Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Notandum 1. Haereticos, in quos militamus, ultro concedere, Christum Iesum ex Virgine natum Dei nomine gloriari, utpote cum augustum illud ei nomen divina Scripturae saepius et aperte tribuant: at contendunt ei nomen istud non aliter tribui, quam creaturis quibusdam, quae eo nomine donantur; licet excellentiori et diviniori modo illud sibi vindicet, propter ampliorem, uberiorem divinitatis communicationem, quam in ipso suae formationis exordio, et delapsa in Virginem operatione et virtute Altissimi obtinuit. Itaque ante illum ortum et partum nec fuerit Deus, nec ullam Filii Dei appellationem obtinuerit. Duo itaque hic sunt probanda: Primum, quod Christus sit verus Deus: Secundum, quod ante suum ex Virgine ortum extiterit.

Notandum 2. Christi divinitatem duplici via maxime innotescere; nempe, vel apertis utriusque divini Testamenti Veteris et Novi textibus et oraculis, vel ex illius mirandis operationibus in sua divinitatis commendationem et assertionem: cum enim Deus sit veritas per essentiam, cui nec fallere, nec falli contingere possit; inde liquet, quod ab ipso promanantia oracula certam constantemque veritatem efferant, nec aliquid insolitum praeter naturae ordinem moliri potest unquam in alicuius falsitatis aut erroris patrocinium: unde si apertis oraculis testatus fuerit Christum esse verum Deum, verumque Dei Filium, similiter si omnipotentiam suam in patrandis supra naturae vires operibus exercuerit in Christi divinitatis assertionem, nemini quantumvis rudi Christiana veritatis poterit esse dubium, Christum verum Deum esse confitendum: igitur ex hoc duplici capite maxime colligenda est et asserenda Christi divinitas.

Notandum 3. Divinitatis nomen alicui attribui, vel per delegationem: sic Angeli, qui vice Dei apparebant SS. Patriarchis et Prophetis, nomine Dei appellantur: vel per ministerium: sic Exodi 1. Moyses dicitur Deus Pharaonis, quia suis mirandis operibus Dei potentiam, et iustitiam exercebat: vel per usurpationem: sic daemones a gentibus dicti sunt dii: Omnes enim dii gentium daemonia, Psal. 95.: vel per imitationem: sic iusti, et divina sanctitatis aemulatores interdum nomine Dei illustrantur in Scripturis; hinc Christus Dominus Ioan. 10. iubat: Si illos dixit Deus, ad quos sermo Dei factus est, etc. Vel per assimilationem, et exercitium potestatis ac iustitiae; sic Psal. 81. Deus principes et iudices alloquens aiebat: Ego dixi: Dii estis, et filii Excelsi omnes; vos autem sicut homines moriemini, etc.: Vel denique per naturam et essentiam, qua propria est, ac genuina nomine Dei attributio et significatio, de qua dumtaxat futurus est sermo in praesenti.

Conclusio unica. — CHRISTUS EST VERUS DEUS, VERUSQUE AETERNI PATRIS FILIUS. Haec est contra Iudaeos, et varios haereticos.

Probatur primo. — Ex oraculis Veteris Testamenti, quibus Messias verus Deus nominatur. — Primo quidem ex illo Psalmi 2. ubi Deus Pater Filium alloquens, ait: Filius meus es tu, ego hodie genui te, quem textum de Messia accipiendum, constantissimum erat apud Hebraeos. Hinc Paulus Act. 1. et 13. necnon et ad Hebr. 5. ut probet Christum rerum esse Messiam, usurpat illa verba, quod certe non taceret, nisi Hebraeos ita sentire intelligeret. Et quidem si recte verba ponderentur, praesertim versus finem Psalmi, evidens erit, Messiae posse aptari: is enim qui dicitur Dei Filius, ait: Ego autem constitutus sum Rex ab eo, super Sion montem sanctum eius. Et quoniam hoc regnum temporale non erat, sed spirituale, statim subdit: Praedicans praecceptum eius: additque deinde: Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, utique verus et naturalis, et non tantum per adoptionem vel per participationem, ut patet ex hoc singulari loquendi modo, Filius meus es tu, hoc est, modo nobiliori et excellentiori quam caeteri, qui tantum filii sunt per adoptionem: tu autem specialiter Filius meus es proprius et naturalis.

Respondeo 1. NOVI ARIANI hanc nostram interpretationem prorsus fictitiam esse, nec ullum ex vetustissimis Patribus praetaxata verba de aeterna et divina Christi generatione fuisse interpretatum. — Verum contra: nam praeterquam quod, ut mox dixi, id aperte colligitur ex ipsa verborum significatione, eandem interpretationem habent SS. Patres. Nam S. Ambrosius in Epistolam ad Hebraeos, exponens haec verba S. Pauli: Cui enim dixit aliquando Angelorum, Filius meus es tu, ego hodie genui te? Et rursum: Ego ero illi in Patrem, et ipse erit mihi in Filium, ait:

hoc enim absque ulla dubitatione de incarnatione Filii dicitur: id eo verbum futuri temporis posuit, ero illi in Patrem, ut ipse erit mihi in Filium. Quod vero dixit, Filius meus es tu, ego hodie genui te, aperte manifestat, quod idem, de quo ait, Ero in Patrem, ex ipsa essentia Patris sit genitus, ideo praesenti tempore posuit hodie: quia de eo nihil praeteritum aut futurum est, sed semper praesentia cuncta: potest enim et secundum carnem hoc accipi dictum, quia caro communicat altioribus, sicut et divinitas humilibus communicare dignata est.

— Idem habet S. Chrysostomus: Haec quidem, inquit, dicta sunt de carne, ero ei Pater, et ipse erit mihi Filius: quod cum dixit, Filius meus tu es, ego hodie genui te, nihil aliud manifestat, nisi quia ex ipsa essentia Patris est genitus. Ipsi subscribunt S. Cyprianus lib. 2. Contra Iudaeos capit. 7. S. Cyrillus lib. 8. Thesauri. S. Athanasius respondendo ad obiectionem Arianorum dicentium in Veteri Testamento nullam mentionem Filii Dei factam esse, quod itidem novi Ariani inculcant. Favet etiam Tertullianus lib. Contra Praxeam, ubi de Christo ait: Primogenitus, et ante omnia genitus: et unigenitus, ut solus ex Deo genitus: proprie de culca cordis ipsius: secundum quod Pater testatur, ad quem deinceps gaudens, proprie gaudentem persona illius, Filius meus es tu, ego hodie genui te: falsum est ergo, quod obtrudunt novi Ariani, neminem esse ex veteribus Patribus, qui locum istum de Christi aeterna generatione explicet.

Respondeo 2. Illa verba aliter ab Apostolo accipi, quam ad significandam aeternam Christi generationem: nam Apostolus Act. 3. illa usurpat ad confirmandam Christi resurrectionem. Deinde ad Hebraeos 1. ad ostendendum, quod Christus excellentius nomen sortitus fuerit, quam Angeli: et cap. 5. accommodat haec verba ad celebrandum honorem sacerdotii Christi: igitur perverse detorquentur ad exprimendam aeternam illius generationem. — Verum respondeo eiusdem textus variam usurpationem nihil obesse divinae filiationi, et aeternae generationi, quam genuine significant illa verba; licet per accommodationem ad alia significanda etiam usurpari queant; etsi enim haec vere dicantur de Christo, quoad humanam naturam, vel resurgentem, vel sacrificantem, vel glorioso nomine Iesu illustratam; tamen illa praestantia, quam habet supra Angelos, ipsi non aliunde competit, quam quia, qui homo est, simul etiam est Deus, et qui Filius Mariae, is quoque est Filius Dei: hoc autem vere de Christo dici non posset si tantum homo esset; nam Christus ratione humanitatis non solum dicitur inferior Patre, sed etiam paulo minus ab Angelis minoratus. — In idem collineat eorumdem verborum usurpatio in quinto capite eius Epistolae: nam in eo capite S. Paulus aperit discrimen inter Christum Pontificem, et alios Pontifices Hebraeos, quod ille praestantiori modo sit a Deo vocatus, quippe qui natus ex Deo, et Filius Dei. — Nec etiam officit locus Act. 8.; pessime namque Adversarii hunc locum interpretantur, quasi tunc Christus dumtaxat coeperit habere participatam divinitatem, cum resurrexit ex mortuis, quia, inquiunt, resurrectio est nova generatio, quod si Christus reviviscens natus est, quis illum genuit? nempe Deus, qui ab inferis illum excitavit: ideo et Paulus ad Colossenses, cap. 1. excitationem Christi vocat primogenituram ex mortuis: et proinde per id quod dicitur, ego hodie genui te, tempus illud indicatur, quo Iesus Christus ad vitam, quam deinceps interitus nullus consequeretur, revocatus fuit; atque imperio caeli et terrae potitus est. Hoc, inquam, eorum ratiocinium omnino absurdum est: nam si Deus dicatur tantum Christum genuisse, quia ipsum excitavit ab inferis: igitur et Filius debet dici a seipso genitus; propria enim virtute a mortuis resurrexit, iuxta illud: Solvite templum hoc, et in triduo reaedificabo illud. Item: Potestatem habeo ponendi animam meam, et iterum sumendi eam. Deinde, si dumtaxat a Deo censeatur genitus in sua resurrectione; igitur falso toties se Dei Filium probavit ante suam passionem, ac mendaciter beatum praedicavit Simonem Barionam, quod Deus dixerit: Tu es Christus Filius Dei vivi, qui in hunc mundum venisti. — Denique, si a resurrectione dumtaxat Filius Dei imperio caeli et terrae potitus est, quomodo potuit ante passionem mari et ventis imperare, daemones pellere, sanare morbos, mortuos suscitare, et quod maius est, peccata condonare? Cum igitur verbum gignendi non nisi translate, et secundum quid de resurrectione dicatur, alia nobis resurrectione antiquior quaerenda est Filii Dei generatio; quam si dixerimus eam esse, qua ex sanctissima Virgine natus est, libenter quidem fatebor Iesum Nazarenum conceptum ex Spiritu sancto, et natum ex Maria Virgine vere et proprie esse Filium Dei, et Deum verum de Deo vero; sed constantissime negabo, eius divinam filiationem ab ea dumtaxat temporali nativitate esse confitendam: quippe cum eam ab aeterno, et ante Luciferi ortum habuerit.

