Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Certum esse de fide, omnes omnino homines Adami parentis peccato reos teneri, et divinae iustitiae obstrictos, et ut debitores mancipari ad vindictam et ultionem: ita namque post Apostolum statuit Concil. Trid. sess. 5. can. 2. his verbis:

Siquis Adae praevaricationem sibi soli, et non eius propagini asserit nocuisse, et acceptam a Deo sanctitatem et iustitiam, quam perdiderit, sibi soli, et > non nobis etiam eum perdidisse, aut inquinatum illum per inobedientiae peccatum mortem, et poenas corporis tantum in humanum genus transtulisse, sed caetum et peccatum, quod mors est animae, anathema sit: quia contradicit Apostolo dicenti: Per unum hominem peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors: et ita in omnes homines mors pertransiit, in quo omnes peccaverunt: ex quibus patet, nos omnes in massa perditionis constitutos esse: a qua per meritum unius Mediatoris Iesu Christi, qui nos Deo reconciliavit, educimur.

An autem, et qualiter ad istam humani generis reparationem, necesse fuerit Verbum Divinum incarnari, hic erit solvendum.

Notandum 2. Omissis variis divisionibus necessitatis, quantum ad praesens institutum, duplicem statui; aliam quidem absolutam, aliam vero hypotheticam. Absoluta est, qua res non potest aliter esse, idque vel simpliciter, ita quod contradictio sit, et repugnantia illam aliter esse, sic necesse est Deum existere. Necessitas hypothetica est, qua aliquid dicitur necessarium ex hypothesi, quod ita sit. Sic ex hypothesi, quod homo currat, necesse est ipsum moveri: non autem necesse ipsum currere. Prima necessitas dicitur irritabilitatis a S. Anselmo lib. 2. Cur Deus homo, cap. 1. Secunda immutabilitatis, quia petitur ex immutabilitate Dei, tum in sua entitate, tum in suis decretis. Vel, ut solito loquuntur Theologi, prima est necessitas antecedentis, secunda vero necessitas consequentis. Porro hic non est sermo de necessitate absoluta, et simpliciter invincibili: nullus namque fuit Theologus, qui assereret Incarnationem ita fuisse necessariam, ut contradictionem implicet Deum non incarnari: sed movetur quaestio de necessitate immutabilitatis, et hypothetica: siquidem nonnulli sunt, qui existimant necesse fuisse Deum incarnari ex hypothesi, quod homo lapsus esset. Ita sentire videtur S. Anselmus, toto libro primo Cur Deus homo: cui subscribunt Richardus a Sancto Victore, lib. De Incarnatione, cap. 1., Raymundus Lullius in sua brevi introductoria Arte ad omnes scientias, demonstratione octava, qui tamen videntur a sententia S. Anselmi declinare in eo, quod non absolute pronuntient necessariam fuisse Incarnationem supposito hominis lapsu, sed dumtaxat ex hypothesi, quod Deus hominem lapsum promovere vellet ad priorem innocentiam, et ad beatificum statum, ad quem ipsum formaverat. Sanctus autem Anselmus utrumque docere videtur.

Notandum 3. Hanc utramque necessitatem, tam absolutam, quam respectivam et hypotheticam, dupliciter spectari posse per respectum ad finem, nimirum vel absolute, vel secundum quid. Illud dicitur absolute necessarium, sine quo res nequit obtineri: sic navis est necessaria ad traiiciendum mare. Secundum quid vero, quod conducit tantum ad finem faciliori ac perfectiori modo consequendum: sic equus dicitur necessarius homini bene valenti ad iter agendum. Certum est autem, Incarnationem esse necessariam secundum quid ad redemptionem hominum, quia praestantiori ac efficaciori modo per eam Deo satisfactum fuit, et nostris miseriis ac calamitatibus abundantius ac salubrius fuit consultum ac provisum. Unde sermo dumtaxat hic futurus est de necessitate absoluta Incarnationis ad salutem hominum.

Duo igitur hic veniunt determinanda: Primum, an supposito hominis lapsu, necesse fuerit Deum incarnari, ut illum restitueret,

Secundam, utrum ex hypothesi, quod Deus hominis restitutionem voluerit ordinare, opus habuerit illam per Incarnationem efficere.

