Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

DECLARATA Incarnationis essentia ac dignitate, iam aperienda sunt illius causae. Ex quatuor autem causis physicis, quae solito ad effectum aliquem concurrere possunt, materialis et finalis proprie hic non habent locum, quippe in unione hypostatica non fit compositio ex materia et forma, ut dictum est: licet extrema illius unionis, scilicet Verbum et humanitas, considerari possint ut eius principia, ita quod Verbum sit tamquam actus et forma perficiens; humanitas vero tamquam materia actuabilis et perfectibilis. Igitur de duplici duntaxat causa nobis est sermo, nempe de causa efficiente, finali, et morali seu meritrici: de quibus disserendum erit in tribus sequentibus Sectionibus.

Nota est causam efficientem dici a fiendo: efficere autem sumitur duobus modis: Primo quidem improprie, pro quolibet influxu causae in id quod causatur: et sic quatuor causae physicae dici possunt efficientes, quia simul concurrunt ad effectum: Secundo, proprie pro illa causa, quae per se primo agit, et influit in effectum, reali et physico influxu, qualiter tripliciter solet distingui: nempe principalis, cui nimirum principaliter attribuitur actio: alia instrumentaria, quae non operatur nisi virtute alterius: altera denique dispositiva, quae removet obstacula impedientia productionem effectus, et sic quamdam facilitatem confert agenti, ut suam virtutem exerat in productione talis effectus: quamquam proprie loquendo dispositio non sit vere causa, sed dumtaxat manuductio ad causalitatem exercendam. Petitur autem, an, et quae fuerint causae efficientes et instrumentariae, quaeve dispositiones praerequisitae ad operandam Incarnationem: quam utique difficultatem duobus in sequentibus Quaestionibus proponimus solvendam.

Notandum 1. Certum esse causam principalem efficientem huius mysterii, esse Deum, et tres divinas personas operantes ad extra. Id quippe definitum fuit in plurimis Conciliis, maxime Lateranensi sub Martino primo, Can. 2. et altero Lateranensi sub Innocentio tertio: item in Toletano 6. et 11. in Confessionibus fidei: quam utramque doctrinam aperte docent omnes sancti Patres quotquot de divina Incarnatione peculiarem sermonem instituerunt: maxime S. Augustinus lib. 1. De Trinitate, cap. 1. et tract. 10. et 11. in Ioannem.

Colligitur pariter haec veritas ex Scriptura sacra, in qua tam Patri, quam Filio attribuitur haec incarnatio: Patri quidem, sic ad Galat. 1. Misit Deus Filium suum factum ex muliere, etc. Filio vero ad Philip. 2. Cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens. Denique Spiritui sancto, qui huius ineffabilis mysterii dicitur artifex, quod enim in Virgine natum est, de Spiritu sancto est. Quibus etiam theologica ratio suffragatur, quia cum opera ad extra procedant ab omnipotentia divina, quae tribus personis indivisim communis est, non enim sunt tres omnipotentes, sed unus omnipotens: ideo omnia Dei opera, inter quae praestantissimum est opus Incarnationis, a tribus divinis personis procedunt, ut sunt unum unitate naturae, voluntatis, et potentiae, iuxta illud Ioannis 10. Quae Pater facit, haec et Filius similiter facit. Sed difficultas remanet, an Deus aliquam creaturam sublimaverit, aut sublimare potuerit ad illam dignitatem et excellentiam, ut esset ipsi concausa efficiens, vel instrumentaria in molitione et effectione huius mysterii.

Notandum 2. Causam efficientem in hoc ab instrumentaria distingui, quod efficiens agat, et influat in effectum per propriam et intrinsecam suam virtutem: instrumentaria vero operetur dumtaxat et influat in productionem effectus per virtutem sibi aliunde concessam, et ab efficiente mutuatam. Insuper causa efficiens habet quamdam proportionem et analogiam cum effectu producendo: quippe omnis causa productiva determinatam habet sphaeram activitatis in productione sui similis, ad quod maxime ordinatur et tendit: instrumentaria vero, maxime quae duntaxat habet potentiam obedientialem ad aliquod opus, nullam ex se proportionem habet cum effectu, sed tantum ad eum ordinatur et assumitur pro nutu et beneplacito principalis agentis.

Quaeritur autem impresentiarum, an creatura aliqua assumpta fuerit, vel saltem assumi potuerit, ut instrumentum ad unionem hypostaticam operandam. Certum est autem nullam creaturam a Virgine distinctam assumptam fuisse ut instrumentum physicum ad hanc unionem efficiendam: quia de nulla suspicari potest, quod Christum effecerit hominem: nulli enim Scriptura, vel sancti Patres hanc virtutem et efficaciam tribuunt, nam etiam ipsius Angeli Gabrielis praesentia in sola annuntiatione et propositione mysterii, et petitione virginei consensus terminata est; unde duntaxat remanet solvenda difficultas de beatissima Virgine, an videlicet elevata fuerit a Deo tamquam instrumentum ad efficiendam unionem hypostaticam.

Nota 3. Praesentem difficultatem moveri de prima effectione huius mysterii: certum est enim quod fieri potuerit nova unio, saltem partialis Verbi ad partes substantiae, quae per nutritionem aggenerabantur corpori Christi per totum ipsius vitae tempus: nam ex parte Verbi tota subsistentia divina cuilibet corporis parti unita erat; a quo autem physice fieret ista unio, an videlicet a Deo immediate, an per humanitatem tamquam per instrumentum physicum, quae propria sua virtute disponeret materiam alimenti, et converteret illam in substantiam suam, ita ut prius natura quam materia alimenti informaretur anima, per actionem solius Trinitatis uniretur hypostatice subsistentiae Verbi, in quam Christus statim in eodem instanti induceret formam suam: qualiter, inquam, id factum fuerit nihil certo definiri potest. Igitur duntaxat hic maxime veniunt resolvenda: Primum, utrum Beata Virgo assumpta fuerit ut instrumentum physicum ad unionem hypostaticam efficiendam. Secundum, an Verbum divinum habuerit aliquem principalem influxum physicum et realem in humanitatem assumptam, ad quem influxum alia duae personae non concurrerent.

Conclusio prima. — BEATA VIRGO NON FUIT ELEVATA A DEO TAMQUAM INSTRUMENTUM PHYSICUM, AD UNIONEM HYPOSTATICAM HUMANITATIS IN SE, ET EX SE GENITAE, CUM VERBO DIVINO.

Probatur 1. Illis omnibus Scripturae textibus, quibus Incarnatio soli Deo tribuitur, diciturque solius Dei opus singulare. Sic Habacuc 3. Domine opus tuum in medio annorum; quem textum S. Augustinus, et alii sancti Patres solito explicant de opere Incarnationis: sed unio hypostatica non esset perfecte opus Dei singulare, si beata Virgo, aut aliqua creatura, illius productionis fuisset concors, et concausa; ergo Beata Virgo nullam habuit efficientiam, etiam instrumentalem, respectu unionis hypostaticae.

Deinde: Nulla creatura, ut probavimus in Physicis, potest assumi ut instrumentum creationis: ergo multo minus huius unionis. Consequentia patet, quia sicut per creationem communicatur rei ipsum esse existentiae, ita per hanc unionem communicatur ipsum esse subsistentiae divinae, quod certe longe praestantius est ac nobilius, quam solum esse existentiae naturalis.

Denique: Ille solus concursus tribui debet Beatissimae Virgini, qui maxime requiritur et sufficit, ut vere sit et dicatur Mater Dei: sed ad id non opus est, quod Beata Virgo habeat concursum instrumentalem in ordine ad unionem hypostaticam: ergo iste non debet admitti. Hoc patet, ad quid enim aliud talis concursus assereretur? Minor etiam constat, tum quia concursus matris in productione filii non est instrumentalis, sed principalis, sive sit dumtaxat per modum causae materialis, vel subministrantis materiam, ut volunt aliqui, sive per modum causae efficientis concurrentis effective ad formationem, et organizationem corporis, ut caeteris rectius sapere videntur.

Dices 1: Plurimi ex sanctis Patribus admittunt concursum illum instrumentalem in B. Virgine respectu unionis hypostaticae: ergo ille est admittendus. Probatur antecedens, nam Hesychius Homil. 2. De Beata Virgine ipsam appellat instrumentum Incarnationis: similiter S. Ambrosius Epist. 82. Per hominem, inquit, et mulierem caro eiecta est de Paradiso: per Virginem iuncta est Deo. Ad eundem modum loquitur S. Bernardus Hom. 4. super Missus est, dum ait, Beatam Virginem illam esse mulierem, quae tria illa fata Evangelica, carnem scilicet, animam, et divinitatem, tam bene temperavit, ut nec divisione quidem facta carnis et animae, caro vel anima a Deo divideretur. —

Respondeo, Sanctos Patres dumtaxat intelligendos esse de concursu dispositivo, non vero de effectivo; quippe beatissima Virgo dispositive censetur concurrisse ad unionem hypostaticam, quia purissimum sanguinem subministravit et praeparavit ad formandam Christi humanitatem, qua hypostatice fuit unita Verbo divino: unde dum illam instrumentum Incarnationis appellant, nomen instrumenti in sua propria significatione non usurpant, qua accipi solet a Philosophis, sed in latiori, qua instrumentum appellari solet quidquid ad productionem alterius quomodocumque concurrit.

Dices 2: Deus uti solet suis creaturis ut instrumentis, quando praesertim instrumentum est accommodatum effectui intento, maxime dum illud opus cedit in suae suavis providentiae commendationem, et creaturarum dignitatem, quas sublimare intendit: sed videtur longe maior beatissimae Virginis dignitas, ampliorque suavis Dei dispositionis commendatio, si beata Virgo concurrat instrumentaliter ad unionem hypostaticam, quam si dumtaxat id efficiat dispositive: igitur hoc est dicendum. —

Distinguo maiorem: Quando nulla exinde apparet contradictio, et repugnantia, concedo: secus, nego. Est autem contradictio, quod creatura aliqua elevetur ad creandum, multo magis ad hanc unionem efficiendam; quippe longius distant invicem Deus et creatura in ratione unibilium, quam productio existentiae ipsius creaturae ex nihilo; siquidem distantia commensuratur ratione terminorum: minus autem distat a virtute agentis naturalis esse pure creatum, quam esse partim divinum et creatum, quale est illud esse, quod fit per Incarnationem: igitur, etc.

Conclusio secunda. — VERBUM DIVINUM NULLUM HABUIT SPECIALEM INFLUXUM PHYSICUM ERGA FORMATIONEM ET CONSERVATIONEM HUMANITATIS.

Probatur: Principium formale operandi ad extra est idem, et eodem modo se habens, quoad illas operationes in omnibus divinis personis; unde quidquid una persona operatur physice, etiam et alia operatur: igitur vel Verbum nullum habuit influxum in humanitatem Christi, quem non habuerint itidem Pater, et Spiritus S.; vel si quem habuit, eundem pariter habuerunt caeterae divinae personae. Consequentia patet: ideo enim dicimus Spiritum S. procedere a Patre, et Filio indivisim, quia in Patre et Filio est idem et indistinctum principium spirationis: ergo cum principium operandi ad extra, nempe divina omnipotentia, sit eadem in tribus divinis personis, una earum non poterit aliquem habere influxum, quin caeterae eundem habeant.

Deinde: Si quid peculiare praestaretur a Verbo in humanitatem assumptam, illud totum retundi deberet in suam personalitatem, sed haec non est activa, nec alicuius effectus productiva; ergo nihil peculiare efficit. Patet antecedens: quia in Verbo duntaxat sunt duo, nempe divina essentia, et personalitas Verbi: divinitas autem ipsi communis est cum caeteris personis. Consequentia probatur: totum munus personalitatis Verbi circa naturam assumptam est tantum, ut id praestet quod praestaret ei propria personalitas si adesset: at propria personalitas nullum habet influxum realem effectivum in humanitatem cuius est, sed solum eam terminat: igitur etiam Verbi personalitas nullam efficientiam erga humanitatem assumptam habuit.

Denique: Omnis realis effectionis dari debet aliquis terminus per illam productus; nulla enim datur actio productiva sine termino: at nullus assignari potest terminus efficientiae Verbi circa humanitatem: ergo nullam habuit peculiarem efficientiam circa illam vel producendam, vel conservandam.

Dices 1: Assumere est ad se sumere: sed ad se sumere est agere: ergo cum assumere humanitatem sit proprium Verbi, consequens est, ut peculiarem actionem habeat circa naturam humanam, quam assumrit. —

Distinguo minorem: Assumere est agere, quatenus assumere significat formationem humanitatis, et illius unionem cum divinitate, concedo: quatenus significat terminare ipsam naturam, et illam reddere de se et incommunicabiliter existentem, nego. Priori modo assumptio convenit toti Trinitati: posteriori vero soli Filio est propria. Priori modo assumptio est actio: posteriori est tantum terminatio.

Dices 2: Omne perfectissimum est activum: sed quidquid est in Verbo est perfectissimum: ergo et activum; subindeque illius personalitas est activa, et consequenter quamdam peculiarem efficientiam erga suam humanitatem habebit. —

Distinguo maiorem: Quidquid est praestantissimum in genere entis realis, concedo: totale, nego. Et similiter distincta minore, nego consequentiam: certum enim est plura esse divina attributa, quae ex se non sunt praecise activa, et productiva: siquidem nec aeternitas, nec immensitas ex se sunt productiva alicuius effectus; enimvero quis ille esset? Igitur quod est formale in Verbo non est activum. Ideo quod personalitas divina considerari possit tantum, vel ut est relatio constituens divinam personam, vel ut est subsistentia divinam naturam afficiens et terminans: at neutro ex his modis est operativa et productiva. Non quidem ut relatio est, quia relatio non est principium agendi per se: non etiam ut est subsistentia, quia haec ex se non est principium physicum agendi, sed tantum terminandi. Nec refert, quod agere sit quaedam perfectio: nam non omnis perfectio debet competere divinis personalitatibus prout sunt quid distinctum ab Essentia divina; ut sic enim non sunt quid imperfectum, aut perfectum, ut probavimus in Tract. De Trin. sed satis est, quod omnem perfectionem includant, ut sunt idem realiter cum Essentia divina: alias cum intelligere, velle, et amare sint summae perfectiones, deberent etiam competere personalitatibus ipsis, ut ab eadem essentia, imo ut alio intellectu et voluntate distinguuntur; quod certe nullus Theologorum admittet.

Notandum 1. Quod cum Incarnatio sit unio Verbi cum natura humana, necessum est quod ipsa natura praesupponatur existens, omnis quippe unio realis est inter extrema actu existentia; cum autem humanitas constet corpore et anima, hinc potest esse duplex difficultas de dispositione praerequisita in ipsa humanitate ad unionem hypostaticam: Primo quidem ex parte corporis, an videlicet Incarnationem praecedere debuerit perfecta corporis organizatio, idque prioritate temporis, vel naturae; Secundo ex parte animae, an illustrari debuerit dono aliquo supernaturali, puta gratia sanctificante, ut apta fieret ad eiusmodi unionem.

Notandum 2. Ex Doct. Subtili in 3. d. 2. qu. 2. duplex distingui posse medium extrinsecum requisitum ad unionem, aliud quidem medium necessitatis; aliud vero congruitatis. Primum est illud, sine quo res attingi non potest; secundum vero est id sine quo absolute et simpliciter fieri posset, non tamen ita decenter, ac congrue. Hinc quaerimus, an gratia habitualis, vel aliud donum supernaturale fuerit praerequisitum in anima Christi necessario, aut congrue ad unionem hypostaticam: ita quod Verbum divinum vel non absolute, vel saltem non ita decenter assumpsisset naturam humanam sine tali praevia dispositione. Circa quem difficultatem duae sunt extremae pugnantes Theologorum sententiae, quarum altera talem dispositionem negat praerequiri; alia vero affirmat, idque vel necessario, ita quod hypostatica unio necessariam habuerit connexionem cum huiusmodi dispositione, quemadmodum unio animae cum corpore necessariam habet connexionem cum ultima dispositione corporis, eamque necessario sequitur. Sic sentire videtur Gabriel in 3. dist. 2. Vel ut volunt aliqui cum Alex. Alensi 3. p. qu. 3. licet talem dispositionem non necessario sequatur incarnatio, ita ut illa dispositione posita possit incarnatio non sequi: tamen illa dispositio ita videtur necessaria, ut absolute debeat praesupponi tamquam aliqua qualitas reddens naturam capacem huius unionis. Alii tandem volunt huiusmodi dispositionem requiri saltem tanquam congruum ornamentum humanitatis, ut per ipsam humanitas decenter praeparetur ad tam excellentem unionem, ut docet S. Bonaventura in 3. dist. 2. art. 3.

Notandum 3. In Incarnatione quatuor debere per ordinem considerari: Primo quidem ratione materiae, nempe sanguinem purissimae Virginis ad locum formandi corporis destinatum. Secundo, organizationem Christi corporis, quae consistit in introductione formae organicae, seu corporeitatis, quam introductionem praecedit alteratio. Tertio, animationem eiusdem corporis, seu unionem animae rationalis cum ipso. Quarto denique, unionem totius naturae constitutae cum Verbo. Quaeritur autem utrum, et quomodo ista sese praecesserint. Hinc duplex in praesenti solvenda occurrit difficultas: Prima, utrum organizatio corporis Christi tempore, vel natura praecesserit unionem cum Verbo. Secunda, an anima Christi illustrari debuerit aliqua supernaturali qualitate, qua mediante praepararetur ad unionem hypostaticam.

Conclusio prima. — ORGANIZATIO NON PRAECESSIT TEMPORE ANIMATIONEM, NEC UNIONEM CUM VERBO, SED DUNTAXAT NATURA.

Haec Conclusio tribus partibus constat: quarum

Prima patet, quia organizatio consistit praecipue in introductione formae organicae completae, qua ut sic est ultima dispositio ad animationem: sed ultima dispositio, et animae rationalis infusio, de qua hic inquimur, sunt simul tempore, ut suppono ex Physicis: ergo organizatio tempore non praecedit animationem.

Secunda pars probatur: Si organizatio, et animatio corporis prioritate temporis praecessissent incarnationem, consequens esset, quod natura humana prius fuisset subsistens per propriam subsistentiam, quam per subsistentiam Verbi: sed consequens esset absurdum: ergo, etc. Consequentia maioris patet: natura enim humana aliquo reali instanti temporis existens, est etiam per se subsistens: ergo vel per alienam subsistentiam, vel per propriam: at si prius tempore extitisset, quam uniretur Verbo, non subsistisset per subsistentiam alienam: ergo per propriam.

Dices contra primam partem: omnis substantia generabilis et corruptibilis, quae non creatur, producitur per mutationem: sed tota natura assumpta a Verbo est generabilis et corruptibilis, nec immediate creata fuit, et consequenter mutabatur ad formam: igitur prius tempore fuit sub privatione opposita illi formae, quia opposita privative non possunt simul tempore esse in eodem: et consequenter prius tempore erat corpus non animatum, quam animatum: subindeque organizatio tempore praecessit animationem. —

Respondet Doctor, argumentum esse verum, quando forma producitur post productionem susceptivi eius: secus vero, quando forma producitur simul cum susceptivo: tunc enim non est proprie mutatio ad formam illam, quia susceptivum non prius fuit sub privatione, quam sub forma; nec prius fuit aptum natum habere formam, quam illam habuerit. Igitur cum anima rationalis simul inducatur etiam in nobis cum esse perfecto corporis, consequens est, quod ad ipsam proprie non sit mutatio, sed tantum ad esse corporis organici, cuius mutationis subiectum est materia, quae prius fuit sub forma sanguinis, quam sub formis organicis.

Tertia denique pars etiam constat, nempe quod corporis organizatio et animatio, saltem natura, praecesserit assumptionem: fundamentum enim relationis et unionis naturaliter praecedit relationem et unionem; quia quod nihil est in se, etiam nihil est in ordine ad aliud: sed natura humana complete constituta per animationem est fundamentum unionis cum Verbo: ergo naturaliter illam praecedit.

EX HIS COLLIGE: organizationem Christi corporis non esse factam per varias alterationes, quemadmodum fit organizatio corporum aliorum hominum spatio quadraginta sex dierum; sed in instanti, ut docet S. Damascenus lib. 3. De Fide orthodoxa, cap. 2. ubi ait: Sacrosanctum corpus Christi non sensit trium dierum curriculo figuratum in utero Virginis, et efformatum: proinde sicut in nostra generatione masculi corpus quadraginta dierum spatio dicitur formari in utero materno, sed uno, ut ita dicam, eodemque momento Virginis sacratissimae protinus conceptum, seu verum Christi corpus omnino completum fuit. Unde consequens est, quod Christi Domini corpus diutius manserit in utero Virginis, quam manere soleant aliorum infantium corpora, quia prius organizatum fuit, et animatum, quam animentur alia corpora.