Confirmatur ex Psalmo 109. ubi divinus Pater itidem Filium alloquens ait: Tecum principium in die virtutis tuae in splendoribus sanctorum ex utero ante Luciferum genui te, quem Psalmum de Christo scriptum esse non est dubium: tum quia sic eum explicat ipsemet Christus D. Matth. 22. v. 44. et Apostolus 1 ad Cor. 15. v. 25.: tum quia huius Psalmi initium, Dixit Dominus Domino meo, etc. non alteri, quam Christo accommodari potest. Quartus etiam versus: Iuravit Dominus, etc. usurpatur ab Apostolo ad Hebraeos, c. 1. ad confirmandum Christi sacerdotium: hanc vero partem versui 3. Ex utero ante Luciferum genui te, licet quidam de nativitate ex Virgine interpretentur, ut Tertullianus, alii autem de aeterna generatione Filii Dei, ut Athanasius, Nyssenus, etc. tamen neutra sententia adversariis favet.

Reponunt falso scribi ante Luciferum, quippe cum ad litteram hic sit sensus: Deus nativitatis tuae ex utero aurorae est, unde hanc interpretationem subiiciunt, tantundem numero discipulorum Christi, per quos vincat hostes, quanta est densitas roris matutini. — Verum, quamquam nonnulli Interpretes et Traductores illa verba non penitus expresserint sicut Vulgata, nihil tamen alienum ab ea versione vulgari protulerunt: nam Septuaginta Interpretes sic transtulerunt: Ex ventre, ante Luciferum genui te. Aquilas vero ex illo caecitate infundere tuae tibi ros. Symmachus: Velut diluculi roris iuventus tua. Theodotion: Ex utero a matutino iuventutis tuae: iuxta vero Hebraeum idioma, si verbum verbo reddatur, dicendum est cum Pagnino: Ex utero aurorae tibi ros nativitatis sum, qua verba, licet ad nativitatem ex sanctissima Virgine Matre aliqui transferant: alii vero ad eos, qui renascuntur in Christo per praedicationem Evangelii: non peccant tamen, qui idem interpretantur de nativitate Sapientiae, qua ante mundi fundamenta genita est: Sapientia autem Dei, Christus est: huic namque favent SS. Patres, nam Hilarius, lib. 12. De Trinitate: Haec, inquit, de illo Christo praeclara vox Patris est: ex utero ante Luciferum genui te, etc. Et S. Ambrosius, lib. 1. De Fide, cap. 6. ex his verbis: Ego ante Luciferum genui te, Filium non esse creaturam concludit, quippe cum a Deo sit genitus, non creatus. S. Epiphanius, lib. 2. tom. 2. postquam translationes varias huius loci exposuit, subiicit: Quo de sermone cognoscas, quod Dei Verbum in substantia ex Patre natura genitus est, sine principio, et sine tempore, antequam quidquam esset: non solum Luciferum solam dixit stellam, et quidem cum multa sint sidera, ut Sol, et Luna in quarta die facta, mare vero, et ligna fructus antea facta, firmamentumque terrae accedit, et cum his simul Angeli facti fuerint: nisi enim una cum coelo, et terra Angeli quoque creati essent, non utique dixisset ad eos: quando genita fuerunt sidera, laudaverunt me omnes Angeli voce. Itaque, ait, ante Luciferum, quasi diceret: antequam esset quid creatum, erat semper Verbum cum Patre: per ipsum enim omnia facta, et sine ipso factum est nihil. Ipsis praclare adstipulatur S. Augustinus, enarratione in Psalmum 109. ubi ait:

Si Deus Filium habet, numquid et uterum? Sed sicut carnis corpora non habet, quia nec sinum: dictum est tamen, qui est in sinu Patris, enarravit. Qui est autem sinus, ipse est uterus, et > sinu: et uterus pro secreto positus est. Quid est ex utero? ex secreto, ex occulto, de me ipso, de substantia mea, hoc est ex utero; quia generationem eius quis enarrabit? Accipiamus ergo Patrem dicentem ad Filium: Ex utero ante Luciferum genui te, quid est ergo, ante Luciferum? Lucifer pro sideribus positus est, tamquam a parte totum significante Scriptura, et ex eminenti stella omnia sidera: sed ista sidera quomodo facta sunt? ut sint in signis, et in temporibus, et in diebus, et in annis. Si ergo et in signis, et in temporibus posita sunt sidera, et Lucifer nominatus est pro sideribus, quod est ante Luciferum, hoc est ante sidera, et quod est ante sidera, hoc est ante tempora. Si ergo ante tempora, ab aeternitate noli quaerere quando: aeternitas non habet quando: quando, et aliquundo adverbia sunt temporis, de Patre non est natus in tempore, per quem facta sunt tempora. Dictum est ergo, ut dici oportuit figurate et prophetice, ut et uterus pro secreta substantia, et Lucifer pro temporibus poneretur.

Monendum tamen censeo etiam sanctum Augustinum hunc locum interpretari de nativitate ex Virgine Matre, quod ante illum fecerat Iustinus in dialogo cum Tryphone Iudaeo, et Tertullianus, lib. 3. Contra Marcionem. Contra quorum sententiam multa a beato Athanasio disputantur in oratione contra Arianos, qui acriter contendit, haec verba Psalmi de aeterna generatione Verbi esse intelligenda.

Probatur similiter testimoniis Isaiae Prophetae, quae tam multa sunt, ut non possint omnia sine prolixitate congeri: praecipuum autem petitur ex cap. 9. ubi describuntur characteres ac munia venturi Messiae his verbis: Parvulus natus est nobis, et Filius datus est nobis, et factus est principatus eius super humerum eius, et vocabitur nomen eius, Admirabilis, Deus fortis, Pater futuri saeculi, Princeps pacis: multiplicabitur eius imperium, et pacis eius non erit finis; et super solium David sedebit in aeternum: quem locum licet quidam Hebraei ad Regem Ezechiam detorqueant, tacite tamen arguuntur; quomodo enim Ezechias Princeps pacis, cum multa bella gesserit adversus Assyrios? quomodo regnum eius sempiternum fuerit, quod paulo post a Babyloniis dissipatum est? Unde etiam Chaldaica habet hic expressum nomen Messias. His additur, quod ille, de quo fit sermo, dicatur Deus, quae appellatio simpliciter et absolute sine ullo addito diminuente, non tribuitur nisi vero Deo, praesertim quando coniuncta est cum appellatione fortis, et aliis, quae divinam maiestatem sonant. — Confirmatur ex cap. 38. Deus ipse veniet, et salvabit nos. Tunc aperientur oculi caecorum, etc. ubi describuntur omnes illi mirandi effectus ac stupenda prodigia, quae venturus Messias, qui Deus dicitur, erat operaturus, quae signa nullus ante Isaiam, nec post illum Prophetarum nullus operatus est, praeter Iesum a Nazareth: unde merito Matth. 11. inquirentibus Ioannis discipulis, et ab eo petentibus nomine sui praeceptoris: Tu es, qui venturus es, an alium expectamus? respondens Iesus, ait illis: euntes renuntiate Ioanni, quae audistis, et vidistis, caeci vident, claudi ambulant, etc. Sermonem vero ibi esse de vero Deo, constat tum ex his verbis, Deus ipse veniet, tum ex praecedentibus, ipsi videbunt gloriam Domini, et decorem Dei nostri: tum ex eo quod nomen Dei exprimitur nomine Iehovah, quod proprium est Deo. Hinc eo loco saepe sancti Patres utuntur adversus Arianos, maxime sanctus

