Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Duplicem distingui posse convenientiam. Unam quidem rei intrinsecam, secundum quam aliquid dicitur esse conveniens, quatenus a Deo ordinatur. Nam, inquit Apostolus ad Rom. 13. Quae sunt a Deo, ordinata sunt. Alteram vero extrinsecam, qua consistit in quadam relatione, seu habitudine ipsius rei ad illa quibus congruit. Cum autem Incarnatio spectari possit per respectum vel ad Deum auctorem, vel ad naturam humanam ipsius terminum, vel ad universum orbem terrarum, instarque terrarum encyclopediam: ideo de convenientia illius per respectum ad illa tria agendum est: an videlicet Incarnatio conveniens fuerit, tum respectu Dei, tum respectu hominis, tum respectu caeterarum creaturarum.

Notanda 2. Quod cum bonum quodlibet sui diffusivum sit ac communicativum: cumque Deus bonorum omnium praestantissimus sit; etiam ipsi maxime convenit sui ipsius diffusio, et communicatio. Duplex autem est Dei communicatio: una quidem ad intra, vel per foecunditatem luminis et cognitionis, qua Pater aeternus se communicat Filio. Qui Deus est de Deo, lumen de lumine, Deus verus de Deo vero, vel per foecunditatem amoris, qua Pater et Filius divino erga seipsos amore aestuantes, producunt Spiritum Sanctum, qui Patris et Filii mutui amoris fructus est ac terminus. Altera vero communicatio est ad extra, qua tres illae adorandae personae sese creaturis communicant in ordine naturae, gratiae, gloriae, et divinitatis. In ordine quidem naturae, largiendo videlicet ipsis omnia bona naturalia eis connaturaliter debita ad earum integritatem et perfectionem. In ordine vero gratiae, conferendo creaturae rationali dona illa gratuita, quibus ad ordinem et finem supernaturalem promoveri potest. In ordine gloriae omnes suas divinitatis praecellentias ac delicias exhibendo purissimis ac beatissimis mentibus conspiciendas ad fruendas. Denique in ordine divinitatis, per unionem hypostaticam; per quam una ex illis adorandis personis sese substantialiter communicat humanae naturae per propriam suam subsistentiam, qua fit, ut Deus fiat homo, et vicissim homo Deus: assumendo quippe corpus et animam in unitate personae, ita ut in homine inhabitet tota plenitudo divinitatis corporaliter.

Notanda 3. Hanc postremam communicationem omnium esse praestantissimam ac maximam. Communicatio enim aliqua censeri potest altera maior duobus modis: nimirum, vel intensive, vel extensive. Dicitur equidem maior priori modo, quando aliquid nobilius et perfectius communicatur: secundo vero, quando ad plura subiecta vel supposita sese extendit: qua ratione communicatio bonorum naturalium est maior extensive; communicatio vero bonorum supernaturalium maior est intensive: quippe supernaturalia bona naturalibus praecellunt. Communicatio autem, qua fit per Incarnationem, haud dubie omnium communicationum est maxima, non solum intensive, quia ipsa substantia increata Verbi, quae est infinitae dignitatis et perfectionis, ac subinde omnia bona ordinis naturae, gratiae, et gloriae superat, sese communicat humanitati: sed etiam extensive; cum non solum ad hominum et Angelorum, sed etiam ad caeterarum creaturarum decus et ornamentum conferat, ut patebit in sequentibus Conclusionibus.

Conclusio prima. — Incarnatio Verbi maxime fuit conveniens Deo.

Probatur. Illud maxime Deo congruit, quod confert ad manifestandas eius divinas praecellentias: at per Incarnationem maxime elucent Dei perfectiones, ac praecellentia: igitur illa Deo fuit convenientissima. Huius ratio constat; conveniens est enim Deo, ut per visibiles effectus invisibiles suas perfectiones demonstret. Ad hoc quippe universum condidit, ut invisibilia Dei per ea, quae facta sunt intellecta conspicerentur; sempiterna quoque eius virtus, et divinitas, inquit sanctus Paulus ad Romanos 1. Minor vero probatur: quanquam innumerae sint divina praecellentia, et divina dotes; maxime tamen per respectum ad Deum, et creaturas, prae caeteris fulgent Bonitas,

Bonitas, inquam, qua vult seipsum eis communicare, et sui esse participationem largiri: Potentia, qua idipsum praestat, et exsequitur: Sapientia, qua creaturas debito ac decenti ordine librat, ordinat, et statuit, ac convenientem in finem dirigit: Iustitia, qua cuique, quod perfectioni congruit, distribuit: Misericordia denique, qua rationalis creaturae defectus supplet, et reficit: atqui omnes illae quinque divinae perfectiones maxime relucent in Mysterio Incarnationis.