Conclusio prima. — Incarnatio, supposito hominis lapsi, non fuit Deo simpliciter necessaria.

Probatur primo ex Scriptura sacra. Sapientiae 2. Quis tibi imputaverit si perierint nationes, quas tu fecisti? Non verteretur ergo Deo in iustitiae praeiudicium, si hominem lapsum in statu suae miseriae aeternum relinqueret. Et Hieremiae 12. Numquid ipse figulus potest vasa facere domus Israel? Igitur potest Deus citra iniustitiam pro sua summa libertate hominem lapsum reparare, vel perditum abiicere, sicut figulus potest vas confractum ad integrum non restituere.

Favet etiam ratio: Deus enim ad extra operatur omnia secundum consilium voluntatis suae, et in omnibus suis operationibus modulandis liberrimus est, et ab omni coactione et necessitate longe semotus; quippe cum ei nihil perfectionis accedat aut recedat propter salutem aut perditionem creaturae: igitur nulla necessitate impellitur ad hominem perditum recipiendum et restituendum; ac subinde ad Incarnationem ineundam nulla necessitate ducitur. Patebit evidentius haec veritas ex sequenti consideratione, sed prius solvenda sunt rationes, quibus sanctus Anselmus videtur contrarium asserere.

Obiicit itaque: Primo, lib. 1. Cur Deus homo, cap. 2. 4. Dei propositum non potest evacuari: sed Deus hominem condendo proposuerat eum promovere ad beatitudinem aeternam, quam non potest pertingere quamdiu iacet in lapsu: ergo necesse fuit Deo, ne propositum eius foret frustraneum, et ne quod de homine proposuerat penitus annihilaretur, ac genus humanum, tam pretiosum eius opus omnino periret, ut istud a suo lapsu repararet: hoc autem fieri non poterat, nisi per Incarnationem Verbi: igitur illa fuit simpliciter necessaria. —

Respondeo. ex hoc argumento nihil aliud sequi, quam quod conveniens equidem fuerit Deum hominis lapsum reparare, non autem quod aliqua necessitate ad id fuerit impulsus. Vel si qua sit illa necessitas, non alia certe, quam consequentiae petita ex immutabilitate eius propositi, quod certe absolutam necessitatem non infert: non enim sequitur, ait Seraphicus Doctor ibidem, si Deus reparat necessitate suae immutabilitatis, quod propter hoc non reparet libertate suae benignitatis: haec enim simul stare possunt. Adde quod etsi Deus aliquam decentiam, et necessitatem habuerit reparandi homines, non propterea id necessario debuerit praestare per Incarnationem; quippe varius ac multiplex ei modus suppeditabatur salvandi homines, etiamsi Verbum non fuisset incarnatum, ut constabit infra.

Obiicit 2. cap. 21. Non decet summam sapientiam permittere nobilissimam creaturam universaliter fine suo fraudari: sed nisi reparatio hominis lapsi interveniat, omnes homines ad beatitudinem aeternam conditi, fine suo fraudarentur, et ita vane omnes filii hominum essent constituti, quippe iniustus est omnis, qui non reddit Deo, quod debet: nullus autem iniustus, inquit S. Anselmus, admittitur ad beatitudinem, quoniam quemadmodum beatitudo est sufficientia, in qua nulla est indigentia, sic nulli convenit, nisi in quo pura est iustitia, ut nulla sit in eo iniustitia: ergo necesse fuit Deo ratione suae sapienti divinae, ut hominem lapsum restitueret, eumque ad debitum suum finem promoveret.

Respondeo. Prioris argumenti solutionem etiam praesenti facere satis: ex eo enim dumtaxat intelligitur, congruum quidem fuisse divinae sapientiae, ut hominem Deus e suo lapsu relevaret, et ad finem suum promoveret et ordinaret; non vero quod id absolute necessarium fuerit: quippe Deus, ut diximus, liberrimus est in suis operationibus ad extra, et si quid beneficii impendit, maxime peccatoribus id largitur, non ex cogente necessitate, sed ex exuberante misericordia et bonitate.