Athanasius, lib. De Incarnatione Verbi, necnon et adversus Iudaeos, ut Irenaeus, lib. 3. cap. 22. et Cyprianus, lib. 2. Contra Iudaeos, cap. 1. — Confirmatur iterum ex cap. 13. ubi de Messia dicitur: in te est Deus, et non est Deus absque te: vere tu es Deus absconditus, Deus Israel Salvator. Praemiserat autem: haec dicit Dominus, quibus designat Patrem aeternum loqui ad Christum, in quo est Deus, vel quia in ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter, hoc est substantialiter, ratione personae divinae; vel quia Deus Pater est in Filio, ut exponit sanctus Ambrosius, lib. 1. De Fide, cap. 2, iuxta illud Christi oraculum: Ego in Patre, et Pater in me est, etc. Recte etiam dicitur Filio: non est Deus absque te, propter unitatem naturae, quia nec Pater est Deus absque Filio, nec est alius Deus a Filio, ut recte exponit Nazianzenus, orat. 19. Tandem merito dicitur Deus absconditus, propter assumptae humanitatis sacramentum, et Deus Israel Salvator, quod interpretatur Iesus; quem locum imitatus videtur sanctus Paulus cum dixit: erat Deus in Christo mundum reconcilians sibi. His adde id quod habet idem Propheta cap. 32. ubi cum Deum sic loquentem induxisset: haec dicit Dominus Deus, in Aegyptum descendit populus meus in principio, infra subdit: Ego ipse, qui loquebar, ipse adsum: idem ergo Deus, qui antea per Prophetas loquebatur, quem populus Israel colebat, postea per Incarnationem apparuit: quapropter subiicit, quam pulchri sunt super montes pedes Evangelizantis pacem, annuntiantis bona. Quod evidentius explicat Propheta Baruch, 3. ab eis verbis: Hic est Deus noster, usque ad illa: et cum hominibus conversatus est: ubi aperte loquitur de vero Deo Israel, qui legem dedit populo suo, quem postea dicit cum hominibus conversatum, scilicet hominem factum; si enim loqueretur de alia apparitione, quae fiebat ministerio Angelorum in corporibus assumptis, vel per solam imaginariam, aut sensibilem representationem, non diceret: post haec in terris visus est; multum enim ante legem datam fuerat illo modo in terris visus, et cum Abraham, Iacob, Moyse, et aliis sanctis hominibus conversatus. Quare cum sacra Littera Christum absolute, et definite Deum, et Deum nostrum, Deum verum, Deum super omnia laudandum, et Deum Salvatorem nostrum, et denique Iehovam nominent; concludendum est Christum Dominum, non nuncupatione aut adoptione vel donorum participatione, sed vere natura et substantia Deum esse.

Probatur secundo. — Ex novo Testamento. — Illis omnibus oraculis, quibus Christus verus Deus, verique Dei Filius appellatur, quae iam in tertio nostro tomo De Trinitate, probando Verbi divinitatem, explanavimus: unde solum eis immoror, quibus insinuatur Iesum Christum longe prius extitisse, quam nasceretur ex Virgine; quae cum intelligi nequeant de humanitate, quae tum primum extitit, cum in Virginis utero formatus est Christus D., necessum est, ut de illius divinitate accipiantur. Sic Ioannis 8. loquens ipsemet Christus D. de se ait: Antequam Abraham fieret, ego sum: at non erat ante Abrahamum secundum carnem, quippe plurimis saeculis post ipsum sanctissimum Patriarcham extitit: igitur illa prioritas de eius divinitate necessario est intelligenda. Itidem probat sanctus Apostolus, cap. 1. ad Hebraeos, ex illis verbis Psalmi 103: Dilexisti iustitiam, et odisti iniquitatem, propterea unxit te Deus oleo exsultationis pra consortibus tuis. Et tu in principio terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt Coeli: ipsi peribunt, tu autem permanebis, et omnes ut vestimentum veterascent, et velut amictum mutabis eos, et mutabuntur: tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient. Quorum verborum hic sensus apparet, O Deus! Deus tuus, idest ego Pater, Filium Deum unxit oleo laetitiae; Filius enim, qui ratione nativitatis aeternae Patrem agnoscit, etiam ipsum agnovit Deum ratione generationis temporalis, qua minor est Patre secundum humanam nativitatem: unde tritum est apud Apostolum, Deus, et Pater Domini nostri Iesu Christi, quibus significat ratione humanitatis assumptae Christum agnoscere Deum, quem ante Incarnationem dumtaxat Patrem agnoscebat. Sequitur: pra consortibus tuis, hoc est, fratribus, qui sunt fideles; horum enim consors factus est Filius Dei in carnis et sanguinis assumptione. Subditur: et tu ab initio Domine terram fundasti, quibus significat illum, qui unctus est oleo laetitiae, fuisse una cum Patre rerum omnium artificem: duobus autem versibus sequentibus celebrat Christi aeternitatem, omnia namque creata peribunt, quia mutationi, et interitui sunt obnoxia: tu vero permanens, nempe ab aeterno in aeternum, sine principio, et fine, quia tu idem ipse es, et anni tui non deficient, utpote cum sis aeternus, immortalis, et incorruptibilis Deus.

Reponunt Haeretici. Primo textum illum litteraliter de Salomone intelligendum esse, et mystice solum per Apostolum Christo attribui. Secundo, non Deum, sed hominem dumtaxat describi; nam qui unctus est, et qui Deum, hoc est, se superiorem et maiorem agnoscit, qui etiam consortes et socios regni habet, non est Deus aeternus: Christus est unctus, habet Deum, et consortes: ergo non est Deus.

Contra. Falsum est oraculum istud litteraliter intelligendum esse de Salomone, et mystice dumtaxat a S. Paulo Christo appropriari, siquidem ex ipso textu constat pleraque esse, quae de Salomone nequeant intelligi: is enim nec ab initio terram fundavit, nec caeteris deficientibus idem ipse permanet, cum pridem vita functus fuerit. Ad secundum dico ibi fallaciam esse a dicto secundum quid ad dictum simpliciter: ea enim omnia de Christo non dicuntur simpliciter, sed secundum quid, ratione videlicet officii Mediatoris et humanitatis, qua ratione et unctus est, et Deum, atque consortes habet; non vero ratione aeternae suae Deitatis, secundum quam Filius quidem habet Patrem, non vero Deum conditorem.

Reponunt 2. De Filio non posse accipi haec verba: Tu, Domine, ab initio terram fundasti, sed ipsa esse referenda ad Patrem; primo, quia Apostolus sibi contrariaretur, quippe qui prius dixerat Patrem creasse mundum: non ergo Filius ipse creavit. Secundo, quia nusquam alibi tribuitur Filio creatio. Tertio, quia propositum Apostoli est Christum supra alios homines et Angelos extollere; at si hic ei creationem tribueret, Creatorem creaturae compararet, quod fatuum et ineptum esset. Quarto, impie tribuitur Patri, quod Filium appellet Dominum suum: igitur ista non ad Filium, sed ad Patrem ipsum sunt referenda.

Nego antecedens, et ad primam probationem dico falsum esse, quod quia Pater per Filium creavit, etiam Filius non creaverit: Quaecumque enim Pater facit, Filius similiter facit, ut testatur ipsemet Christus, Ioannis 5. Ad secundam dico pariter falsum esse, quod nusquam alibi Filio tribuatur creatio, nam eodem capite testatur:

Pater meus usque modo operatur, et ego operor. Et Psalm. 33. dicitur, quod Verbo Domini Coeli firmati sunt. Ad tertiam dico fatuam et ineptam prorsus esse eorum haereticorum argumentationem: scopus enim Apostoli est Filium supra Angelos extollere, non simpliciter, sed ut Deum Dominum Angelorum: merito igitur profert testimonia Scripturae, quibus Christum et Deum et Creatorem esse demonstret, quod Hebraei nondum sciebant. Ad quartam denique respondeo blasphemam esse illam haereticorum calumniam; non enim dicitur, quod Pater Filium appellet Dominum suum; sed absolute Dominum, seu Iehovam; ait enim, Tu Iehova: non vero, Tu Iehova meus: Filius autem idem est Dominus Iehova, qui Pater: merito igitur Pater Filium hoc nomine dignatur.

Confirmantur haec omnes responsiones simul, et praefata probatio, illis omnibus eiusdem Apostoli textibus, quibus aperte profitetur per Filium Dei totam universitatem rerum conditam esse. Sic ad Coloss. 1. Gratias agentes Deo Patri, qui dignos nos fecit in partem sortis Sanctorum in lumine, qui eripuit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum Filii dilectionis suae, in quo habemus redemptionem per sanguinem eius, remissionem peccatorum: qui est imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae: quoniam in ipso condita sunt universa in coelis et in terra, visibilia et invisibilia, sive Throni, sive Dominationes, sive Principatus, sive Potestates; omnia per ipsum et in ipso creata sunt. Et 1. ad Cor. 8. Unus Deus Pater, ex quo omnia, et nos in eum: et unus Dominus Iesus Christus, per quem omnia, et nos per ipsum. Et ad Hebr. 1. Novissime diebus istis locutus est nobis in Filio, quem constituit haeredem universorum, per quem fecit, et saecula. Hinc Filius ipse, qui est aeterna divinaque sapientia, merito dicit Proverbiorum 3. Dominus possedit me ab initio viarum suarum, antequam quidquam faceret a principio... quando appendebat fundamenta terrae, cum eo eram cuncta componens. His adde, quod in historia creationis Moyses et Dei Creatoris mentionem facit, et Verbi per quod omnia Deus fecit, et Spiritus Dei, qui fovebant materiam a Deo productam: Deum enim dicentem inducit, et Deum facientem, quae de Patre, et Sermone, seu Filio Dei Veteres interpretati sunt. In hominis praeterea creatione, Deum inducit deliberantem: Faciamus, inquit, hominem ad imaginem, et similitudinem nostram. Et rursus cap. 3. Ecce Adam quasi unus ex nobis: haec autem non ad Angelos dicta, neque enim per Angelos, quasi inferiores Deos, mundus est conditus, neque ad Angelorum similitudinem homo creatus est; neque extra Dei essentiam quaerendus est, qui Deo Patri in rerum creatione adfuerit; sed Filium unicum, ac Spiritum sanctum Deus Pater alloquitur, qui omnia quaecumque Pater facit etiam ipse facit.