Primo quidem divina Bonitas in illo mysterio summe refulget: Verbum quippe divinum suam personam largiendo humanitati, largitur pariter ipsam divinitatem, et omnes suas divinas praecellentias velut in hominem effundit. Hinc divina illa communicatio dicitur divini erga homines amoris meta: unde Christus ipse ex hoc ineffabili Mysterio, Dei bonitatem et charitatem erga homines maxime commendat, dicens Ioan. 3. Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret: eumque amorem ita summum et excellentem censet Apostolus, ut superexcellentem ac nimium appellare non erubuerit ad Ephes. 2. dicens: Deus qui dives est in misericordia, propter nimiam charitatem suam, qua dilexit nos, et cum essemus mortui peccatis, convivificavit nos in Christo (cuius gratia estis salvati), et conresuscitavit, et consedere fecit in caelestibus in Christo Iesu: ut ostenderet in saeculis supervenientibus abundantes divitias gratiae suae in bonitate super nos in Christo Iesu. Hinc idem Apostolus ad Rom. 8. divinam illam erga nos bonitatem commendans, ait: Si Deus pro nobis, quis contra nos? qui etiam proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum: quomodo non etiam cum illo omnia nobis donabit? Quapropter ad Titum 3. ait: Apparuit benignitas, et humanitas Salvatoris nostri Dei. Quae sic expendit S. Bernardus, Serm. 1. de Nativit. Domini:

Apparuerat, inquit, ante potentia in rerum creatione: apparebat sapientia in earum gubernatione: sed benignitas misericordiae nunc maxime apparuit in humanitate. Innotuerat Iudaeis potestas, in signis atque portentis: unde et in Evang. sepius invenies: Ego Dominus, ego Deus: Philosophis quoque abundantibus in sensu suo maiestas innotuit, quoniam iuxta Apostoli verba, quod notum est Dei manifestum est illis. Verumtamen et Iudaei potestate ipsa premebantur, et Philosophi scrutatores maiestatis opprimebantur a gloria. Potestas subiectionem, maiestas exigit admirationem, neutra imitationem. Appareat, Domine, bonitas, cui possit homo, qui ad imaginem tuam creatus est, conformari: nam maiestatem, potestatem, sapientiam, nec imitari possumus, nec expedit aemulari.

Omnipotentia similiter mirum in modum in Incarnationis Mysterio relucet; unde Propheta Ieremias 31. ut praestantissimum hoc opus commendaret, novum appellat. Novum, inquit, creavit Dominus super terram, mulier circumdabit virum. Haec verba sic expendit S. Bernardus hom. 2. super Missus est: Vir, inquit, erat Iesus, nedum etiam natus, sapientia, non aetate: animi vigore, non viribus corporis: maturitate sensuum, non corpulentia membrorum. Et paulo ante: In hoc novo et inaudito prodigio agnoscitur longitudo brevis, latitudo angusta, altitudo subdita, profunditas plena. Ibi agnoscitur lux non lucens, Verbum infans, aqua sitiens, panis esuriens. Videas si attendas, > potentiam regi, sapientiam instrui, virtutem sustentari: Deum denique lactentem, sed Angelos reficientem, gementem, sed miseros consolantem. Videas si attendas, tristitiam laetitiam, pauperem fidentem, salutem pesti, vitam mori, fortitudinem infirmari. Sed quod non minus mirandum est, ipsa ibi cernitur tristitia laetificans, pauperem confortans, passio salvans, mors vivificans, infirmitas roborans.

Quapropter Incarnatio propter sui excellentiam Opus Dei dicitur Abacuc 3. Domine, opus tuum, in medio annorum vivifica illud: et beatissima Virgo in suo Cantico dicit illud esse opus omnipotentis brachii Dei: Fecit potentiam in brachio suo. Quam utique veritatem S. Bernardus Sermone 3. in Vigilia natalis Domini, sic commendat:

Tria, inquit, opera, tres mixturas fecit omnipotens illa Maiestas, in assumptione nostrae carnis; ita singulariter mirabilia, et mirabiliter singularia, ut talia nec facta sint, nec facienda sint amplius super terram. Coniuncta quippe sunt ad invicem Deus et homo, Mater et Virgo, fides et cor humanum.

Primam autem illam commixtionem sic commendat:

Voluit, inquit, infirmiora nostra abundantiore gloria sublimare, et contraxit se maiestas, ut quod melius habebat, videlicet seipsum, limo nostro coniungeret; ut in persona una sibi invicem unirentur Deus et limus, maiestas et infirmitas, tanta vilitas et sublimitas; nihil enim Deo sublimius, nihil vilius limo, et tamen tanta dignatione Deus descendit in limum, tantaque dignitate limus ascendit ad Deum, ut quidquid in eo Deus fecit, limus fecisse credatur, quidquid limus pertulit, Deus in illo pertulisse dicatur, tam ineffabili, quam incomprehensibili sacramento. Et attende quia sicut in illa singularitate Trinitas est in personis, unitas in substantia: sic in ista speciali commixtione, Trinitas est in substantia, in personis unitas: et sicut ibi personae non seindunt unitatem, unitas non minuit Trinitatem; ita et hic persona non confundit substantias, nec substantiae ipsae personae dissipant unitatem. Summa illa Trinitas hanc nobis exhibuit Trinitatem, opus mirabile, opus singulare inter omnia, et super omnia opera sua. Verbum enim, et anima, et caro in unam convenere personam, et haec tria unum, et hoc unum tria, non confusione substantiae, sed unitate personae; haec est prima, et superexcellens mixtura, et haec prima inter tres.

