Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Christum Dominum hominum Mediatorem esse, nemo absque errore manifeste detrectare potest. Hoc enim apertissime testatur Apostolus 1. ad Timoth. 2. Unus enim Deus, inquit, unus et Mediator Dei, et hominum Christus Iesus. Mediator, inquam, est tum natura, tum ministerio. Natura quidem, utpote qui divinam et humanam naturam in sese complexus verus homo sit Deus; ministerio vero utpote, inquit Apostolus 2. ad Cor. 5, Qui dedit nobis ministerium reconciliationis: quoniam quidem Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi, non reputans illis delicta ipsorum, et posuit in nobis verbum reconciliationis: vel, ut loquitur ad Ephes. 2, In Christo Iesu nos, qui eratis longe, facti estis prope in sanguine Christi: ipse enim est pax nostra, qui fecit utraque unum, et medium parietem maceriae solvens, inimicitias in carne sua, legem mandatorum decretis evacuans, ut duos condat in semetipso in unum novum hominem, faciens pacem, et reconciliet ambos in uno corpore Deo per crucem, interficiens inimicitias in semetipso, et veniens evangelizavit pacem vobis, qui longe fuistis, et pacem iis, qui prope: quoniam per ipsum habemus accessum ambo in uno Spiritu ad Patrem. Quibus aperte constat Christum esse revera mediatorem inter Deum, et homines. Difficultas autem est, qua ratione Christus Dominus Mediatoris partes sustineat: nimirum vel ratione Divinitatis dumtaxat, vel ratione solius humanitatis assumptae, vel utriusque naturae simul, ut revera dicatur Mediator, non solum ministerio, sed natura. Similiter in controversiam venit quidnam nobis praestiterit divinus ille Mediator, seu quam pacem et reconciliationem nobis conciliaverit; quae omnia tractabunt in sequentibus Quaestionibus.

Notandum 1. Variam extitisse, et etiamnunc vigere Catholicos inter et haereticos de Christo Mediatore controversiam; imprimis enim Ariani, qui veram Dei Filio, et eandem cum Patre divinitatem ausi sunt detrahere, ideo illum Mediatorem nominari dixerunt, quod mediae cuiusdam inter Deum verum, hominesque substantiae esset, quae ut hos antecelleret, sic illo esset inferior, ut testatur S. Cyrillus Alexandrinus dialogo 1. De Trinit. quo etiam spectat eorundem Arianorum vecors illa, impuraque sententia, qui Deum Patrem asserebant creatas res omnes moliri cupientem, prius Verbum suum tamquam instrumentum edidisse, et eo administro universum creasse. Addebant autem ad incrementum blasphemiae doctrinae suae insanam hanc rationem; nempe quod ideo Deus talem sibi ministrum comparaverit, quod creata nulla res meram summi artificis efficientiam ac virtutem sustinere queat, ac propterea opus fuisse primum creari mediam quamdam substantiam et virtutem, quae ratione suae excellentiae propius ad Deum accedat, ratione vero suae creationis aliquod cum caeteris creaturis commercium et temperamentum haberet. Quam utique insanam et detestandam doctrinam tradidit Eusebius Caesariensis lib. 1. Contra Sabellium, ibi enim cum unigenitum Dei Filium ad mundi procreationem, et conservationem necessarium esse dixisset; hoc sibi obiicit, et respondet: sed fortassis dicis: non sufficitne Pater? Non quia non sufficiens Pater, ideo genuit Filium: sed quia non sufficient ea, quae facta sunt sufferre potestatem, ideo per Mediatorem loquitur. Necessum est igitur ad hanc perfidiam revincendam hic apertis Scripturae textibus, et continua SS. Patrum quovis saeculo doctrina demonstrare Dei et hominum Mediatorem Iesum Christum, ambas utriusque naturas in eadem persona sua coniungere, et sic revera esse Mediatorem inter Deum et homines secundum naturae statum.

Notandum 2. Duplicem alteram de Christo Mediatore opinionem haereticam, utramque et ab haereticis auctoribus profectam, a quibus in medio posita fides Catholica dissentit; nam alii Christum tantummodo, qua homo est, Mediatorem esse contendunt; non vero quatenus est Deus: alii qua homo quidem est, ac Deus; ita tamen ut Divinitas illius Mediatricis functiones interdum usurpet. Prioris erroneae opinionis istius assertor perhibetur Franciscus Stancarus Mantuanus, in Academia Regio-Montana in Borussia Theologiae, vel ut alii volunt, Hebraicae linguae Professor, qui acriter militans in errorem Osiandri ibidem Professoris partes agentis, qui ut novum quid sereret iustitiam, qua homines iusti coram Deo censentur, ipsam esse Dei iustitiam illis inexistentem, non vero eam Christi meritis adeptam iustitiam, quae credentibus in Christum gratiae imputetur, ut Lutherani et Calvinistae praedicabant. Unde asserebat Christum esse iustitiam nostram ratione solius Divinitatis suae, non humanitatis. Eo contentionis aestu processit Stancarus, ut oppositum ex adverso errorem propugnaverit, docens non divinae, sed humanae tantummodo naturae ratione, Christum esse iustitiam nostram, et salutis artificem. Quod confirmare nitebatur non solum Scripturae sacrae, et SS. Patrum oraculis, sed etiam Theologorum placitis, quos tanti faciebat, ut diceret lib. De Stancaristis: Plus calet unus Petrus Lombardus, quam centum Lutheri, ducenti Melancthones, trecenti Bullingeri, quadringenti Petri Martyres, et quingenti Calvini; qui omnes si in mortario contunderentur, exprimeretur una uncia verae Theologiae: recte quidem dictum, ut inde appareat interdum ex erroris parente veritas erumpere. Stancarus autem ubi vexillum novae suae opinionis sustulit, in ipsum pugnare coeperunt non solum Catholici Doctores, sed etiam sectae multiplices et professionis haeretici, praecipue vero Philippus Melancthon, et Calvinus, qui contra Stancari dogma de Mediatore epistolas duas, unam ad Fratres Polonos, alteram quae responsio est Genevensis Ecclesiae nomine ab illo edita, in quibus demonstrat Christum secundum utramque naturam, divinam et humanam, munus et officium Mediatoris usurpasse. Neque hoc revera Catholico dogmate contentus, eo progressus est, ut assereret etiam Verbum divinum ante susceptum hominem obiisse partes; nam in priori epistola ait, Mediatoris nomen Christo quadrare non solum, ex quo carnem induit, vel ex quo munus suscepit reconciliandi cum Deo humani generis, sed ab initio creationis iam vere fuisse mediatorem.