Confirmatur tandem, et apertissime declaratur Christi Divinitas, et individua cum Patre creandi virtus, ab amantissimo illius Discipulo, cuius testimonium, utpote firmissimum nostrae assertionis argumentum, in huius probationis postremum locum reservavimus. Primo enim capite sui Evangelii, aperte dicit: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum; hoc erat in principio apud Deum. Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, quod factum est. Et versibus aliquot interpositis sequitur: Et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis, et vidimus gloriam eius; gloriam gloriae quasi unigeniti a Patre plenum gratiae, et veritatis. Quod apertum oraculum quantis artibus depravare et eludere tentaverit Satan, per veteres et novos Arianos nemo Theologorum est qui nesciat. Ut autem eius loci varias corruptelas a veteribus haereticis excogitatas, et a SS. Patribus expugnatas omissas faciam; placet dumtaxat hic referre, et refellere diabolicum illud commentum, quod novi Ariani excogitaverunt, dicentes nomine Verbi, aut Sermonis significari quidem hominem illum Iesum ex Maria natum, qui appellatur Sermo ratione officii sui, quod singularis praeco et interpres fuerit divinae voluntatis, qui idcirco dicitur Caro factus, quod abiectissima conditione, inter homines formam servi habuerit: ut autem divini praefati oraculi auctoritatem et vim elerent, dupliciter verba Evangelistae in hunc modum interpretantur, ut videre est apud Simlerum in Antisocino.

PRIMI CAPITIS EVANGELII S. IOANNIS

HAERETICA EXPLICATIO PROPONITUR, AC REFELLITUR.

Expositio haeretica (columna 1)	Expositio haeretica (columna 2)
1. In principio mundi per Evangelium reformandi, cum Ioannes Baptista inciperet exhortari homines ad resipiscentiam, iam tum Iesus Christus erat destinatus officio patefaciendi, et confirmandi Evangelium: sed eo tempore nondum ut legatus et internuntius Dei notus erat hominibus, sed soli Deo Patri suo; quin etiam idem ille tunc divina potestate, et auctoritate erat praeditus.	1. In principio Evangelii, cum Ioannes Baptista Christo viam pararet sua praedicatione, iam tum aderat Iesus Christus Sermo, atque Interpres, sive Legatus Dei, et Sermo iste, licet inter homines versaretur, soli tamen Deo notus fuit ab initio, et quasi apud Deum reconditus erat. Denique hic Sermo destinatus erat nobis Servator, princeps nostrae salutis, isque Dominus ac Deus noster erat, quamvis mundo ignotus esset.
2. Sed eo tempore soli Deo Patri suo, adhuc erat cognitus.	2. Hic, inquam, Sermo ab initio Evangelii erat apud Deum: quippe cui soli cognitus erat, imo apud quem tam familiariter versabatur, ut ex eius sinu Evangelium paulo post nobis afferret.
3. Per illum omnia facta sunt, quae ad mundi per Evangelium reformationem pertinent, et sine illo factum est nihil, quod ab eius discipulis et ministris est factum.	3. Per hunc Sermonem facta sunt omnia quaecumque ad Evangelii confirmationem pertinent, et sine eius auspicio nihil istorum factum est, quae consequenter etiam ab Apostolis facta sunt, ita ut omnium istorum operum gloria ad ipsum solum auctorem referenda sit.
4. et 5. Ille erat primarius vitae aeternae Praeco, et tamquam summus Ecclesiae Doctor, hominibus rerum caelestium ignaris solidam Evangelii doctrinam proponebat,	4. In hoc Dei Sermone I. C. exhibita seu proposita nobis erat vita aeterna: et haec vita, sive eius promissio, erat vera et spiritualis lux hominum, quippe cuius noti-

Expositio haeretica (columna 1), cont.	Expositio haeretica (columna 2), cont.
…vitaeque sanctae exemplo praelucebat: sed isti noluerunt eius doctrinae credere, vitamque imitari.	…notitia et certa spe mentes humanae illustrantur.
—	5. Porro haec lux in tenebrosa hominum societate hactenus clare lucet; sed filii tenebrarum (qui male agunt, et lucem oderunt) sua culpa eam minime comprehenderunt, ut qui inepti sunt ad eam percipiendam.
6. Fuit homo missus a Deo ad Iudaeos, cui erat nomen Ioannes.	6. Caeterum hoc ipso tempore in Iudaea celebris erat homo quidam a Deo missus, cui nomen erat Ioannes.
7. Is venit, ut palam et publice de Iesu testaretur, quod sit Christus, hoc est, Messias et unicus mundi Servator, ut per illum omnes ei crederent.	7. Quem eo consilio in medium et prodire voluit, ut tamquam fidelis testis, ac praecursor testimonium de Iesu Christo apud omnes redderet, atque ita auctorem illius spiritualis lucis, cuius ante memini, sua praedicatione omnibus commendaret, ut omnes per istius viri ministerium ad Christi fidem habendam praepararentur.
8. Non erat is Christus, hoc est, Messias ipse, quemadmodum multi ex Iudaeis opinabantur, sed praecursor Christi in hunc finem a Deo missus, ut de Christo testaretur.	8. Non erat, inquam, hic Ioannes lux caelestis, quae totum mundum iamiam illustratura erat, sed praecursor tantum illius, ideirco missus, ut de luce illa testimonium daret.
9. Ipse autem Iesus Nazarenus verus erat, et primarius Evangelii Doctor, qui ab eo tempore, quo in mundum venit, omnem hominem salvandum solida doctrinae caelestis notitia, vitaeque sanctimonia informabat.	9. Lux autem illa erat Iesus Christus, videlicet lux illa vera, et caelestis, quae postea quam in mundum venit, et munus suum exequi coepit, omnes omnino homines, quantum in se fuit, salutari Dei notitia, et salutis aeternae spe certissima collustravit.
10. Inter homines huius mundi versabatur, et homines per eius Evangelium sunt reformati, et regeniti: sed et impii increduli eum non agnoverunt.	10. Porro lux illa spiritualis I.C. tum in hoc mundo degebat, atque in media hominum societate versabatur, docens, et sanans omnes, prout occasio ferebat; imo mundus hic per ipsum instauratus, et quasi novus, sive alius factus est.
11. Ad suos populares Iudaeos venit, sed illi noluerunt eum pro vero Messia et Servatore mundi a Deo misso et exhibito agnoscere.	11. Et quod magis mirandum est, venit ad proprium populum suum, videlicet Iudaicum, cui peculiariter erat promissus, et cui omnium primo viam salutis annuntiavit; attamen hi sui populares

Expositio haeretica (columna 1), cont.	Expositio haeretica (columna 2), cont.
—	…eum non receperunt, sed tamquam facinorosum aliquem cruci affixerunt.
12. Quotquot autem fidem ei adhibuerunt, eis dedit potestatem, ut Filii Dei, et haeredes vitae aeternae fierent.	12. Interim quotquot ex Iudaeis simul, et Gentibus eum pro Servatore suo complexi sunt, his magnam sane dignitatem attribuit, videlicet ut olim perfecta ratione Filii Dei evadant, ideoque simillimi fiant in gloria et immortalitate.
13. Sed ii, qui hanc potestatem sunt adepti, non sunt iudicandi esse illi omnes, qui vel ex illustri aliqua familia, aliisque hominibus naturali modo sunt geniti, vel hominum voluntate in filios adoptati: sed illi soli, qui per praedicationem Evangelii ex Deo sunt regenerati.	13. His, inquam, potestatem istam dedit, qui in ipsum ex animo credunt; eiusque praecepta custodiunt, quales non sunt promiscue omnes quicumque ex sanguine parentum, sive ex libidine carnis, aut libidine viri nascuntur; sed ii tantum, qui ex Deo geniti sunt; probi videlicet, ac pii homines, qui divinae voluntati, statim, atque ipsis patefacta fuerit, obedire parati sunt, atque ita virtute Dei ad iustitiae studium revocati sunt.
14. Etsi vero Iesus Nazarenus tanta, et tam divina potestate et auctoritate fuit praeditus; tamen coram hominibus huius mundi, praesertim Scribis et Pharisaeis, vixit ut homo vilis, abiectus, obscurus, aerumnosus, et mortalis. At inter nos Apostolos et Discipulos suos familiariter versatus est, suamque gloriam, potestatem, et auctoritatem divinam variis ac admirandis signis, factisque, tam clare notam et testatam fecit, ut a nobis omnibus pro Unigenito et dilectissimo Dei Patris Filio cognitus fuerit, qui non tantum veram doctrinam Evangelii, et in ea immensam Dei erga genus humanum gratiam et benignitatem copiosissime et clarissime mundo patefecerit, verum etiam tandem vitam aeternam, quam nomine Dei promisit omnibus in se credentibus, certissime daturus sit, etc.	14. Hic autem Sermo Dei Iesus Nazarenus, quantisper in hoc mundo vixit, caro fuit, hoc est, miser, mortalis, atque abiectus, et quasi unus e vulgo mortalium esset, ita velut in tentorio terreni corporis inter nos commoratus est: tamen inter nos Apostolos et Discipulos (ut nos Apostoli) qui familiarius cum ipso versati sumus, gloriam ipsius divinam in transfiguratione, et miraculis, subinde sese profitentem clare viderimus; gloriam, inquam, eius, velut Unigeniti, et singularis Filii Dei, quam a Patre suo acceperat; a quo videlicet et ipse genitus, atque in hunc mundum legatus fuit: atque is in omnibus dictis et factis suis abundantissimam Dei benignitatem et fidelitatem erga nos plenissime ostendit.