Conclusio secunda. — NULLA FUIT DISPOSITIO PRAEREQUISITA EX PARTE ANIMAE, QUA MEDIANTE ET PONENTE VERBUM HUMANITATEM ASSUMERET. Ita Doctor in 3. dist. 2. qu. 2. ubi conclusionem sic

Probat primo: Si quod fuisset tale medium, maxime gratia habitualis, aut aliqua supernaturalis qualitas animam afficiens, eamque praeparans, et capacem efficiens, ut a Verbo assumeretur: sed hoc est prorsus fictitium, et absurdum. Quod sic probat: Anima rationalis ex se prius natura subsistit, quam accidentaliter perficiatur: ergo anima Christi prius natura fuit subsistens in Verbo, quam ullam perfectionem accidentalem reciperet. Antecedens patet: primo, quia subsistentia est modus magis intrinsecus naturae subsistenti, quam sit omnis forma accidentalis, quia illa pertinet ad complementum ipsius substantiae; haec vero dumtaxat ad illius ornatum extrinsecum; prius autem est rem aliquam esse completam intrinsece, et substantialiter, quam extrinsece, et accidentaliter. Consequentia vero probatur, tum quia eo instanti natura humana fuit affecta subsistentia Verbi, quo propria subsistentia resultare debuerat: sed propria subsistentia ante omnem perfectionem accidentalem resultasset, nisi per Verbi subsistentiam fuisset praepedita: igitur natura humana prius fuit affecta subsistentia Verbi, quam ornata qualibet accidentali perfectione; ac subinde tantum abest, ut Incarnatio facta fuerit mediante gratia habituali, imo ista non fuit concessa, nisi intuitu, et beneficio Incarnationis. Quod utique probat Doctor ex illo Ioannis 1. Vidimus gloriam eius, gloriam quasi unigeniti a Patre, plenum gratiae, et veritatis; quibus verbis S. Ioannes significat, quod Christus habuerit plenitudinem gratiae, quia erat unigenitus; ergo oportuit Christum prius natura fuisse unigenitum, quam habuisse gratiam, et consequenter gratia habitualis non fuit dispositio ad unionem hypostaticam.

Probat secundo: Si gratia habitualis esset medium ad unionem hypostaticam, maxime vel medium formaliter uniens extrema, vel disponens unum extremum, scilicet humanitatem ad illam unionem: sed neutrum dici potest. Non quidem primum, quia humana natura formaliter unitur per se et immediate Verbo, non autem mediante aliqua qualitate aut entitate creata absoluta. Non etiam secundum, quia si requireretur tamquam dispositio, maxime vel tamquam dispositio moralis, vel tamquam dispositio physica: neutrum autem potest affirmari. Non quidem tamquam dispositio moralis, quia non minus esset improportio entitativa naturae et subsistentiae divinae ad naturam creatam posita illa gratia habituali, quam ea sublata: cum enim gratia illa esset qualitas creata, non tolleret distantiam infinitam, quae est inter naturam divinam et humanam. Non etiam tamquam dispositio physica, quia quodcumque accidens praesupponit existentiam subiecti: ergo gratia praesupponit existentiam humanitatis: sed non praerequiritur aliqua dispositio physica ad personalitatem in natura, praeter illam quae requiritur ad existentiam eius; nam eo ipso quo habet existentiam pro aliquo instanti, necessario debet habere aliquam personalitatem, alioquin posset esse natura existens sine ulla personalitate.

Dices: Natura humana non potest uniri Verbo unione beatifica sine habitu gratiae sanctificantis, ex eo maxime quod tam unio ipsa, quam terminus illius excedit facultatem naturae creatae: ergo cum unio hypostatica sit adhuc excellentior, quia est summa gratia, ut loquitur S. Augustinus, lib. 13. De Trinit., cap. 19. conferri non potest absque praevio gratiae habitu. —

Respondet Doctor negando antecedens, quatenus contendit, quod ratio ob quam visio beatifica nequeat conferri creaturae, absque gratia habituali, sit quod visio beatifica excedat naturam; nam si hoc esset verum, sequeretur, quod gratia habitualis non posset dari naturae, absque aliqua gratia, aut dono supernaturali; excedit enim naturam: et consequenter daretur processus in infinitum. Illa ergo non est ratio, ob quam gratia praesupponitur visioni beatificae, sed quia visio beatifica est operatio supernaturalis procedens effective ab ipsamet natura, et quia natura non habet virtutem adaequatam ad producendam istam actionem, propterea necesse est, quod ipsi detur aliud comprincipium supernaturale, cum quo possit ipsam producere: at unio hypostatica non est operatio, neque aliquid potens effective produci partialiter a natura, quia illa nullatenus est capax producendi sui ipsius unionem cum Verbo, sed tantum illam recipiendi. Ideo non debet admitti aliud principium supernaturale antecedens in natura, ut conferatur ipsi unio hypostatica; sed sicut natura potest immediate recipere habitum gratiae, licet excedat ipsius virtutem, quia habitus gratiae non petit a natura produci effective, sed tantum in ipsa recipi; ita a pari potest immediate recipere unionem hypostaticam.

Incarnationis causa meritoria intelligi potest, aut intra ipsum Christum existens, aut extra. Porro de utraque agendum est in sequentibus duabus quaestionibus, resolvendo videlicet, an Christus ipse suam promereri potuerit Incarnationem: similiter utrum Sancti veteris Testamenti, necnon et beatissima Virgo suis meritis Deum movere potuerint ad efficiendam illam unionem hypostaticam Verbi cum natura humana. Cum autem Incarnatio spectari possit, vel secundum substantiam, quatenus videlicet est unio naturae divinae cum humana in unitate suppositi, seu personae; vel penes circumstantias, seu rationes aliquas extrinsecas, quae illam antecedunt, comitantur, vel subsequuntur, qualia sunt v.g. maternitas Virginis, tempus Incarnationis, et beneficium videndi, ac annuntiandi Christum: inde triplex occurrit dubium: Primum quidem, an Christus per opera, vel antecedentia, vel subsequentia, unionem hypostaticam promeruerit, vel saltem mereri potuerit. Secundum an beatissima Virgo suis meritis, et praecellentiis digna extiterit, quae mereretur fieri Mater Dei, et Christi. Tertium denique, an sancti Patres Veteris Testamenti mereri potuerint Incarnationem eiusque circumstantias; idque de condigno, vel de congruo.

Notandum 1, tribus modis intelligi posse Christum unionem hypostaticam meruisse: Primo scilicet ut affirmetur prius tempore, quam eius humanitas Verbo uniretur, fuisse aliquandiu purum hominem, postmodum vero provectum fuisse ob sua merita ad dignitatem Filii Dei naturalis, et unionem hypostaticam; Secundo, ut asseratur, Christum, quamvis ab initio suae productionis semper potitum Verbi personalitate eiique unitum, tamen ipsam promeruisse, vel per opera, quae ab ipsa humanitate procederent prius natura, quam illa a divina personalitate terminaretur: vel per opera subsequentia Incarnationem, ita quod incarnatio secundum intentionem, seu praedestinationem, qua Deus ab aeterno decrevit suum Filium incarnari, non potuerit quidem cadere sub merito, quia ante praedestinationem, qua fuit primus actus, et causa Incarnationis, non potuit praecedere neque praevideri a Deo aliqua actio Christi, cuius intuitu decerneretur Incarnatio: at vero secundum executionem potuisse cadere sub meritum, quia ante executionem ipsius Incarnationis, iam praevidebantur futura Christi merita sicut et ipse Christus ex vi illius primi decreti, quo per modum intentionis Deus Incarnationem voluit: Tertio denique, concipi posset Christum fuisse promeritum suam incarnationem per opera subsequentia. De hoc autem triplici sensu difficultas movetur in praesenti.

Notandum 2, duplex solito meritum distingui, scilicet de condigno, et de congruo. Meritum de condigno dicitur illud, quod ratione gratiae iustificantis existentis in merente, et pacti divini, habet aequalitatem iustitiae cum praemio: meritum vero de congruo illud est, quod ob defectum alterius istarum conditionum solam habet proportionalitatem fundatam in amicitia divina cum praemio consequendo. Difficultas ergo est de utroque merito, num videlicet alterutro, aut utroque simul Christus Dominus per opera, vel antecedentia, vel subsequentia, meruerit substantiam, vel quasdam circumstantias Incarnationis.

Notandum 3, Incarnationis circumstantias proprie dici, quae comitantur Incarnationem: ut sunt, quod tali tempore fiat, tali loco, tali modo, opere scilicet Spiritus sancti, et similia, quae hoc mysterium exornant; possunt tamen etiam circumstantiarum nomine comprehendi quaedam, quae ipsam Incarnationem antecedunt, ut annuntiatio Angelica, consensus beatissimae Virginis, eiusque dispositio, ac cooperatio. Quaedam etiam sunt, quae Incarnationem secuta, possunt circumstantiae appellari, ut Angelorum illud mysterium manifestantium laudes, et cantus, Pastorum, et Magorum adorationes. De primis autem circumstantiis maxime hic est sermo.

Conclusio prima. — CHRISTUS DOMINUS NEC PRIORITATE TEMPORIS, NEC PRIORITATE NATURAE POTUIT MERERI SUAM INCARNATIONEM PER OPERA ANTECEDENTIA. Haec est de fide quantum ad primam partem, nam determinatum est contra Nestorium et Faustinum, haereticum esse, affirmare Christum per aliquod tempus ante unionem cum Verbo fuisse purum hominem, et in eo statu meruisse humanitatis suae assumptionem a Verbo, ut constat ex omnibus Conciliis Disputatione sequenti laudandis, quorum oraculis probabimus Christum fuisse Deum, et Verbo divino hypostatice unitum in primo instanti suae formationis. Hinc Augustinus variis in locis confutat, ac proscribit istum errorem, aperte docendo ac demonstrando Christum Dominum non obtinuisse unionem cum Verbo suis meritis: nam sermone 8. De verbis Apostoli haec habet: Audebit ergo aliquis dicere, quia natura nostra in illo Mediatore primum per liberum arbitrium promeruit Deum, et sic suscipi meruit, ut esset homo et Deus unus Christus Iesus? Et in Enchir. cap. 36. *Quid enim natura humana in homine Christo meruit, ut in unitatem personae unici Filii Dei singulariter esset assumpta? quae bona voluntas huius boni propositi studium, quae bona opera praecessere, quibus mereretur ille homo, ut una feret persona cum Deo? Verum luculentius hanc veritatem explicat lib. De correptione et gratia, cap. 11. ubi post plura ita concludit: Ista nativitas profecto gratuita coniunxit in unitate personae hominem Deo, carnem Verbo, istam nativitatem bona opera secuta sunt, non bona opera meruerunt. Quibus verbis sanctus Doctor diserte affirmat, Christum non meruisse effici Filium Dei, sed iam ex utero, et ab ipsa conceptione fuisse Deum-hominem, eiusque humanitatem ad unionem hypostaticam cum Verbo fuisse sublimatam. —

Idem dicendum de actionibus, quae cogitari possent in primo Incarnationis momento elicitis, quibus diceretur humanitas Christi illam unionem fuisse promeritam; nam idem S. Augustinus tr. 82. in Ioannem absolute pronuntiat: Neque illam susceptionem hominis ulla merita praecesserunt; sed ab illa eius susceptione merita eius iuncta ceperunt. Et lib. 2. De peccatorum meritis, cap. 7. Neque enim, et ipse, inquit de Christo, ita Verbo Dei coniunctus, ut ipsa coniunctione unus Filius Dei, et idem ipse unus Filius hominis fieret, praecedentibus suae voluntatis meritis fecit. Cum quippe illum esse oportebat: essent autem et duo, et tres, et plures, si hoc fieri posset, non per Dei proprium donum, sed per hominis liberum arbitrium. Hoc ergo praecipue commendatur, hoc in sapientiae, atque scientiae thesauris in Christo absconditis, quantum existimare audeo, praecipue docetur, et dicitur. Quibus verbis manifestissime docet omnia Christi merita Incarnationem fuisse secuta; nulla autem illam praecessisse; ait enim, Christum ita se habuisse ad gratiam unionis, sicut nos comparamur ad primam gratiam actualem: at gratia actualis non nobis confertur ob ulla merita, sed dumtaxat ex pura Dei misericordia: igitur unio hypostatica, quae est divinarum gratiarum praestantissima, et caeterarum exemplar, advenit Christo ex pura Dei liberalitate; non vero propter ulla merita Incarnationem praecedentia prioritate temporis, aut naturae. —

Confirmat idem Sanctus Augustinus lib. De praedestinatione Sanctorum, cap. 11. ubi ait: Est praeciosissimum lumen praedestinationis, et gratiae ipse Salvator, ipse Mediator Dei et hominum, homo Christus Iesus, qui ut hoc esset, quibus tandem suis vel operum, vel fidei praecedentibus meritis, natura humana, quae in illo est, comparavit? Respondeatur quaeso: Ille homo, ut in Verbo Patris coaeterno in unitatem personae assumptae, Filius Dei unigenitus esset, unde hoc meruit? Quod eius bonum qualecumque praecessit? Quid egit ante, quid credidit, quid petivit, ut ad hanc incomparabilem excellentiam perveniret?

Probatur etiam ratione: Omne meritum fundatur in operatione: sed humanitas Christi, antequam intelligatur assumpta a Verbo, nullam habere potuit operationem: ergo nec ullum meritum. Maior patet: meritum enim omne est actus Deo acceptus, et remuneratione dignus. Minor probatur: ibi nulla potest esse operatio, ubi nulla intelligitur subsistentia, quia actiones sunt suppositorum, seu rerum complete subsistentium; cum enim operari sequatur esse, res debet esse prius substantialiter completa, quam sit operativa: sed ante unionem hypostaticam nulla intelligitur in Christi humanitate subsistentia. Illa enim esset vel propria, vel subsistentia Verbi. Non primum, quia sic natura humana fuisset prius subsistens propria subsistentia, quam subsistentia Verbi, quod est erroneum. Non etiam secundum, quia in illo priori illa natura non supponitur unita Verbo: ergo in illo instanti nec operari potuit, nec mereri. — Deinde, ad meritum requiritur non solum voluntatis, sed etiam gratiae sanctificantis concursus: sed, ut probatum est in praecedenti Quaestione, natura humana nullam potuit habere gratiam, nec ullum accidens priusquam intelligeretur unita Verbo, quia prius debuit compleri quantum ad esse substantiale, quam ad esse accidentale: igitur in illo instanti nullum potuit edere opus meritorium. — Denique, principium meriti cadere non potuit sub merito: tum quia alias quilibet homo primam gratiam mereri sibi posset per opera ab ipsamet prima gratia procedentia: tum quia alias idem esset causa sui ipsius in eodem genere: Incarnatio enim in genere causae efficientis est causa meriti, et meritum esset causa Incarnationis: quod causae genus etiam ad efficientem revocatur: sed Incarnatio, cum sit omnis gratiae, ac iustitiae fons, est etiam principium omnis operis meritorii, tam respectu nostri, quam respectu ipsius Christi: igitur illa cadere non potuit sub meritum.

Obiicies 1. Illud Psalmi 11. Dilexisti iustitiam, et odisti iniquitatem: propterea unxit te Deus, Deus tuus oleo laetitiae prae consortibus tuis. Sed per oleum laetitiae S. Gregor. Nazian. Orat. 1. intelligit ipsam divinitatem, qua Christi humanitas uncta fuit per unionem hypostaticam, ait enim: Opera manuum eius veritas, et iudicium, propter quae divinitate delibutum est. Simili modo S. August. explicat ea verba in illum Psal. et S. Anselm. in cap. 1. ad Hebraeos.

Respondeo 1. Sanctos Patres, qui praefatum locum de unctione divinitatis interpretantur, non accipere particulam propterea in sensu causali, sed finali, ut sit sensus, Dilexisti iustitiam et odisti iniquitatem, et in hunc finem unxit te Deus oleo laetitiae: unde ex hoc nihil evincitur contra nostram assertionem.

Respondeo 2. Locum illum aliter ab aliis sanctis Patribus accipi; nam S. Hieronymus Epist. 140. per oleum exultationis intelligit exultationem resurrectionis et gloriam corporis resurgentis; quam certum est Christum Dominum meruisse, ut mox dicemus: S. Ambrosius per oleum laetitiae intelligit exhilarationem conscientiae, quam Christus habuit, quia nullius peccati conscius erat.

Obiicies 2. Illud Apocal. 5. Dignus est agnus, qui occisus est, accipere virtutem, et divinitatem, et honorem; atqui divinitatem accepit per unionem: ergo ille dignus erat, ac subinde illam promeruit.

Respondeo 1. Non scribi particulam quia, ut significetur non esse sensum, quod dignus sit accipere divinitatem, quia occisus est. Secundo, dico mortem Agni fuisse causam divinitatis, non quidem acceptae, sed manifestatae, quia per mortem maxime enituit eius divinitas, quia enim factus est obediens usque ad mortem, ideo Deus exaltavit illum, et dedit illi nomen, quod est super omne nomen.

Obiicies 3. Christi humanitas prius natura extitit, quam uniretur Verbo, ut probavimus in praecedenti Quaest. ergo prius natura potuit operari, quam uniretur, ac proinde illam unionem promereri. Consequentia probatur: si quid impediret quominus in illo priori naturae non posset agere, maxime quia actiones sunt suppositorum: at hoc non est absolute verum: nam Arist. 1. Metaph. cap. 1. unde colligitur illud axioma, habet in idiomate Graeco, Actiones sunt singularium. Cum igitur natura humana individua praesupponitur assumptioni, non videretur ratio, cur in illo priori non potuerit promereri sui unionem cum Verbo.

Nego consequentiam, et ad antecedens dico, non mirum esse, quod Aristoteles dixerit actiones esse singularium, cum enim nondum sciret subsistentiam ac personalitatem realiter a natura singulari distingui et posse separari, quae veritas dumtaxat per Mysterium Incarnationis patuit; inde non mirum si personae singularitatem pro subsistentia usurpaverit, cum nesciret eas ab invicem realiter distingui. Quod autem vera actiones debeant esse suppositorum, idest, naturarum singularium habentium supposita, aperte constat ex dictis, quippe suppositum est ultimum complementum substantiale naturae singularis; necessum est autem naturam singularem substantialiter compleri, priusquam apta censeatur ad operandum; siquidem prius est esse, quam operari.

Conclusio secunda. — CHRISTUS DOMINUS PER ACTUS SUBSEQUENTES UNIONEM HYPOSTATICAM, NEQUE DE CONDIGNO, NEQUE DE CONGRUO POTUIT MERERI SUAM INCARNATIONEM.

Haec est contra Suarez, qui dispur. 20. sect. 1. concedit quidem Christum non potuisse mereri suam incarnationem secundum intentionem, et quatenus est a Deo definita, et decreta ab aeterno: potuisse vero ipsam mereri secundum executionem, et ut facta est in tempore: idque per opera subsequentia ipsam incarnationem, quae Deus previdit; quod utique declarat exemplo militis, cui Deus daret arma, et equum in praemium eorum, quae strenue acturus esset in bello.

Probatur autem primo: principium meriti non potest cadere sub merito operis procedentis ab ipso: sed unio hypostatica est principium omnis meriti Christi: ergo illa non potest cadere sub operibus meritoriis ab ipso procedentibus. Minor est clara, quippe principium meritorium Christi non est sola humanitas; sed etiam suppositum Verbi divini ipsam humanitatem afficiens, tum in ratione existentis, tum in ratione operantis. Huius vero probata est in ultima ratione praecedentis Conclusionis. Confirmatur insuper, quia meritum vim quamdam habet conciliativam, et attractivam premii, morali scilicet influxu; quia movet praemiantem ad conferendum id quod in praemium operis repromissum est: sed nulla ratione fieri potest, ut idem seipsum attrahat: ergo impossibile est, ut idem sit meritum sui principii, a quo habet vim merendi.