Obiicies. Sap. cap. 16. et 17. Indecens foret, ac proinde impossibile, numerum Angelorum, utpote praestantissimarum creaturarum, impertitum perpetuo relinquere: atqui numerum illum non conveniebat restaurare ex iis, qui ceciderant; quippe Angelus semel lapsus per poenitentiam Deum reconciliari non potest. Neque etiam reparari posset ille numerus per alios Angelos de novo creandos, quoniam illi, qui substituendi essent, tales esse deberent, quales essent illi, qui ceciderunt si non peccassent: at tales esse non possent, quin priores Angeli, qui ceciderunt, meliores essent si perseverassent, quam forent Angeli posteriores, qui post eorum lapsum crearentur: siquidem priores perseverassent nulla visa vindicta peccati, et districta animadversione Dei in perduelles: posteriores autem recenter creati perseverarent dumtaxat post compertam illam vindictam: praestantius autem et perfectius est perseverare in gratia nullo viso exemplo iustitiae divinae vindicantis peccatum, quam perseverare propter illud exemplum: quia illa perseverantia est ex puro et solo motivo amoris divini, haec autem habet admixtum timorem; actus autem, qui simpliciter elicitur ex motivo amoris, praestantior est, quam qui elicitur ex motivo timoris: igitur prior perseverandi modus praestantior esset posteriore. Ex quibus infert S. Anselmus, ruinam Angelorum reparandam esse ex alia natura, quam Angelica: nulla autem alia erat ad id apta, quam humana: igitur necesse fuit humanam naturam elevari ad supplendum numerum Angelorum. Sed ubi lapsa est, non potuit ad illam elevationem promoveri, nisi relevaretur, et pristinae innocentiae restitueretur: ergo necesse fuit illam salvari, ac proinde Deum habere Salvatorem, quod dumtaxat per Incarnationem obtinuit.

Respondeo. Nullas esse prorsus omnes illas consequentias. Primo namque non fuit absolute necesse, sed dumtaxat congruum, Angelorum numerum restaurare, et supplere; nam, ut diximus ex Sap. Quis ei impediat si perierint nationes? quippe cum Deus nihil ex iustitia peccanti debeat praeter supplicium. Secundo, minus verum apparet, non potuisse restaurare numerum Angelorum ex his, qui ceciderant, aut ex aliis denuo creatis; siquidem probavimus in 2. Tomo, nullam implicare contradictionem, Angelos ad poenitentiam per divinae gratiae subsidium posse revocari, illorum quippe in malo obduratio maxime provenit ex negato sibi gratiae auxilio. Potuit Deus pariter supplere illum numerum per Angelos denuo creatos: tum quia non erat necesse, ut restitueretur ex Angelis aeque bonis cum his, qui ceciderant, quippe Deum liberum fuit aliter constituere et ordinare: tum etiam quia Deus gratia sua efficere potuit, ut Angeli recenter creati meliores etiam forent his, qui corruerant; nam gratia Dei non est minus efficax ad bonitatem, et iustitiam servandam et augendam, quam animadversio Dei, et eius vindicta ad puniendum. Denique, etsi Angelorum numerus esset per homines reparandus, non tamen consequens esset homines illos restituendos esse per Incarnationem Verbi; quippe plurimis aliis modis, etiam seclusa Incarnatione, Deus hominem poterat liberare, et salvum facere, quod perierat, ut iudicabit.

Conclusio secunda. — INCARNATIO NON FUIT SIMPLICITER NECESSARIA, ETIAM EX HYPOTHESI, QUOD DEUS HOMINEM LAPSUM RESTITUERE ET SALVARE DECREVERIT. Haec est communis inter Theologos.

Probatur primo ex Scriptura, qua Incarnationem commendat tamquam praestantissimum opus, ac beneficium dilectionis, misericordiae, et liberalitatis divinae. Sic Ioann. 3. Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum Unigenitum daret, ut omnis, qui credit in ipsum non pereat, sed habeat vitam aeternam. Ad Titum 3. Secundum misericordiam suam salvos nos fecit. Et 1. Ioan. 4. In hoc apparuit charitas Dei in nobis, quoniam Filium suum Unigenitum misit Deus in mundum, ut vivamus per ipsum: at opus charitatis, misericordiae, ac benignitatis divinae, non est opus necessitatis, sed summa libertatis: ergo Incarnatio, per quam Deus restituit homines, non fuit ullatenus ex necessitate.