Novi Ariani Sermonem, aut Verbum dicunt esse Spiritum creatum ante caetera omnia conditum, et administrum Dei in creando orbe, et hunc in carne assumpta hominem factum esse. Servetus vero negat Verbum seu Sermonem esse rem existentem, sed rei dispositionem, seu dispensationem, qua placitum est Deo arcanum suae voluntatis nobis revelare; additque esse vocem Dei, oraculum e caligine, nubis decretum, ideam, sicut operis futuri idea est in animo artificis; hunc Sermonem carnem factum esse, quia voce ab initio prolata, genita sit caro ista; haud secus, quam si homo verbum proferens, ex ore suo proiiceret aurum aut margaritas; ita tum proprie loquendo diceretur vox eius facta esse aurum: ita Verbum Dei potentissimum absque ullo rerum coagulo in carnis materiam transivisse. Atque haec sunt Adversariorum Haereticorum opiniones, tam absurdae, portentosae, et impiae, ut eas Christianis hominibus indicasse et detexisse satis iusta confutatio sit, ait Simlerus.

Nihilominus, ad pleniorem harum blasphemiarum confutationem, dico haec omnia haeretica commenta esse alienissima a mente sancti Evangelistae, siquidem illa tribuunt Sermoni, seu Verbo, quae nonnisi personae subsistenti congruant, utpote cum aiunt Verbum in principio extitisse, Verbum fuisse Deum, nam articulus additus ostendit Verbum in hac oratione Evangelistae esse subiectum; ut locum non habeat cavillationem illorum, qui dicunt Patrem fuisse Verbum; ita ut Verbum dicatur de Deo; quomodo etiam Deus iustus et fortis esse dicitur: siquidem hic Verbum non est attributum, sed subiectum attributi nominis Dei. Praeterea dicitur per hoc Verbum omnes creaturas esse conditas, Verbum fuisse vitam, et lucem, et auctorem omnis vitae et lucis in hominibus; Ioannem Baptistam de eo testatum esse; ipsum venisse ad gentem sibi peculiarem et propriam, et ab ea non fuisse receptum; dedisse iis, qui eum receperunt, et in eum crediderunt, potestatem, ut fierent Filii Dei. Denique Verbum illud carnem factum, et inter homines commoratum; vidisse quoque homines eius gloriam quasi unigeniti a Patre: quae omnia cum non possint competere, nisi hypostasi intelligenti et operanti, evidenter probant Verbum illud personam esse, et etiam ante carnem assumptam extitisse; post carnem autem assumptam duabus naturis constare in unitate personae, divina nempe, quae propria est ipsius Verbi, et humana, quam assumpsit, dum caro factum est.

Haec autem interpretatio non solum constantissima fuit apud omnes sanctos Patres, qui post Nicaenum Concilium primum vixerunt, ut comminiscuntur haeretici, qui volunt tempore huius famosissimi Concilii pessum datam fuisse, ac omnino corruptam de Filio Dei et Christo fidem, sed etiam est sensus totius antiquitatis longe ante Concilium, et ab ipsis nascentis Ecclesiae primordiis. Nam S. Ignatius Epistola tertia loquens de Iesu Christo Patris aeterni Filio,quem Sermonem, seu Verbum appellat, ait: Verbum non a voce, sed a substantia Dei existens, non enim compositam orationis vocem significat, sed divinae operationis genitam substantiam, quae omnia ei, a quo missus sit, placata Patri, atque reconciliata restituat. Irenaeus, lib. 2. cap. 3. ad idem ait: ostensum manifeste, quod in principio Logos existens apud Deum, per quem omnia facta sunt, qui et semper affuit generi humano. Hinc novissimis temporibus secundum praefinitum tempus a Patre, rultum suum plasma tum passibilem hominem factum misit. Idem habet Tertullianus adversus Praxeam, Gregorius Neocaesariensis, et quotquot ante Concilium Nicaenum de aeterna vel temporali divini Verbi generatione scripserunt.

Reponunt Haeretici, quatenus Christum appellari Verbum et Deum per quem omnia facta sunt, quatenus peculiari dispensatione ad homines Dei ministerium gesserit, ut omnia repararentur et renovarentur per mysterium reconciliationis et redemptionis; nam, inquiunt, nova creatura ubique in Novo Testamento tribuitur Christo, per quem Deus hanc executus est.

Contra, haec responsio prorsus est futilis, et evanida; quippe absolute testatur Evangelista Verbum illud, de quo sermonem instituit, a principio extitisse, nempe in illo principio, de quo Moyses dixerat: In principio Deus creavit coelum, et terram. Nec refert, quod ipsi opera reparationis tribuantur, quid enim obstat quominus uni et eidem duo opera, quae se mutuo consequuntur, attribuantur? Unde merito Irenaeus, lib. 4. cap. 14. ait: Filium Dei ab initio assistere suo plasmati, et suum plasma in semetipso recapitulare: ergo nihil officit quominus Verbum, qui una cum Patre et Spiritu sancto omnia formaverit, sui imaginem per primi hominis peccatum conspurcatam, et multis praeterea modis corruptam reparaverit ac restituerit per suae Incarnationis mysterium, qua ratione licet specialiter ipsi non tribuatur creatio, tamen specialiter ipsi attribuitur hominum restauratio et reformatio, quippe cum solus ipse humanam naturam assumpserit.

Reponunt 2. Testamentum Vetus creationem uni et soli Deo Patri tribuere, sicut et Novum posteriorem creationem seu renovationem, non dicit unquam solum Deum absolvisse, sed per Christum: unde etiam nos redemptos, iustificatos, Deo reconciliatos et vitae aeternae haeredes factos, quod est opus novae creationis a Deo per Christum factae, asserit; isto enim nihil horum factum est: igitur S. Ioannes loquitur solum de reparatione ante omnia per Christum facta, hoc est, restaurata. Confirmant ex eo, quod Novum Testamentum dicatur initium dictorum et factorum Christi; nam Lucas Actor., cap. 1. dicit se scribere, quae Iesus coepit facere, et docere usque in diem, qua praecipiens Apostolis per Spiritum sanctum, quos elegit, assumptus est. Ad eumdem quoque modum Marcus dicit se scribere initium Evangelii Iesu Christi; sic et sanctus Paulus ad Hebr. 2. doctrinae salutaris coeptae praedicari a Christo, et operum eius summam recenset: mentirentur autem illi Apostoli si Christus sub Veteri Testamento fecisset, aut docuisset aliquid: igitur nihil praeter hominum reconciliationem, et Redemptionem molitus est; et subinde Ioannis verba de sola hominum reparatione et reconciliatione sunt intelligenda. Confirmant insuper, si Christus creasset caelum et terram, non tacuisset istud: ibi praecipue, ubi contra Iudaeos probat se Filium Dei esse, ex operibus sibi communibus cum Patre; ibi autem tantum operum novae creationis meminit, in sanando, vivificando, resuscitando, iudicando. Dixisset etiam, si verum hoc fuisset: Pater operabatur in creando; ita et ego operor: at tantum de praesentibus loquebatur dicens: Sicut Pater meus operatur, ita et ego operor: igitur, etc.

Verum contrarium aperte constat ex dictis; nam utrumque Testamentum tam Novum quam Vetus rerum omnium creationem Christo aeterno Verbo, et Sapientiae subsistenti tribuit. Unde non tantum per Christum redempti, iustificati, et Deo reconciliati dicimur, quod est novae creationis opus; sed etiam utrumque Testamentum ait: Verbo Dei coeli firmati sunt: et omnia per ipsum condita sunt, et de eo dictum est Psalm. 102. et ad Hebr. 1. Tu in principio, Domine, terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt coeli.

Ad Confirmationem dico, Adversarios multifariam peccare in suo argumento; primum enim Evangelistae loquuntur de Filio Dei non simpliciter, sed ut incarnato, et donato nomine Iesu et Christi; utrumque autem hoc nomen tantum habuit a sua conceptione et nativitate temporali; Iesus enim appellatus est ab officio, quia salvum facturus erat populum suum a peccatis eorum: Christus similiter dictus est ab unctione, quam ab oleo Divinitatis, et divinis charismatibus, quibus illustrata est, in humanitatis cum Verbo unione obtinuit: at haeretici, quae de Christo secundum utramque naturam, seu de tota persona dicuntur, transferunt ad alteram naturam Verbi, ab initio existentis apud Deum: ergo verum paralogismum in suo argumento admittunt. Deinde Evangelistae describunt initium Evangelii, nam facere et docere ad Evangelii administrationem refertur: haeretici vero id referunt ad initium personae Christi, quod certe hallucinari est. Denique, si Christus tantum habuerit initium, cum coepit facere et docere, quodnam erit illius exordium? Marcus enim illud initium Evangelii Christi ab illius baptismo auspicatur, Lucas autem altius ab ipsa conceptione et nativitate suam narrationem orditur: ergo iuxta haereticorum blasphemam temeritatem, oporteret alterutrum Evangelistam mendacii reum esse.

Ad alteram confirmationem, nego consequi, quod, si Christus creavisset caelum et terram, non tacuisset illud Iudaeos alloquendo: haec enim conditionalis propositio facta est: nam, ut mysterium Filii Dei ante eius in carnem adventum umbris quibusdam ac propheticis locutionibus involutum fuit, et ille se Veteribus sub aenigmate dumtaxat conspiciendum praebuit; ita etiam, postquam in carnem venit, non statim caelestem gloriam conspiciendam exhibuit; cum enim Filius Dei in carne se Mediatorem et Redemptorem mundo exhibuerit, divina maiestate, quasi quodam velo tecta, Scripturae nobis eos potissimum sermones, et illa facta Christi describunt, quae ad illud officium Mediatoris spectant. Neque tamen interea Christus divinam suam naturam, et Maiestatem tacuit: nam et se Deum esse, et verum Dei Filium, ante Abrahamum existentem, non solum verbis, sed et mirandis operibus plurimis testatus est. Adde quod sanctus Ioannes diserte pronuntiat: In mundo erat, et mundus per ipsum factus est: igitur illud ipsum Verbum, quod caro factum est, est totius mundi artifex; subindeque pridem, ante suam ex beata Virgine nativitatem et conceptionem, secundum divinam naturam et personam existebat.