Celebratur pariter divina Sapientia, maxime in modo conciliandae divina Iustitiae cum sua misericordia. Nam inquit S. Augustinus libro, Cur, quando, et quomodo Deus, etc. cap. 6.

Deus ab homine iusto exegerat, quatenus qui per peccatum offenderat, per iustitiam satisfaceret. Ad hoc autem diversitas naturarum, et personae unitas in Christo valuit, et humano generi necessaria fuit, ut quod non posset humanitas, divina faceret natura, et si quid minime conveniret naturae humanae, exhiberet: et non alius atque alius, sed idem ipse esset qui ex utroque perfectus existens, per humanam solveret, quod ipse debebat, et per divinam posset, quod expediebat. Debitum Adam tantum erat, ut illud non deberet solvere, nisi homo, sed non posset nisi Deus: ita opus erat, ut idem esset homo, qui erat Deus. Quapropter necesse fuit in personae unitate, ut Deus hominem assumeret, quatenus homo, qui in natura debebat solvere, et non poterat, in persona esset, qui posset, quia satisfactionem pro peccato non po> poterat solvere, nisi Deus; sed non debebat, nisi homo: ergo constat, ut de hominibus fiat illa supernae civitatis restauratio (quod fieri nequiret, nisi esset facta praedicta pro peccatis satisfactio, quam nequiret reddere, nisi Deus, nec debuit, nisi homo) necesse fuisse, ut eam faceret Deus homo.

Quam utique rationem luculenter expendit S. Leo, Sermone 1. de Nativit. inter caetera dicens: Sed utriusque proprietate substantiae, et in unam coeunte personam, suscipitur a virtute infirmitas, a maiestate humilitas, ab aeternitate mortalitas, ut corpori nostro remedio congruebat, unus atque idem Dei et hominum mediator, et mori ex uno, et resurgere posset ex alio. Elucet etiam in eo maxime, quod humani generis adversarius, qui Protoparentes cum universa propagine vicerat, per hominem Deus vinceret ac superaret. Nam, inquit Hugo Victorinus, lib. 1. De Sacr. p. 8. cap. 6. Qui iustitia eiecerat, iustum fuit ut non fortitudine, sed prudentia vinceretur, ut in eodem, quo se victor erexerat, victus sterneretur, iuxta illud Iob. 26. Et prudentia eius praecussit superbum. Quam utique rationem sic expendit S. Augustinus, lib. Cur, quando, et quomodo Deus, etc. c. 6.

Subtiliter subtilem inimicum Deus voluit expugnare, sub esca humanitatis hamum celavit deitatis, quatenus ille, talem inveniret, qui sibi nihil deberet: quam dum illicite contingeret, merito eam, quam quodammodo possidebat, amitteret: sic quippe serpens antiquus deludendus erat, ut qui homines deluserat, per hominem Deum delusus et ipse fieret. Et sicut incautum hominem sibi callide subiecterat, ita per hominem divinitus cautum, non callide, sed sapienter subiecteretur. Hic summa revera videtur sapientia, quando illud hosti proponitur, quod prius ab hoste deiicitur: et quasi quod ceciderat vires resumeret, et expugnatus ab hoste, iterum adversus hostem pugnare praesumeret. Provocatur itaque ad pugnam iterum hostis, ut qui prius se vicisse gaudebat, postmodum victus ex toto succumberet, et sic homo valde gloriosior a sui resumptione fieret, quam si eum numquam cadere contigisset.

Ei concinit S. Leo dicens:

Secundum plenitudinem temporis, quam divini consilii inscrutabilis altitudo disposuit, reconciliandam ductori suo naturam generis assumpsit humanitas, et incentor mortis diabolus, per ipsum quam eiecerat, ipse vinceretur: in quo conflictu pro nobis inito, magno et mirabili aequitatis iure prostratum est, dum omnipotens Dominus cum saevissimo hoste non in sua maiestate, sed in nostra congreditur humilitate, obiiciens ei caducam formam, caducamque naturam: mortalitatis quidem nostrae participem, sed peccati totius expertem.