Respondeo, maiorem esse veram de lege ordinaria, et attentis rerum naturis; secus vero de lege extraordinaria, et secundum absolutam Dei potentiam. Unde, licet Incarnatio non potuerit esse praemium meriti operum ab ipsa procedentium de lege ordinaria; bene tamen id fieri posset secundum extraordinariam, et absolutam Dei dispositionem. — Contra, quamquam revera causa efficiens moralis meriti possit aliquo modo cadere sub merito, qua ratione antiqui Patres, ut dicemus infra, per gratiam sibi concessam vi meritorum Christi venturi, quasdam illius Incarnationis circumstantias mereri potuerunt, saltem de congruo; tamen principium formale meriti non potest, etiam de potentia absoluta, cadere sub merito, cuius est formale principium: sed Verbum, ut unitum humanitati, est principium formale meriti procedentis ab humanitate unita hypostatice Verbo: igitur incarnatio, etiam de potentia absoluta, non potuit cadere sub merito. Hinc constat. Huius probatur: si principium formale meriti posset esse eiusdem meriti, aut praemium, sequeretur tale meritum seipsum, ut meritum mereri, quia meritum formae est etiam meritum effectus formalis eiusdem formae; sicut causa efficiens formam, efficit etiam effectum formalem: ergo si opus meritorium, formam, aut veluti formam, a qua suum desumit valorem, nempe unionem hypostaticam, mereri potest: etiam poterit mereri seipsum, quatenus est meritum: sed hoc repugnat, idem namque a seipso dependere non potest, nec per consequens meritorie causari, nec remunerari seipso: ergo principium meriti nullatenus cadere potest sub merito.

Respondeo 2, quod licet principium meriti, quando datur absolute, non possit cadere sub merito, bene tamen quando non datur absolute, sed tantum sub conditione futuri meriti, et dependenter ab illo, ut si Rex tribuat militi arma et equum, anticipata remuneratione, in stipendium futuri certaminis et victoriae; per victoriam subsequentem illam donationem miles arma et equum revera merebitur; unde cum Deus potuerit conferre humanitati Christi beneficium unionis hypostaticae ad Verbum, sub conditione meriti exercendi, et futuri, Christus per opera incarnationem subsequentia potest illam mereri. — Contra, quamvis illud, a quo meriti valor non provenit, possit alicui concedi intuitu et conditione meriti futuri, et ut sic possit aliquando cadere sub merito; secus tamen est quando meriti valor ab eo absolute dependet: cuius differentiae ratio est, quia meritum postea subsequens potest habere rationem pretii respectu eius, a quo totum suum valorem non excipit; tunc enim non sequitur, quod idem sit causa et effectus, respectu eiusdem secundum eandem rationem, et in eodem genere et modo causae; sicut id sequeretur si illud, quod est principium totale meriti, daretur intuitu, et sub conditione eiusdem principii, ut futuri: unio autem hypostatica est principium a quo totaliter derivatur meritum Christi, tam in esse physico, quam in esse moris, cum omnia Christi opera procedant ab eius humanitate, ut affecta subsistentia Verbi, a qua maxime mutuantur summum suum valorem, quem in ratione meriti et satisfactionis habent. Ad exemplum autem militis equo et armis donati, per anticipatam solutionem futuri laboris et victoriae, dico non esse paritatem, quia valor huiusmodi laboris et meriti non derivatur ab equo, et armis; sed a virtute, prudentia, et arte militis; valor autem meritorius in operibus Christi ab unione hypostatica procedit, et in aliis puris hominibus a prima gratia; unde cum homo per subsequentia bona opera non possit ipsam primam gratiam promereri, ita nec Christus per subsequentia sua bona opera potuit suam promereri incarnationem. Adde quod quando homines conferunt aliqua dona, possunt illa donare imperfecte, et donatione suspensa ac conditionata; unde qui sic illa dona accipit, suis bonis operibus efficere potest, et mereri, ut illa non amplius imperfecte et conditionate, sed absolute possideat: unio autem hypostatica non potest sic concedi, tantum quoad usum, et donatione suspensa ac conditionata; sed eo ipso quo datur, simpliciter et absolute conceditur: et sic Deus non potuit humanitati Christi beneficium unionis hypostatice ad Verbum conferre sub conditione meriti ab ea in Verbo subsistente exercendi.

Obiicies 1. Principium meriti, de potentia absoluta, cadere potest sub merito operis ab ipso procedentis: ergo potuit Christus per opera subsequentia incarnationem ipsam mereri. Probatur antecedens: nam antiqui Patres meruerunt de congruo quasdam incarnationis circumstantias, ut probabimus infra: sed illorum gratia fuit effectus meritorum Christi, nedum in genere causae finalis, verum etiam in genere causae efficientis moralis; ergo principium meriti potest cadere sub merito, saltem de congruo. — Distinguo antecedens: principium meriti pure effectivum potest de potentia absoluta cadere sub merito operis ab ipso procedentis, transeat: principium meriti effectivum simul et formale sic cadere potest sub merito, nego antecedens, et consequentiam: siquidem gratia unionis non solum est principium effectivum meritorum Christi, sed etiam formale, quippe Christi operationes procedunt a personalitate Verbi, tamquam a principio a quo velut a forma summam suam dignitatem, summumque valorem mutuantur. Hinc facile solvitur probatio illius antecedentis. Merita namque antiquorum Patrum per Incarnationem Verbi non sunt constituta formaliter ratione meriti; sed tantum efficienter, moraliter, seu meritorie ab illa fuere causata. Adde quod Christi merita fuerint praefintelecta per gratiam collatam antiquis Patribus, per quam meruerunt: siquidem Christus est causa meritorum, et praefdestinationis hominum: at non praefintelliguntur futura ante decretum exeguendi incarnationem; meritum enim executionis Incarnationis est illud dumtaxat, quod moraliter movet Deum, vel de condigno, vel de congruo, ad executionem decreti suae Incarnationis: merita autem Sanctorum non moverunt Deum ad exequendam illam Incarnationem; quippe intuitu illius futuritionis ipsis Patribus concessa fuit gratia, qua bene possent mereri, et operari.

Obiicies 2. Christus mereri potuit executionem unionis hypostaticae, si eius merita, ut futura, praevideri potuerint a Deo prius prioritate naturae, quam vellet exequi intentionem, quam habebat sese incarnandi: sed merita Christi, ut futura, sic potuerunt a Deo praevideri: ergo Christus mereri potuit executionem Incarnationis. Maior constat: si enim Deus prius viderit Christi merita ut futura, quam incarnatio executioni esset demandanda, moveri potuit ab eis ad volendam executionem Incarnationis. Minor vero probatur: intentio quam habuit Deus sese incarnandi est prior decreto de Incarnatione exequenda: sed in illa intentione, ut priori decreto executionis illius Incarnationis, merita Christi praevideri potuerunt ut futura: ergo prius prioritate naturae, quam Deus vellet executioni demandare intentionem suae Incarnationis, potuerunt merita Christi a Deo praefvidere.

Nego minorem, cuius probationem distinguo: intentio pure speculativa, quam Deus habuit sese incarnandi, et quatenus illa abstrahit ab intentione efficaci, est prior decreto illam exequendi, concedo: intentio quam habuit Deus sese incarnandi ut efficax, est prior decreto illam exequendi, nego maiorem: si enim haec spectata importat voluntatem executionis, subindeque non est prior illa: merita autem Christi ut futura praevideri non potuerunt a Deo, nisi in intentione efficaci Incarnationis, quae, ut talis, cum non praefcedat decretum suae executionis, non potuit Deus, priusquam haberet intentionem efficacem Incarnationis, praefvidere Christi merita ut futura.

Conclusio tertia. — CHRISTUS DOMINUS MERUIT, AUT SALTEM MERERI POTUIT, QUASDAM CIRCUMSTANTIAS SEQUENTES INCARNATIONEM; NON VERO PRAECEDENTES, AUT CONCOMITANTES.

Prima pars est communis: illae circumstantiae non se tenent ex parte principii, sed ad illud sequuntur: igitur nihil obstat quominus cadere possint sub Christi merito. Hinc conveniunt omnes ipsum mereri potuisse, et de facto meruisse, quod a Pastoribus et Magis adoraretur, annuntiaretur ab Angelis, stella radiante manifestaretur, sicut et suae humanitatis resurrectionem, divinitatis manifestationem, et corporis glorificationem: cum enim haec omnia non necessario, et ex natura sequantur ad positionem incarnationis, sed ex gratuita et mera Dei liberalitate pendeant, cumque non habeant necessariam connexionem cum primario cuiusque meriti principio, nempe cum ipsa incarnatione, sed dumtaxat illius sint quaedam appendices et sequellae, non apparet dubium, quin illas Christus Dominus per nativitatis exinanitionem, vitae labores, et mortis passionem promereri potuerit.

Dices: Eadem fuit unio hypostatica totius humanitatis facta in resurrectione, ac quae facta est in utero beatae Virginis in instanti conceptionis Christi; eadem enim numero fuit humanitas, eadem Verbi subsistentia humanitati iuncta, absque ulla de novo interveniente actione unitiva: ergo si Christus primam unionem non meruit, nec secundam. — Distinguo antecedens: eadem fuit unio continuata, nego: interrupta et discontinuata, concedo. Cum enim per mortem perierit humanitas, seu coniunctio animae cum corpore, qua per triduum ab invicem fuerunt separata, fuit etiam discontinuata unio Verbi Divini, cum ipsa humanitate totali, et formaliter accepta, quamquam Verbum revera permanserit unitum animae et corpori Christi; unde licet Christus primam unionem non potuerit mereri, inde non sequitur, quod illam reunionem mereri non potuerit per opera quae mortem antecesserunt.

Secunda pars est contra Vasquez, et plures alios modernos, qui contendunt Christum mereri potuisse omnes incarnationis circumstantias, non solum consequentes, sed concomitantes, et praecedentes. Probatur: si praecedentes aut concomitantes circumstantias potuisset mereri, et de facto meruisset, maxime suae Matris maternitatem, et nativitatem ex ea: sed illam non meruit: ergo etc. Maior constat: cum enim illa sit caeterarum circumstantiarum, quae carnem antecesserunt aut concomitata sunt, praestantissima, consequens est, quod si aliquas meruisset, maxime istam. Minor vero probatur 1. auctoritate S. Aug. lib. De praedest. SS., cap. 15. ubi loquens de Christi conceptione ex Virgine, ait: Neque retributa ista generatio, sed tributa, ut alienus ab omni obligatione peccati de Spiritu, et Virgine nasceretur: sed si illa nativitas fuisset praemium meriti Christi praevii, fuisset retributa, non autem tantum tributa: ergo ex mente S. Aug. conceptio Christi ex Virgine, subindeque beatissima Virginis maternitas non fuit ex meritis Christi praeviis, ut miraculose operantis, et viventis. — Confirmatur: nam S. Aug. exemplo huius conceptionis ibidem, probat contra Pelagianos, primam gratiam nobis non conferri ex meritis, sed dumtaxat ex gratuita Dei liberalitate: at prima gratia in nobis non solum non est ex meritis praecedentibus, sed neque ex subsequentibus: ergo nativitas Christi ex Virgine non solum fuit gratuitum pure Dei beneficium per respectum ad merita praecedentia: sed etiam per ordinem ad subsequentia. Deinde, principium mediatum meriti non potest cadere sub merito illius actus, cuius est principium: sed beatissima Virgo fuit principium mediatum meritorum Christi: siquidem fuit principium humanitatis, quae una cum Verbi subsistentia fuit immediatum principium omnium Christi meritorum: ergo illa maternitas non potuit esse alicuius meriti praemium.

Dices: Beata Virgo meruit fieri Mater Christi, et illum in se concipere, ut mox dicemus: ergo pariter Christus meruit Virginis maternitatem, suique nativitatem ex illa. Antecedens probabitur in sequenti Quaestione: consequentia vero suadetur: Primo, quia nulla dignitas est concedenda Virgini, qua non attribuatur Christo, si aliunde non repugnet: at non videtur repugnans, quod Christus potuerit mereri illam Maternitatem: ergo hoc ipsi est retribuendum. Secundo, quia gratia per quam beata Virgo meruit Maternitatem Christi, fuit effectus meritorum Christi: sed quod est causa causae est etiam causa causati: ergo cum gratia a Christo derivata fuerit causa meriti beatae Virginis, Christus etiam credendus est meruisse Maternitatem, et nativitatem ex Virgine. — Respondeo, concesso antecedente, negando consequentiam: ad cuius primam probationem dico, non omnem dignitatem Virgini concessam, Christo Domino debere attribui, alias dignitas Maternitatis Dei, quae est omnium maxima, esset ipsi attribuenda: solum ergo verum esse potest, quod omnis dignitas, quae Matri convenit, debet attribui Filio, quando non est repugnantia ex parte eiusdem Filii: repugnat autem, quod Filius poterit mereri Maternitatem istam; quia illa, ut mox dictum est, fuit principium saltem mediatum omnium meritorum Christi: principium autem mereri non potest esse sui ipsius effectus. Ad secundum probationem dico, istud dictum dumtaxat esse verum, quando quod est causa causae, et infallibiliter infert effectum, est etiam causa eiusdem effectus: falsum autem quando non ita causa illa infallibiliter infert effectum: at merita beatae Virginis non fuerunt causa ab intrinseco infallibiliter inferens nativitatem Christi ex Virgine, nec divinam illius Maternitatem: igitur quamvis Christus suis meritis fuerit moralis causa gratiae, et meritorum Virginis, non sequitur, quod illius Maternitatem meruerit.

Notandum 1. Omnes Theologos scholasticos invicem convenire quasdam circumstantias Incarnationis potuisse cadere sub merito hominum; inter autem tales circumstantias Maternitas Dei, nempe ut Christus talem Matrem haberet, et non aliam, primum locum obtinet, utpote quae maiorem inferat affinitatem alicuius purae creaturae cum Christo. Controversia tamen est, an beatissima Virgo dignitatem illam mereri potuerit, idque non solum merito digno, seu congruo, sed etiam merito de condigno: circa quam variae sunt sententiae Theologorum. Sunt enim qui existimant beatam Virginem de condigno promeritam fuisse divinam Maternitatem: quam sententiam probabilem existimat Gabriel in 3. d. 1. art. 8. dub. 3. eamque aliqui Recentiores tuentur.

Secunda vero sententia docet, B. Virginem meruisse merito quidem digno, non autem condigno esse Matrem Dei. Ita S. Bonav. in 3. d. 1. art. 2. distinguit enim triplex meritum, nempe condignum, dignum et congruum; meritum autem dignum appellat illud opus, quod ex se aequalitatem quidem, et dignitatem non habet correspondentem praemio; eam tamen obtinet ex benignitate Dei tale opus ad istud praemium acceptantis. Tertia vero sententia, qua communior est, et tutior, contendit beatam Virginem illam dignitatem nec digne, nec condigne meruisse, sed dumtaxat congrue.

Notandum 2. Aliud esse mereri de condigno formam, seu dignitatem aliquam, aliud vero mereri dispositionem in subiecto requisitam, ut digne, decenterque recipiat talem formam, vel dignitatem; possunt enim haec duo separari, maxime quando dispositio, et dignitas non sunt inter se necessario, et quasi physice connexae; sed solum secundum quamdam proportionem moralem; tunc enim fieri potest, ut licet aliquis sit digne dispositus ad formam vel dignitatem suscipiendam, nihilominus illi ex iustitia talis forma non debeatur, atque adeo ut illam de condigno non mereatur. Quaeritur autem, an beata Virgo fuerit condigne disposita, ut seligeretur in Matrem Dei.

Notandum 3. Condignam dispositionem ipsius beatissima Virginis ad Dei Maternitatem posse colligi ex variis donis, quibus illustrata erat: Primo quidem ex eximia sanctitate, et praecellenti gratia habitualis, qua praeventa fuit a primo suae conceptionis instanti, cum omnibus donis et habitibus infusis: Secundo, hanc dispositionem mirum in modum illustrabant quaedam privilegia perpetuae innocentiae, carentiae fomitis; qua licet in prima sanctificatione fuerint collata, tamen novum ac multiplicatum vigorem obtinuerunt per assiduum meritorum, ac virtutum exercitium: Tertio denique ad illam dispositionem maxime conferebat gratiae ac virtutum incrementum, quippe ab ipso suae conceptionis instanti, ut vult S. Bernardinus, vel saltem ab eo tempore, quo infantes donari solent libertate ac rationis usu, ad ipsum Christi conceptionis instans assiduo in dies meritorum ac virtutum incremento ad summum pietatis ac sanctitatis fastigium illam promovebat. His ita praemissis, tria sunt determinanda: Primum, an B. Virgo Maternitatem divinam meruerit de condigno. Secundum, an saltem illam meruerit de congruo. Denique, an revera digna fuerit, quod, praec caeteris creaturis, in Dei Matrem seligeretur.

Conclusio prima. — BEATA VIRGO NON MERUIT DE CONDIGNO, UT ESSET MATER DEI.

Probatur primo: Duo praemia condigna inter se diversa non possunt respondere eidem merito: sed gloria aeterna, quae ut merces respondet operibus meritoriis, est praemium ipsis condignum, et est distincta ab Incarnatione: ergo beata Virgo, quae per opera meritoria merebatur gloriam aeternam, non poterat ex iustitia aliud praemium exigere; nec consequenter per illa opera divinam Maternitatem promereri. Confirmatur: omnia merita beatae Virginis procedebant ex gratia adoptionis, quae ut sic solum respicit, et inclinatur ad obtinendam beatitudinem; non autem ad promerenda quae sunt ordinis hypostatici, ad quem pertinet Maternitas Dei, cum illa sit circumstantia intrinseca Incarnationi.

Deinde, ad meritum de condigno ultra excellentiam et dignitatem operis, necessario requiritur pactum et promissio ex parte praemiantis, qua seclusa promissione, quantumvis opus foret excellens, non teneretur praemians praemium concedere: quod maxime verum est in Deo, qui ad nullum beneficium conferendum moveri potest, nisi vel ratione bonitatis, vel iustitiae, aut potius fidelitatis servandae in promissis: atqui nullum est pactum, nullaque promissio, qua divina Maternitas repromissa esset beatae Virgini sub conditione illius bonorum operum; igitur merito de condigno Maternitatem illam non potuit obtinere.

Denique, si beata Virgo condigne meruisset esse Mater Dei, quae est circumstantia mysterii Incarnationis, etiam SS. Patriarchae, maxime Abraham, de facto meruisset, quod Christus oriretur ex suo semine; tum quia opera illius facta ex gratia, licet non fuerint tam insignia, quam opera beatae Virginis, fuerunt tamen eiusdem naturae, et ita ad idem genus praemii suapte natura referebantur; tum etiam quia si requiratur promissio ad rationem meriti condigni, ut de facto requiri mox diximus, illam promissionem sibi factam habuit Abrahamus, Genes. 8; similem autem non legimus factam beatissimae Virgini respectu divinae Maternitatis sibi conferendae. Porro iam absurdum videtur omnibus Theologis asserere, quod Abrahamus condigne illam Incarnationis circumstantiam fuerit promeritus: ergo multo minus beatae Virgini respectu divinae maternitatis id tribuendum est, quae longe sublimiorem infert dignitatem, propter intimiorem illius confederationem cum Christo, quam fuerit Abrahami dignitas, quod Messias ex illius semine esset oriundus.

Dices 1: Beatissima Virgo condigne meruit id quod maius est ac praestantius Incarnatione, scilicet beatitudinem, et gratiae seu iustificationis augmentum: ergo etiam meruit id quod minus est: sed maternitas Dei est quid minus beatitudine aeterna et gratiae augmento: igitur potuit etiam illam maternitatem mereri. Maior constat: quia qui potest maius efficere, potest etiam minus. Minor vero probatur: tum ex illo Matthaei 12. Quicumque fecerit voluntatem Patris mei, qui in caelis est, ipse meus frater, et soror, et mater est. Quocirca Lucas 11. mulier quaedam extollens vocem, cum dixisset Christo: Beatus venter, qui te portavit, et ubera, quae suxisti: subiunxit Christus: Quinimo, beati qui audiunt verbum Dei, et custodiunt illud; reponens nimirum sanctitatem vitae dignitati maternitatis divinae esse praesponendam. Quapropter S. Augustinus exponens illa verba Tractatu decimo in Ioannem, ait: Mater mea, quam appellastis felicem, inde felix quia Verbum Dei custodivit, non quia in illa Verbum caro factum est. Et lib. De sancta Virginitate, c. 3. Beatior fuit Maria percipiendo fidem Christi, quam concipiendo carnem Christi.