Reponunt, nomine mundi ab Evangelista significari non rerum omnium universitatem, sed homines dumtaxat, a quibus non est cognitus: quid enim hoc ad rem, Christum non esse cognitum a machina caeli? Addunt quod saepe apud Ioannem mundus pro hominibus accipiatur, ut cum Christus dicitur lux mundi: et quod sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret; et quod

Christus tollat peccata mundi, etc.

Respondeo, quod etsi nomine mundi plerumque homines significantur, tamen ubi Ioannes ait, mundus per ipsum factus est, nomine mundi universitatis machinam intelligit, siquidem hac locutione vult Christum commendari: at quid magni fuisset, Christum tantum hominem inter homines versatum esse, et in mundo extitisse? praeclarum autem, et honorificum est Christo, quod fuerit Emmanuel, hoc est, nobiscum Deus, seu ut loquitur S. Paulus, in terris visus est, et cum hominibus conversatus est.

Probatur tertio. — Ex sanctis Patribus priorum saeculorum. — S. Ignatius hunc errorem, qui tunc a Cerintho disseminabatur, multis in locis suarum epistolarum confodit: sic in Epist. ad Ephesios: Medius, inquit, unus est, et carnalis et spiritualis, genitus et ingenitus, seu factus et non factus, in homine existens Deus, in morte vita aeterna, et ex Maria et ex Deo primum passibilis, et tum impassibilis Iesus Christus Dominus noster. — Et in Epist. ad Magnesianos: Unus Deus est, qui seipsum manifestavit per Iesum Christum filium suum, qui est Verbum ipsius aeternum. — S. Polycarpus in Oratione ad Deum fusae in procinctu martyrii, quam refert Ecclesia Smyrnensis in Epistola sua encyclica: Domine Deus meus, inquit, pater dilecti ac benedicti Filii tui Iesu Christi, per quem tui notitiam accipimus, Deus Angelorum et virtutum, benedico te. — S. Iustinus martyr, Apolog. 2: Et horum omnium, inquit, Magistrum nos habere, qui in hoc ipsum veniens et crucifixus est, Iesum Christum; eundemque quod ipsius veri Dei Filium esse edocti sumus. Et infra: Et Iesus Christus unus et solus proprie Filius Deo genitus, qui nimirum ratio et verbum eius, et primogenitus et virtus est, atque de consilio et voluntate eius instaurandi et restituendi humani generis, ergo homo factus nos ista docuit. — Et Apolog. 2., haec habet: Porro filius eius qui proprie dicitur filius, Verbum simul cum illo ante creaturas existens et nascens, quoniam primitus per eum cuncta ordinavit et ornarit. — Et in Dialogo contra Tryphonem pag. 251. demonstrat Christum Deum et Dominum virtutum in Scriptura sacra appellari. Et passim in toto Dialogo probat ea quae in sacris Litteris, maxime vero in Psalmis, de summo omnium Domino ac Deo dicuntur, Christo convenire, et hunc esse, qui Abrahamo, Moysi et patriarchis apparuit, quem tamquam Deum suum adoraverunt, quique eo nomine et quidem Tetragrammaton illic insignitur. — Tertullianus, lib. Contra Praxeam, cap. 13. eundem errorem expugnat his verbis: Itaque Deos omnino non dicam nec dominos; sed Apostolum sequar, ut si pariter nominandi fuerint Pater, et Filius, Deum Patrem appellem, et Iesum Christum Dominum nominem. Solum autem Christum potero Deum dicere, sicut idem apostolus: ex quibus Christus, qui est, inquit, Deus super omnia benedictus in saecula omne. Et cap. 28. postquam protulit verba Apostoli ad Galatas 1. scribentis: Paulus non ab hominibus, neque per hominem, sed per Iesum Christum, et Deum Patrem, haec subiungit: Et habes tota instrumenta quae in hunc modum pronuntiant, et duos proponunt, Deum Patrem et Dominum nostrum Iesum Christum filium Patris, et Iesum ipsum esse Christum, in utroque quoque nomine Dei Filium, etc. — S. Cyprianus, lib. 2. Adversus Iudaeos ad Quirinum, cap. 1. multis Scripturae sacra testimoniis probat Christum primogenitum esse, et sapientiam Dei, per quem omnia facta sunt. Et cap. 3., quod Christus idem sit sermo Dei. Et cap. 6., quod Deus Christus sit. Et lib. de idolorum vanitate: Hic est virtus Dei, inquit, hic ratio, hic sapientia eius et gloria, hic in Virginem illabitur, carnem Spiritu Sancto cooperante induitur: Deus cum homine miscetur: hic Deus noster, hic Christus est. — Origenes Christum non esse purum hominem diserte asserit, lib. 7. contra Celsum: Quod si divinum quiddam, inquit, erat in eo homine, qui in illo intelligitur, cuiusmodi erat Unigenitus Dei et primogenitus omnis creaturae, qui dicit: Ego sum veritas, et ego sum vita, et ego sum ostium etc., alia nimirum et huius, et substantiae ipsius ratio propter eam quae est hominis in Iesu considerati. — Minutius Felix in Octavio gentilibus hominem crucifixum a christianis pro Deo coli obiicientibus sic respondet: Nam quod religioni nostra hominem noxium et crucem adscribitis, longe a veritatis via erratis, qui putatis Deum credi aut meruisse noxium, aut posuisse terrenum. Quibus affirmat Christum Deum esse, negat autem eum fuisse reum et totum terrenum. — Iosephus ipse, Iudaeus licet religione et genere, Christi divinitati attestatur, lib. 18. Antiquitatum Iudaicarum, cap. 1. Eodem tempore, inquit, fuit Iesus vir sapiens, si tamen virum eum fas est dicere: erat enim mirabilium operum patrator, et doctor eorum qui libenter vera suscipiunt: plurimosque tam de Iudaeis quam de gentibus sectatores habuit. Christus hic erat, quem accusatum a nostrae gentis principibus Pilatus cum addixisset cruci, nihilominus non destiterunt eum diligere, qui ab initio coeperant. Apparuit eis tertia die vivus, ita ut divinitus vates hoc et alia multa miranda praedixerunt et usque in hodiernum diem christianorum genus ab eo denominatum non deficit. Nec ad validum illud ab hoste testimonium nobis auferendum faciant quidam ex haereticis contextum illum non esse conformem stylo, ordini historiae et fidei auctoris, ideoque hic videri assutum; nam praeter auctoritatem antiquiorum Ecclesiae Patrum, et praesertim Eusebii historiae ecclesiasticae parentis, qui magnam ipsi fidem faciunt, quisquis sincere locum illum legerit et styli consonantiam, et ordinis congruentiam advertet, quippe cum eo loci tumultus inter Iudaeos excitatos enarrandi mens ipsi fuit; cum autem occasione Christi Domini tota Iudaea commota fuerit, non potuit non dicere aliquid de eo. Quod autem pauca dixerit, hoc ex odio Iudaeorum et Romanorum in Christianos provenit: si contra suam fidem locutus est, haec iuxta communem existimationem veritate victus protulit. — Praeterea possunt Patrum sequentium saeculorum non tam testimonia quam integra volumina, sed haec sufficiant contra Socinianos qui trium dumtaxat priorum saeculorum Patres audiunt, et violatam a Nicaeno Concilio de Trinitate et Incarnatione traditionem effutiunt.

PROPONUNTUR, AC SOLVUNTUR PRAECIPUAE OBIECTIONES,

QUAS HAERETICI EX SCRIPTURIS OBTRUDUNT.

Obiicitur 1. Christus ille, qui ex Virgine Maria natus est, idem est, qui veteribus SS. Patribus ac Patriarchis fuerat promissus: at ille, qui fuerat promissus, non est verus Deus, sed tantum homo: igitur Christus non est verus Deus. Maiorem admittunt omnes. Minorem probant haeretici variis Testamenti Veteris oraculis; maxime vero ex illis verbis Genesis 3. v. 15. ubi Christus dicitur semen mulieris, quae conterere debebat caput serpentis, et cap. 12. ubi Deus Abrahamo promittit, quod in ipso benedicentur universae cognationes terrae, hoc est, in eius semine, ut explicat Apostolus ad Galat. 3. Abrahae, inquit, dictae sunt promissiones, et semini eius. Non dicit et seminibus, quasi in multis; sed quasi in uno, et semini tuo, qui est Christus. Item ex Deuteronomii 18. ubi promittit Moyses Israilitico populo Messiam venturum his verbis: Prophetam de gente tua, et de fratribus tuis, sicut me, suscitabit tibi Dominus Deus, ipsum audies: quem Prophetam esse Christum interpretati sunt Petrus, et Stephanus, Actor. 1. et 7. imo ad eum locum videtur allusisse Christus cum dixit Ioan. 5. Si crederetis Moysi, crederetis et mihi, de me enim ille scripsit: ut notarit S. Cyprianus, lib. Contra Iudaeos, cap. 18. At Moyses ibidem indicat illum futurum Prophetam non esse Deum; tum quia dicit eum sibi fore similem: tum quia subdit: ipsum audies, ut petisti a Domino Deo tuo in Horeb quando dixisti, ultra non audiam vocem Domini Dei mei, etc. Similiter Psalm. 102. Deus promittit David: De fructu ventris tui ponam super sedem tuam: et similiter quoties Prophetae sermonem faciunt de venturo Messia, non eum aliter quam purum hominem delineant: igitur, etc.