Notandum 3. Christum varias habere tum ad Patrem, tum ad Deum, tum ad nos habitudines et relationes, quas pulcherrime refert et expendit Leontius Byzantinus, qui Iustiniani primi Imperatoris tempore floruit lib. 1. Contra Eutychen; ubi inter caetera haec habet:

Cum igitur sex habitudines contemplemur (nimirum in Incarnationis mysterio) duas Patris ad Verbum, et Verbi ad Patrem: duas deinde Verbi ad carnem, et carnis ad Verbum; duas praeterea Christi ad nos, et nostras ad ipsum; tres fiunt generales coniugationes. Ac prima quidem habitudo coniugationum sic habet, ut tertia quidem a prima, secunda vero a media. Illa enim, quibus media inter se conveniunt, contrario modo se habent, atque in media, sicut contra media. Quibus enim contrarie habet ad seipsam, convenienter habet ad extrema; et quibus rursus convenienter habet ad seipsam, convenienter habet ad extrema. His breviter dictis, conabor explicare exemplo: sint positae tres res, anima simpliciter, corpus simpliciter, homo ex anima et corpore compositus, et horum inter se habitudines, ut animae ad animam, animae ad corpus suum, hominis ad corpus simpliciter, et ad animam simpliciter: anima quidem ad animam sic se habet, ut eadem ratione substantiae sit unita; differente vero hypostasi discreta. Haec est prima et extrema habitudo coniugationum. Anima vero ad suum corpus sic se habet, ut diversitate naturae discreta sit; unita vero ratione hypostasis, quam vita mutuo accepta, et reddita perfecit, haec secunda, eademque habitudo media servat. Homo vero ad corpus simpliciter, et ad animam simpliciter relatus, tamquam totus omnino ab istis discretus, propter habitudinem ad partes suas, secundum communionem cum ipsis facit. Quare Christus ad nos, et ad Patrem relatus, tamquam totus ex partibus, propter partes suas medius est inter extrema, ex toto hypostasis, relatus ad Patrem, propter Divinitatem cum humanitate: et ex toto hypostasis relatus ad nos, propter humanitatem cum divinitate permutatis habitudinibus, secundum distinctionem, et unionem, quas secum propter suas partes habet; et quas cum Patre, et nobiscum habet, propter convenientiam partium cum extremis.

Haec Leontius.

Conclusio prima. — CHRISTUS DOMINUS REVERA EST MEDIATOR INTER DEUM HOMINESQUE, NON SOLUM MINISTERIO SED ETIAM STATU, QUOD NATURAM DIVINAM ET HUMANAM IN UNITATE EIUSDEM PERSONAE COMPLECTATUR.

Probatur primo ex Apostolo ad Hebr. c. 2. qui ut ostendat Dei Filium esse Mediatorem Dei et hominum, necesse, ait, ut naturae hominum fieret particeps in eaque pateretur: Decebat enim, inquit, eum propter quem omnia, et per quem omnia, qui multos filios in gloriam adduxerat, auctorem salutis eorum per Passionem consummare. Et paulo post: Quia ergo pueri communicaverunt carni et sanguini, et ipse similiter participavit eisdem, ut per mortem destrueret eum, qui habebat mortis imperium, idest diabolum, et liberaret eos, qui timore mortis per totam vitam obnoxii erant servituti. Et infra: Debuit per omnia fratribus similari, ut misericors fieret, et fidelis Pontifex ad Deum, ut repropitiaret delicta populi. Quo etiam spectant omnia illa divina Scripturarum oracula, quae asserunt Dei Filium ideirco hominem factum, et in mundum advenisse, ut peccatores salvos faceret, et humanum genus e dira diaboli captivitate eriperet et liberaret.

Eamdem veritatem quovis saeculo constantissime docuerunt omnes SS. Patres utriusque Ecclesiae tam Graecae, quam Latinae, quos in longum refert Petavius libro 12; at quia operosum esset, et fortasse superfluum hic recensere, eos solum commemorabo, qui praeclarius et apertius hanc veritatem constantissime docuerunt. Prodit imprimis Greg. Nyss. in lib. 1. contra Eunomium, ubi mediatoris officia sic explicat, ut etiam denotet eum propter utriusque naturae divinae, et humanae complexionem revera medium inter Deum et homines fuisse:

Deformationem fecit aliquando genus hominum adversarii improbitate deceptum, inquit, et in peccati servitutem redactum a vera vita est alienatum. Instaurat postea factum a se opus operis Dominus, et homo fit cum eo quod iam erat Deus; adeo ut et totum iam illud esset, et totum illud factum fuerit. Atque hoc modo cum Deo mista et temperata est humana natura, mediatore ac sequestre homine illo, qui est in Christo cum quo tota virtute per assumptas nobis primitias massa temperata coaluit. Quoniam igitur Mediator unius non est, Deus autem unus est: isque nullo modo in illis quas fides nobis tradit personis diriditur; siquidem una in Patre, et Filio, et Spiritu sancto divinitas inest; idcirco Mediator semel Dei et hominum fit Dominus, hominem per sese cum Divinitate coniungens.