Hinc canit Ecclesia: Opus nostrae salutis ordo depoposcerat: multiformis proditoris ars, ut artem falleret, et medelam ferret inde hostis unde leserat. Denique divina maxime excellit sapientia, eo quod Mysterium hoc maxime conferat ad gloriam Dei stabiliendam; imo et augendam. Nam, inquit S. Bernardus, Serm. 2. de Ascensione. Christus cum per naturam divinitatis non haberet, quo cresceret, vel ascenderet, quia ultra Deum nihil est: per descensum quomodo cresceret invenit: veniens incarnari, pati, mori, ne moreremur in aeternum. Quapropter S. Gregorius Nyssenus Orat. Catech. cap. 14. appellat illum Verbi divini descensum, redundantem copiam potestatis: Id autem, inquit, quod abiectum descensus, est quaedam insignis et redundans copia potestatis. Cui quadrat illud Psalmi: Qui ascendit super occasum Dominus nomen illi. Unde S. Gregorius, Homil. 17. in Evangelia: Super occasum Dominus ascendit, quia unde in passione accubuit, inde maiorem suam gloriam resurgendo manifestavit: super occasum videlicet ascendit, quia mortem, quam pertulit, resurgendo calcavit.

Eximie pariter divina Iustitia hoc in adorando Mysterio effulget: quippe per Christi Domini passionem et mortem, condignam pro delictis et offensis hominum satisfactionem excepit: utpote cum Deus homo sese aeterno Patri non solum victimam, et expiationem in ara crucis obtulerit, sed etiam seipsum velut scopum ad sagittam, et ad severissimam divinae iustitiae ultionem exposuerit. Hinc S. Paulus ad Rom. 3. praeclarissime Christi Domini satisfactionem et redemptionem expendens, ait: Iustificati gratis per gratiam ipsius: per redemptionem, praecellentium delictorum in sustentatione Dei. Commendatur etiam divina Iustitia ex eo maxime quod suam in vindicandis delictis rigidam, et exactam severitatem in Christi Passione et Morte exhibuerit. Si enim tam severe Pater aeternus in amantissimum suum Filium, qui se pro hominum peccatis vadem constituerat, quique dumtaxat induerat similitudinem carnis peccati, animadverterit; quid non terroris, et formidinis inesse debet singulis peccatoribus tot ac tantis criminibus obstinatis, dum iudicandi ac plectendi divinae illi iustitiae sistuntur? Nam, inquit ipsemet Salvator Luc 23. Si in viridi ligno haec faciunt, in arido quid fiet? Denique divinae iustitiae acerbitas apparet in illo infinito pretio, quod pro nostra redemptione sibi pendendum voluit. Nam inquit S. Petrus 1. Epist. cap. 1. Non corruptibilibus auro, vel argento redempti estis de vana vestra conversatione paternae traditionis, sed pretioso sanguine quasi agni immaculati.

Denique divina Misericordia maxime in hoc Mysterio effulget. Quamquam enim Deo proprium sit misereri semper, et parcere, et universae viae Domini misericordia et veritas, qua sustinet in multa patientia vasa irae apta in interitum, ut ostendat divitias gloriae suae; non tamen ita enituit divina illa misericordia ante, ac post Incarnationem. Siquidem ad completam, perfectamque misericordiam duo maxime desiderantur actus; nempe repellere miseriam alterius, et illius miseriis quasi propriis affici: misericors enim dicitur quasi habens miserum cor, quia scilicet afficitur miseria alterius, ac si esset propria ipsius miseria. Primus quidem ex illis actibus Deo conveniebat ratione bonitatis, et infinitae virtutis; secundus vero ab eo maxime erat alienus; utpote cum sit immutabilis, et infinita ac invariabili felicitate fruatur. Quapropter ut omnibus numeris absoluta valeret divina misericordia, oportuit Deum hominem fieri, ut posset compati infirmitatibus nostris, vel ut inquit Apostolus ad Hebraeos 2. Per omnia debuit fratribus assimilari, ut misericors fieret. Hinc cap. 4. ait: Non habemus Pontificem, qui non possit compati infirmitatibus nostris, tentatum per omnia pro similitudine absque peccato. Effulget etiam ipsa divina misericordia in eo maxime, quod Dei Filius mortale corpus assumpserit, et mortem ipsam passus fuerit, ut nos a morte liberaret. Hinc Apostolus ad Rom. 5. Commendat charitatem suam Deus in nos: quoniam cum adhuc peccatores essemus, secundum tempus Christus pro nobis mortuus est. Commendat, inquam. Nam ait S. Anselmus lib. 2. Cur Deus homo: quid misericordius intelligi valet, quam quod peccatori aeternis poenis deputato, et unde se redimeret non habenti, Deus Pater dicit, accipe unigenitum meum, et da pro te: ipse Filius, tolle me, et redime te? Quam utique exuberantem in nos divinam misericordiam eleganter sic expendit S. Bernardus Serm. 3. de Nativitate Domini:

Ludebam ego foris in platea, inquit, et in regali secreto regalis cubiculi super me ferebatur iudicium mortis. Audivit hoc unigenitus eius, exiitque pusillo pedemate, sacco vestitus, aspersus cinere capite, nudus pedes. Heians et eiulans, quod morte damnatus esset servulus pius... Ratione considerationis remedii periculi mei aestimo quantitatem. Nesciebam; sanus mihi videbar, et ecce mittitur Virginis Filius, Filius Dei altissimi, et iubetur occidi, ut vulneribus meis pretiosi sanguinis balsamo medeatur. Agnosce, o homo, quam gravia sunt vulnera, pro quibus necesse est Dominum Christum vulnerari. Si non essent haec ad mortem, et mortem sempiternam, numquam pro eorum remedio Dei Filius moreretur. Pudet itaque, dilectissimi, propriam negligenter dissimulare passionem, cui tantam a Maiestate tanta exhiberi video compassionem.

Dices 1. Quidquid dedecet summam Dei maiestatem non potest iudicari conveniens, et expediens: sed carnem assumere dedecet summam Dei maiestatem: ergo, etc.

Respondet Seraphicus Doctor, distinguendo maiorem: quidquid dedecet Dei maiestatem, tam ratione sui, quam ratione sibi uniti, non convenit nec expedit: concedit; ratione dumtaxat uniti, negat. Dedecet quidem Dei maiestatem secundum se humiliari, quia cum divinitas sit omnino invariabilis, secundum se nec exaltationis nec humiliationis est rapax. Ratione autem sibi uniti, potest humiliari ad maiorem manifestationem sua altitudinis: in hoc enim quod Deus carnem humilem et infirmam assumpsit, fortissimum adversarium confregit, hominem infirmum stabilivit: et ideo etsi Incarnationis opus in se non videatur conducere ad divinae maiestatis honorem, maxime tamen ad id conducit considerando finem et effectum, ad quem ordinatur: quippe summa Deo gloria est, quod infirma mundi elegerit, ut confundat fortia, et humiles exaltet.

Dices 2. Sicut vituperabilis est nimia elatio, ita vituperanda est deiectio nimia: sed quemadmodum elatio fuit nimia, quando creatura appetivit esse Deus: ita deiectio est nimia, quod Deus fiat homo, qui est creatura; ergo sicut ista elatio est vituperanda, sic et vituperanda appareret deiectio, qua Deus fieret homo: at nihil vituperandum convenire potest Deo: igitur etc.

Respondet idem Seraphicus Doctor, non esse paritatem: tum quia divina natura non fuit humiliata aliqua deiectione sui, siquidem Verbum Divinum humana suscipiens divina non amisit; cum autem creatura appetivit esse Deum, inflata fuit aliqua elatione, qua ultra naturalem suam sortem, suumque statum efferri optabat, et ideo ex ista parte, illa nimietas et redundantia elationis vergebat in vitium: tum quia exinanitio, qua facta fuit in assumptione humanitatis, procedebat ab excessu amoris et charitatis: elatio vero, qua voluit homo Deo assimilari, fuit ab excessu praesumptionis. Constat autem praesumptionem omnem esse vituperandam, non ita dilectionem et charitatem: et subinde exinanitio Christi non fuit vituperabilis, sed laudabilis, sicut vituperabilis fuit elatio primi parentis.

Dices 3. Deo fit iniuria cum existimatur eum habere creatam aliquam effigiem. Nam, inquit S. Paulus Act. 17. Non debemus aestimare aurum, aut argentum, aut lapidem, sculpturae artis, et cogitationis hominis divinum esse simile: igitur maxima fieret iniuria Deo, si humana effigies ipsi tribueretur: haec autem ei tribuenda esset, si revera esset homo: ergo, etc.

Respondet idem Seraphicus Doctor, verum esse asservandum quando quis credit Deum revera secundum suam deitatem habere corpoream aliquam effigiem, sicut existimabant Gentiles idololatrae: secus vero quando existimat Deum non habere quidem in se creatam aliquam effigiem, sed dumtaxat ratione humanitatis assumptae, ut fit per Mysterium Incarnationis.

Dices 4. Illud magis cedit in Dei gloriam, quod solam eius misericordiam illustrius commendat. Nam, ut ait S. Iacob 2. Misericordia superexultat iudicium: et testatur Ecclesia Dominica 10. post Pentecosten: Deus qui omnipotentiam tuam parcendo maxime, et miserando manifestas: sed longe maior fuisset misericordia gratis relaxando homini debitum, quam satisfactionem exigendo: igitur convenientius fecisset Deo gratis condonare hominum offensam, quam satisfactionem per Filii sui Incarnationem pro illa exigere.