Respondeo negando minorem, et ad eius probationem dico, praefata oracula revera quidem designare, quod venturus Messias deberet esse verus homo, non tamen negare quod itidem etiam verus Deus censendus esset; non enim in promissionibus ubique stat integra descriptio personae Messiae, sed multa de officio eius efferuntur, ex quibus tamen nihilominus illum esse verum Deum colligi potest, cum ea tribuantur illi, quae ei qui homo tantum esset convenire non possunt, puta cum dicitur quod illius virtute, aut ipsius genitricis opera conteri debeat caput serpentis: quod per ipsum benedicendi sint omnes gentes: quod regnare debeat in saeculum saeculi, etc. Quae complectuntur liberationem ab ira Dei, et reconciliationem cum Deo, solutionem a peccato, et morte, et tyrannide Satanae: quae omnia infinitam efficaciam requirunt; nec subinde praestari possunt, neque expectari ab eo, qui dumtaxat homo sit. Adde, quod in quibusdam vaticiniis clarius Messiae persona describitur, et titulis quibusdam ornatur, quibus longe apertius indicatur, Messiam venturum Deum-hominem fore. Sic Isaiae 7. Ecce Virgo concipiet et pariet Filium, et vocabitur nomen eius Emmanuel: neque enim dici potest Emmanuel, nisi illa persona, quae nata est ex Virgine, Deus quoque sit: nam Deus per Moysen et Prophetas locutus est, et miracula fecit; et tamen neque Moyses, neque Prophetae dicti sunt Emmanuel: igitur oportuit eum, qui natus est ex Virgine, non solum esse verum hominem, sed et verum Deum.

Instant. Iesus Christus, qui natus est ex Virgine, fuit ab Angelo denuntiatus, quis esset futurus: at Angelus illius nativitatis Praeco, non dicit illum esse Deum aeternum, imo ait Filium Dei ideo esse vocandum, non quod ex divina essentia, et divino Patre, ante saecula sit genitus, sed sic vocatum iri, quia virtute Altissimi et Spiritu sancto concipi, et ex Maria nasci deberet. Adde quod non ait, vocatur, sed vocabitur Filius Dei: igitur tum non erat Dei Filius, cum haec Angelus proferret. Deinde, Angelus Iosephum dubitantem de partu Virginis non consolatur dicendo, quod qui clausus erat Virginis utero aeternus esset Dei Patris Filius: quod sane fuisset potissimum, et valde gratum in illa perturbatione solatium: ergo ipsum talem esse Angelus non censuit. Denique, Evangelistae accurate describunt factam Annuntiationem Christi, eius Conceptionem, Nativitatem, Maioresque: neque praetereunt tempus, menses, quibus in utero gestatus est; meminerunt etiam loci, in quo natus est, praesepis in quod reclinatus, domus in qua educatus; narrant insuper, quae seu puer seu adultus gesserit, quaeve ei acciderint, etc. at nullus eorum ne verbo quidem attigit illius Divinitatem, et aeternam generationem de divino latere: quod certe non tacuissent, si id verum esse existimassent: igitur Christus ille ex Maria Virgine natus non est censendus aeternus Dei Filius.

Nego has omnes consequentias: et ad primam rationem, dico Angelum sufficienter designare illum, qui nasciturus erat ex Virgine, esse aeternum Dei Filium, cum dixit: Quod ex te nascetur Sanctum, vocabitur Filius Dei: nec enim illa divinae filiationis attributio aliud significare potest, quam quod is qui nasciturus erat, verus esset Dei Filius, non solum ratione divinae naturae, sed etiam divinae personae, per quam assumpta humanitas ex Virgine nascitura subsistebat. Nec refert, quod dixerit vocabitur, non autem vocatur Filius Dei: Filius enim Dei in carne manifestatus est suo tempore, qui tamen ab aeterno fuit Unigenitus Filius Dei; et sic quem antea tantum fideles Veteris Testamenti obscure cernebant in carne venturum, eum iam exhibitum palam, omnes fideles Novi Testamenti Filium Dei esse praedicant.

Ad secundam probationem dico, quod, cum Ioseph de conceptu hoc sanctissimo sollicitus fuerit, satis fuit ad eius animum confirmandum indicare, quod Maria non concepisset ex adulterio, nec humano more ac modo, neque ex ullo viri congressu, sed ex Spiritu sancto, et virtute Altissimi dicendo: Quod in ea natum est, de Spiritu sancto est.

Ad tertiam confirmationem dico, non valere consequentiam hanc: Evangelistae Christum hominem describunt: ergo nihil aliud de eo scribunt, quam hominem esse; aeternitatem enim illius, et veram Deitatem Evangelistae et Apostoli praedicabant, ut ex eorum oraculis supra probatum est: igitur si haeretici amplectantur illa loca Scripturae, quibus vera humana natura in Christo Salvatore probatur, etiam alia quae illum Deum dicunt, et divinam gloriam, divinumque cultum ei attribuunt, reverenter accipere, et amplecti debent.

Urgent: Si essent duae in Christo naturae, divina et humana, debuissent Evangelistae apertissime illas declarare, alioqui omisissent fundamentum Fidei, et Deum, Deique Filium contumelia affecissent, et omnium contentionum in Ecclesia causae fuissent: sed nullibi duas in Christo naturas aperte fatentur: ergo non sunt duae in Christo naturae.

Nego minorem: nullus namque Evangelistarum est, qui non referat divina illa oracula, et miranda opera, quibus Christus testatus est suam Divinitatem: igitur Evangelistae et Apostoli non omiserunt Fidei fundamentum. Neque ipsi discordiarum auctores sunt, sed homines ambitiosi, turbulenti, et qui simplicitate Apostolicae doctrinae contenti non sunt, dissidiorum causa semper fuerunt, et hodie quoque sunt. Fateor doctrinam de Christo Servatore Deo simul et homine, Deo hominisque Filio, ab ipsa Apostolorum aetate multos adversarios habuisse, quorum alii Christum Deum, alii hominem esse negarunt, multi etiam, ut vel utrumque, vel alterutrum tollerent, naturas impie contuderunt: non tamen ideo conficitur, dogma ipsum falsum esse.

Obiicitur 2. Qui Mediator hominum est apud Deum Israelis, non est ipse Deus Israelis: sed Christus ex Virgine natus est Mediator apud Deum Israelis: ergo non est ipse Deus Israelis. Maiorem probatur ex absurdis, quae consequuntur, si dicamus, Deum Israelis esse Mediatorem apud Deum: Primo enim, Deus statuetur seipso inferior. Deinde, Deus orabit seipsum. Tertio, pars offensa erit mediatrix apud seipsam. Hinc Apostolus ad Timotheum 2. Christum mediatorem ab uno summo Deo distinguit, et hominem dicit: Unus Deus, unus et Mediator Dei et hominum, homo Christus Iesus.

Respondeo cum S. Chrysostomo, Deum hic unum dici ad distinctionem idolorum, non ad exclusionem Christi. Vel cum S. Augustino, Christum uni Deo non opponi, nisi qua homo est, quod ipsa verba innuunt: Unus Mediator homo Christus Iesus, in quantum enim homo, inquit ille, lib. 10. Confess. cap. 13, in tantum Mediator est: in quantum autem Verbum, aequalis Deo, et Deus apud Deum, et simul cum Spiritu Sancto unus Deus. Sicut autem quia Mediator Dei hominumque est, non repugnat quod sit homo, imo taliter in loco citato appellatur; ita etiam non repugnat quod sit Deus. Imo, S. Ioannes Chrysostomus, homil. 1. in epist. 2. S. Pauli ad Timotheum, eleganter ostendit quod Mediator utrisque eis debet societate coniungi, quorum Mediator est: id quippe mediatoris est proprium, inquit, utrorumque participem fieri, quorum fuerit mediator. Quod si unum quidem societate contingat, ab alio vero fuerit separatus, mediator iam dici non potest. Nisi igitur consors sit paternae naturae, Mediator profecto non est: sed quemadmodum humanae naturae consortium suscepit, quando ad homines venit: ita et a Dei substantia non abscessit, quoniam a Deo venit: nam qui duarum naturarum medius fuit, oportuit ambarum esse participem. Homo quippe purus Mediator esse numquam penitus fieret; oportebat enim huiusmodi Mediatorem cum Deo colloqui. Deus item solus Mediator esse non posset, neque enim suscepissent eum quorum Mediator accederet. Ergo, tantum abest ut praefatus locus Apostoli faveat Ebionitis et Cerinthianis tam antiquis quam recentioribus, quin potius illos confundit atque prosternit.

Ad primum autem absurdum dico non consequiri Deum seipso inferiorem esse, eo quod sit Mediator: nam Mediator, ratione officii, inferior est, apud quem intercedit: sed non est inferior natura, cum apud homines saepe aequalis apud aequales pro aliis intercessor fiat: ita Filius qui est unus Deus cum Patre, et in forma Dei aequalis Deo, seipsum exinanivit formam servi accipiens, et ad officium Mediatoris sese dimisit, absque ulla naturae, potentiae, Maiestatis, et Deitatis suae diminutione.