Respondet S. Anselmus, lib. 2. Cur Deus homo, cap. 5.

Duplicem esse distinguendam necessitatem: alteram, quae cogit aliquem invitum ad beneficiendum, quia non potest aliter facere: et hanc, inquit, necessitas benefaciendi, gratiam aufert aut minuit, cum enim aliquis ea necessitate, cui subiacet, invitus benefacit, aut nulla, aut minor illi gratia debetur: alteram vero, per quam potius augetur gratia benefacientis, quia huic necessitati sese libere subiecerit: cum necessitati benefaciendi se subdit, nec invitus eam sustinet, tum utique beneficii gratiam meretur maiorem; non enim haec dicenda est necessitas, sed gratia, quia nullo cogente illam suscipit, aut servat, sed gratis. Tale est, cum quis sanctae conversationis vovet propositum, quamvis namque servari illud ex necessitate post votum debeat, ne apostatae damnationem incurrat, et licet cogi possit servare si nolit, si tamen non invitus servat, quod vovit, non minus, sed magis gratus est Deo, quam si non novisset, quoniam non solum communem vitam, sed etiam eius licentiam sibi propter Deum abnegavit: nec sancte vivere dicendus est necessitate, sed eadem, qua vovit, libertate. Quare multo magis si Deus facit bonum homini, quod incepit, licet non debeat eum a bono incepto deficere, totum gratiae debemus imputare; quia hoc propter nos, non propter se, nullius egens incepit, non enim illum latuit, quid homo facturus erat, cum illum fecit, et tamen bonitate sua illum creando sponte, se ut perficeret inceptum bonum obligavit.

Haec S. Anselmus; quibus significat, quod quia Deus creavit hominem, quem praesciebat peccaturum, ac proinde necessarium fore, ut una e divinis personis incarnaretur, quae ipsum redimeret, et nihilominus eum libere produxit, et peccare permisit, ideirco hanc necessitatem ipse sponte subire voluit; ac proinde nihil ex ea suae liberalitati, gratiae, amori, et benignitati derogatum est. — Verum haec responsio non elevat auctoritates praefatas, nam

Scriptura aperte insinuat liberam, ac summe misericordem Dei voluntatem post lapsum in reparando homine, et in eo reparationis modo, quem elegit inter eos omnes, quos ad id muneris poterat usurpare, ut mox dicemus.

Citra Arianos, ubi cum dixisset Deum congrue per Verbi Incarnationem solvisse maledictionem, quam comminatus fuerat dicens: Terra es, et in terram ibis, subiicit hanc Arianorum obiectionem: Sed poterat etiamsi Salvator creatura esset, vel loqui tantummodo, et ita solvere maledictionem: quam solvit in hunc modum: Poterat sine adventu Christi solummodo loqui Deus, et solvere maledictionem: considerandum est hic, quid hominibus sit utile, non quid situm sit in viribus Dei. — Idem dicunt plurimi sancti Patres. S. Leo serm. 2. De Nativitate, cap. 3. Mira res, inquit, misericordia Dei, cui ad reparandum genus humanum ineffabiliter via multa suppeterent, hanc potissimum consulendi viam elegit, qua ad destruendum opus diaboli, non virtute uteretur potentiae, sed ratione iustitiae. Subscribit S. Bernardus Epist. 190. Quis negat, inquit, ad nutum Omnipotentis fuisse alios, et alios modos nostrae redemptionis, iustificationis, et liberationis? — Apertius autem hanc veritatem insinuat S. Augustinus, lib. De Agone Christi, cap. 11. ubi ait: Sunt stulti, qui dicunt: non poterat aliter sapientia Dei homines liberare, nisi susciperet hominem, et nasceretur ex femina, et a peccatoribus omnia illa patiretur. Et lib. 13. De Trinitate, cap. 10. arguens eos, qui dicunt, defuisse Deo alium modum, quo homines a peccato liberaret, ait: Parum est sic refellere, ut istum modum, quo nos per Mediatorem Dei et hominum, hominem Christum Iesum, Deus liberare dignatur, asseramus bonum, et divino congruum honori: sed etiam ut ostendamus non alium modum possibilem Deo defuisse, cuius potestati cuncta aequaliter subiacent: sed sanandae nostrae miseriae convenientiorem modum alium non fuisse, nec esse oportuisse.