Nego consequentiam: licet enim beatissima Virgo meruerit aliquid praestantius maternitate divina, inde tamen non sequitur, quod etiam illam maternitatem fuerit promerita; etenim qui potest maius, potest etiam minus, in his quae sunt eiusdem rationis et ordinis; secus vero in his, quae sunt diversae rationis: nam maius est ratiocinari, quam volare; et tamen non sequitur: potest aliquis ratiocinari: ergo etiam volare potest, quia volare et ratiocinari sunt diversae rationis: bene vero sequitur: potest aliquod agens producere quatuor gradus caloris: ergo etiam duos. Sic in praesenti, cum praemium vitae aeternae, et augmenti gratiae sit diversae rationis a praemio maternitatis divinae, non est consequens quod si beata Virgo potuerit mereri primum de condigno, etiam potuerit mereri secundum.

Dices 2: Si quid obfuisset quominus beata Virgo promerita esset condigne maternitatem Dei, maxime, vel quia Deus illius opera non acceptasset ad tantam dignitatem; vel quia illam ipsi non promisisset propter merita; vel denique quia non potuisset mereri illam circumstantiam Incarnationis, nempe maternitatem divinam, quin etiam promerita fuisset principium meriti: sed nihil corum obfuit. Non quidem primum, quia beata Virgo ad hoc fuit creata et ordinata, ut esset Mater Dei; hinc ipsi attribuit Ecclesia ista verba: Ab aeterno ordinata sum; similiter ista: Elegit eam Deus, et praeelegit eam; nempe ut ex ea, et in ea dignum Filio suo habitaculum praepararet. Non etiam secundum, promissio namque illi non defuit; nam Isaia 7. dicitur: Ecce Virgo concipiet, et pariet Filium. Non denique tertium, sicut enim ex parte principii nostrorum meritorum, et beatae Virginis praefintelligitur Mysterium Incarnationis; ita etiam praefintelligitur humanitas Christi: non quidem in universum, sed singularis ex hac materia et forma composita: cum autem hanc materiam sui corporis sumpserit ex Virgine, ex parte principii, iam intelligitur dignitas Matris in Virgine; ac proinde talis dignitas non potest cadere sub ipsum meritum, cuius est principium.

Nego minorem, et ad primam probationem dico, Beatam Virginem electam quidem fuisse a Deo, et ordinatam, ut esset Mater Dei, ordinatione, vel antecedente illius merita, ac proinde omnino gratuita; vel consequente merita, quae non erant de condigno; sed dumtaxat de congruo. Ad secundum dico, promissum quidem fuisse populo Iudaico, quod aliqua Virgo esset conceptura Messiam: verum illa promissio non erat facta speciatim beatissimae Virgini, ac proinde nullum fuit divinum pactum de conferenda illi maternitate divina. Ad tertium dico, beatam Virginem non potuisse mereri illam circumstantiam Incarnationis, quin pariter Incarnationem meruisset, quippe meritum illud non fuisset respectu generandae humanitatis in universum, sed illius humanitatis specialis et individua, quae erat a Verbo assumenda.

Dices 3: Beata Virgo dicitur fuisse digna, quae mereretur ut fieret Mater Dei: igitur de facto maternitatem divinam meruit. Consequentia patet. Probatur antecedens: Tum ex eo quod canit Ecclesia de ipsa beata Virgine in oratione post Completorium: Ut dignum Filii tui habitaculum effici mereretur, Spiritu Sancto cooperante, praeparasti: quid enim est aliud dignum esse habitaculum Filii Dei, quam dignam Matrem illius? Si autem digna Mater effecta est, utique bonis ac meritoriis operibus est effecta. Tum quia SS. Patres eadem loquendi formula utuntur, maxime vero S. Ambrosius lib. 2. De Virginibus, Damascenus lib. 1. De Fide, cap. 15. Bernardus sermon. 1. De Assumptione.

Respondeo, illis aut similibus loquendi formulis significari quidem beatissimam Virginem fuisse dignam, qua seligeretur in Matrem Dei; non tamen inde sequitur, quod illam dignitatem suis bonis operibus fuerit promerita de condigno: nam modus ille loquendi, dignus est ab aliquo, non semper denotat meritum condignum, sed dumtaxat, quod quicunque accipit beneficium a Deo, illius beneficii dignus videatur. Hac ratione Ecclesia dicit in oratione feria tertia post Dominicam Passionis: Nostra tibi Domine sint accepta ieiunia, quae nos et expiendo gratiae tuae dignos efficiant, et ad remedia perducant aeterna. Quis autem dicat per ieiunia nos ita preparari, ut condigne mereamur gratiam Dei, qua expiamur a peccato?

Dices ultimo: Qui meretur de condigno dispositionem ad aliquam formam, videtur etiam mereri ipsam formam: sed beata Virgo de condigno promeruit illum sanctitatis gradum, quo ultimo fuit disposita ad maternitatem Dei: ergo pariter meruit de condigno suam maternitatem.

Respondeo primo negando maiorem, quia contingere potest, quod dispositio ad aliquam dignitatem non excedat proportionem virtutis merentis; bene tamen ipsa dignitas: sicut e.g. si ut aliquis fieret Episcopus requireretur, quod esset Doctor, posset quidem illam dispositionem comparare ex se; non tamen consequens esset, quod itidem ex se posset ad Episcopatum promoveri; quippe ad illam dignitatem obtinendam opus esset nominatione Regis, et designatione ac collatione potestatis ex parte summi Pontificis. Respondeo secundo, maiorem posse quidem esse veram de illis dispositionibus, quae necessario inferunt formam: non vero de illis, quae dumtaxat habent connexionem quamdam moralem, seu decentiam ac congruitatem cum forma inferenda. Sanctitas autem beatissimae Virginis non fuit dispositio physica, et ex natura rei ad maternitatem divinam; sed dumtaxat moralis et congrua, quippe decens erat, ut quae erat omnium Virginum purissima et sanctissima, assumeretur ad concipiendum Sanctum Sanctorum.

Conclusio secunda. — BEATISSIMA VIRGO DIGNA FUIT, ET DE CONGRUO MERUIT UT FIERET MATER DEI.

Haec est communior, et verior,

Probaturque ex sanctis Patribus, qui diserte pronuntiant beatam Virginem fuisse dignam, qua Dei Filium pareret, et eius Mater fieret. Sic imprimis S. Ambrosius lib. 2. De Virginibus: Quid, inquit, in singulis moror, quae digna fuit, ex qua Filius Dei nasceretur? Basilius homilia de humana Christi generatione: Digna, inquit, Unigeniti divinitati coniugii fuit. Chrysostomus homil. 13. in Ioan. exponens illa verba: Quomodo fiet istud quoniam virum non cognosco? ait: Propter hoc ipsum fieret: nam si cognovisses virum, non fuisses habita digna, ut huic mysterio deservires. Epiphanius haeresi 7. Quomodo audent impertire impollutam Virginem, quae digna facta est habitaculum fieri Filii Dei? Damascenus lib. 4. cap. 15. illam appellat Sanctum, admirabile, ac summo Deo dignum templum. Tandem Bernardus serm. 1. De Assumptione, ait: Nec in terris locus dignior uteri Virginalis templo, in quo Filium Dei Maria suscepit, nec in caelis regali solio, in quo Mariam Filius eius sublimavit.

Quod vero illam dignitatem habuerit, partim ex divina gratia illam praeventiente, partim per opera sua et merita de condigno, etiam significant sancti Patres; nam S. Augustinus serm. 2. De Nativitate, ait: Talis eligitur Virgo, quae tantum in se haberet meritum, ut Dei Filium in se susciperet. S. Gregorius lib. 1. Regum cap. 1.: Incomparabilibus illustrata meritis, Dei Unigenito, in quo recumberet, sacrum praeparavit uterum. Petrus Damianus serm. 2. De Assumptione: Singularis eius sanctitas, et gratia hoc promeruit, quod susceptione Dei singulariter iudicata est digna. Fulgentius lib. De Incarnatione, et Gratia, cap. 7.: Sed ipsum Deum hominem factum, et concipere et parere, non humanis meritis, sed concepti, nascentisque ex ea summi Dei dignatione promeruit, nempe beata Virgo. Quibus consonat Prudentius in hymno ante cibum, ubi ait: Edere namque Deum merita, omnia Virgo renata dedit. Et Venantius Fortunatus in lib. De aeternis gaudiis canit in hunc modum:

Virginitas felix, quae partu est digna Tonantis, Quae meruit Dominum progenerare suum.

Ecclesia quoque canit in Antiphona tempore Paschali: Regina caeli laetare, alleluia: quia quem meruisti portare, resurrexit, etc. Nec refert, quod sancti Patres interdum meriti nomen latius usurpent; nimirum pro eo, non quod significat actionem dignam praemio, sed solam quamdam correspondentiam unius ad alterum: in qua significatione Ecclesia canit in benedictione cerei Paschalis: O felix culpa, quae talem ac tantum meruit habere Redemptorem! id inquam, non obest: tum quia cum ipsum meritum tribuitur vitae sanctitati, oportet, quod accipiatur in propria significatione, de qua nunc agimus: tum etiam quia plures ex sanctis Patribus hoc meritum attribuunt bonis operibus illius beatae Virginis; unde pulchre S. Bernardus, sermone de aquaeductu: Quomodo, inquit, noster hic aquaeductus fontem illum attigit tam sublimem? Quomodo putas, nisi clementia desiderii, nisi fervore devotionis, nisi puritate orationis, sicut scriptum est: Oratio iusti penetrat caelos? Et qui iustus, si non Maria iusta, de qua sol iustitiae ortus est nobis? Quomodo ergo illam inaccessam attigit Maiestatem, nisi pulsando, petendo, quaerendo? Hinc pariter S. Hieronymus Epistol. 22. proponit ibi Mariam, quae tanta extitit puritatis, ut Mater Domini esse mereretur. Et S. Anselmus De Laudibus Virginis, cap. 8.: Sanctissima puritas, et purissima sanctitas pectoris eius omnis creaturae puritatem, et sanitatem transcendens, incomparabiliter hoc promeruit, ut reperatrix perditi orbis plenissime fieret.

Dices: Non potuit beata Virgo mereri de congruo, ut esset Mater Dei, quin etiam ipsam incarnationem mereretur: sed non potuit mereri incarnationem, ut dictum est in superiori Quaestione: ergo nec ipsam maternitatem: igitur etc. Probatur maior: nam si beata Virgo meruit de congruo, ut esset Mater Dei, pariter meruit, ut ex illa Deus homo fieret: igitur meruit Christum Deum-hominem parere, ac producere; et subinde meruit, ut hoc compositum Deus-homo in rerum natura esset: sed hoc est mereri incarnationem: ergo si meruit de congruo fieri Mater Dei, etiam meruit incarnationem.

Respondeo, meritum de congruo duplicate posse intelligi; Primo quidem absolute, et simpliciter, ac sine ulla suppositione: Secundo, potest intelligi hoc meritum solum, quasi sub conditione, seu tacta suppositione, quod Deus sit futurus homo. Unde distinguo maiorem: Beata Virgo non potuit mereri merito de congruo maternitatem, quin meruerit pariter incarnationem, merito absoluto, et simpliciter, concedo: merito ex suppositione facta, et conditione posita, quod Deus sit futurus homo, nego. Sic enim acceptum Virginis meritum, respectu maternitatis, praeseindere potest a merito incarnationis, quia praesupponit illam futuram. Quod utique hoc exemplo declaratur: si Rex decreverit in aliquam civitatem proficisci, et civis aliquis propter sua merita obtineat, ut potius in suam, quam in alterius domum divertat; recte intelligitur non mereri adventum Regis in civitatem simpliciter, et nihilominus mereri circumstantiam, nempe receptionem in suam domum, quae accessum ad civitatem praesupponit.

Dices 2: Merita Virginis non solum existentia, sed etiam futura, praevisa fuerunt, et Deo praesentia in aeternitate, post praevista merita Christi: ergo ipse Christus fuit prius praevisus, ut existens, atque adeo ut conceptus, seu ut concipiendus ex Virgine, quam fuerint praeordinata merita Virginis: igitur nullo modo potuit Beata Virgo mereri, quod Christus ex illa nasceretur.

Respondeo, ex illo dumtaxat argumento probari, merita beatae Virginis non movisse Deum, ut ipsam eligeret in Matrem Filii sui secundum ordinem electionis, ac designationis aeternae: non tamen probari illam non potuisse mereri secundum ordinem executionis eam dignitatem, quia revera prius habuit gratiam, et bona opera, quam ex ea Dei Filius incarnaretur; quamvis ipsam gratiam, et bona opera habuerit ex meritis eiusdem Filii sui praevisi in divina ordinatione ac praedefinitione.

Urgebis: Si ante omnia merita Virginis Deus praeordinarit Incarnationem: ergo etiam praeordinavit illam in hac humanitate, et consequenter in hac individua materia formatam: sed non meruit Virgo habere illam individuam materiam, ita sibi coniunctam, ut necessarium erat ad Filii conceptionem; quia hoc potius pertinebat ad ordinem effectuum, et causarum naturalium, quam ad rationem meriti: igitur etc.

Respondeo ad minorem, quod sicut temporalia possunt cadere sub merito in ordine ad spiritualia; ita Virgo potuit mereri, ut illa materia, ex qua Christus erat formandus, prius esset materialis pars sui corporis, seu sanguinis.

UTRUM SANCTI PATRES MERUERINT, AUT SALTEM MERERI POTUERINT DE CONGRUO, INCARNATIONEM EIUSQUE CIRCUMSTANTIAS.

NOTANDUM 1. Nomine sanctorum Patrum hic intelligi viros illos sanctissimos, qui Christi adventum praecesserunt, sive legis naturae, sive legis scriptae, quibus futuri Messiae facta fuerat specialis a Deo revelatio, aut promissio; de quibus quaeritur, an vel ipsam Incarnationem, vel aliquas illius circumstantias, puta illius accelerationem, aut quod fieret eorum temporibus, vel quod Christus ex eorum stirpe et propagatione nasceretur, vel demum aliquos illius effectus, puta iustificationem animarum, et caeli reserationem, meruerint, aut saltem mereri potuerint. Circa quam difficultatem tres maxime sunt Theologorum sententiae. Prima, quidem sancti Bonaventurae dist. 3. art. 2. q. 2. ubi contendit sanctos Patres meruisse de congruo substantiam Incarnationis, non quantum ad effectum illius principalem, qui est animarum iustificatio; sed quantum ad effectum minus principalem, qui est regni caelorum aperitio. Secunda, vero est Vasquez disp. 22. cap. 1. et aliorum Recentiorum, qui licet concedant meritum de congruo respectu Incarnationis, quantum ad accelerationem, aliasque circumstantias; illud tamen negant respectu substantiae Incarnationis, et omnium illius effectuum. Tertia denique non denegat sanctis Patribus aliquod meritum de congruo tam respectu substantiae Incarnationis, quam respectu aliquarum illius circumstantiarum; cui sententiae plurimi Thomistae subscribunt.

NOTANDUM 2. Praemii congruitatem spectari posse duplicate: Primo quidem potest accipi pro congruitate fundata in pura Dei misericordia, sine aliquo iure, seu debito ex parte operis: Secundo, pro congruitate fundata in proportione amicitiae, et in opere elicito in statu gratiae ab amico: amicitia enim cum sit pars potentialis iustitiae, fundat aliquod debitum: non quidem strictum et rigorosum, sicut est meritum de condigno, sed tantum secundum quid, ita quod deceat bonitatem et sapientiam praemiantis, ut istud praemium largiatur amico, propter elicita opera sibi grata. De hoc autem merito inquirimus solum, an sancti Patres meruerint Incarnationem, aut aliquas illius circumstantias.

NOTANDUM 3. Omnes Theologos convenire nullum ex sanctis Patribus meruisse de condigno mysterium Incarnationis secundum substantiam illius effectus; quod utique fuse demonstrat S. Paulus Epist. ad Rom. in qua potissimum intendit convincere Iudaeos, quod eorum Patres non fuerint promeriti, merito scilicet de condigno, ut Christus ex eorum stirpe nasceretur, sed hoc dumtaxat fuisse beneficium Dei eligentis potius semen Abrahae, quam ullius alterius hominis. Hinc ad Titum 3. ait: Apparuit benignitas, et humanitas Salvatoris nostri Dei, non ex operibus iustitiae, quae fecimus nos, sed secundum misericordiam suam salvos nos fecit: quod etiam colligitur ex aliis Scripturae textibus; nam Psalmo 88. dicitur: Si autem dereliquerit filii eius legem meam... misericordiam autem meam non dispergam ab eo. Et Lucae 1.: Suscepit Israël puerum suum recordatus misericordiae suae; ubi mysterium Incarnationis dicitur opus misericordiae; misericordia autem excludit merita, maxime condigna. His adde, quod Sanctorum gratia solum est principium condigne merendi illud, ad quod ex Dei ordinatione refertur; merita autem sanctorum Patrum ex Dei ordinatione referebantur dumtaxat ad vitam aeternam: ergo solum fuerunt principia condigne merendi vitam aeternam; non autem mysterium Incarnationis.

Conclusio unica. — SANCTI PATRES NON MERUERUNT DE CONGRUO INCARNATIONEM, QUANTUM AD SUBSTANTIAM, NEQUE QUANTUM AD CIRCUMSTANTIAS INTRINSECAS, SED DUMTAXAT QUANTUM AD CIRCUMSTANTIAS EXTRINSECAS, PUTA TEMPORIS, LOCI ET PROPAGATIONIS EX EORUM STIRPE. Haec est Doctoris in 4. d. 2. q. 1. n. 11. ubi ait: «In universis operibus Dei, non fuit aliquod opus merae gratiae, nisi sola Incarnatio Filii Dei, et hoc si ad illam nulla merita praecesserunt». Subdit: «Quod utique verum est in ordinatione divina «de illa Incarnatione: quia si tempore conceptionis praecesserunt aliqua merita Mariae; tamen non erant bona absolute respectu Incarnationis, sed forte accelerationis, ut impleretur illa Incarnatio praéordinata. Bene ergo, ait Augustinus 11. De Trinitate cap. 19.: «In rebus per tempus actis, illa summa est gratia, qualis homo in unitate personae coniunctus est Deo.» Quibus Doctor aperte docet, nec beatissimam Virginem, nec sanctos Patres meruisse ipsam Incarnationem: sed dumtaxat quasdam circumstantias extrinsecas, videlicet, quod Incarnatio fieret tali tempore, loco et ex tali semine.

Probatur utraque pars: Prima quidem, quia principium meriti congrui non potest cadere sub merito: sed Incarnatio quoad substantiam, et circumstantias intrinsecas, est principium meriti sanctorum Patrum: ergo non potuerunt illi principium istud mereri. Minor constat: Maior pariter; nam sicut meritum de condigno non poterat mereri condigne suum principium; sic neque meritum de congruo potest congrue promereri suum principium: quia si principium meriti posset cadere sub merito de congruo, effectus esset causa suae causae, ut supra diximus, et gratia prima antecedens daretur propter praévisum bonum usum illius: quod tamen damnat S. Augustinus tamquam Pelagianismum lib. De Praedestinatione Sanctorum, cap. 19. Quod utique probat ex 1. ad Ephes.: Qui praedestinavit nos in Christo, ut essemus Sancti: notat enim Augustinus non dici, quia eramus futuri Sancti, sed ut essemus Sancti.

Nec valet reponere, Incarnationem non solum fuisse causam efficientem omnis gratiae et meriti, verum etiam finalem respectu Patrum Veteris Testamenti, et ut sic cadere potuisse sub merito: illa, inquam, responsio non frangit vim argumenti, quia Patres illi non receperunt gratiam, ut fieret Incarnatio, sed e contra praedestinata est Incarnatio, ut ipsi inde reciperent gratiam. Habuit tamen Incarnatio similitudinem quamdam causae finalis, quia operabatur, quando solum erat futura; operabatur tamen ut causa meritoria, quia ut non existens, potest movere agens ad conferendum premium, ut docet Doctor mox laudatus n. 10. ubi ait: Quod etsi Passio Christi non sit nunc in effectu, est tamen in acceptione divina, et hoc sufficit, ut sit causa meritoria: patet enim quod nos conferimus multa propter aliquod bonum non praesens in se, sed praesens in memoria nostra, si sit praeteritum, vel in opinione, si sit futurum.