Nego maiorem: perfectius est enim opus, in quo cum summa misericordia elucet etiam summa iustitia, quam in quo sola misericordia maxime commendatur; quia universae viae Domini misericordia et veritas; cum ipse sit summe iustus, et misericors:

Et ideo, inquit Seraphicus Doctor, in reparatione generis humani, quae est excellentissima viarum Domini, congruum est, ut simul currant misericordia, et iustitia, et ideo decens fuit, ut Deus exigeret satisfactionem pro iniuria sibi facta: quam si homo non posset impendere, tunc misericordia daret Mediatorem, qui debitum solveret: nam si Deus culpam non dimisisset, sed solam exercuisset vindictam, non appareret misericordia: si vero non exigisset satisfactionem, non manifestaretur iustitia: igitur congruum fuit, ut ex misericordia praeberetur Mediator, qui debitum ex iustitia solveret, sic enim Misericordia, et Veritas obviaverunt sibi, iustitia, et pax osculatae sunt.

Dices 5. Iniustum videtur punire innocentem pro noxiis: at id fit in Mysterio Incarnationis: igitur illud divinae iustitiae non congruit.

Distinguo maiorem: si illud fiat per modum punitionis et vindictae, concedo: si fiat per modum satisfactionis et reparationis, nego. Quamvis enim in puniendo peccato oporteat illum plecti, qui peccavit, tamen in satisfaciendo unus ferre potest poenam pro altero; in vindicta enim attenditur peccantis iniquitas: in satisfactione vero pro alio spectatur satisfacientis charitas.

Dices 6. Quidquid offendit divinam aequitatem, Deum dedecet: at pugnat in divinam aequitatem, quod vita Filii Dei, qua pretiosissima est, exponatur profundenda pro re vilissima, qualis est hominum peccatorum redemptio: igitur, etc.

Nego minorem: tum quia Christus non sese subiecit morti, ut ab illa absorberetur, sed ut deiecta morte resurgeret immortalis: tum quia salus hominis est tantum effectus mortis Christi, non autem illius finis: tum quin et Christi et hominum vita ordinatur ad Dei gloriam, quae excellentior est vita Christi.

Conclusio secunda. — Incarnatio Verbi convenientissima humanae naturae.

Probatur. Illud maxime convenit humanae naturae, quod eximio conducit, ut revocetur a malo, et promoveatur ad bonum: at Incarnatio utrique maxime deservit.

Primo quidem, ut homo revocetur a malo, nam omnis mali fons, et origo, vel est a diabolo instigante, vel a carne alliciente, vel a spiritu superbiente: at triplex hic totius pravaricationis fons et radix per Incarnationem adimitur et rescinditur. Siquidem per eam exauthoratus est diabolus: nam 1 Ioan. 3. apparuit Filius Dei, ut dissolveret opera diaboli, et princeps mundi eiiceretur foras, ait Christus Deus, et ait Apostolus ad Coloss. 1. Eripuit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum Filii dilectionis suae, in quo habemus redemptionem in remissionem peccatorum: quippe, ut addit S. Aug. lib. 18. De Trinit. c. 15. In haec redemptione tamquam pretium pro nobis datus est sanguis Christi: quo accepto, diabolus non est solutus, sed ligatus, ut nos a peccatis nostris solveremur. Addit cap. 17. per hoc mysterium tractam fuisse daemonum superbiam, et erectam hominum abiectionem. Demonstratum est homini, inquit, quem locum haberet in rebus, quas condidit Deus: quandoquidem sic Deo coniungi potuit humana natura, ut ex duabus substantiis fieret una persona: ac per hoc idem ex tribus, scilicet Deo, anima, et carne; ut superbi illi maligni spiritus, qui se ad suspendendum, quasi ad adiurandum medii interponunt, non ideo se audeant homini proponere, quia non habent carnem: et maxime quia, et mori in eadem carne dignatus est Filius Dei, ne iidem illi tamquam Dii se coli persuadeant, qui creduntur esse immortales. Similiter caro sua origine vitiata, per assumptionem et unionem cum Verbo sanata ac consecrata est. Cum enim in Christo inhabitaret tota plenitudo divinitatis corporaliter, ait Apostolus, unde factum est, ut corpora nostra facta fuerint membra Christi, et templa Spiritus Sancti: quapropter illa caro, quae erat incentivum ad peccatum, facta est fomes salutis, et iustitiae: nam, inquit Tertullianus lib. De Resurrectione carnis, cap. 8. Caro salutis cardo; caro enim abluitur, ut anima emaculetur; caro signatur, et anima illuminatur; caro manus impositione adumbratur, ut anima conservetur; caro corpore, et sanguine Domini vescitur, ut anima de Deo saginetur. Tandem mentis elatio et superbia frangitur, nam, inquit S. Aug. supra, Superbia hominis, quae maximo impedimento est, ne inhaereatur Deo, per tantum Dei humilitatem redargui potest, atque sanari: discatque homo, quam longe recesserit a Deo, et quid illi debeatur ad medicinalem dolorem, quando pro salute Mediatorem venit, qui hominibus ut Deus divinitate subvenit, ut homo infirmitate convenit. Hinc Sanctus Bernardus Serm. 3. de Nativitate Christi, ait: Quid magis indignum, quic detestandum amplius, quid gravius puniendum, quam ut videns Deum caeli parvulum factum, ultra apponat homo magnificare se super terram? Intolerabilis impudentia est, ut ubi se exinaniverit Maiestas, vermiculus inflatur, et intumescat.