Ad secundum dico, Filium, ut Mediator est, orare Deum, maxime ut consideratur secundum naturam humanam; nam preces, et subiectio ad humanam naturam spectant; efficacitas autem horum a natura divina profluit, cum qua humana natura in unam personam coniuncta est.

Ad tertium respondeo, absurdum quidem esse, ut pars offensa sit mediatrix ubi una tantum persona est offensae partis: at ubi plures personae sunt, non est inconveniens unam ex illis communi decreto se ad pacificationem, et satisfactionem offerre: sic autem actum est inter Deum et homines per ipsum Dei Filium, nec aliter certe fieri debuit aut potuit; quis enim praeter hunc Mediatorem a parte offensa missum, vel hominum vel Angelorum prodire, et apud Deum intercedere potuisset? Certe nisi pars offensa munus Mediatoris suscepisset, nusquam in gratiam cum Deo rediissemus.

His adde quae diximus de satisfactione Christi, quod nempe potuerit etiam sibi ipsi, ut offenso, facere satis.

Obiicitur 3. Is solus est unus verus Deus, quem Christus agnovit et invocavit, invocandumque docuit pro vero Deo: at Christus solum Patrem agnovit, invocandumque docuit, Matth. 11. Luc. 11. Ioan. 17: ergo solus Pater est verus Deus.

Distinguo minorem: Christus, ut mediator secundum humanam naturam Deum Patrem invocavit, nobis quoque ordinariam precandi formulam tradidit, qua Patrem invocemus, concedo: ut Verbum divinum, et secundum naturam divinam, Patrem invocavit, nego.

Adde quod Christus ipse se hoc honore non spoliat, quominus ipsum quoque cum Patre invocemus; sunt enim aperta loca Scripturae, in quibus Christus se a nobis invocandum proponit. Sic Ioannis 5. Pater non iudicat quemquam, sed omne iudicium dedit Filio, ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem. Et Ioan. 14. Quodcumque petieritis Patrem in nomine meo, hoc faciam, ut glorificetur Pater in Filio: vult ergo se cum Patre invocari. Praeterea cum Apostoli verbo et exemplo suo Christum invocare doceant, an non Christus, cuius spiritu illi locuti sunt, sibi invocationem vindicat? Adde quod cum opera Trinitatis ad extra indivisa sint, inde fit quod nomine Patris, quem in formula orationis a Christo tradita invocamus, tres simul personae comprehenduntur.

Instant: Si appellatione Dei Christus quoque seipsum intelligeret, etiam includeret se, mentione Dei facta: sed non includit se dum de Deo loquitur; verum diserte de se sermonem facit, et Patrem appellat solum verum Deum; se autem eius legatum Ioannis 3. v. 16. dicens: Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum Unigenitum daret, etc. Et cap. 17. Haec est autem vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Iesum Christum. Et Ioan. 14. Creditis in Deum, et in me credite: igitur, cum se non iungat in societatem nominis Dei, sequitur nomen Dei absolute positum, solum Patrem significare.

Respondeo, nomen Dei bifariam in Scripturis accipi, nempe, vel essentialiter, vel hypostatice: seu vel quatenus significat essentiam communem tribus personis, vel quatenus significat aliquam ex divinis personis, quae revera Deus est. Unde ad minorem dico, quod quoties nomen Dei ponitur relative, et hypostatice ad significandam personam Patris, merito Christus discernit se a Deo, hoc est a Patre, quippe est alia persona a Patre: non autem se discernit a Deo, quatenus Dei nomen absolute et essentialiter sumitur. Item aliter distinguo: Christus quatenus Mediator Dei et hominum, se discernit a Deo, concedo: quatenus Dei Filius est, nego. Concludendum igitur cum sancto Ambrosio, lib. 3. De Fide, c. 2. Ergo cum legis Deum, non separes Patrem, non separes Filium, quia divinitas Patris et Filii una eademque est; et item nec ibi separes, ubi legis quod beatus et solus potens; de eo enim dictum est, sicut habemus, praecipio tibi nomen Dei quod significat omnia: sed etiam Christus dicitur Deus: convenit ergo Filio, et Patri Dei nomen, quando convenit et operationis effectus.

Urgent. Eatenus Christo Dei nomen tribuitur, quatenus unum cum Patre censetur: sed non est unum cum Patre ratione naturae, sed dumtaxat ratione consensus et affectus: igitur, etc. Probatur minor ex Ioannis cap. 17. ubi Christus Patrem precatur, ut discipuli omnes invicem unum sint, sicut et nos unum sumus: fideles autem non essentiae unitate, sed animorum et voluntatum consensu, et bonorum communicatione tantum sunt unum inter se: ergo Christus non essentiae unitate, sed consensu, et bonorum communicatione, unum est cum Patre.

— Nego minorem: quamquam enim ibi Christus forte sermonem faciat de concordia, et proprietatum similitudine, non tamen ibi asserit nullam praeterea aliam arctiorem coniunctionem, sive unitatem esse sui cum Patre, quam sit inter homines; alioqui secum ipse pugnaret: docet enim alibi, se esse Dei Filium ex Patre genitum, aequalem Patri, et eundem, qui Pater, Deum esse. Unde consequitur propter aequalitatem, et unitatem essentiae, Patrem et Filium eamdem concordissimam habere voluntatem, ut iam pluries probatum est.

Obiiciunt iterum: Ex attributione nominis Dei, et divinae generationis, non potest colligi Christum esse verum Deum, eamdemque cum Patre habere naturam: igitur, etc. Probatur antecedens illis omnibus Scripturae textibus, quibus Dei nomen creaturis tribuitur, ut observavimus in tertio Notabili; similiter divina generatio et filiatio tribuitur creaturis; nam Esaiae 1. de Iudaeis scribitur: Filios enutrivi, et exaltavi; ipsi autem spreverunt me. Ioannis 1.: Quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri. Et Ioann. 3.

— Nego antecedentem. Convenit enim propter identitatem essentiae cum Patre, creaturis vero dumtaxat propter vel usurpationem, vel imitationem, vel representationem, vel delegationem. Adde quod non solum Dei nomen aliquod tribuitur Christo, sed illa maxime ei tribuuntur nomina, quae verum Deum significant, ut Iehovah, Tetragrammaton. Similiter alia ratione Christus dicitur Filius, quam caeteri filii Dei; siquidem homines dicuntur filii Dei vel propter formationem, vel propter singularem Dei erga illos protectionem et affectum, vel propter adoptionem, quae fit per gratiam sanctificantem: quare credentes nati sunt ex Deo per adoptionem et gratiam, et in se habent semen divini Spiritus, et participes sunt divinae naturae per donorum largitionem, et operationem Spiritus inhabitantis: sed Christus natura est Filius Dei, et ipsa Deitas, absque initio temporis per aeternam generationem, ipsi communicata est tota et indivisa, unde ipse non tantum dicitur Filius Dei, sed etiam Deus ipse.

Instant. Quamquam nomen Iehovah, et aliud simile tribuatur Christo, ex eo tamen inferri non potest Christum revera esse unum Deum cum Patre: igitur, etc. Probant antecedens: nam nomen hoc Iehovah tribuitur urbi Ierosolymae, Ezechielis ultimo: et Moyses, cum aram construxisset. Exodi 17. eam appellavit Iehova: similiter Iudicum 13. Angelus nomen Iehovah sibi vindicat. — Nego antecedens, et ad eius probationem dico, nomen Iehovah illis rebus attribui, non absolute, sed tantum respective ad Deum; sic enim altare a Moyse extructum est, quod Iehovah sit exaltatio Moysis; legimus enim in Vulgata: Aedificavit Moyses altare, et vocavit nomen eius, Dominus exaltatio mea. Similiter civitati Ierosolymitanae tribuitur nomen Iehovah, eo quod peculiari protectione ac residentia Dei gauderet; legimus enim: nomen civitatis ab illa die, Dominus ibidem. Quantum autem spectat ad Angelum, dico quod non tantum Iudicum 6. sed etiam Genesis 32. et alibi saepe Iehovah nominatur: at volunt aliqui Theologi hunc Angelum, qui Iehovah nominatur, non fuisse creatum Angelum, sed ipsum Dei Filium, qui tunc hominibus in sensibili specie se videndum praebebat, ut plurimi Patres docent cum Tertulliano: quod utique confirmari posset ex eo quod illi Viri sanctissimi, quibus Iehovah ille apparebat, soli vero Deo cultum debitum ei obtulerint, ut sacrificium, Iudicum 6. praes.; Genesis 18. Templum, Malachiae 3. et Patres Angelo hoc viso Genesis 32. et Iudicum 13. dixerunt se vidisse Deum facie ad faciem. Oseas quoque Angelum, qui cum Iacobo luctatus est, et de nomine interrogatus, illud admirabile esse respondit, Iehovam fuisse testatur. Ex quibus colligi potest illum Angelum, qui Iehovah nomen sibi vindicabat, fuisse illum magni consilii Angelum, nempe Christum, qui etsi nondum incarnatus tunc fuit, tamen nihilominus mediatoris officio fungi coepit, et figuram officii sui proposuit, ut familiarius ad fideles accedere. — Verius tamen dicendum arbitror, eum revera fuisse Angelum creatum qui sanctis Patribus apparuit: nam ait S. Paulus ad Hebraeos 1. Multifariam multisque modis olim Deus loquens Patribus, novissime nobis locutus est in Filio: quod certe minus verum appareret, si Filius ipse etiam antiquis Patribus fuisset locutus: igitur qui tunc loquebatur revera erat Angelus creatus: at quoniam Dei mandata ac legationem implebat, etiam et Dei nomine, ac vice loquebatur.