Probatur secunda pars, illis omnibus Scripturae textibus, quibus Patribus veteris Testamenti promittitur futura Incarnatio, vel ex eorum stirpe, vel in eorum patria, vel breviori tempore. Sic Psalmo 11.: Propter gemitum pauperum nunc exurgam. Danielis 9.: 70 Hebdomades abbreviatae sunt super populum tuum, etc. Quae testimonia plurimi Patres explicant de abbreviatione adventus Messiae. Patet similiter ex promissionibus factis a Deo ipsis viris sanctissimis, quod Messias ex eorum stirpe esset oriundus, propter praeclara opera, quae in Dei obsequium gesserant. Sic Genes. 22. Deus promittit Abrahae Messiam nasciturum ex eius semine his verbis: Per memetipsum iuravi: quia fecisti hanc rem, benedicam tibi, et multiplicabo semen tuum: et benedicentur in semine tuo omnes gentes, hoc est in Christo, ut exponit Apostolus ad Gal. 3.

Constat similiter ex illis omnibus orationibus, quibus enixe Deum deprecabantur, ut mitteret Messiam in mundum. Sic Isaiae 16.

Emitte agnum Domine dominatorem terrae: et 45.: Rorate caeli desuper, et nubes pluant iustum: et 61.: Utinam disrumperes caelos, et descenderes! David etiam Psal. 85. pro Messia videtur orare, quando ait: Salutare tuum da nobis, et Psalm. 105.: Visita nos in salutari tuo: quibus sancti Patriarchae, ac Patres Veteris Testamenti exorabant, non quidem ut Deus decerneret Incarnationem Filii sui, quam iam per divinam revelationem acceperant; duntaxat, ut illud mysterium brevi tempore, et in eorum conspectu impleret; illae autem preces et desideria habebant rationem meriti de congruo, ut Deus eos exaudiret, qui ipsi in omnibus obediebant: tum etiam, quia orationes de necessariis ad salutem merentur de congruo ea quae postulantur: tum denique, quia instantes illae preces et pia desideria disponebant sanctos illos Patres ad recipiendum Christum: sed illae dispositiones morales habebant rationem meriti de congruo, quoad substantiam Incarnationis, seu adventus Filii Dei in mundum; hinc apud Malachiam legimus: Ecce statim veniet ad Templum sanctum suum Dominator, quem vos quaeritis, et Angelus Testamenti, quem vos vultis. Quibus significat Propheta, ideirco venturum esse Messiam brevi tempore, quia nempe eum sanctissimi viri quaerebant, et summis votis exoptabant.

Dices: Tam decretae sunt ab aeterno circumstantiae extrinsecae Incarnationis, quam intrinsecae: sed intrinsecae non fuerunt decretae dependenter ab aliquo hominum merito: ergo nec extrinsecae. Maior constat; eadem enim videtur esse ratio de circumstantiis extrinsecis, ac de intrinsecis, quippe quae concernunt eamdem humanitatem in individuo assumendam. Minor etiam est evidens, quia circumstantiae intrinsecae alicuius operis formaliter, et ut sic consideratae, sunt eiusdem ordinis cum ipso: unde circumstantiae intrinsecae Incarnationis pertinent ad unionem hypostaticam sicut substantia illius: igitur si sancti Patres non potuerint mereri de condigno substantiam Incarnationis, eo quod opera illorum pertinerent ad ordinem gratiae, qui est inferior hypostatico, ob eamdem rationem non potuerunt mereri de condigno circumstantias intrinsecas illius.

Nego maiorem, etenim dici potest decretum divinum fuisse de sola substantia Incarnationis, absque praevisione meriti circumstantiarum, etiam si illae circumstantiae extrinsecae decreto absoluto potuerint decerni intuitu meritorum sanctorum Patrum, quippe illae circumstantiae extrinsecae nullatenus spectant ad entitatem et ordinem unionis hypostaticae, sed omnino extrinsecae sunt; tam enim potuisset Verbum incarnari ex alia stirpe, et nasci alio in loco, aliove tempore, ac originem duxit ex semine Abrahae, ortumque habuit in Palaestina.

Ex his collige, quod sicut antiqui Patres non meruerunt mysterium ipsum Incarnationis, eodem modo non fuerunt promeriti effectus ipsius mysterii, nempe quod merita et satisfactio ipsius Christi D. applicarentur tam pro seipsis, quam pro universo genere humano. Idem dicendum de aliis effectibus; nam si antiqui Patres meruissent, quod Christus pro toto genere humano pateretur, et satisfaceret pro illo, etiam meruissent salutem totius generis humani, ac proinde suam ipsorum redemptionem, quod utique absurdissimum est: tum quia hoc asserere idem est ac dicere eos meruisse suam primam gratiam, quam meritis Christi obtinuerunt pro redemptione sua, siquidem merita Christi pro seipsis habere meruerunt; tum quia si sanctissimi Patres promeriti fuissent mortem Christi pro sua redemptione, iam opus Incarnationis et mortis Christi fuisset antiquis Patribus, non opus misericordiae, et primae gratiae, sed gratitudinis, et gratiae secundae, quae est gratia pro gratia: pro aliis vero, qui fuerunt post Christum, fuisset opus solius misericordiae: nam si propter merita antiquorum Patrum Deus Christum, eiusque passionem, ac illius fructus concessisset, ipsa Christi merita, quatenus fuissent beneficia antiquorum Patrum, habuissent rationem remunerationis; ac proinde fuissent data illis ex gratitudine: quod utique longe alienum est a doctrina ac modo loquendi sanctorum Patrum.

DE CAUSA FINALI, ET MOTIVA INCARNATIONIS.

Continebit omnes Doctores Catholici, Filium Dei hunc ob finem nostram induisse humanitatem, ut peccatum elueret, et divinae iustitiae pro reis hominibus faceret satis: idque aperte testatur divina Scriptura; nam S. Paulus ad Gal. 4. diserte pronuntiat: Misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos, qui sub lege erant, redimeret; et 1. ad Timoth. 1. Venit Christus in hunc mundum peccatores salvos facere: quapropter ipsemet adorandus Salvator Matt. 18. et Lucae 19. ait: Venit Filius hominis quaerere, et salvum facere quod perierat. Verum invicem disceptant in assignando primario fine illius adventus, utrum videlicet ita venerit ad delendum hominis peccatum, ut si nullum extitisset, perpetuamque ac stabilem innocentiam tam Adamus, quam eius posteri servassent, nihilominus fuisset incarnatus. Querunt etiam, utrum solo existente peccato originali, vel e contra solis existentibus actualibus, futura esset incarnatio. Quae utique duplex controversia pro modulo nostro dirimetur duabus in sequentibus Quaestionibus.

UTRUM SI ADAMUS NON PECCASSET, FILIUS DEI NON MINUS ESSET INCARNANDUS.

Hic non est sermo de possibili, quippe certum est, quod etsi nullum extitisset hominis peccatum, quaevis ex divinis personis humanam carnem potuisset induere; etenim Incarnatio nullam habet cum peccato necessariam et essentialem connexionem. Neque etiam movetur quaestio de altero decreto, quod Deus formasset circa futuram incarnationem ex hypothesi, quod homo non esset peccaturus; nam utrum in eo casu habuisset Deus decretum assumendi carnem, non propter remedium peccati, sed propter alia motiva, nil certo definiri potest; siquidem Scriptura sacra, per quam innotescunt quae ex sola Dei voluntate pendent, nil circa hoc statuit. Solum ergo difficultas est, utrum vi decreti, quod habuit Deus ab aeterno, Verbum esset incarnandum, quamquam Adamus non peccasset; qua difficultas ut faciliori negotio solvatur,

NOTANDUM 2. Quod etsi Verbum divinum de facto incarnatum fuerit ob redemptionem et reparationem generis humani, haec tamen unica non fuit illius incarnationis causa principalis, nec praestantius motivum: siquidem alias tanti mysterii causas sacra Scriptura aperit, nempe manifestationem divinarum perfectionum, quae maxime (ut diximus in primo Articulo) in huius mysterii revelatione et manifestatione clucent. Similiter complementum et perfectio totius universi; item humanae naturae sublimatio, et beatificatio completa, inde derivantur. Alios etiam fines eiusmodi adventus Christi Scriptura sacra commemorat, puta ut esset Doctor veritatis, sicut ipsemet testatur Ioan. 18. Ego in hoc natus sum, et ad hoc veni in mundum, ut testimonium perhibeam veritati. Ut nobis esset virtutum exemplar: sic Ioan. 13. ait: Exemplum dedi vobis, ut quemadmodum ego feci, ita et vos faciatis. Unde S. Aug. serm. 52. De Diversis: Homo sequendus non erit, qui videri poterat: Deus sequendus erat, qui videri non poterat. Ut ergo exhiberetur homini, qui videretur ab homine, et quem homo sequeretur, Deus factus est homo. Patentur ergo utriusque scholae Theologi, peccati solutionem et expiationem, non fuisse unicum duntaxat motivum incarnationis faciendae. An autem fuerit praecipuum, ita ut eo cessante non fieret incarnatio ob alios fines, affirmat cum suis discipulis S. Thomas 3. p. q. 1. art. 3: negat vero Subtilis Doctor in 3. dist. 7. q. 3. cum Alensi 3. p. q. 2. memb. 13. B. Alberto Magno dist. 20. n. 4. et plurimis aliis etiam ex Thomistis.

NOTANDUM 3. Quod etsi unicus ac simplicissimus sit actus divinae voluntatis secundum se, et realiter spectatus, virtute tamen intelligitur multiplex, iuxta nostrum intelligendi modum; ita quod in eo distinguatur ordo prioris et posterioris, sive ille sit solum ordo rationis, sive potius quasi naturalis ac suppositionis unius ad aliud; quatenus scilicet actus ille, qui in entitate sua infinitus est, correspondet plurimis actibus, quos successive eliceremus in aliqua re decernenda et producenda; quamquam ordo ille prioritatis et posterioritatis, qui reperitur in actibus divinis, potius retundi debeat in obiecta secundaria, circa quae versantur intellectus et voluntas divina, quam in ipsammet entitatem actus, qui secundum se revera simplicissimus et individibilis est. In his autem tam actibus, quam obiectis assignari solent a Theologis quaedam signa, seu instantia, ratione quorum unus actus dicitur prior aut posterior altero. Quos actus secundum illa diversa instantia, quantum ad propositum nempe decretum Incarnationis Christi, sic distinguit Doctor in 3. dist. 39. q. unica n. 6. ubi ait:

Quod incarnatio Christi non fuit occasionaliter praevisa; sed sicut finis immediate videbatur a Deo ab aeterno, ita Christus in natura humana, cum sit propinquior fini, caeteris prius praedestinabatur, loquendo de his qui praedestinantur. Tune iste fuit ordo in praevisione divina: Primo enim Deus intellexit se sub ratione summi boni: in secundo signo intellexit omnes alias creaturas: in tertio praedestinavit hos ad gloriam, et gratiam, et circa alios habuit actum negativum non praedestinando: in quarto praevidit illos casuros in Adamo: in quinto praordinavit, sive praevidit de remedio quomodo redimerentur per > passionem Filii; ita quod Christus in carne, sicut et omnes Electi, prius videbatur et destinabatur ad gratiam et gloriam quam praevideretur passio Christi: sicut medicus prius vult sanitatem hominis, quam ordinet de medicina ad sanandum.

Hic Doctor, quibus quinque distinguit signa, seu instantia rationis, in quibus actus divinae voluntatis, quasi esset quintuplex, terminatur ad diversa subiecta, qua Deus decreverit circa Christum, eiusque adventum.

NOTANDUM 1. Quod quemadmodum Deus prius decernit res faciendas, quam illas producat, quippe decretum eius est ab aeterno, rerum autem effectio dumtaxat est in tempore: hinc duplex ordo prioris et posterioris distingui solet in operatione divina, alius videlicet secundum intentionem, alius vero secundum executionem: ita quod aliqua dicantur priora secundum intentionem Dei decernentis et statuentis productionem rerum: alia vero posteriora secundum executionem et operationem Dei res producentis, quemadmodum medicus v. g. secundum intentionem prius habet sanitatem restituendam, quam medicinam parandam: secundum vero executionem prius parat pharmacum, quam sanitatem restituat. Certum est autem Christum Dominum non fuisse destinatum a Deo producendum ante caeteras creaturas: quippe dumtaxat formatus fuit, et productus in medio tempore. Sed movetur difficultas, utrum a Deo prius destinatus fuerit secundum ordinem intentionis, quam caeterae creaturae, ac subinde ipse non minus esset formandus quamvis homines peccarent, vel non peccarent, quia destinatus erat producendus independenter a praevisione futuri peccati hominis.

His ita praemissis, duo maxime veniunt hac in Quaestione determinanda: Primum quidem, an Christus de facto veniret praecipue ad redimendos homines, et eluenda ipsorum peccata. Secundum autem, an vi praesentis decreti non minus esset venturus quamquam nulla forent hominum peccata.

Conclusio prima. — VERBUM DE FACTO CARNEM INDUIT MAXIME PROPTER SALVANDOS HOMINES, ET EXPIANDA IPSORUM PECCATA.

Haec est communis, et

Probatur primo ex Scriptura sacra, quae aperte significat, Dei Filium praecipuam habuisse causam sui in mundum adventus redemptionem hominis a servitute peccati. Sic Matth. 18. et Lucae 19. ipsemet adorandus Salvator testatur: Venit Filius hominis quaerere, et salvum facere quod perierat. Et Ioannis 3. Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret, ut omnis qui credit in ipsum non pereat, sed habeat vitam aeternam. Et Lucae 3. Non egent, qui sani sunt, medico, sed qui male habent: non veni vocare iustos, sed peccatores ad poenitentiam. Idem testatur S. Apostolus primae ad Timoth. 1. Christus Iesus venit in mundum peccatores salvos facere. Quod utique motivum adventus Christi declaratur in Symbolo Nicaeno his verbis: Qui propter nos homines, et propter nostram salutem descendit de coelis.

Suffragantur etiam SS. Patres, imprimis S. Athanasius, libro De Humanitate Verbi, ubi ait: Ut cognoscas nostram culpam illi dedisse occasionem ut descenderet, nostramque praevaricationem Verbi Dei humanitatem elicuisse, ut ad nos contenderet, inter homines appareret; illius enim incarnationis nos causam dedimus ad nostram salutem: ita humanus extitit, ut in humano corpore, et esse vellet, et apparere. Basilius homil. De Humana Christi generatione, c. 27. Disce mysterium: propterea Deus in carne est, quia oportebat maledictam hanc carnem sanctificari. Hinc definitum est in Concilio Toletano VI. Solum Filium fatemur ad redemptionem humani generis propter culparum debita, quae per inobedientiam Adae originaliter, et nostro libero arbitrio contraxeramus, resolvenda, a secreto Patris arcano prodisse. Quibus omnibus testimoniis aperte constat Christum Dominum ideo maxime in mundum venisse, ut peccatores salvos faceret: quapropter egregie S. Augustinus serm. 9. De Verbis Domini: Nulla causa fuit veniendi Christo Domino, nisi peccatores salvos facere: tolle morbos, tolle vulnera, nulla est medicinae causa.

Non diffiteor tamen non unicum istud, sed plura alia incarnationis de facto peractae motiva Verbum habuisse, puta manifestationem omnipotentiae, sapientiae, et bonitatis divinae: exigentiam capitis proxime univoci, et proportionati cum Ecclesia; nam, ut inquit s. Chrysostomus sermone 1. De Pentecoste: Deo chara est Ecclesia, propter Ecclesiam enim extensum est coelum, diffusum est mare, extensus aer, fundata terra, etc. Et paulo post: Propter Ecclesiam pelagus scindebatur, findebatur petra, fluebat manna de caelo... propter Ecclesiam Prophetae, propter Ecclesiam Apostoli, imo propter Ecclesiam Unigenitus Dei factus est homo. Quibus aperte docet S. Chrysostomus, unum ex praecipuis motivis incarnationis peractae, fuisse ut Ecclesia dignum sibi caput, nempe Dei Filium, obtineret in carne visibilem.

Conclusio secunda. — Ex VI PRAESENTIS DECRETI VERBUM DIVINUM CARNEM HUMANAM ASSUMPSISSET, ETIAMSI ADAMUS NON PECCASSET. Haec Conclusio quadruplici fundamento nititur ac firmatur.

PRIMA PROBATIO. — Petita ex eo, quod Christus sit prius decretus, quam creatura. — Christus volitus ac destinatus est a Deo ante praescientiam peccati hominum: ergo licet homo non peccasset, nihilominus Verbum divinum vi praesentis decreti carnem induisset. Consequentia patet: cum enim prius non pendeat a posteriori, si adventus Christi volitus est, et decretus a Deo ante praescientiam peccati hominum, evidens est quod independenter a tali peccato eius adventus sit decretus; atque a Deo executioni fuisset mandatus, licet homo non peccasset. Probatur antecedens: Christi productio decreta prius est, quam productio creaturarum: sed decretum productionis creaturarum prius fuit decreto permittendi peccatum: ergo Christus volitus est ac decretus ante permissionem, subindeque ante praescientiam peccati hominum. Unde constat: non enim potuit prius Deus habere decretum permittendi peccata hominum, illaque praescire ut futura, quam habere voluntatem ipsos producendi; siquidem operatio sequitur esse, et consequenter actio peccaminosa praevisa supponit existentiam praevisam hominis peccaturi. Maior vero probatur plurimis Scripturae textibus, quibus Christus dicitur prima omnium creaturarum. Sic Ecclesiastici 24. Ego ex ore Altissimi prodii, primogenita ante omnem creaturam; ubi nullam prorsus creaturam excludit; quem textum Concilium Sardicense in Epistola ad omnes Episcopos, circa finem exponit de Christo: ita quod illa verba, ego ex ore altissimi prodii, significent illius generationem aeternam quatenus est Dei Filius: caetera vero designent illius generationem temporalem decretam ante quamlibet creaturam. Quod utique confirmari potest ex S. Paulo ad Coloss. 1. ubi ait: Qui est imago Dei invisibilis primogenitus omnis creaturae: quoniam in ipso condita sunt universa in coelis, et in terra, visibilia, et invisibilia: ipse est caput corporis Ecclesiae, qui est principium, primogenitus ex mortuis, ut sit in omnibus ipse primatum tenens: sed Christus non est primogenitus omnis creaturae secundum ordinem executionis temporalis; quippe dumtaxat formatus est et natus in medio annorum: ergo est primogenitus in intentione et destinatione divina: ac proinde illius incarnatio futura praecedit decretum productionis rerum, et consequenter praecedit decretum permissionis peccati. — Confirmatur primo ex Prov. 8. Dominus possedit me in initio viarum suarum, antequam quidpiam faceret a principio, ab aeterno ordinata sum, et ex antiquis antequam terra fieret, nondum erant abyssi, et ego iam concepta eram. Quae singula haius oraculi verba nostram sententiam mirum in modum confirmant. Siquidem illa verba de Sapientia incarnata, nempe Christo Domino, exponunt sancti Patres, maxime S. Clemens Romanus lib. 1. Constitutionum Apostolicarum, cap. 20. Basilius lib. 10. contra Eunomium. Athanasius serm. 3 contra Arianos, et Nazianzenus oratione 1. Theologica, Cyrillus lib. 3 Thesauri, cap. 1. August. lib. 1. De Trinit. cap. 12. Epiphanius Haeresi 69. n. 21. ubi ait hanc explicationem esse sanctorum Patrum. Nonnulli, inquit, orthodoxorum Patrum locum illum Salomonis de incarnatione Christi interpretati sunt, Dominus possedit me, et fundavit. estque hic demum sensus pietati consentaneus. Favet etiam versio Septuag. qui sic hunc locum efferunt: Dominus creavit me initio viarum suarum, quae certe de Sapientia increata secundum illius generationem aeternam non possunt intelligi: siquidem secundum illam sui productionem non est factus, nec creatus, sed genitus, inquit S. Athanasius in Symbolo. Favet etiam S. Aug. qui loco mox citato ait: Secundum quemdam sermonem dictum est: Dominus creavit me initio viarum suarum. Igitur ex illo oraculo constat Verbum incarnatum fuisse initio viarum Domini, idest operum Dei ad extra: sed non fuit initium in temporali rerum executione, cum post plurima iam creata fuerit incarnatum: ergo fuit initium in divina intentione, et proinde illius existentia futura prius fuit decreta, quam decerneretur productio aliarum creaturarum.