Secundo, hoc mysterium etiam maxime conducit, ut homo promoveatur ad bonum. Primo namque summe erigitur humana natura; nam, inquit S. August. lib. de Praedestinatione Sanctorum cap. 15.

Ipsa est illa ineffabiliter facta hominis a Deo Verbo susceptio singularis, ut Filius Dei et hominis simul: Filius hominis propter susceptum hominem, et Filius Dei propter suscipientem unigenitum Deum impropie et proprie diceretur; ne non Trinitas, sed quaternitas crederetur. Praedestinata est istae naturae humanae tanta, et tam celsa, et summa subiectio, ut quod attolleretur altius non haberet, sicut pro nobis ipsa divinitas, quo usque se deponeret humilius non habuit, quam suscepta natura hominis cum infirmitate carnis usque ad mortem crucis.

Unde non mirum si Angeli, qui ante divinam illam humanae naturae sublimationem, patiebantur se ab hominibus adorari, ut eos adoraverunt Abraham, et Loth, Genes. 18. et 19. talem honorem eis ab homine impendi postmodum renuerint; nam S. Ioannes Evangelista cum Angelum, qui sibi loquebatur, adorare voluisset, eum illico dicentem audivit, Apocalypsis 19. Vide ne feceris, conservus tuus sum, et fratrum tuorum habentium nomen Iesu. Hinc praeclare monet S. Leo sermon. 1. de Nativit. Agnosce, Christiane, dignitatem tuam, et divinae consors factus naturae, noli in veterem vilitatem degeneri conversatione redire, etc.

Tertio, per Incarnationem habuit homo praestantissimum exemplar omnium prorsus virtutum, quo prius carebat. Nam, ut ait S. August. serm. 52. de Diversis: Homo sequendus non erat qui videri poterat. Deus sequendus erat, qui videri non poterat: ut ergo exhiberetur homini, qui videretur a homine, et quem homo sequeretur, Deus factus est homo. Exemplar enim, ut omnibus numeris constet, debet esse simul rectum, et sensibile. Rectus quidem erat Deus ratione sanctitatis; sed invisibilis ratione infinitae maiestatis: homo vero, qui visibilis erat, propter multos defectus, quibus inquinabatur, a recta virtutis regula deflectebat: quapropter necessum fuit inter utrumque intercedere unionem, ut inde perfectum virtutis exemplar homini tribueretur. Quapropter Christus etiam monebat Ioan. 13. Exemplum dedi vobis, ut quemadmodum ego feci, ita et vos faciatis. Etenim qui invisibilis erat in maiestate divinitatis, visibilem se praebuit in infirmitate humanitatis: ut egregie loquitur Paulus 1. ad Timoth. 3. ubi Incarnationem appellat magnum pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne. Nam omnes Christi actiones revera Dei-hominis actus erant, seu ut loquitur S. Ambros. Dominicae carnis actus, divinitatis exemplum est, et invisibilia nobis eius per ea, quae sunt visibilia, demonstrantur. Hine seipsam nominat Ioan. 11. viam, veritatem, et vitam: via quidem in exemplo, veritas in promisso, vita in praemio, ait S. Bernardus serm. 2. de Ascens.

Quarto, convenientissimum fuit Deum incarnari, ut homo perfecte beatus fieret. Propterea enim Deus homo factus est, inquit Auctor lib. De Spiritu et anima, cap. 9. (apud S. Augustinum) ut totum hominem in se beatificaret, et tota conversio hominis esset ad ipsum, et tota dilatio hominis esset in ipsam, cum ascensu carnis videretur per carnem, et ascensu mentis videretur per divinitatis contemplationem. Unde Beatorum quisque cum Iob dicere potest cap. 19. In carne mea videbo

Deum meum: quem visurus sum ego ipse, et oculi mei conspecturi sunt; aut cum eodem Vate: Cor meum, et caro mea exultaverunt in Deum vivum.