— Irenaeus lib. 3. cap. 20. Oportebat, inquit, Mediatorem Dei et hominum per suam cum utroque propinquitatem, ambos in amicitiam, et concordiam adducere; ac Deo quidem repraesentare hominem, hominibus vero Dei communicare notitiam. Athanasius in lib. De natura humana suscepta: Verus, inquit, Deus est Filius, et antequam homo fieret, et postquam factus est mediator Dei et hominum homo Iesus Christus, unitus Patri secundum Spiritum sanctum, nobis vero secundum carnem, atque ita Mediatoris partibus functus inter Deum et homines, qui non solum homo est, sed etiam Deus.

— Graecis Patribus, et Theologis consentiunt Latini: imprimis vero Tertullianus, qui lib. De Resurrectione carnis de Christo mediatore sic loquitur: Hic sequester Dei, atque hominum appellatus ex utriusque deposito, Patris commisso sibi, carnis quoque depositum servat in semetipso, arrhabonem summae totius. Quemadmodum enim nobis arrhabonem Spiritus reliquit, ita et a nobis arrhabonem carnis accepit, et duxit in caelum pignus totius summae illuc quandoque redigendae. Aptissima voce usus est Tertullianus sequestrem vocans, qui mediator dicitur, eiusque vim recte declarans utriusque depositum ab illo servari dixit, hunc enim proprie nominari sequestrem docent iurisperiti, apud quem plures rem, de qua controversia est, deponunt. Hilarius lib. 9. Mediator ipse, inquit, ad salutem Ecclesiae constitutus, et illo ipso inter Deum et hominem mediatoris sacramento utrumque unus existens, dum ipse unitis in idipsum naturis, naturae utriusque res eadem est: ita tamen ut neutro careret in utroque, ne forte Deus esse homo nascendo desineret, et homo rursus Deus manendo non esset.

Augustinus imprimis erudit: et copiose hanc veritatem pluribus explicat, sed maxime lib. 1. De Consensu Evangelistarum cap. ultimo:

Quia, inquit, omnia iure in contrarium pergunt, per aliquod medium reducuntur: ab aeterna iustitia temporalis nos iniquitas alienabat. Opus ergo erat mediatore iustitia temporali, quae medietas temporalis esset de imis mixta et summis: atque ita se nec abrumpens a summis, et contemplans imis, ima redderet summis. Idecirco Christus mediator Dei et hominum dictus est inter Deum immortalem, et hominem mortalem, Deus et homo reconcilians hominem Deo, manens id quod erat, factus quod non erat.

Rursus in tractatu in Tob. 8. et Psal. 6. mediatorem inter Deum et homines Christum Iesum ad hoc esse dicit, ut eos, qui recesserunt per se reconciliet: medius enim non est nisi inter duos; recesseramus a Maiestate Dei, et peccato nostro offenderamus eum. Missus est Filius mediator, qui sanguine suo solveret peccata nostra, quibus separamur a Deo, et interpositus redderet nos ei, et reconciliaret, a quo aversi in peccatis nostris et debitis tenebamur. Tum in sermone 120. de diversis: Ut autem mediator esset, inquit, inter Deum, et homines, inter iustum et iniustos, inter immortalem et mortales, assumpsit aliquid ab iniustis et mortalibus, servans aliquid cum iusto et immortali. Cum iusto enim, et immortali servans iustitiam: ab iniustis, et mortalibus assumens mortalitatem, factus est in medium reconciliator, deiiciens murum peccatorum nostrorum.

Praeclare etiam, accurateque Fulgentius lib. 1. Ad Trasimundum, et cap. 15. Mediatoris naturam descripsit:

Cuncti, inquit, praeterea qui salutis esse cupiunt aeternae participes, oportet agnoscere pariter, et tenere, nec incassum hominem Iesum Christum mediatorem Dei et hominum nuncupatum, nisi quia idem Deus totum in se naturam suscepit hominis, et idem homo totam in se habet substantiam Deitatis. Nam quia per peccatum homo fuit separatus a Deo, inter Deum irascentem, hominemque peccantem, talis utique mediatoris debuit intervenire persona, quae ad propitiandum Deum homini, tutum, verumque in se Deum de Deo natum haberet: et ad reconciliandum hominem Deo, tutumque in se de homine natum hominem contineret: atque ita ex utroque, in atroque unus Christus esset, ut plenitudo Deitatis susceptum non consumeret, sed protegeret hominem; et plenitudo humanitatis nec minoraret immensum, nec mutaret impassibilem Deitatem, ac si hominis natura, quae mutata fuerat in deterius, per illum tota redintegraretur, quo nihil est melius. Propterea se medium Dei et hominum plenum Deum, plenumque dignatus est hominem demonstrare.

Denique, Rupertus in lib. 10. De Divinis Officiis, cap. 6. sic scribit:

Ante inter Creatorem et creaturam nullum fuisse medium. Num quidquid erat, aut Creator erat, aut creatura. Ut ergo medium inveniretur perfectae societatis vinculum, hic intraluctus est, qui ex eo Creatorem et creaturam firmius annecteret; quia unus, idemque Christus utrumque est, Creator scilicet, atque creatura: Creator, quia Deus; creatura, quia homo.