Reponunt adversarii ex S. Hieronymo epistola 136. quod melius vertatur ex Hebraeo, Dominus possedit, quam Dominus creavit. Insuper plurimi e sanctis Patribus locum istum explicant de divina Sapientia increata: quibus favent sequentia haec illius oraculi verba: Cum pararet cuncta componens, et delectabar per singulos dies, ludens coram eo omni tempore: quae sane intelligi non possunt nisi de re existente realiter: at Christus non extitit a principio mundi: igitur praefatum oraculum non de Sapientia incarnata, sed dumtaxat de increata debet intelligi. — Verum respondeo, hanc adversariorum responsionem non solvere vim praefati argumenti: primo namque quamvis melius vertatur Dominus possedit, quam Dominus creavit, nihilominus ista verba de Sapientia divina ut incarnata necessario debent intelligi; quippe dicitur, quod ille, qui possedit illam divinam Sapientiam, sit eius Dominus: at Verbum divinum, ut Filius Dei, dominum non agnoscit; sed tantum ut filius hominis; siquidem, ut ait S. Athanasius in Symbolo: aequalis est Patri secundum Divinitatem, minor Patre secundum humanitatem. Nec obstat etiam, quod nonnulli Patres protata verba explicent de Sapientia ut increata: etenim Theologi communiter docent posse interdum dari plures sensus literales unius, et eiusdem sacrae Scripturae textus, maxime eorum, quae de Christo Domino efferuntur: cum enim Christus habeat duas naturas in eadem Verbi persona subsistentes, divinam scilicet, et humanam, inde fit quod idem Scripturae textus, utramque interdum naturam designet; unde quamvis aliqua praefati oraculi verba interpretentur de Christo, ut sustentante natura divina, nihil obstat quominus caetera veniant explicanda de ipso, ut sustentante natura humana.

Confirmatur ex eo, quod illa divina Sapientia ibidem ait: deliciae meae esse cum filiis hominum; quod si verum est de hominibus lapsis, longe magis verum videtur de hominibus reparandis.

Reponunt 2. Christum dici quidem initium viarum Dei, non tamen operum creationis, sed reparationis. Insuper si dicatur initium viarum Dei in ordine creationis, non tamen ita dicitur, secundum prioritatem intentionis, quasi prius Deus intenderit Christum producere, quam alias creaturas, sed tantum secundum prioritatem dignitatis et excellentiae. Sic Iob 10. Behemoth dicitur principium viarum Dei. — Verum utraque haec expositio non solvit praefatam rationem. Non quidem prima, qua omnino absurda est, et absque fundamento, necnon aperte contraria his sequentibus illius oraculi verbis: antequam terra fieret, ante omnes colles ego parturiebar. Secunda pariter expositio non officit, quia Christus non tantum dicitur initium viarum Dei, quod quidem prioritatem dignitatis designare posset; sed etiam dicitur possessus, ac creatus a Deo, hoc est decretus in initio antequam externae creaturae decernerentur.

Confirmatur secundo: Exemplar, secundum quod aliquid fit, prius intenditur ab operante, quam illud, quod ad eius imitationem produci debet: sed Christus Dominus fuit exemplar ad cuius imitationem Deus Adamum produxit: ergo prius intendi ac decerni debuit Christi formatio, quam Adami. Maior constat, omnis enim causa aliqua prioritate suum praecedit effectum; exemplar autem habet rationem causae. Minor vero probatur ex Tertulliano, libro De Resurrectione carnis, ubi ponderans illa verba Genesis 1. Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem nostrum, dicit: Limus ille tunc imaginem induens Christi futuri in carne, non tantum Dei opus erat, sed et pignus. Et S. Athanasius, sermone de sanctissima Deipara, ait: Potius loquendum est, quod Deus fecerit hominem secundum imaginem Dei: secundum imaginem enim, et similitudinem istiusmodi Incarnationis, et acceptae humanitatis hominem Deus fecit.

Confirmatur denique: Ille primo intenditur in ordine creationis, propter quem omnia creata sunt et condita: sed omnia creata sunt et condita propter Christum: igitur, etc. Maior patet; finis enim prius intenditur ab operante, quam ea quae sunt ad et propter finem;

Minor vero probatur; tum ex supra laudato capite ad Colossenses, ubi dicitur, quod in ipso Christo, idest propter ipsum, condita sunt universa: tum ex primae ad Cor. 3. ubi Apostolus declarat ordinem finium ad quos ordinantur creaturae: ut scilicet creaturae corporeae sint propter electos, electi propter Christum, Christus autem immediate propter Deum: ait enim: Omnia vestra sunt, vos autem Christi, Christus autem Dei: sed haec illatio non esset legitima, nisi Christus prius fuisset intentus, et a Deo decretus, quam ceterae creaturae; sicut enim hominum creatio prius fuit intenta a Deo, quam formatio mundi propter ipsum hominem conditi, tamquam propter finem primarium, sic etiam prius intendi debuit Christi productio, quam decernerentur homines propter ipsum creandi: quod utique confirmat Apostolus ad Hebr. 2. ubi ait: Decuerat enim eum, propter quem omnia, et per quem omnia, qui multos Filios in gloriam adduxerat, etc.

Prefatam rationem firmant sancti Patres, maxime S. Cyrillus lib. 5. Thesauri, cap. 3. ubi disputans contra Arianos, ait: Si, ut dicunt haeretici, ut nos produceret Deus, Filium produxit, erit ipse propter nos factus, non nos propter ipsum: cur ergo nobis non aget gratias, qui propter nos est? Erit etiam ipse sic gloria nostra, ut femina viri, non enim vir creatus est propter feminam, sed femina propter virum. Favet etiam Rupertus explicans mox laudata verba ad Hebr. ubi sic ait: Religiose dicendum, reverenterque est audiendum, quia propter istum Filium hominis, scilicet Christum, gloria et honore coronandum, Deus omnia creavit.

SECUNDA PROBATIO. — Petita ex eo, quod Christus sit Electorum ac Praedestinatorum Primogenitus, Exemplar, et Principium morale. — Qui est omnium Praedestinatorum et Electorum primum exemplar, et principium morale, ille prius intenditur et decernitur a Deo futurus, quam praevideatur et decernatur permissio peccati: sed talis est Christus: igitur, etc. Maior constat, maxime in sententia Thomistarum, affirmantium Praedestinationem fieri ante praevisa merita vel demerita secundum intentionem, quamvis secundum executionem pendeat a meritis. Minor vero probatur: primo quidem, quod Christus fuit primogenitus, et causa exemplaris omnium praedestinatorum: id enim aperte docet sanctus Apostolus ad Romanos 8. his verbis: Quos praescivit, et praedestinavit conformes fieri imagini Filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus. Et primo ad Ephesios: Benedixit nos in omni benedictione spirituali in caelestibus in Christo, sicut elegit nos in ipso ante mundi constitutionem. Et paulo post: Praedestinavit nos per Iesum Christum in ipsum: ubi particula per significat etiam Christum fuisse causam meritoriam et efficientem moralem nostrae praedestinationis: particula vero in denotat ipsum esse eiusdem praedestinationis causam finalem.

Confirmantur haec auctoritate sanctorum Patrum: nam Irenaeus lib. 3. Contra haereses, cap. 11. ita aiebat: Futuram circa Filium Dei humani generis dispositionem in semetipsum fabricator omnium Verbum praeformaverat, praedestinante Deo primum animalem hominem, videlicet, ut a spirituali salvaretur, cum praexisteret salvans; oportebat, etiam carnale salvari, ut non vacuum sit salvans. Nota Legem in semetipsum praeformaverat, et legem cum praexisteret salvans, et denique primum praedestinavit hominem animalem, ut a spirituali salvaretur, etc. Quae omnia manifeste declarant in praedestinatione divina in gloria ipsius Dei, Christum, ut caput morale, seu secundum dignitatem Salvatoris fuisse praedestinatum ante praedestinationem hominis; imo hunc propterea fuisse praedestinatum, ut non fuisset vacua salus, et officium Salvatoris Christi iam antecedenter praefinitum. Idem docet sanctus Cyrillus lib. 5. Thesauri, cap. 8. ubi ait: Praefundatur ante omnes Christus, et in ipso nos omnes superaedificamur, idque ante initium mundi in praescientia Dei; ut cum ordine divino benedictio maledictionem antecesserit, et damnationem in mortem citra pollutionem, servitutem divinae adoptionis libertas, et possit natura humana, superatis malis, quae interim acciderunt, in pristinum (per gratiam Christi qui fundavit eum in bonis) dignitatem recurrere talem, quam fieri quidem Deus ex charitate per Filium suum futuram constituit: ergo si benedictio maledictionem antecessit, et gratia Christi fundavit naturam humanam in bonis, sequitur, quod natura humana, qua in primo Parente fuit fundata in bonis, et habuit benedictionem, et vitam per iustitiam originalem, ante maledictionem et mortem per carentiam illius, seu per peccatum originale, fuerit praedestinata per Christum, seu (ut Cyrillus loquitur) superaedificata in Christo, in praescientia Dei, seu intentione Dei, et consequenter, quod Christus fuerit ante peccatum originale praedestinatus, ut moralis causa. Unde concludit Cyrillus: Quantum igitur ad proscientiam, et consilium, et propositum Patris, et omnino Deitatis, Christus ante saecula fundatus est, et tempore congruo natus ex Virgine; in quo reparati sumus, qui ante initium mundi salutis nostrae fundamentum ipsum habebamus.

Reponunt adversarii ex his dumtaxat colligi Christum fuisse primo praedestinatum, non vero, quod fuerit praedestinatus ante peccatum originale: nam, inquiunt, praedestinatio spectat ad ordinem gratiae, peccati vero permissio ad ordinem naturae; cum autem ordo naturae praecedat ordinem gratiae, consequens est, quod decretum permissionis peccati praecedat praedestinationem Christi. — Verum contra, Christus absolute dicitur praedestinatorum primus, et caput, ac hominum praedestinationis causa exemplaris, et efficiens moralis: igitur praedestinatus fuit ante praedestinationem Adami: sed Adamus, ex mente Thomistarum, praedestinatus est independenter a praevisione meritorum, et consequenter ante praevisum peccatum: igitur etiam Christus praedestinatus fuit ante praevisionem peccati. Ad rationem autem dico, quod quamquam natura praecedat gratiam ordine executionis, tamen ab illa praeceditur ordine intentionis: quod enim perfectius est, prius intenditur quam imperfectius, quia ordinatur ad id quod praestantius est: sed natura minus est perfecta quam gratia, ad quam ordinatur: ergo licet ordine executionis natura praecedat gratiam, tamen ordine intentionis gratia prius intenditur a Deo quam natura; non enim repugnat subiectum esse propter formam, et tamen intentione agentis formam esse priorem subiecto; sic enim videmus formam substantialem esse priorem materiae in intentione agentis materialis; et tamen in executione materia praesupponitur ad formam. Licet ergo permissio peccati spectet ad ordinem naturae, inde non est consequens, quod prius fuerit intenta, quam destinatio ad gratiam et gloriam. Adde, quod mors praedestinati pertinet ad naturam, est enim natura defectus: et tamen praescientia mortis illius non antecedit electionem eiusdem ad gratiam et gloriam, maxime in sententia Thomistarum, qui volunt praedestinationem fieri ante praeevisa merita. Similiter peccatum crucifigentium Christum fuit revera grande peccatum, ac proinde secundum adversarios spectare debuit ad ordinem naturae: ergo si prius fuerit intentus ordo naturae, quam ordo gratiae et gloriae, sequitur quod Deus prius vidit peccatum crucifigentium Christum, quam ipsummet Christum, quod est absurdum: quia cum Christus sit subiectum, circa quod versari debebat illa actio peccaminosa, non potuit haec praecognosci antequam praecognosceretur eiusmodi subiectum.

TERTIA PROBATIO. — Petita ex ratione. — Ordinate volens ea quae ex natura sua se habent tamquam finis et media, prius debet velle finem, et ex mediis illa quae sunt fini propinquiora, et tandem illa media quae remotiora sunt: sed ad manifestationem bonitatis divinae, qua est finis intentus a Deo in productionem rerum, propinquius spectat incarnatio Verbi, et Christi glorificatio ac praedestinatio, quam praedestinatio omnium hominum, eorumque beatificatio ac iustificatio; quippe incarnatio Verbi, et Christus ipse Deo propinquior est, quam omnes creaturae: ergo cum Deus semper ordinatissime velit, prius intendit manifestationem bonitatis suae, et immediate post voluit incarnationem Verbi, demum ordinem gratiae, ac tandem naturae, ad quem spectat permissio peccati; ac proinde decretum incarnationis prius fuit decreto productionis rerum, et decreto permissionis peccati. Minor constat: cum enim Christus sit homo-Deus, intimius ac propinquius ad Deum spectat, quam quaelibet creatura, magisque ad illius gloriam confert.

Reponunt autem Adversarii, maiorem esse veram in his mediis, quae sunt fini propinquiora ordine causalitatis; falsam vero de iis mediis, quae sunt propinquiora tantum ordine perfectionis. Dupliciter enim, inquiunt, potest intelligi, quod unum medium sit altero proximius fini: Primo quidem ratione causalitatis, quia scilicet immediate conducit ad consecutionem, alia vero media non immediate, sed mediante ipso. Sic v.g. in glorificatione hominis, quae est finis intentus a Deo praedestinante, quamvis ordine executionis vocatio prius ad illam conducit, quam iustificatio; tamen ordine intentionis iustificatio prius intenditur a Deo, quam vocatio, quia iustificatio immediatius conducit ad glorificationem, quam vocatio. Secundo, unum medium dicitur proximius fini, quam aliud, ratione maioris perfectionis et affinitatis cum fine: qua ratione id quod magis participat de esse divino, et de bonitate Dei, dicitur ipsi propinquius, quam illud quod minus participat. Licet autem Christus sit perfectior universo ordine gratiae, et hac ratione Deo propinquior, tamen non est propinquior fini a Deo intento ordine causalitatis, quia Deus potuit decernere simul omnia quae conducunt ad ipsius gloriam, sive illa sint ordinis naturae, sive gratiae, sive unionis hypostaticae; potuit etiam minus perfectum medium ad perfectius ordinare, vel perfectius ordinare ad minus perfectum, cum hoc a sola Dei voluntate pendeat. Potuit igitur primo decernere permissionem peccati, et hominum redemptionem, deinde vero Incarnationem Verbi, tamquam medium posterius conterens ad hominum glorificationem. — Contra primo, quamquam revera Deus forte absque aliqua inordinatione eligere possit, et ordinare medium minus perfectum ad consequendum finem; et postmodum id quod magis perfectum est; tamen decentius et congruentius apparet, ut medium illud immediate ordinet et intendat, quod ratione suae perfectionis maiorem habet affinitatem cum ipso fine consequendo, id enim magis decet summam illius sapientiam, et suavem rerum administrationem. Secundo concedunt adversarii, quod ordinate volens prius vult finem, quam ea quae sunt ad finem: sed Christus finis est immediatus omnium creaturarum, tam ordinis naturae, quam ordinis gratiae: igitur prius intenditur a Deo, quam caeterae creaturae, cuiuscumque sint ordinis. Minor constat ex dictis, ubi probatum est ex Apostolo 1. Ad Cor. 3. quod quemadmodum omnia propter praedestinatos creata sunt, ita omnia creata, et etiam ipsi praedestinati sunt propter Christum, ut est homo, tamquam propter finem, sicut et illa omnia, et ipsemet Christus sunt propter Deum, tamquam propter ultimum finem: igitur cum Deus ordinate volens, prius velit finem, quam media, necesse est, quod sicut prius intendit suae gloriae manifestationem, quam incarnationem Verbi, quia sua gloria est finis ultimus omnium suorum operum, ita prius intendat Christum, quam ea omnia quae ad ipsum ordinantur. — Tertio, velle ordinate, nil aliud sonat, quam velle obiecta amabilia, prout inter se amabilia sunt: sed obiectum, quod ex se perfectius et nobilius est, etiam est amabilius: ergo ordinate volens finem, prius vult media perfectiora, quam minus perfecta: sed incarnatio Verbi praestantiori modo confert ad manifestationem gloriae Dei, quae ut finis intenditur in omnibus eius operibus, quam conferat hominum redemptio et peccati permissio: igitur prius debet Deus decernere incarnationem, quam peccati permissionem. Denique, peccati Adami permissio ex natura sua debet esse carentia gratiae actualis in Adamo, sed carentia gratiae praesupponit illius concessionem: ergo prius Adamus praevisus fuit habens gratiam, quam carens gratia: sed omnis gratia Adamo collata, sive in statu innocentiae, sive in statu reparationis, fuit dumtaxat ei concessa intuitu meritorum Christi venturi, nullius enim effectus praedestinationis Adami fuit independens a meritis Christi; cum enim Christus sit caput omnium hominum praedestinatorum, idque mediantibus actionibus, quibus nobis promeruit beatitudinem, consequens est, quod praedestinatio Adami, et subinde omnis illius effectus sit dependens a meritis Christi: sed gratia, quam habuit Adamus, etiam in statu innocentiae, fuit effectus praedestinationis ipsius: quia cum omnis gradus gloriae hominis praedestinati sit effectus praedestinationis ipsius, illa gratia pertinet ad effectus praedestinationis Adami, cui correspondet aliquis gradus gloriae, in qua modo ipse Adamus existit: sed gratia, quam habuit in statu innocentiae, correspondet aliquis gradus gloriae, qua nunc fruitur Adamus; quamvis enim gratia illa per peccatum subsequens fuerit deperdita, et meritum eius mortificatum, tamen per poenitentiam fuit ei restituta, et meritum vivificatum ad eum gradum gloriae recipiendum, ad quem habuerat ius in statu innocentiae.

Responunt adversarii, falsum esse, quod gratiae illi, quam habuit Adamus in statu innocentiae, formaliter ut tali, correspondeat aliquis gradus gloriae, quem obtineat Adamus; siquidem, aiunt, illa gratia per peccatum totaliter fuit extincta; nec opera meritoria per ipsam facta retinuerunt aliquod ius ad gloriam tamquam ad praemium, sed remanserunt omnino mortua, et incapacia reviviscentiae per poenitentiam: in quo differunt a nostris meritis, quae cum per peccatum lethale solum mortificentur, reviviscunt per poenitentiam ad eosdem gradus gloriae, ad quos speciale ius habebant. Cuius discriminis ratio est, quod destructa in nobis remanet nihilominus adhuc unum ex principiis moralibus, et vitalibus actionum illarum, quibus antequam laberemur in peccatum, aliquid apud Deum meruimus, nempe ipse Christus, qui est causa moralis omnis nostri meriti: at vero respectu Adami adhuc innocentis, Christus nondum influebat in eius meritum, sed ad id dumtaxat conferebat gratia ipsi collata, quae erat principium radicale, et vitale talis meriti: igitur destructo tali principio, omne meritum, quod ab eo processerat, totaliter vitam amisit; atque adeo non fuit dumtaxat mortificatum, sed etiam omnino mortuum. — Contra primo, absque fundamento, et non sine erroris periculo asserunt gratiam Adamo non fuisse collatam ex meritis Christi. Siquidem Apostolus ad Ephes. 1. diserte pronunciat: Benedixit nos omni benedictione spirituali in coelestibus in Christo: sed gratia Adamo innocenti collata fuit summa benedictio, non solum pro ipso, sed etiam pro nobis posteris, ad quos debebat illam transfundere: igitur ea fuit collata intuitu meritorum Christi. — Deinde, reponunt pro solutione id, quod venit in controversiam: disceptamus enim, an Christus prius decretus fuerit, quam Adamus, aut quielibet alia creatura: igitur illa responsio non videtur idonea. — Insuper, Mysterium Incarnationis fuit Adamo revelatum in statu innocentiae, ut docet S. Thomas 2. q. 2. art. 1. et S. Augustinus lib. 1. De Nuptiis et concupiscentia, cap. 2. ubi affirmat matrimonium in statu innocentiae fuisse signum, atque Sacramentum coniunctionis, ac unionis spiritualis Christi cum Ecclesia; quod utique probat ex illo Apostoli ad Ephes. 5. ubi cum retulisset illa verba, qui Adamus dixerat post formatam suam uxorem: Propter hoc relinquet homo patrem, et matrem suam, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una, statim subdit: Sacramentum hoc magnum est: ego autem dico in Christo, et in Ecclesia. Quibus Apostolus significat Adamum illa verba protulisse, non solum ut denotaret intimam unionem coniugum, sed etiam unionem Christi cum Ecclesia: igitur Adamus innocens praevidit Christum venturum. — Denique, falso proferunt Adversarii merita Adami per peccatum subsequens omnino fuisse mortua, siquidem idcirco nostra merita omnino non moriuntur quamdiu fideles sumus, quia per fidem semper unimur Christo capiti, et mediatori nostrae salutis: at Adamus non amisit fidem, alioquin extincta omnino tunc temporis fuisset Ecclesia: ergo eandem cum Christo capite habere potuit unionem, etiam dum peccavit, quam modo habent peccatores, qui fidem non perdiderunt.