Denique ad hoc maxime conduxit Verbi divini Incarnatio, ut haberemus quidquid nobis opus est, tum ad corporis, tum ad animae sanitatem. Nam, ut praeclare ait S. Bernardus sermon. 3. de Circumcisione: Totus mihi datus, totus in meos usus consumptus est. Etenim ait serm. 24. de Passione: Quid quaeris in illo non invenias? Si aegrotas, medicus est: si deficis, fons est: si impugnaris, pugil est: si sitis, potus est: si alges, vestimentum est: si tristaris, gaudium est: si obtenebraris, lux est: si orphanus es, Pater est. Uno verbo, ut ait Ambrosius libr. 3. de Virginibus: Omnia nobis Christus est, et omnia nobis dedit. His adde, quod per Incarnationem, hominis fides maxime illustratur, spes firmatur, charitas accenditur.

Fides, inquam illustratur: nam, inquit S. Augustinus lib. 11. De Civit. c. 2. ut mens in fide fidentius ambularet ad veritatem, ipsa veritas Dei Filius, homine assumpto, non Deo consumpto eandem constituit ac fundavit fidem ut ad Deum iter esset homini per hominem-Deum. Spes etiam erigitur ac firmatur: nam, inquit idem S. Augustinus libr. 13. de Civitat. cap. 10.

Quid tam necessarium fuit ad erigendam spem nostram, quam ut, gravata mortalium conditione ipsius mortalitatis abiectione, ad immortalitatis desperationem liberandos, demonstraretur nobis quanti nos diligeret Deus, quantumque diligeret?

Denique Charitas mirum in modum accenditur: nam, inquit Sanctus Augustinus libro de Catechizandis Rudibus cap. 1. Quae maior est causa adventus Domini, nisi ut ostenderet Deus dilectionem suam in nobis? Et infra: Si amari pigebat, saltem redamari non pigeat.

Dices 1. Inconveniens videtur, quod per tantum pretium, qualis est Christus, tam pauci homines salvantur: convenientiusque videtur, quod Deus assumpsisset aliud medium, quo omnes homines salvarentur: igitur Incarnatio Verbi non fuit naturae humanae maxime conveniens.

Respondeo 1, tantam esse cuiusque electi salutem, ut illam proprii Filii dispendio operari non indignum iudicaverit Deus: unde licet pauci salutem consequantur, non propterea id divinae sapientiae incongruum iudicari debet. Addo, quod si omnes homines fuissent salvati, id minus vergeret in Dei gloriam: siquidem non ita perfecte nobis exhibuisset Iustitiam et Misericordiam suam: unde Sanctus Augustinus Epist. 105. Si utrique liberarentur, lateret quibus peccato deberetur poena; si nemo, quid gratiae largiretur?

Respondeo 2. defectum salutis reproborum non esse retundendum in ipsam Incarnationem, sed in perversam hominum voluntatem: siquidem Christi Incarnatio fuit medium sufficientissimum ad omnium hominum salutem; quippe Christus Dominus est lux vera, qua illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum: est etiam mediator Dei et hominum, qui vult omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire.

Dices 2. Modus ille reparandae humanae naturae est convenientior, ratione cuius ipsa magis Deo obligatur, et ampliores debet grates: at magis esset obligata Deo si ei gratis suam offensam condonasset; maiores enim debet gratias is, cui Iudex gratis condonet, quam ille, a quo satisfactionem exigit: ergo etc.

Nego minorem, et ad probationem dico, rationem disparitatis esse, quod Deus satisfactionem a nobis exigendo, dederit nobis proprium suum Filium, qui pro nobis satisfaceret, gratiasque uberrimas promereretur et largiretur; quibus etiam nos pro nostro modulo cum illo adorando Redemptore satisfacere possemus. Magis autem honorificum videtur posse proprium debitum solvere, quam illius relaxationem solius clementiae iudicis assignare.

Conclusio tertia. — Conveniens etiam fuit Incarnatio Verbi toti universo.

Primo, namque quotquot sunt in universo creatura, sublimitatis aliquid sortitae sunt in ipsa hominis ad divinum consortium promotione: cum enim homo sit microcosmos, totiusque universi nomenclatura, illius dignitas et excellentia in alias creaturas exundat. Hinc Apostolus ad Ephes. 1. ait: Proposuit videlicet Pater aeternus in dispensatione plenitudinis temporum, instaurare omnia in Christo, quae in caelis, et quae in terra sunt, in ipso.

Deinde, summa totius universi perfectio fuit, quod in eo esset maximus et perfectissimus gradus entis, qui Deum simul et creaturam sociaret: quo enim praestantiores sunt, et plures entis gradus in toto mundo, etiam praestantior ac perfectior censetur: id autem concessum est per mysterium Incarnationis, in quo habemus Deum, et hominem in una persona subsistentem.

Denique, conveniens erat omnes rerum differentias in universo reperiri, ita ut sicut in nobis est unica natura in unica persona, et in Deo una natura in pluribus personis, ita pariter essent plures naturae in unica persona: quod utique factum est per Incarnationem, tres namque naturae, videlicet Divina, Spiritalis, et Corporalis, in una Christi persona sociantur.