His omnibus auctoritatum momentis constat contra Arianos, et alias eiusmodi pestes, Christum Dominum revera habere rationem mediatoris, qui utramque naturam divinam et humanam in se sociat, et ratione utriusque perfectum, ac omnibus numeris absolutum mediatoris munus sustinet et implet.

Conclusio secunda. — CHRISTUS DOMINUS FUIT DEI ET HOMINIS MEDIATOR OFFICIO, RATIONE QUIDEM NATURE HUMANAE, NON SIMPLICITER ET ABSOLUTE SPECTATAE, SED UT SUBSISTENTIS IN SUPPOSITO DIVINO.

Probatur, quia oportet mediatorem distingui aliqua ratione saltem ab eo ad quem fit ista mediatio, tamquam ad principalem partem: atqui Christus Dominus non distinguitur a Patre divino, ad quem tendebat ista mediatio, nisi ratione humanae naturae: ergo Christus est mediator ratione humanae naturae. Quia tamen oportebat naturam illam mutuari dignitatem aliquam aliunde, quam a seipsa, ut perfectior esset mediator, ideirco dicitur mediator non simpliciter ratione naturae humanae: haec sufficienter probata manet ex praecedenti.

Obiiciebat Stancarus: Nemo potest esse mediator sui ipsius: atqui si Christus esset mediator secundum naturam divinam, esset mediator sui ipsius, quia est unus cum Patre et Spiritu sancto: igitur non potest esse mediator secundum naturam divinam, sed dumtaxat secundum humanam.

Respondeo primo, falsam esse minorem, prout eam proponit Stancarus: non enim verum est, quod Filius sit unus cum Patre, sed unum, idest non est una persona, sed una natura, vel substantia. Respondeo secundo ad maiorem, quod si Christus non ut Deus tantum, sed ut Deus et homo simul consideretur, tam a Deo distat, quam ab homine, et cum utroque pariter convenit, in quo medii, sive mediatoris ratio consistit. Unde cum Filius neque penitus ipse sit, qui Pater aut Spiritus sanctus, cum ab utroque propria relatione, et hypostasi sit distinctus, inde fit quod haec ratione non sit mediator sui ipsius, etiam qua Deus est, quia hoc munus mediatoris convenit illius personae non solum quatenus terminat naturam divinam, sed etiam quatenus humanam terminat et afficit.

Instabat: Christus ratione illius naturae fuit mediator, per quam nos reconciliavit Deo: at nos reconciliavit Deo tantum ratione humanae naturae; reconciliati enim sumus Deo per mortem Christi, ut ait Apostolus ad Rom. 5, unde Magister sententiarum dist. 19. docet Christum esse mediatorem ratione naturae humanae, quod utique probat auctoritatibus S. Augustini dicentis in expositione tertii capitis ad Galatas: Mediatorem Iesum Christum secundum hominem dici, ex illa eiusdem Apostoli sententia, fit plenius, cum ait: Unus est Deus, unus et mediator Dei et hominum, homo Christus Iesus, etc. Restat ergo, ut qui mediatore superbo diabolo superbia persuadente deiectus est, mediatore humili Christo humilitate persuadente erigatur. Et lib. 10. Confessionum, cap. 13. In quantum enim homo, in tantum mediator: in quantum autem Verbum, non minor est quam aequalis Deus, et Deus apud Deum, et simul cum Spiritu sancto unus Deus. Et ad Psalm. 103Christus mediator inter hominem et Deum; non quia Deus, sed quia homo: non quia Deus aequalis Patri; sed si aequalis Patri non mediator. Ad haec Tractatu 62. in Ioan. Mediator, inquit, Dei et hominum, non in quantum Deus, sed in quantum est homo Iesus Christus.

Has etiam auctoritates obiiciebat Stancarus.

— Verum ex illis auctoritatibus tam Apostoli, quam S. Augustini, nihil quod Stancari erroneae sententiae non adversetur colligi potest; reconciliati quidem sumus Deo per mortem Christi, quia mors illius summi et moraliter infiniti erat valoris et pretii, non propter naturam humanam dumtaxat, sed propter illius unionem, et societatem personalem cum divina, ut diximus alias. Ad S. Augustinum autem dico, eum nihil aliud significare, quam quod Filius Dei, qua Deus est, ante incarnationem non fuerit mediator; sed tum demum subierit statum et munus mediatoris, cum homo factus est; siquidem per incarnationem mediator extitit, tum ratione status, quia medius fuit inter naturam humanam et divinam, non ratione humanae naturae tantum, nec ratione divinae tantum, sed ratione utriusque in eadem persona subsistentis, tum ratione officii et ministerii, siquidem mediatoris opus et officium per humanitatem administravit. Unde Seraph. Doctor dist. 19. art. 2. q. 2. docet distinguendam esse rationem Christi ut medii, et mediatoris:

Differt enim, inquit, medium a mediatore: medium namque dicit convenientiam cum extremis, mediator autem dicit non tantum convenientiam, sed etiam officium reconciliationis. Subinde docet, quod medium inter duas naturas potest tripliciter accipi: aut ita quod in eo concurrant duae naturae, sicut in una natura tertia; aut ita quod in eo concurrant duae naturae sicut in una persona; aut ita quod in eo concurrant proprietates duabus naturis conformes. Primo modo accipiendo medium, nihil potest esse medium inter humanam naturam, nec Christus, nec aliud; quia non potest ex humana natura constitui aliquod tertium. Secundo modo accipiendo medium, sic Christus est medium inter humanam naturam et divinam, in quantum est una persona in duabus naturis, non ratione humanae naturae tantum, nec ratione divinae tantum, sed ratione utriusque. Tertio modo accipiendo medium, Christus est medium inter Deum, et homines secundum humanitatem, in quantum habet mortalitatem simul et beatitudinem. Mortalitatem, inquam, in qua communicat cum hominibus: beatitudinem, in qua maxime communicat cum Deo. Si vero quaeratur, qualiter, et secundum quam naturam Christus sit mediator, cum mediator dicat officium reconciliationis, et mediator debeat differre ab illis quos reconciliat, et Christus secundum divinam naturam sit ille, cui fit reconciliatio, dicendum, quod non potest esse mediator secundum divinam naturam, sed secundum humanam naturam, in qua potest reconciliare secundum diversas proprietates, in quibus communicat cum Deo et cum homine. Habebat enim iustitiam et innocentiam, in qua communicat cum Deo, et mortalitatem, in qua communicat cum homine: et dum mors coniungitur iustitiae, in eodem confoederatur homo peccator et mortalis Deo iusto et immortali, reconciliati enim sumus Deo per mortem hominis innocentis.

Urgebat: Medium debet esse inter extrema: ergo mediator Dei, et hominum debet esse infra Deum, et supra homines: sed Christus secundum divinam naturam non est inferior Deo: igitur secundum divinam naturam non potest esse mediator, et consequenter est dumtaxat mediator secundum naturam humanam.

Distinguo antecedens: medium debet esse inter extrema ratione status, aut personae, concedo: ratione naturae, nego. Igitur Christus est quidem medius inter Deum et homines ratione sui status, aut personae, quia simul est Deus et homo; non autem ratione alterius naturae, quia secundum naturam divinam est idem essentialiter cum Patre, et Spiritu sancto, secundum vero naturam humanam est eiusdem sortis et naturae cum hominibus.

Instabat: Christus ea ratione est mediator, qua pro nostris debitis satisfactionem Deo dedit: at non satisfecit pro peccatis nostris secundum naturam divinam, quia secundum illam idem erat cum Patre, et consequenter si secundum illam naturam satisfecisset, consequens esset, quod satisfactionem sibi exhibuisset: at nullus potest sibi ipsi satisfacere: ergo necessum est, quod fuerit dumtaxat mediator secundum naturam humanam.

Nego minorem: nihil enim obstat, ut diximus agendo de satisfactione Christi Domini, quominus unus, et idem homo diversis titulis debitor sit, et creditor: et subinde, quod sibi ipsi satisfacere possit, ut constat de tutore, et actore, qui potest quatenus homo particularis, aliquid pupillo suo debere, et ut tutor illud sibi persolvere.

Notandum 1. Ex Petavio lib. 12. cap. 6. omnium officiorum quae mediatori propria sunt, eiusque muneri consentanea, est pacificatio dissidentium inter se, et ad mutuam concordiam animorum conciliatio. Conciliationis autem inter Deum et homines obtinendae et exequendae gratia missum esse a Patre Filium, apertissime testantur Scripturae sacrae: maxime vero S. Apostolus pluribus, ut constabit infra. Ut autem susceptum hoc a praeciarissimo illo humani generis pacificatore munus conciliandae pacis facilius intelligi, et quanti sit aestimari possit, observandum est ex S. Augustino lib. 19. De Civitate, cap. 13. Pacem esse tranquillitatem ordinis. Quam definitionem sic ipsemet elucidat:

Pax corporis, inquit, est ordinata temperatura partium. Pax animae irrationalis, ordinata requies appetitionum. Pax animae rationalis, ordinata cognitionis, actionisque consensio. Pax corporis et animae, ordinata vita, et salus animantis. Pax hominis mortalis, et Dei immortalis, ordinata in fide sub aeterna lege obedientia. Pax hominum, ordinata concordia. Pax domus, ordinata imperandi, atque obeundi concordia cohabitantium. Pax civitatis, ordinata imperandi, atque obediendi concordia civium. Pax caelestis civitatis, ordinatissima et concordissima societas fruendi Deo, et invicem in Deo. Pax omnium rerum, tranquillitas ordinis.

Notandum 2. Ex eodem sancto Augustino ibidem ad perfectam et absolutam pacem duo esse necessaria, ordinem videlicet et tranquillitatem: Ordo, inquit, est parium dispariumque rerum sua cuique loca tribuens dispositio. Hinc lib. 5. cap. 12. pacem per solam convenientiam explicat, scribens Deum apte universum temperasse, et congruenter ordinasse. Qui non solum caelum et terram, inquit, nec solum Angelum et hominem, sed nec exigui et contemptibilis animantis viscera, nec avium pennulas, nec herbae fosculum, nec arboris folium sine suarum partium convenientia, et quasi tacita pace dereliquit. Verum praeter congruentiam partium, tranquillitatem insuper in illo altero loco eiusdem operis requirit. Siquidem miseri, ait, quia in quantum miseri sunt, utique in pace non sunt; tranquillitate quidem ordinis carent, ubi perturbatio nulla est: verumtamen quia merito, iusteque miseri sunt, in ea quoque ipsa sua miseria praeter ordinem esse non possunt, non quidem coniuncti Beatis, sed ab eis tamen ordinis lege seiuncti. Quos etiam ait certis rebus nonnullam ordinis tranquillitatem habere, quoniam ipsis coaptantur, et ita nonnullam ipsis inesse pacem. Verum ideo miseri sunt, inquit, quia etsi in aliqua securitate non dolent, non tamen ibi sunt, ubi securi esse, ac dolere non debeunt; cum autem dolent, ex qua parte dolent, pacis perturbatio facta est. In illa vero adhuc pax est, in qua nec dolor urit, nec compago ipsa dissolvitur. Denique ubi natura est aliqua, in qua nullum malum est, nec esse potest, veluti Deus: esse autem naturam, in qua nullum bonum sit, non potest, nec diaboli quidem: sic est pax caelum sine ullo bello: bellum vero sine aliqua pace non potest. Quamobrem necessaria est ad pacem aliqua tranquillitas et quies, qua perturbationi ac bello est opposita. Hinc Augustinus in Psal. 84. Pax quid est, inquit, ubi nullum bellum est? Quid est ubi nullum bellum est? ubi nulla est contradictio: ubi nihil resistit, nihil adversum est. Ita vel nihil, vel parum admodum pax a concordia differt, si universe sumatur. Ita ex Petavio.