QUARTA PROBATIO. — Petita ex absurdis, quae ex adversa sententia oriuntur. — Si Christus ob peccatum dumtaxat venisset, sequeretur ipsum esse bonum occasionatum, quod scilicet non habuisset existentiam, nisi commissum esset peccatum: at absurdum est tantum bonum, qualis est Christus, esse dumtaxat occasionaliter intentum a

Deo, cum sit per sese summe volibile et amabile, non minus ac ipsa redemptio a peccato, imo multo magis, quandoquidem secundum se sit bonum praestantius: ergo, etc.

REPONENT Adversarii 1. Non esse inconveniens, quod Christus solum decretus fuerit ex occasione peccati; quia, inquiunt, longe maius beneficium collatum est hominibus, ex eo quod incarnaretur Deus ob remedium solius peccati, quam si incarnaretur propter alia motiva in ordine ad iustificationem et glorificationem, quam habuissent homines si in statu innocentiae perseverassent, quia eo maius est beneficium aliquod, caeteris paribus, quo minus digniori confertur: at incarnatio facta ob solum remedium peccati esset beneficium factum peccatori et indigno: si autem fieret propter ea motiva, beneficium istud non conferretur indigno: ergo nihil officit quominus Incarnatio Verbi sit bonum occasionatum. — Verum, dico, hanc responsionem nec esse ad intentum difficultatis, nec veram doctrinam continere. Non quidem est ad intentum praesentis difficultatis, quia non quaeritur utrum Verbi incarnatio esset maius beneficium, vel minus, si fieret ob solam redemptionem a peccato: sed utrum ex se sit maius bonum, quam redemptio, ita ut bonum istud non existeret nisi redemptio esset facienda. Non continet etiam veram doctrinam, quia sine dubio maius beneficium esset, quod fieret incarnatio propter iustificationem et glorificationem hominum, ac etiam propter naturae humanae dignitatem, quam si fieret ob solam redemptionem: praestantius enim est manus dare homini ne in captivitatem veniat, et suam libertatem tueatur ac servet, quam si e vinculis eruatur.

REPONUNT 2. Occasionatum sumi dupliciter: Primo, prout idem est, ac praeter intentionem agentis, et a casu; in quo sensu fatentur incarnationem non esse bonum occasionatum, maxime respectu Dei, cum omnia divinae eius gubernationi subdantur: Secundo, dicitur bonum occasionatum, quia pendet ex aliqua occasione, licet aliunde sit intentum a Deo, et in hoc sensu concedunt incarnationem esse bonum occasionatum. — Verum, ex hac responsione sequitur, quod vel incarnatio secundum se esset minus bonum, quam remissio peccati, vel quod Deus ordinaret maius bonum, scilicet Christum, ad minus bonum, scilicet ad remedium peccati: sed utrumque est absurdum. Christus enim utpote Deus-homo, longe praestantius est bonum, quam omnium hominum salus: siquidem maiorem Deus gloriam recipit per solum Christum, quam reciperet per omnium hominum salutem. Similiter inordinate Deus procederet si maius bonum ordinaret ad minus: quippe entia minus perfecta, secundum iustam ordinationem divinae Providentiae, ordinantur ad praestantiora: sic elementa inserviunt viventibus, vegetantia brutis, bruta vero hominibus.

REPONENT ITERUM, quod inordinate quidem procederetur si maius bonum ordinaretur ad minus tanquam ad finem qui, vel cuius gratia aliquid fit: non vero si ordinaretur tanquam ad finem cui: nam Angeli in Scriptura dicuntur producti, et missi in ministerium hominum: et salus rustici dicitur finis cui providentiae regiae; quia bonum rustici resultat ex optima regis administratione. - Contra, si incarnatio dumtaxat decerneretur ob solam remissionem peccati, consequens esset, quod illa non foret, nisi existeret peccatum, et consequenter, quod haberet dumtaxat existentiam occasione remittendi peccati, et sic secundum se et absolute ordinaretur ad peccatum: sed quod secundum se et absolute ordinatur ad aliud, ita quod habeat dumtaxat existentiam propter illam ordinationem, non ordinatur solum ad finem cui, sed etiam ad finem cuius gratia. Ergo si esset inordinata dispositio, quod maius bonum referatur ad minus, tanquam ad finem qui, consequens esset, quod minus recte ordinaretur incarnatio ad solam remissionem peccati. Minor constat: id enim dicitur ordinari ad aliud tanquam ad finem qui, saltem immediatum, quando dumtaxat producitur ob aliud, nec ullam haberet existentiam, si ita ad aliud non ordinaretur: sic enim creaturae dicuntur ordinari ad gloriam Dei, tamquam ad finem qui, quia dumtaxat propter Dei gloriam creatae sunt. Confirmabuntur hae responsiones, ex sequentibus absurdibus.

Secundum absurdum, quod ex adversa sententia oritur, est quod si Christus tantum decretus esset propter nostram redemptionem, sequeretur, quod Adami peccatum ei fuisset utile, quia non haberet suam existentiam, nec gratiam, et gloriam, nisi Adamus peccasset: imo gaudere posset de peccato Adami; aliquis enim merito gaudere potest de eo, sine quo non reciperet suum esse, nec suas perfectiones haberet: sed haec consequentia omnino absurda est. Probatur maior a simili auctoritate S. Anselmi lib. 1. Cur Deus homo, c. 18. ubi improbat opinionem asserentium, homines ideirco dumtaxat esse factos, et praedestinatos, ut vacuas Angelorum sedes replerent; si enim ita esset, sequeretur quod deberent sibi gratulari homines de Angelorum perditione, et ruina. Ait autem:

Si nullatenus fieri sunt homines, nisi pro restauratione perditorum Angelorum, pulchrum est, quia nisi illi Angeli ab illa beatitudine cecidissent, homines ad illam non ascenderent: si quis ergo dixerit, quia tantum gaudebunt electi homines de Angelorum perditione, quantum gaudebunt de sua assumptione, quoniam absque dubio hoc non esset nisi illud fuisset, quomodo poterunt a hac perversa gratulatione defendi?

At idem dicendum esset de Christo, si dumtaxat decretus esset venturus pro reparandis hominibus perditis.

REPONENT Adversarii, falsum esse, quod Christus gauderet de hominum ruina, sed dumtaxat gauderet de bonitate, et misericordia Dei, quae tantum bonum ex tanto malo tamquam ex occasione produxit: neque enim, inquiunt, nos dedimus occasionem essendi Christo per se, et ex intentione nostra, sed solum per accidens, et ex intentione Dei, qui ex peccato Adami tanquam ex occasione incarnationem Verbi divini decernere voluit. Ad auctoritatem S. Anselmi negant esse paritatem; quia, inquiunt, propterea homines deberent gaudere de ruina Angelorum, si ad eorum sedes implendas ordinarentur, quia, supposito lapsu Angelico, praedestinarentur homines absque novo beneficio, ut supponit Anselmus in eorum sententia quos impugnat: illi enim dicebant Deum elegisse ad gloriam certum numerum Angelorum ea conditione, ut si deficerent aliqui, tot assumerentur ex hominibus, et ideo vi illius pacti, sine novo beneficio praedestinarentur; et propterea deberent gaudere de lapsu, ex quo sine novo beneficio sequeretur eorum praedestinatio: at incarnatio Christi non procedebat ex lapsu hominum, absque particulari beneficio; unde non deberet Christus gaudere de peccato Adae. - Verum hae responsiones non satisfaciunt.

Non quidem prima, quamvis enim Christus gaudere deberet de misericordia Dei, ex qua principaliter, et propter se procederet eius productio, tamen videbatur omnino sequi, quod deberet etiam gaudere de eo, sine quo Deus misericordia non esset motus ad decernendum ipsius Christi adventum, quemadmodum non esset motus ad praedestinandos tot homines, nisi ut velent illi quos impugnat Anselmus, tot Angeli essent lapsi. Nec etiam satisfacit disparitas, quam proferunt, inter earum propositum ab Anselmo, et nostrum, quia perinde prorsus est, quod praedestinatio hominum fiat ex lapsu sine novo beneficio, vel quod ita non fiat, ad hoc ut homines haberent ansam gaudii de Angelorum lapsu: nec enim motivum gaudii esset defectus novi decreti, seu quod non destinarentur novo decreto ad gloriam: sed motivum illius gaudii esset conservatio suae praedestinationis, quae fieret ex supposito Angelorum lapsu: non autem fieret, si Angeli non fuissent lapsi. Unde eorum gaudium tantum oriretur ex sua praedestinatione, qua infallibiliter sequeretur ex Angelorum ruina. Idem autem dicendum esset de Christo Domino, si dumtaxat ob liberandos homines a peccato decretus eius esset adventus.

Tertium absurdum, quod ex opposita sententia oritur, est quod si Christus dumtaxat esset decretus propter homines redimendos, sequeretur primo, quod ille nobis gratias deberet rependere, non nos illi. Secundo, quod essemus multo praestantiores, quam Christus. Tertio, quod necessarium fuisset peccatum, ut Christus existeret. Sed hae tres consequentiae absurdae sunt, et sanctorum Patrum doctrinae repugnantes. Prima quidem, quia illam S. Athanasius lib. 3. Contra Arianos, infert, et impugnat his verbis:

Si Deus, inquit, volens creaturam naturam producere, Filium in eos usus procrearit pro vestra opinione, ut per eum nos aedificaret: animadvertite, quam audax sit impietas in vestris verbis. Primum, quia apparebit Filium propter nos, et non nos propter Filium conditos esse: non enim nos eius causa creati fuissemus, sed ille nostri, atque ut ipse nobis, non nos illi gratiam debeamus. Et statim infert: Si illud conceditur, plane sequitur, ut Pater Filium sibi noluerit, non enim volens eum creare creavit, sed, cum nos vellet salvare, nostri gratia eum instituit.

— Secundam consequentiam impugnat S. Cyrillus lib. 2. Thesauri, cap. 3. ubi ait: Si propter nos factus est Filius, et non propter Filium nos; erimus nos multo ipso praestantiores. Quod et confirmatur ex S. Basilio, lib. 4. Contra Eunomium, ubi ait: Quod propter aliud, et non propter se factum est, vel est pars illius, propter quod factum est, vel ei minus est. — Tertia tandem consequentia impugnatur auctoritate S. Aug. qui lib. 11. De Civit. Dei, c. 23. negat necessarium fuisse peccatum, ut Sancti nascerentur, et fieret hominum generatio. Ait autem: Quisquis dixit non fuisse Adam et Evam venturos, nisi peccassent, quid dixit, nisi propter Sanctorum numerositatem necessarium hominis fuisse peccatum? si enim non peccando soli remanerent, quia sicut putant, nisi peccassent, generare non possent, profecto ut non solum duo homines iusti possent esse, sed multi, necessarium peccatum fuit, quod credere absurdum est. Igitur multo magis absurdum, quod peccatum fuerit necessarium, ut Christus hominum caput, et Sanctus Sanctorum in hunc mundum veniret. Quam utique illationem infert Rupertus his verbis: *Secundum Augustinum, inquit, absurdum esset dicere propter peccatum generationes hominum non fuisse futuras. Si ergo propter homines, ut nascerentur, peccatum fuisset necessarium, quid de Capite et Rege omnium Electorum, Angelorum et hominum sentiendum, nisi quod, et ipse maxime omnium necessarium non habuerit peccatum, ut homo fieret ex hominibus, delicias suae charitatis cum illis habiturus?

SOLVUNTUR OBIECTIONES. — OBIICIUNT 1. ADVERSARII: Decretum Incarnationis, cum sit supra naturam debitum, nonnisi per revelationem innotescere potest: sed quotiescumque Scriptura sacra, Concilia, vel SS. Patres, ex quibus colligenda est divina voluntas, de huiusmodi decreto loquuntur, non aliam eius causam vel motivum assignant, quam liberationem a peccato, seu redemptionem hominis a servitute peccati: ergo ex vi decreti, quod Deus habuit de facto, Verbum carnem non assumpsisset, Adamo non peccante. Maiorem ut veram supponunt: Minorem vero probant: Primo, illis omnibus sacrae Scripturae locis, quibus in praecedenti Conclusione probavimus Christum revera maxime venisse propter homines redimendos a peccato. Secundo, ex Conciliis, praecipue Nicaeno, et ex eius Symbolo fidei, ubi dicitur: Qui propter nos homines, et propter nostrum salutem descendit de coelis. Tertio, denique id confirmant plurimis SS. Patrum auctoritatibus, quarum praecipue sunt sancti Irenaei lib. 3. cap. 14. dicentis: Si non haberet caro ⟦originale peccatum?⟧, nequaquam Verbum Dei caro factum esset, et si non haberet sanguis iustorum ⟦impius effundendum?⟧, nequaquam sanguinem habuisset Dominus. S. Cyrilli Alexandrini dialogo 1. De Trinitate, ubi ait: Si non peccassemus, neque factus esset nobis similis Filius Dei, neque sustinuisset: et si non mortuus esset, non esset assumptus, ut adoraretur a nobis, et a Sanctis, id est Angelis. S. Ambrosii lib. De Incarnationis Dominicae sacramento, cap. ⟦4?⟧: Quae erat causa Incarnationis, nisi ut caro, quae peccaverat, redimeretur? Augustini, serm. De Verbis Domini: Si homo non periisset, Filius hominis non venisset. Sancti Leonis serm. 3. In Pentecosten: Si homo, inquit, ad imaginem et similitudinem Dei factus in suam honorem naturae mansisset, nec diabolica fraude deceptus a lege sibi posita per concupiscentiam deviasset, caeli mundique creatura non fieret: neque ut sempiternus temporalitatem subiret: aut aequalis Deo Patri, et Filius Dei similitudinem carnis peccati assumeret. Gregorii Magni in 1. Reg. cap. 1.: Si Adam non peccasset, Redemptorem nostrum carnem suscipere nostram non oporteret: nam missus est vocare iustos, sed peccatores ad poenitentiam: si ergo pro peccatoribus venit, si peccata deessent, eum venire non oporteret. — Respondeo cum Doctore concessa maiore, distinguendo minorem: Non aliud assignatur motivum Incarnationis, ut de facto contigit, et revera peracta est, concedo: ut esset perficienda ex hypothesi, quod nullum esset peccatum: nego. Nam constat tum ex Scriptura sacra, cum ex SS. Patribus pro nostra sententia laudatis, quod etsi non peccasset Adamus, nihilominus Christus esset venturus. Unde, si illa Scriptura, et SS. Patrum oracula pro nostra sententia laudata, liceat adversariis interpretari, quidni etiam ab eis obiectas sententias simili modo benigna interpretatione liceat explicare, ne SS. Patres, et scriptura oracula invicem pugnantia appareant? Adde quod ipsi SS. Patres nostrae explicationis fundamentum subiaciant: quippe cum negant Christum venturum si peccatum non esset, vel significant, quod non esset venturus in similitudinem carnis peccati, ut constat ex S. Leone: vel quod non foret morti obnoxius, et aliis miseriis, quibus subiacuit, ut pro peccatoribus satisfaceret; vel quod non veniret ut Redemptor, Salvator, et Medicus: quo sensu S. August. serm. 90. De verbis Apostoli, explicans haec verba 1. ad Timoth. 1: Christus Iesus venit in mundum peccatores salvos facere, ait: Nulla causa fuit redimendi Christo Domino, nisi peccatores salvos facere. Tolle morbos, tolle vulnera, et nulla causa est medicinae: si de caelo manus medicus, mirantes per totum orbem terrae iacerent aegroti: ipse aegrotus genus humanum est.

Urgent: SS. Patres simpliciter et absque ullo addito diserte pronuntiant quod Christus non veniret, si peccatum non adesset: sed haec locutio esset falsa, si veniret Christus non interveniente peccato in carne impassibili, nam de eo, qui venturus est in carne impassibili, verum est dicere, quod sit venturus: igitur falsum est asserere, quod non sit venturus: igitur quando sancti Patres absolute pronuntiant Christum non esse venturum, si peccatum non adesset, censent, quod nullatenus foret incarnatio, si Adamus non peccasset.

Nego minorem, et ad eius probationem, nego consequentiam. Nam SS. Patres non dicunt simpliciter, quod nullo modo esset venturus, sed quod non veniret, in eo statu passibili et mortali, in quo apparuit; unde loquuntur de Incarnatione, prout facta est, quapropter aliqui utuntur hoc modo interrogatorio, ut Nazianzenus, et Ambrosius: Quae causa Incarnationis, nisi peccatores salvos facere? qua loquendi formula significant precipuam causam Incarnationis peracte fuisse peccatorum salutem; non tamen negant alias esse causas Incarnationis faciendas si nullum esset peccatum. Nec propterea eorum loquendi modus falsitatem praefert; nam aliquis dici potest non venturus, quamvis sit venturus; non quidem eo modo, quo expectabatur, sed alio: sic enim Ioan. 7. Christus Dominus dixit cognatis suis: Ascendite ad diem festum hunc, ego autem non ascendam ad diem festum istum: et tamen Evangelista subdit: Et autem ascenderunt fratres eius, tunc et ipse ascendit ad diem festum non manifeste, sed quasi in occulto: unde Christus D. absolute dicens, quod non esset ascensurus, intelligendus est, non publice, sed occulte.

Instant: Christus non potuit venire vi illius decreti de facto existentis, nisi in carne passibili: ergo si Adamus non peccasset, vel nullatenus venisset, vel oportuisset ipsum venire in carne passibili. Consequentia patet, non est enim alius modus possibilis Incarnationis nisi in carne passibili, vel impassibili. Igitur si Christus non venisset in carne impassibili, oportuisset ipsum venire in carne passibili. Probatur antecedens: cum primo Deus decrevit Incarnationem efficaciter, vel Verbum incarnari in carne impassibili, vel in carne passibili, vel solum decreverit eum venturum in communi, et quoad substantiam humanitatis: sed primum dici nequit, quia si Deus primo voluisset efficaciter, quod Verbum assumeret carnem impassibilem, de facto illam assumpsisset, dum fuit incarnatum, alioqui vel decretum illud non fuisset efficax, et sic Adamo non peccante non fuisset sortitum suum effectum, nec consequenter hac in hypothesi Verbum fuisset incarnatum: vel fuisset mutatum in subsequenti signo rationis, supposita permissione et praevisione peccati, per aliud decretum, quo Deus Incarnationem prius destinatam in carne impassibili, postea voluisset eam fieri in carne passibili, ut esset in remedium peccati: hoc autem dici nequit, quia id repugnat immutabilitati Dei, et perfectioni divinae Providentiae, quae non est incerta et volubilis, sicut nostra, ob limitationem intellectus nostri et voluntatis. Secundum etiam dici non potest, quia duobus modis fingi potest Deum voluisse primo Incarnationem, seu unionem hypostaticam in communi, abstrahendo a carne passibili, aut impassibili: Primo quidem ita ut solum in communi, et quasi in confuso decreverit assumere aliquod individuum naturae humanae, non determinando, an hoc, vel illud assumeret: Secundo, ita ut voluerit hanc humanitatem in individuo sibi hypostatice unire, non determinando tamen, an illam assumeret in carne passibili, aut impassibili: sed neuter dicendi modus est verus. Non quidem primus, quia actus efficax voluntatis divinae terminatur ad rem in particulari, cum omnibus accidentibus, circumstantiis, et modis, cum quibus debet existere: alioqui actus ille divinae voluntatis non fuisset efficax, quia non fuisset terminatus ad rem sub eo statu, sub quo non est possibilis in actu: ergo Deus non voluit efficaciter Incarnationem Verbi solum in communi, et quoad substantiam, abstrahendo a carne passibili, aut impassibili. Adde, quod velle aliquid in communi, et postea in particulari cum omnibus accidentibus, circumstantiis, et modis, dicit imperfectionem intellectus nostri et voluntatis: ergo non potuit habere locum in Deo.