Suffragatur etiam ratio Theologica. Primo namque cum Deus sit liberrimus in suis operationibus ad extra, cumque laesus ipse sit per hominum peccata, poterat illam offensam gratis condonare et remittere per simplicem ac gratuitam condonationem, nullam exigendo poenam, aut satisfactionem pro admissa culpa; hoc enim maxime saperet divinam eius clementiam, benignitatem, et misericordiam, appareretque abundantissima illius in seipso sufficientia; siquidem per id manifestaret se nullatenus bonorum nostrorum indigere, nec honorem a nobis ipsi impensum, aut negatum, eius perfectioni aut felicitati quidquam addere aut detrahere. Adde quod laudabile videtur homini cuique laeso, dum irrogatam sibi iniuriam gratis condonat: haec enim gratuita offensae remissio manifestum est argumentum animi generosi et magnanimi: igitur illa pariter gratuita condonatio maximè vergeret in Dei honorem et gloriam. Confirmatur, quia licet Magistratus, aut Iudex particularis non possit interdum offensam etiam ab homine laeso remissam et gratis condonatam, inultam relinquere, sed iuxta legum praescripta teneatur reo debitas poenas praescribere: tamen princeps, iustis de causis, pro sua in communitatem auctoritate, potest primarias a reo poenas secundum legum praescripta, gratis relaxare, et eum absque ulla satisfactione liberum dimittere: ergo multo magis id Deus pro summa sua auctoritate et clementia poterit hominibus debitas poenas secundum praescripta suae divinae iustitiae gratuito condonare, nullamque ab eis satisfactionem exigere; igitur, etiam presupposito hominum lapsu, non fuit necessaria Incarnatio Verbi. —

Deinde, etiamsi Deus ex iustitia necessario aliquam ab hominibus pro expianda eorum offensa satisfactionem exigeret, potuisset illam ab unoquoque homine reo repetere; ita quod hominum quisque teneretur pro singulari sua persona satisfacere Deo pro peccato originali a se contracto: quemadmodum peccator quilibet tenetur praestare Deo satisfactionem pro omnibus suis peccatis actualibus: cum enim originale peccatum ideirco a quolibet homine contrahatur, quia eius voluntas interpretative fuit in voluntate Adami, ita quod in illo peccaverunt; quidni potuisset Deus etiam cuilibet hominum praescribere satisfactionem aliquam voluntarie ac libere pendendam, pro expiando illo reatu, qui interpretative dumtaxat voluntarius fuit respectu cuiuslibet hominis? — Denique, poterat Deus (ut dicemus in Quaestione sequenti) tantam homini alicui particulari gratiam conferre, ut opera eius omnino Deo grata fierent, et accepta ad satisfactionem pro universo humano genere: igitur ad id non fuit absolute necessaria satisfactio a Deo-Homine impensa.

Obiicies 1. Sanctos Patres affirmantes Incarnationem fuisse absolute necessariam ex hypothesi, quod Deus hominem liberare decerneret. Sic S. Chrysostomus Hom. 10. in Ioan. Cecidit, inquit, natura nostra eo modo, ut restitui nullo pacto posset a quocumque, nisi ab illa omnipotentissima manu: neque enim aliter restitui poterat, nisi qui ex principio eam finxit, manum porrexisset. Cyrillus lib. 6. Thesauri, cap. 7. Quoniam, inquit, imperfectum esse opus Dei non decuit, et non potuit aliter reparari, necessario Deus factus est homo. Ambrosius ad Hebr. 9. Tantum fuit peccatum nostrum, ut salvari non possemus aliunde, nisi omnipotens Filius Dei moreretur pro nobis. Leo Papa Epist. 81. Quae, inquit, reconciliatio esse poterat, qua humano generi propitiaretur Deus, nisi omnium causam Mediator Dei, hominumque susciperet? His adde S. Anselmum toto libro 1. Cur Deus homo, etc. —