Notandum 3. Peccatum triplicis generis in mundum bellum intulisse, nempe adversus Deum, proximum, et ipsum hominem peccatorem. Adversus quidem Deum, siquidem, ut Isaias testatur cap. 59. Iniquitates vestrae diviserunt inter vos, et Deum vestrum, et peccata vestra absconderunt faciem eius a vobis, ne exaudiret. Pariter adversus proximum: Num, inquit S. Iacobus c. 4. unde bella, et lites in vobis! nonne hinc ex concupiscentiis vestris, quae militant in membris vestris? Denique adversus seipsum, quia caro concupiscit adversus spiritum, et spiritus adversus carnem. Unde necessum fuit, ut Dei mediator et hominum triplicem pacem conciliaret nempe hominis cum Deo, cum proximo, cum ipso, ut summi ac praestantissimi pacificatoris munus et partes sustineret, quod utique praestitit, ut patebit in sequentibus.

Conclusio prima. — CHRISTUS DOMINUS HOMINIS CUM DEO BELLUM SUSTULIT, ET PACEM INTER UTRUMQUE CONCILIAVIT AC FIRMAVIT.

Ita praeclare docet S. Apostolus 2. ad Cor. 5. *Omnia, inquit, a Deo, qui nos reconciliavit sibi per Christum, et dedit nobis ministerium reconciliationis: quoniam quidem erat in Christo mundum reconcilians sibi, non reputans illis delicta ipsorum; et posuit in nobis verbum reconciliationis. Pro Christo ergo legatione fungimur, tamquam

Deo exhortante per nos; obsecramus pro Christo, reconciliamini Deo. Et ad Ephesios 2. idem Apostolus scribens: In Christo Iesu nos, qui eratis longe, facti estis prope in sanguine Christi. Ipse enim est pax nostra, qui fecit utraque unum, et medium parietem maceriae solvens, inimicitias in carne sua, legem mandatorum decretis evacuans, ut duos condat in semetipso in unum novum hominem, faciens pacem, et reconciliet ambos in uno corpore Deo per crucem, interficiens inimicitias in semetipso. Et veniens evangelizavit pacem vobis, qui longe fuistis, et pacem iis, qui prope, quoniam per ipsum habemus accessum ambo in uno spiritu ad Patrem.

— Hanc pacificandi, reconciliandique functionem ex iisdem, et aliis Scripturae locis illustrat Augustinus in tractatu ad Psalmum 61. qui Psalmus in Salomonem inscribitur:

Porro Salomon, inquit, interpretatur pacificus: ac per hoc tale vocabulum illi verissime, atque optime congruit, per quem mediatorem ex inimicis, accepta remissione peccatorum, reconciliamur Deo. Etenim cum inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mortem Filii eius, et, Ipse in Evangelio dicit: Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis. Et multis aliis testimoniis Dominus Christus pacificus esse monstratur, non secundum pacem quam novit et quaerit hic mundus, sed illam pacem, de qua dicitur apud Prophetam: Dabo eis solatium verum, pacem super pacem, cui scilicet paci reconciliationis additur pax immortalis. Nam post omnia reddita, quae promisit Deus, novissimam pacem nos expectare debere, qua cum Deo vivamus in aeternum, idem Propheta ostendit, ubi ait: Domine Deus noster, pacem da nobis, omnia enim dedisti nobis. Pax erit plane illa perfecta, quando novissima inimica destruetur mors. Et in quo hoc erit, nisi in Pacifico illo reconciliatore nostro? sicut enim in Adam omnes moriuntur, sic et in Christo omnes vivificabuntur.

Praeclare item S. Leo Papa in sermone sexto de Natali Domini, tum istud mediatoris munus impense a Christo praestitum humano generi; tum eius praestantiam, commoditatemque describit his verbis:

Quid enim in thesauro dominicae largitatis, inquit, ad honorem praesentis diei, tam congruum possumus invenire, quam pacem, quae in nativitate Domini prima est angelico praedicata concentu? Ipsa enim est, quae parit filios Dei, nutrix dilectionis, et genitrix unitatis: requies Beatorum, et aeternitatis habitaculum, cuius hoc opus proprium et speciale beneficium est, ut iungat Deo, quod secernit de mundo. Unde Apostolus ad hoc bonum nos incitat dicens: Iustificati ergo ex fide, pacem habeamus ad Deum. Cuius sententiae brevitate, omnium terrenorum mandatorum continetur effectus: quia ubi fuerit veritas pacis, nihil ibi potest deesse virtutis. Quid est autem, dilectissimi, pacem habere ad Deum, nisi velle quod iubet, et nolle quod prohibet? Si enim humanae amicitiae pares animas, et similes expetunt voluntates, nec unquam diversitas morum ad firmam potest pervenire concordiam, quomodo divinae erit particeps pacis, cui ea placent, quae Deo displicent, et iis appetit delectari, quibus illum novit offendi? Non est ille animus filiorum Dei, nec talem sapientiam recipit adoptiva nobilitas. Genus electum, et regium regenerationis sua respondeat dignitati. Diligat quod diligit Pater, et in nullo ab auctore suo dissentiat.