Respondeo, Deum primo decrevisse Incarnationem dumtaxat quoad substantiam, abstrahendo a statu passibilitatis, vel impassibilitatis; quippe habuit rationes, ob quas prius determinaret substantiam Incarnationis, quam circumstantias; nimirum, ut posset Christus Angelis, et primo parenti mereri gratiam, et alia dona, qua ipsis collata sunt independenter a peccato: neque enim merita Christi praevisa potuissent movere Deum ad conferendam illam gratiam, nisi fuisset decreta substantia Incarnationis ante praavisum peccatum. Itaque Deus videns possibile, quod Christus posset mereri illa dona Angelis et hominibus, seu quod intuitu ipsius meriti darentur illis ista beneficia, modo decerneretur ipsius adventus ante praevisionem peccati, decrevit faciendam incarnationem absolute, nondum decernendo de modo, nec de statu impassibili, vel passibili, sumpta impassibilitate pro obnoxietate et subiectione ad mortem et miserias. Duplex enim distingui potest passibilitas: una quidem oriunda ex quatuor qualitatibus et elementis contrariis, quibus corpora constant, et haec est intrinseca naturae, eamque Adamus in statu innocentiae habebat, sed ligatam per iustitiam originalem, et ligni vitae tractum, quo arcebantur ab eius corpore omnes naturales defectus. Alia vero est passibilitas inflicta propter peccatum, quae est ipsamet actualis subiectio ad mortem et miserias. Priorem passibilitatem habuisset Christus, etiamsi nullum fuisset peccatum, quia veniret compositus ex quatuor qualitatibus, et elementis contrariis; sicque vi primi decreti, pariter esset passibilis; at virtute alterius decreti veniret impassibilis secundo modo, quia non erat congruum, ut deficiente causa redemptionis peccatorum, Christus de facto morti et miseriarum subiaceret, sed praeventus fuisset a Deo constituente illius humanitatem in statu omnino glorioso, et impassibili. Unde ad argumentum in forma: nego antecedens, et ad eius probationem, dico, Deum primo suo decreto decrevisse substantiam Incarnationis; et Christum esse venturum in carne passibili, sumpta passibilitate primo modo, quatenus est quid intrinsecum naturae humanae, concedo: decrevit ut veniret passibilis, passibilitate sumpta secundo modo, nego: quia ex hypothesi, quod nullum fuisset peccatum, Deus altero decreto statuisset, quod ille Christi adventus fieret in carne impassibili, seu non obnoxia morti et aerumnis; sicut de facto decrevit ut veniret passibilis, decreto sequente illud, quo substantiam Incarnationis decreverat ante peccati praevisionem.

Instant item: Istius duplicis decreti nullum fundamentum potest afferri, et omnes Scripturae, et SS. Patrum sententiae de futuritione Incarnationis solum significant unicum esse decretum, tam quoad substantiam, quam quoad circumstantias ipsius Incarnationis: igitur praetacta solutio nulla.

Nego antecedens: ex hypothesi enim, quod Verbum sit incarnandum ante praevisionem peccati, ut probavimus, necessum est, quod aliud decretum subsequatur, quo nempe determinetur ipsum esse venturum in statu impassibili, ex hypothesi quod non sit peccatum: quia decens erat, ut morti et aerumnis non subiaceret, si nullum peccatum existeret. Propterea opus esset, ut decretum de facto existens de substantia incarnationis aliud sequeretur decretum de modo passibilitatis; quia autem illa suppositio de non committendo peccato non fuit vera, propterea ad decretum de substantia Incarnationis necessum fuit, ut sequeretur aliud, quo statueretur Christi adventus in carne passibili. Unde recte distinguuntur in Deo duo decreta: unum de Incarnatione quoad substantiam, alterum de eadem secundum suas circumstantias: prius antecedit omnem peccati praevisionem: posterius vero illam sequitur; ita nimirum ut Deus primo voluerit mittere Filium suum in terram, tamquam ducem, caput et legislatorem generis humani; secundo praeviderit peccatum originale, et alia, quae ab ipso emanarunt: tertio decreverit eum mittere in carne passibili, ut qui Dux, caput, et legislator tantum esset, si nullum peccatum extitisset, ille idem esset noster redemptor patiendo mortem pro nocentibus. Confirmantur haec exemplo illius, qui efficaciter vellet finem aliquem, non determinando de mediis. V.g. si quis Massilia vellet ire Romam, cum non posset illuc pergere, nisi per mare, vel per terram; ille, vi istius intentionis, ex hypothesi, quod esset impedimentum eundi per mare, propter pericula, deberet resolvere profectionem per terram; non quidem vi prioris decreti praecise, sed mediante alio subsequente decreto, quo decerneret ire per terram, quia non potest Romam proficisci per mare: ergo a simili, cum Deus decreverit substantiam Incarnationis independenter a circumstantiis, quia, ut probatum est, incarnatus esset Dei Filius, etiamsi nullum foret peccatum; idem opus fuit novo decreto, quo ex praevisione peccati decerneretur Christi adventus in carne passibili.

Subsistent: Si opus sit novo decreto, ut decernatur Christi adventus in carne passibili, consequens est, quod non veniret Christus ex vi praesentis decreti, quo praedestinata est eius Incarnatio quoad substantiam: et consequenter, si Adamus non peccasset, Christus non esset venturus vi praesentis decreti, ut attirmabat Conclusio.

Nego subsumptum: quamvis enim Christus non veniret ut passibilis ex vi praesentis decreti, quo destinata est eius passibilitas, quia deficiente peccato, tale decretum non esset: tamen veniret ex vi praesentis decreti, quo praedestinata est eius incarnatio quoad substantiam; non quidem praecise, et absque alio decreto, sed mediante decreto de eius adventu futuro in carne impassibili. Sicut enim v.g. ille, qui pergeret Romam, diceretur illuc ire per terram, vi prioris decreti, quatenus ad prius decretum necessario sequebatur aliud de eundo per terram, ex hypothesi, quod esset impedimentum eundi per mare, et vice versa: sic cum Deus de facto decreverit substantiam Incarnationis independenter a circumstantiis, et illud decretum non magis determinaverit ad statuendam Incarnationem futuram in carne passibili, ex hypothesi quod foret peccatum, quam determinaverit ut foret in carne impassibili, si nullum foret peccatum, revera dici potest, quod vi illius decreti de substantia Incarnationis decerneretur circumstantia impassibilitatis, ex hypothesi, quod nullum foret peccatum: et sic Christus esset venturus in carne impassibili virtute illius prioris decreti, quia postremum decretum necessario subsecutum fuisset ad decretum de substantia Incarnationis.

Obiicit 2. Omnia merita Christi Domini sunt merita Redemptoris, et consequenter supponunt captivitatem per peccatum contractam, a qua nos redimat: sed in casu, quod primus homo non peccaret, non foret talis captivitas: siquidem natura integra permansisset in eo statu, in quo fuerat condita: igitur in eo casu Christus non fuisset venturus.

Distinguo maiorem: sunt merita Redemptoris, vel praeservativi, vel sublevativi, concedo; sublevativi tantum, nego. Duplex est enim officium Redemptoris: aliud quo preservat ne quis captivitatem incurrat: aliud quo ab ipsa captivitate redimit et sublevat. Primum exercuisset Christus, si venisset in carne impassibili: postremum autem exercuit, dum de facto venit in carne passibili.

Obiicit 3. Incarnatio est quaedam persona divina humiliatio, atque exinanitio, iuxta illud Apostoli ad Philipp. 2. Exinanivit semetipsum formam servi accipiens: quae exinanitio non tantum contingit per mortem et passionem, sed maxime eo ipso, quo naturam humanam Dei Filius assumpsit: nam homo ex conditione suae naturae servus est comparate ad Deum, quia Deus est eius Dominus, utpote Dominus universae creaturae: sed Dei Filius non habuit aliam causam se sic humiliandi, quam quia Adamus indebite supra suam conditionem extolli voluit: ergo si Adamus taliter non peccasset, Dei Filius non habuisset ullam occasionem sese sic humiliandi per Incarnationem.

Nego minorem: nam praeter expiationem peccati, aliae plurimae subsunt rationes Incarnationis faciendae: nempe ut Christus esset Ecclesiae caput, hominum Legislator, et ut divinam suam potentiam, bonitatem, et sapientiam commendaret, necnon ut cum hominibus conversaretur; nam ut illa divina sapientia ait, Proverb. 8. Deliciae meae esse cum filiis hominum.

Quod peccata, quantum ad praesens attinet, spectari possunt in quadruplici differentia: Primum est peccatum originale, prout in primo parente Adamo consideratur, quatenus nempe ipso peccante omnes peccavimus tamquam in capite totius humanitatis. Secundo considerari potest originale peccatum, prout est in quolibet nostrum, quatenus nempe eo instanti, quo sumus homines, et Adam posteri, illico ipsius reatu et peccato inficimur. Tertium est peccatum actuale mortale, quo quis amittit gratiam sanctificantem: quod utique peccatum potuit esse in statu innocentiae: siquidem Adamus innocens peccavit actualiter, et peccatum istud, quod respectu nostri fuit originale, respectu Adami fuit actuale. Quartum denique est peccatum veniale, quo non deperditur quidem gratia sanctificantis habitus, sed illius splendor minuitur, et remittitur charitatis fervor.

Notandum 2. Certum esse, quod Christus Dominus in hunc mundum venerit ad delenda omnia peccata tam originalia, quam actualia, seu ad exhibendum remedium sufficiens ad omnium peccatorum expiationem. Quod utique constat apertis Scripturae textibus; nam Isaie 53. Posuit in eo iniquitates omnium nostrum. 1. Ioan. 1. Sanguis Iesu Christi Filii eius emundat nos ab omni peccato: et cap. 2. Ipse est propitiatio pro peccatis nostris: non pro nostris autem tantum, sed etiam pro totius mundi. Et 1. Misit Filium suum propitiationem pro peccatis nostris. Quibus concordat S. Paulus 1. ad Timoth. 1. Venit Iesus peccatores salvos facere. Et ad Titum. 2. Qui dedit redemptionem, creto Patris arcano prodiisse. Hinc S. Ambrosius in Psalm. 35. Bonum, inquit, aurum sanguis Christi, dives ad pretium, profuens ad lavandum omne peccatum. Suffragatur etiam ratio. Cum enim finis Incarnationis sit perducere homines ad vitam aeternam, ad quam nihil coinquinatum admittitur, consequens est quod non solum originalia, sed etiam actualia peccata debuerint expiari per Christum. Unde solum superest solvenda difficultas, quodnam ex his peccatis, vel originali, vel actuali, fuerit praecipuum motivum Incarnationis, ita ut illius expiatio fuerit causa cur Christus venerit, quae si defuisset, non venisset.

Notandum 3. Omnes Doctores convenire, quod si dumtaxat peccata venialia extitissent, non opus fuisset Christum venire ut Redemptorem: tum quia Christus venit, ut nos reconciliaret Deo, veniale autem non dirimit amicitiam et unionem cum Deo: tum quia purus homo illustratus gratia sanctificante potuisset Deo debitam satisfactionem impendere pro peccato veniali; hinc ad illius expiationem non fuisset necessarius Christi adventus. Quantum autem ad caetera peccata, non ita conveniunt auctores: triplex enim praecipua est circa hanc resolutionem illorum sententia: Prima est Valentia q. 1. puncto 5. et aliquorum recentiorum asserentium, quod existente solo originali peccato, vel e contra solis existentibus actualibus, Christus D. venisset ex vi praesentis decreti. Secunda est Nazarii, aliorumque affirmantium, quod solo originali peccato existente, vel solis actualibus existentibus, Incarnatio, vi praesentis decreti, non fuisset futura. Tertia vero, quae iam communior est in utraque schola, Angelica, et Subtili, docet Christum venturum ex vi praesentis decreti, solo existente originali peccato: non vero solis existentibus actualibus. Igitur duo maxime hic sunt determinanda: Primum quidem, quod Christus venerit principaliter ad delendum peccatum originale, quam actuale. Secundum, quod ita venerit ad delendum originale peccatum, ut si dumtaxat actualia fuissent, non venisset in carne passibili, nec ut Redemptor.

Conclusio prima. — CHRISTUS D. MAGIS PRAECIPUE VENIT AD DELENDUM ORIGINALE, QUAM ACTUALE.

Probatur: Christus principaliter venit ad delendum illud peccatum, quod est origo, et radix caeterorum; quodque est aliis maius et perniciosius: at peccatum originale est radix caeterorum, et aliis longe gravius est ac perniciosius: ergo, etc. Maior constat; quanto enim peccatum est gravius, eo magis adversatur humanae saluti, propter quam operandam Deus factus est homo. Minor vero probatur: peccatum, quod ex se totam inficit naturam humanam, absolute maius est eo, quod de se solum inficit singularem personam: sed peccatum originale totam naturam humanam inficit; actuale vero duntaxat personam quae illud committit: igitur istud hoc gravius est. Minor est certa: Maior vero probatur: aliquid dici potest maius alio, vel intensive: sic eo maior est albedo, quo intensior est, et plures habet gradus; vel extensive; sic albedo, quae est in maiori superficie dicitur esse altera maior: peccatum autem originale licet non sit maius intensive peccato actuali, quia minus voluntarium est; tamen extensive maius est, quia per illud totum humanum genus inficitur. Ergo cum principaliter venerit Christus ad delendum illud peccatum, quod magis hominum saluti adversatur, consequens est quod principaliter venerit ad delendum peccatum originale.

Dices: Peccatum actuale gravius est simpliciter peccato originali tam intensive, quam extensive: ergo si Christus principaliter venerit propter aliquod speciale, maxime debuit venire ad delendum peccatum actuale. Consequentia constat. Probatur antecedens: omnes enim concedunt peccatum eo esse gravius intensive, quo magis voluntarium est; peccatum autem actuale magis voluntarium est, quam originale, quia hoc duntaxat est voluntarium interpretative; illud vero est voluntarium formaliter. Extensive etiam videtur non esse minus grave, quia ad tot extenditur, ad quot originale peccatum: ergo, etc.

Respondeo, peccatum quidem originale esse minus grave intensive, quin minus est voluntarium, quam actuale: sed, ut mox diximus, originale gravius est extensive: tum quia peccatum actuale non inficit instantes, ante usum rationis, quos tamen inquinat originale, et reos efficit: tum quia per accidens est, quod peccatum actuale se extendat ad omnes adultos, quia cum dependeat ex singulari cuiuslibet hominis voluntate, per se non postulat inficere totam naturam: at peccatum originale per se ex natura sua est universale, totam naturam inficiens; igitur principaliter Christus venit ad illud expiandum.

Conclusio secunda. — VENISSET CHRISTUS D. VI PRAESENTIS DECRETI, SOLO EXISTENTE ORIGINALI PECCATO: SECUS AUTEM SI SOLA EXISTISSENT ACTUALIA PECCATA. Haec est communior quoad utramque partem.

Probatur prima pars: Primo ex communi modo loquendi SS. Patrum, qui conformiter ad mentem S. Pauli, Christum appellant secundum Adamum, qui venit restaurare ea omnia, quae primus per suam perduellionem perdiderat. Unde S. Gregorius lib. 1. in Reg., c. 1. si Adam non peccaret, redemptorem nostrum carnem nostram suscipere non oporteret. Hinc Ecclesia in benedictione cerei Paschalis canit: O certe necessarium Adae peccatum, quod Christi morte deletum est! O felix culpa, quae talem ac tantum meruit habere redemptorem! Quocirca Christus dicitur Ioannis 1. Agnus Dei qui tollit peccatum mundi. Quod exponens glossa ordinaria desumpta ex Beda, ait: Peccatum mundi dicitur originale peccatum, quod est commune totius mundi. Nec obstat, quod Vulgata habeat peccata mundi: nam praeterquam quod Graecae, et Complutensis habeant peccatum in singulari, et ita legant SS. Patres Ireneus lib. 3. Contra haereses, cap. 11. et August. lib. 22. Contra Faustum, cap. 3. peccatum originaliter dici potest plura peccata, quia virtualiter continet omnia peccata, cum nullum sit, quod ab ipso tamquam a virulento fonte non ducat originem; quapropter David Psal. 50. vocat peccatum originale, in quo conceptus fuerat, peccata et iniquitates, ait enim: Ecce in iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis concepit me mater mea.

Probatur etiam ratione: Christus maxime carnem humanam induit, ut totam collapsam humanam naturam repararet: at si nullum aliud fuisset peccatum praeter originale, tota natura perierat, etiamsi caetera peccata actualia abessent: ergo non minus oportuisset solo existente originali peccatum, eum incarnari. Deinde, Christus ideo propter nos homines, et propter nostram salutem descendit de Coelis, ut nempe nobis clausum Coelum aperiret ac reseraret: at per peccatum originale ita singulis hominibus clausum erat Coelum, ut nullus, quantumvis iustus, posset in illud recipi, nisi prius Deo fuisset exhibita condigna satisfactio, dumtaxat per merita et Passionem Christi impendenda: ergo etsi solum fuisset originale peccatum, non minus oportuisset Christum venire, ut nobis Coelum reseraret, et Deo Patri debitam satisfactionem exolveret. Denique, Christus erat venturus, ut dissolveret opera diaboli, et homines ab eius captivitate solveret: at per originale peccatum maxime homines daemonis imperio subduntur, eiusque captivi censentur. Ergo, etc.

Dices: Totale motivum Incarnationis fuit, ut solveretur id, quod hominem revocabat a Deo; ideo namque Dei Filius homo factus est, ut homines fierent filii Dei, eiusque perpetui haeredes constituerentur: at non solum peccatum originale, sed omnia actualia homines revocabant a Deo: igitur non venit primario et principaliter propter peccatum originale.

Distinguo maiorem: totale motivum Incarnationis fuit id, quod removebat homines a Deo praecipue et principaliter, ac tamquam caput, ad quod caetera removentia reducuntur, concedo: quod removet minus praecipue, et tantum secundario, nego. Et simili modo distinguo minorem, nego consequentiam. Certum est autem, quod cum originale peccatum sit fons, et radix caeterorum, longe magis homines arceat a Deo, quam quodlibet actuale; unde magis praecipue Christus venit ad illud delendum, quam caetera: quamquam etiam venerit consequenter ad illa auferenda. Sicque peccatum originale fuit quidem praecipuum motivum illius Christi adventus: peccata vero actualia fuerunt tantum impulsiva. Id fiet clarum hoc exemplo: Verbi gratia aliquis decrevit amicum invisere, ut cum illo quaedam negotia pertractet: ubi autem iter est aggressurus audit amici sui coniugem graviter aegrotare. Quo audito promptiori animo ad amicum pergit, tum ut negotia absolvat, tum ut aegram sanet: eius autem causa motiva, cur pergat ad amicum, et sine qua non pergeret, sunt negotia pertractanda: impulsiva autem est curatio aegrotantis amici coniugis, sine qua amicum quidem conveniret, sed non pari animi promptitudine.

Secunda pars sequitur ex praecedenti: si enim peccatum originale sit primarium motivum Incarnationis, sequitur quod eo non existente Christus non esset venturus ex vi praesentis decreti: cessante enim primario, et principali alicuius operationis, necessum est ut etiam cesset illa operatio.

Dices: Christus venisset, etiamsi unus dumtaxat homo peccasset: ergo multo magis venisset ob delenda plurium hominum peccata, etiamsi nullum originale peccatum extitisset. Consequentia patet. Antecedens vero probatur, tum ex illo S. Pauli ad Galatas 2. ubi ait de Christo: Dilexit me, et tradidit semetipsum pro me, quibus significat Christum pro singulis peccatoribus mortuum, ac proinde veniret pro quolibet peccatore moriturus, quamvis alii non peccarent: tum ex 2 cap. ad Hebraos, ubi quilibet peccator dicitur crucifigere Christum in semetipso: idest quisque peccator praebet sufficientem occasionem, ut Christus iterum crucifigatur: tum denique ex S. Chrysost. Hom. 3 in Act. Apost. ubi explicans illa verba, dederunt sortes, ait: Cuius enim perditio tanta habet iacturam, uti nulla ratio possit aestimare: etenim si unius anima salus tanti est, ut ob hanc Filius Dei fieret homo, tantaque pateretur, etc. — Respondeo negando antecedens, et ad omnes illius probationes, dico his solum manifestari summum Christi D. erga homines salvandos amorem, ratione cuius ita erat affectus, ut quamquam unus esset homo peccator, tamen si Deus ita decrevisset, libentissime pro eo salvando humanam carnem indueret, et mortem pateretur. Sed inde non sequitur, quod vi praesentis decreti esset venturus in mundum, si unicus dumtaxat homo ex Adae posteris peccasset.