Respondeo, eos omnes sanctos Patres ita a nobis posse explicari, quemadmodum noster Alensis et Seraphicus Doctor exponunt S. Anselmum, cum dixit impossibile Deo fuisse non incarnari; et ita necessarium fuisse redimi hominem per Incarnationem, ut aliter fieri nec potuerit, nec debuerit. Dicunt enim illi Doctores, S. Anselmum loquutum fuisse de sola necessitate immutabilitatis, qua provenit ex decreto voluntatis Dei, quod semel habitum ipse Deus mutare non potest. Supposita ergo divina ordinatione de redimendo homine per Incarnationem, non poteramus aliter salvari, neque Deus poterat nobis hoc beneficium negare: alioqui fuisset mutabilis. Secundo exponi possunt sancti Patres de necessitate ad melius esse: ita ut dicatur illud necessarium, quod est convenientissimum, quodque ex omni parte damnum per peccatum illatum compensat: hoc enim modo neque manet dedecus peccati sine decore iustitiae, et poenas luit homo, quas debet, et digne Deo satisfacit, qui dignam satisfactionem potest rependere. Denique exponi possunt de necessitate conducente ad modum perfectissimae redemptionis, quae cogitari potest: certum est autem, quod praestantissima, quae cogitari potest, satisfactio pro peccatis hominum, ea sit quae exhibetur ab Homine-Deo.

Obiicies 2. cum S. Anselmo lib. 1. Cur Deus homo, cap. 12: Deus nihil moliri potest in preiudicium suae divinae aequitatis et iustitiae: sed si hominum offensam relaxaret absque debita satisfactione, quae dumtaxat per Deum-hominem potest fieri, ageret contra exigentiam suae iustitiae, quae vult omne peccatum puniri, et ablatum Deo honorem rependi: igitur, etc. —

Distinguo minorem; illud vergeret in preiudicium divinae aequitatis et iustitiae secundum rationem praesentis dispositionis et ordinationis rerum, concedo: quia nempe Deus decrevit nullum fore peccatum impunitum, nec remittendum absque satisfactione vel propria, vel aliena: secundum ordinationem, quam Deus statuere poterat, si altero medio, ut erat in eius libertate, nobis succurrere voluisset, nego; cum enim tota Dei iustitia et aequitas ab eius divina ordinatione pendeat, idque iustum et aequum dumtaxat censeatur, quod cum divina voluntate concordat; inde liquet, quod si rem aliter statuisset Deus, decretum istud divinae aequitati non repugnasset.

Obiicies 3. cum eodem S. Anselmo: Peccatum si non punitur, inordinatum dimittetur: quia sicut virtus ordinatur ad gloriam, ita peccatum ad poenam: sed non decet Deum aliquid in suo regno inordinatum dimittere: igitur non decet Deum peccatum sic impunitum dimittere. —

Distinguo maiorem: inordinatum est, peccatum sine punitio dimittere, iuxta presentem divinam ordinationem, concedo; siquidem Deus, ut mox diximus, vult omne peccatum debitas poenas luere: sed cum rem aliter Deus statuere potuerit, ita pariter potuit efficere, ut peccatum absolute non ordinaretur ad poenam incritabiliter infligendam.

Obiicies denique ex eodem: Si peccatum debita satisfactione non solvitur, nec punitur, consequens est, quod nulli legi subiaceat: sed hoc repugnat: tum quia sequeretur, quod iniustitia liberior esset, quam iustitia: quia haec divinae providentiae subiacet, illa vero nulli legi subiaceret; tum pariter quod iniustitia esset Deo similis; quippe, sicut Deus, nulli legi subiaceret: qui consequentiae sunt omnino absurdae: igitur et illud unde inferuntur. —

Nego sequelam maioris: siquidem in eo casu peccatum, et iniustitia subiacerent divinae voluntati ordinanti, ut gratis remitterentur, quemadmodum ipsi subiacent opera iustitiae, quae ex divina ordinatione sortiri debent debitam mercedem, non alia ratione, quam quia videlicet Deus ita statuit ac ordinavit.