Conclusio secunda. — PACEM ETIAM INTERNAM HOMINIBUS CUM SEIPSIS CONCILIAVIT.

Probant SS. Patres hanc veritatem, imprimis vero Sanctissimus Augustinus Tractatu 104. in Ioan. ubi docens, quibus modis et mediis per Christum instituatur et firmetur interior pax nostra:

Pax, inquit, Christi finem temporis non habet, et ipsa est omnis purae intentionis, actionisque perfectio. Propter hanc sacramentis eius imbuimur: propter hanc mirabilibus eius operibus et sermonibus erudimur: propter hanc Spiritus sancti pignus accipimus: propter hanc denique omnem tribulationem fortiter toleramus, ut in ea feliciter sine tribulatione regnemus.

Nondum quidem est perfecta et absoluta pax illa, nec suis omnibus numeris absolvetur, nisi in aeterna beatitudine. Hinc duplicem pacem nobis a Christo promissam, aliam in praesenti, aliam in futuro saeculo sic distinguit, et sic expendit S. Augustinus tractatu 77. in Ioan. expendens haec verba Christi: Pacem relinquo vobis: ait autem: Pacem nobis relinquit iturus: pacem suam nobis dabit in fine venturus: pacem nobis relinquit in hoc saeculo, pacem suam nobis dabit in futuro saeculo: pacem nobis relinquit, in qua manentes hostes vincimus: pacem suam nobis dabit, quando sine hoste regnabimus. Ibidem etiam praeclare observat sanctissimus Doctor hanc utramque pacem significasse Christum ibidem, cum primo dicit: Pacem relinquo vobis, nec addidit, meam, deinde subiecit, Pacem meam do vobis. Prior enim pax, inquit S. Augustinus, nostra dicitur potius, quam ipsius: ille quippe nihil repugnat in seipso, qui nullum habet omnino peccatum: nos autem talem pacem habemus, in qua adhuc dicamus: dimitte nobis debita nostra. Est ergo pax aliqua, quoniam delectamur legi Dei secundum interiorem hominem: sed non est plena, quia videmus aliam legem in membris nostris repugnantem legi mentis nostrae.

— Porro hanc internam pacem triplici ratione nobis potissimum conciliavit adorandus ille Mediator; nempe doctrina, exemplo, et auxilio, quae omnia ad extinguendas in nobis animi perturbationes, et inducendam pacis ac tranquillitatis iucunditatem maxime conferunt. Primo quidem doctrina illius ad hoc maxime spectat, siquidem ideirco crucem quotidie tollendo, frenandas ac domandas cupiditates, voluptatum aspernandas illecebras, laboriosum per virtutes, et arduum iter capessendum in caelum, omnia denique fomenta vitiorum et blandimenta, divinis suis praeceptis et institutis nos informat, ut veram, internam pacem, sedatis omnium passionum tumultibus, conciliaret. Quod utique praeciare docet S. Ambrosius in Psal. 36. ubi exponens illa verba, os iusti meditabitur sapientiam, ostendit conciliationem hominis utriusque interioris et exterioris Christi beneficio et doctrina factam:

Quod est iusti os, inquit, quod meditabitur sapientiam, nisi interior homo? Duo enim sunt homines in singulis, unus interior, alter exterior, interior cogitat, quae mentis sunt, quae mentis sunt loquitur: exterior, quae sunt corporis: tamen adveniens Dominus utrumque coniunxit, et duos in uno homine condidit, ne diversis sese impugnent motibus, sed invicem sibi voluntatum suarum unitate socientur. Ideo os iusti meditabitur sapientiam: iam enim et ipse exterior homo iustus in interioris hominis transfusus est disciplinam, et in eius conformatus naturam, ipsius exercet officia, ut caro meditetur, quod mentis internae est, sed ne hoc incredibile tibi reguletur, audi Apostolum dicentem: quia Iesus transfigurabit corpus humilitatis nostrae, ut conforme fiat corpori gloriae suae.

Non praeccepta dumtaxat Christiana vitae in Evangelicis et Apostolicis comprehensa litteris, sed multo magis Christi Domini praeclara sanctimoniae exempla hanc internam pacem in nobis instaurant. Quid enim aliud egit in omni vita, aut quo illius acta, cogitataque pertinebant, nisi ut perfectum absolutissima sanctitatis exemplar in se conderet, ac proponeret omnibus imitandum? Quoniam autem haec perfectae nostrae vitae sanctimonia, et interna pax maxime in consensione et concordia posita est, hanc mirandam consensionem sic expressit et docuit divinus ille Salvator cum omnes suas appetitiones ex unius nutu divinae voluntatis, arbitrioque suspendit, neque aliud prae se tulit, quam ut voluntati eius obtemperaret, a quo in mundum missus venerat. Sic Ioan. 3. Non quaero, inquit, voluntatem meam, sed voluntatem eius, qui misit me. Item 4. Meus cibus est, ut faciam voluntatem eius, qui misit me. Et ibidem: Descendi de caelo, non ut faciam voluntatem meam, sed voluntatem eius, qui misit me.

