doctor, quod ut Christus haberet scientiam intuitivam et experimentalem de rebus, necessum fuit, ut illam sibi compararet per proprios actus, et per phantasmata ac species desumptas ex sensibus:

Quia, inquit ibidem, de re praesente non tantum relinquitur species sensibilis in phantasia, sed aliqua in potentia memorativa, et illae potentiae cognoscunt obiectum sub alia, et alia ratione: nam una cognoscit obiectum secundum se absolute, apprehendendo quidditatem eius; alia apprehendit obiectum, ut in praeterito apprehensum, ita quod apprehensio praeterita est immediatum obiectum, et obiectum immediatum illius apprehensionis praeteritae est obiectum mediatum recordationis. Ita, etiam praesente aliquo sensibili sensui potest virtute illius causari in intellectu duplex cognitio; una abstractiva, qua intellectus agens abstrahit speciem quidditatis, ut quidditas est, a specie in phantasmate, quae repraesentat obiectum absolute, non ut existit hic, et nunc, vel tunc: et alia potest esse in intellectu cognitio intuitiva, quae cooperatur intellectui, et ab hac potest derelinqui habitualis cognitio intuitiva importata in memoriam intellectivam, quae sit non quidditatis absoluta, sicut fuit alia, sed cogniti, ut existentis, quando in praeterito apprehendebatur, ut praeteriit. Hoc modo Christus per experientiam didicisse dicitur multa, hoc est per cognitiones intuitivas, id est illorum cognitorum, quantum ad existentiam, et per memorias derelictas ab eis.

Ita Doctor. Quibus aperte docet, quod equidem Christus profecerit in scientia experimentali et intuitiva, non vero habituali, et abstractiva.

Corollaria. — Ex his collige primo per scientiam acquisitam Christum novisse quidditates omnium rerum existentium; nam species et quidditates sunt numero finitae, et consequenter facili negotio poterant omnes ab intellectu Christi percipi, imo novit etiam nobilissima totius rerum universitatis individua: cetera autem, quorum notitia non maxime conducebat ad illius scientiae dignitatem, non est inconveniens asserere ipsum per illam scientiam acquisibilem sibi insitam non novisse, sed dumtaxat per scientiam experimentalem, vel intuitivam.

Collige secundo. Ipsum non habuisse notitiam illam de rerum quidditatibus per species universales, quas sibi successu temporis acquisierit, ita quod simul, et semel duplicem de rebus habuerit cognitionem acquisibilem: unam quidem per accidens infusam, alteram vero proprio studio, et labore comparatam, ut vult S. Thomas: quia, ut subtiliter arguit Doctor argumento ad hominem, duo accidentia eiusdem speciei, et solo numero distincta non possunt esse in eodem subiecto secundum doctrinam S. Thomae, sed notitia infusa per accidens, et acquisita per se, de uno et eodem obiecto specie, sunt duo accidentia eiusdem speciei, et solo numero distincta; quia vel sunt species, vel similitudines illius obiecti, quarum una est habita per infusionem, et alia comparata per acquisitionem, vel habitus, qui non plus distinguuntur, quam species: ergo non possunt in doctrina S. Thomae dari scientia infusa et acquisita de uno obiecto in eodem intellectu: at secundum S. Thomam erat iam in intellectu animae Christi scientia infusa quidditatum non solum omnium supernaturalium, verum etiam naturalium: ergo in ipso intellectu non est admittenda earumdem quidditatum scientia acquisita.

Dicent forte Thomistae, distingui scientiam infusam, et notitiam acquisitam de eodem obiecto, sicut distinguuntur scientia matutina, et respertina, seu scientia in Verbo, et in genere proprio: possunt autem dari de eodem obiecto specie scientiae matutina et vespertina: ergo et scientia infusa et acquisita. — Verum respondet Doctor, disparem longe esse rationem, quia scientia matutina, et scientia vespertina comparantur per diversa media, seu per diversas rationes: matutina nimirum per Verbum, quod est obiectum cognitum, et ratio cognoscendi: respertina vero per propriam similitudinem creatam infusam, vel acquisitam, quae non est obiectum cognitum, sed solum ratio cognoscendi: at scientia infusa et acquisita, quas admittit S. Thomas de uno et eodem obiecto specie, nec penes obiectum, nec penes rationem qua, nec penes rationem sub qua, nec penes rationem per quam distinguuntur, sed penes varias causas efficientes dumtaxat, quae non sufficiunt ad constituendam distinctionem specificam inter aliquos effectus: ideo quantumvis de uno specie obiecto dari possint notitia matutina et vespertina, tamen dari non possunt scientia infusa et acquisita. Confirmantur haec omnia: nam si duae cognitiones eiusdem plane speciei essent in Christo, vel utraque esset imperfecta, vel utraque perfecta, vel saltem alterutra: dicere autem ambas imperfectas est ponere imperfectionem in cognitionibus Christi sine necessitate: ponere vero utramque perfectam, est dicere alteram quoties obiectum aliquod perfecte cognoscitur, esse superfluam, quia quando cognoscitur quantum est cognoscibile per aliquam cognitionem superfluit alia cognitio, quae postmodum datur de eodem obiecto. Dicere tandem aliquam illarum esse perfectam, aliam imperfectam, hoc videtur gratis dici, quia utraque probari potest esse perfecta in genere suo.