Postremo hanc ipsam privatam in unoquoque homine pacem adversus non solum omnes titillantes libidinum illecebras, ac blandimenta voluptatum, sed etiam contra tentationes quasque, suo praepotenti auxilio, ac abundantis gratiae efficacia ac copia in suis fidelibus firmarit et stabilivit; quo fit, ut his divinis praesidiis firmata, ac sublevata hominum imbecillitas tacite ad aeternae pacis ac tranquillitatis portum et statum enitetur.

Hinc longe potentiorem Christi gratiam in fidelibus, quam in Adamo, praeclare demonstrat S. Augustinus lib. De Correptione, et Gratia, c. 12. Quoniam, inquit, terrente nullo, et insuper contra Dei terrentis imperium libero huius arbitrio, non stetit in tanta non peccandi facilitate. Isti autem non dico terrente mundo, sed saeviente, ne starent, steterunt in fide; cum videret ille bona praesentia, quae fuerat relicturus, isti futura, quae accepturi fuerant, non videre. Unde hoc? nisi donante illo, a quo misericordiam consecuti sunt, ut fideles essent, a quo acceperunt spiritum non timoris, quo persequentibus cederent, sed virtutis, et charitatis, et continentiae, quo cuncta minantia, cuncta inritantia, cuncta cruciantia superarent.

Conclusio tertia. — CHRISTUS ETIAM TERTIUM GENUS PACIS CONCILIAVIT, NEMPE INTER HOMINES IPSOS.

Probatur ex celebrioribus Prophetarum oraculis, quibus significatur tantam futuram Messiae tempore pacem et concordiam, ut sedatis ubique bellis omnes gentes summa tranquillitate ac pace fruantur. Sic Isaias cap. 2. Et erit in novissimis diebus praeparatus mons domus... omnes gentes. Et ibunt populi multi, et dicent: Venite, et ascendamus... multos, levabit gens contra gentem gladium; nec exercebuntur ultra ad praebellium. Addit ad ista Michaeas: Et sedebit subtus vitem suam, et subtus ficum suam, et non erit, qui deterreat. Quibus verbis praeclarissimi

Christi Prophetae significari pacis et quietis affluentiam importandam per Christum. De qua autem pace, an civili et politica, an vero spirituali et divina intelligenda sint ista vaticinia, non consentiunt sacri Interpretes. Quidam enim existimant ista vaticinia referenda esse ad illam pacem, qua imperante Augusto sub ortum Christi Domini contigisse dicitur. Ita S. Chrysostomus et Cyrillus in Isaiam, et Hieronymus in commentariis ad utrumque Prophetam. Verum cum Augusto superstite multa et atrocia bella, ac Romani imperii clades plurimae intercesserint, non videtur illa prophetica promissio hoc sensu omnimode impleta; quocirca rectius dicendum arbitror cum aliis sacris Interpretibus, vaticinia ista prophetica referenda esse, non ad temporariam et externam pacem, sed ad spiritalem concordiam et tranquillitatem, quae est etiam posterior SS. Hieronymi, et Cyrilli sententia. Sic imprimis illa vaticinia interpretatur Iustinus Martyr in dialogo cum Triphone Iudaeo; sic Tertullianus in Scorpiaco cap. 13; sic maxime Rupertus lib. 2. in Nichaeam: Nonne, inquit, istud coruscante Evangelio Christi passim per populos, et gentes factum esse legimus, et fieri videmus: dum viri prius inquieti, et bellicosi depositis armis bellicis, et ipso schemate, vel habitu immutato insignia fuerunt Evangelicae pacis? Hi ad coenobiendum, alii ad eremiticum ritam conversi. Idem habet lib. 1. in c. 9. Isaiae.

Hanc interpretationem egregie probat, et illustrat S. Athanasius lib. De Incarnatione Verbi Dei, ubi Christi divinitatem hoc inter caetera argumento comprobat, quod pacis amorem et studium cultoribus suis ingeneraverit.

Siquidem olim, inquit, idololatriae dediti Graeci pariter, et barbari contra se invicem bella gerebant, et in cognatos crudeles erant. Non enim quisquam poterat omnino terra, marive iter facere, nisi gladium manu preferens, propter implacabilia bella, quibus in se mutuo grassabantur. Quippe vita omnis ipsorum per arma transigebatur, et pro baculo ensis illis erat, in eoque fiduciam suam omnem ac praesidium collocabant. Atqui, ut iam dixi, simulachra venerabantur, et daemonibus sacra faciebant; ac nihil interim ex ista superstitione idolorum, qui sic animo erant affecti, dedoceri potuerunt. Postquam autem ad Christi disciplinam transierunt, tunc praeter opinionem revera compunctis eorum animis, immanitatem illam caedium exuerunt, ut non amplius bellicum et hostile nescio quid spirent, sed omnia sint eis pacifica, et quae ad pacem ac concordiam pertinent, mirifice illos afficiant, etc.

Haec Athanasius. Addit Petavius hac etiam aetate huius vaticinii veritatem impleri in efferis et ab omni derelictis humanitatis cultu nationibus, velut Indis, Brasiliensibus, Canadensibus, et Americanis caeteris, qui quamdiu patriis irretiti superstitionibus daemones adorant, assidua inter se bella gerunt, ac leonum et luporum more, ex hostium carnibus dapes et viscerationes instruunt. At ubi Christiani facti sunt, repente posita feritate sic mansuescunt, ut pati, quam inferre, malint hostibus malum, eosque benefactis, et omnibus charitatis officiis demulceant.