Colligit tandem. Christum nihil didicisse, nec ab hominibus, nec ab Angelis: Primo, quia non fuit conveniens eum doceri ab illis, quorum est Doctor, et non discipulus: atqui Christus erat hominum et Angelorum Doctor, et non discipulus. Secundo, ille proprie discit, qui cum aliquid ignoraret, eius notitiam accepit a scientia, et cum non habeat ex se principium sufficiens, acquirit species dependenter a conceptu magistri per eum sibi explicato, qui velut quoddam lumen illum illuminat et determinat: Christus autem non illuminabatur ab Angelis, neque ab hominibus: sed cum ab eis aliquid audiebat, habebat se instar praecceptoris, cui discipulus ex libro legit ea, quae sciebat.

Dices. Acquirere scientiam ab homine docente, videtur esse nobilius, quam acquirere illam a rebus sensibilibus: quia in anima hominis docentis sunt species intelligibiles in actu; in rebus autem sensibilibus sunt species intelligibiles solum in potentia: sed Christus accepit scientiam acquisitam a rebus sensibilibus. — Respondeo: dignius esse accipere scientiam a rebus sensibilibus, quam ab homine: Primo. quia creaturae sensibiles sunt velut Dei voces, ideoque ab eis abstrahere species est doceri per Deum: secundo, quia scientia, quae habetur ex rebus sensibilibus, acquiritur per modum inventionis absque alterius adiumento, et ex propriis viribus: quae autem ab hominibus, acquiritur ex adiumento docentium.

Dices 2. Quilibet audiens sermonem significativum alicuius, potest cognoscere quod nescit: ergo Christus potuit addiscere ab hominibus quae secundum hanc scientiam nesciebat. — Respondeo. antecedens verum esse, nisi eo ipso tempore, quo audit, alio modo cognoscat illud de quo audit, vel tempore antecedenti cognoverit: ita vero se habet Christus, qui cum per scientiam acquisitam cognoverit omnia, quae secundum locum, et tempus conveniebat illum non ignorare, ex consequenti ab hominibus non norit, sed per experientiam, atque ministerio sensuum, statim ac cognosci ab eo conveniens fuit.

Dices 3. Luca 22. habetur, quod Christo in horto apparuit Angelus confortans eum: sed confortatio fit per verba confortatoria docentis, iuxta illud Iob 2. Ecce docuisti plurimos, et manus lassas roborasti, vacillantes confirmaverunt sermones tui: ergo Christus ab Angelis edoctus est. — Respondeo, dubitatum aliquando fuisse de veritate huius historiae a Catholicis nonnullis, ut patet ex S. Hilario lib. 10. De Trinit. et Hieronymo lib. 1. Contra Pelagianos, qui scribunt, quod suis temporibus in Graecis, et Latinis codicibus non inveniebatur. Et Epiphanius ipse in Anchorato, testis est ex orthodoxis et piis nonnullos simplici zelo, sed non secundum scientiam, illam historiam e suis codicibus erasisse, quia timebant ne tareret Arianis. Assenserunt illis Anabaptistae. Verumtamen certa esse debet, maxime a tempore Concilii Tridentini, cuius haec est definitio, sess. 4. Siquis autem libros istos integros cum omnibus suis partibus prout in Ecclesia Catholica legi consueverunt, et in vetere vulgata editione habentur, pro sacris Canonicis non susceperit, anathema sit. Et certe Epiphanius loco citato, et Augustinus lib. 3. De consensu Evangelistarum, cap. 4. hunc locum Lucae ut Evangelium agnoverunt, et alii. Non negavit ipse Hilarius, non Hieronymus, quare supposita eiusdem loci veritate, respondet duobus modis: Primo. Angelum dici confortasse Christum, non quia robur illi addidit, sed quia virtutem ac robur animi ipsius laudavit. Ita S. Chrysostomus Homil. De Trinit. Quo pacto ab Angelo robur accipiebat? Non robur accepit, sed glorificationem Angeli dicentis: Tuum est regnum, et imperium, Domine. In eodem sensu est Epiphanius supra. Secundo, confortari dicitur ab Angelo, sicut amicus solet levare amici tristitiam verbis, et colloquio familiari: etiamsi nihil prorsus doceat amicum: confortari autem se ab Angelo permisit Christus, inquiunt SS. Patres, tum ut doceret veritatem humanae naturae, qua interior est Angelica, sicque in nobis fides Incarnationis ipsius confirmaretur: tum etiam ut doceret homines hac ratione utilitatem orationis.