Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Notandum 1. Homines universim spectari posse in quadruplici statu: scilicet beatitudinis, damnationis, peregrinationis, et purgationis. Primus status comprehendit omnes Beatos, qui intuitiva Dei visione, et amore praestantissimo potiuntur, eiusque aeterna voluptate ac felicitate fruuntur. Secundus status involvit eos omnes, qui cruciatibus aeternis addicti sunt, nec ullam spem habent beatitudinis assequendae. Tertius complectitur omnes homines viatores sive iustos sive peccatores, sive fideles actu, aut potestate, seu qui de facto fidem habent, aut qui illam aliquando accepturi sunt; sive infideles actu, qui aliquando fide sunt illustrandi, sive infideles potestate, seu eos omnes, qui in infidelitate degentes nusquam veritatis luce sunt illuminandi. Quartus denique status significat omnes animas degentes in Purgatorio, habentes quidem fidem, spem, et charitatem, quae nondum tamen omne debitum divinae iustitiae pro admissis culpis exsolverunt. Quaeritur autem, an respectu omnium universim hominum hoc in quadruplici statu spectatorum Christus dicitur proprie caput.

Notandum 2. Ex Alensi, loco laudato, quod etsi Christus Dominus dici possit hominum caput; vel quia habet principatum, qua ratione Rex dicitur caput Regni; vel quia omnibus creaturis dignitate ac nobilitate praestat, qua ratione censeri posset hominum et Angelorum caput, sicut leo dicitur caput animalium, quia est nobilissimum; vel quia singulis hominibus providet; quemadmodum Paterfamilias suae familiae caput appellatur, quia singulis, quae necessaria sunt, providet et administrat; vel quia ipse recipit a Spiritu sancto omnem gratiae plenitudinem, sicut caput ab anima recipit vitae plenitudinem:

Tamen, inquit, propria ratione dicitur caput rei per rationem influentiae, ut sicut ab ipso capite est influentia sensus, et motus secundum diversas partes eius; quia ab anteriori parte capitis fluunt nervi, per quos fluit sensus ad membra; a posteriori vero parte fluunt nervi, per quos fluunt motus ab anima ad singula membra. Similiter Christus in Ecclesiam influit sensum, et motum spiritualiter: sensum quidem influit per fidem: motum vero per amorem (influit enim sensum fidei, et motum amoris); et illa ratione proprie dicitur caput Ecclesiae. Unde secundum quod videmus, quod caput quodam modo gerit vicem animae in movendo corpus, et consulendo ei per sensum: ita est de Christo respectu Ecclesiae; quia se habet ad ipsam in ratione moventis et consulentis per sensum gratiae, quem ei in> fluit. Unde ipse est caput corporis Ecclesiae. Gloss. Capiti omnia subiecta sunt ad operandum: id autem, scilicet caput, supra locutum est ad consulendum; quia ipsius animae quodam modo vicem gerit caput. In hoc quod dicit ad operandum, ostendit quomodo motus fiat a capite in membris. In hoc quod dicit ad consulendum, ostendit, quod sensus est ab ipso in membris.

Notandum 3. Actus, quos Christus exercuit, vel etiam nunc exercet in ratione capitis hominum et Angelorum, possunt considerari in duplici differentia: vel enim ii sunt, quibus promeruit Angelis et hominibus gratiam sanctificantem et caetera dona supernaturalia; vel ii sunt, quibus de facto et realiter gratia sanctificans, et illa dona dantur Angelis et hominibus ex merito Christi, et per eius influxum; inter quos, ut docte advertit Isambertus disp. 2. art. 5. haec est differentia, quod priores actus postulent actualem existentiam suae causae, dum de facto eliciuntur, quodque gratia habitualis concurrat physice, et efficienter ad illorum elicitionem; eo scilicet modo, quo supernaturales habitus concurrunt ad actus sibi proportionatos: posteriores vero minime postulent actualem existentiam suae causae; sed sufficit sola futuritionis eorum praeevisio, et moralis motio excitans ipsum agens principale; qua ratione Christi merita praevisa Deum moverunt, ut gratiam largiretur non solum Angelis, sed etiam primis parentibus, ac patribus Veteris Testamenti. His ita praenotatis, sit

Conclusio prima. — CHRISTUS DOMINUS REVERA EST ACTU CAPUT BEATORUM: NON VERO DAMNATORUM, TAM ACTU, QUAM POTENTIA.

Prima pars est evidens: siquidem Beati non sunt adepti suam beatitudinem ac felicem sortem, nisi mediante gratia ipsis intuitu meritorum Christi concessa, ut alias probabimus, maxime in Tractatu De gratia, ubi demonstrabimus gratiam omnibus et singulis hominibus fuisse concessam intuitu meritorum Christi.

Secunda pars etiam clara est; nam damnati sunt incapaces gratiae et gloriae: ergo respectu illorum Christus nec actu nec potentia est caput. Consequentia patet; siquidem Christus non habet rationem capitis, nisi propter actualem vel potentialem influxum gratiae et gloriae ac donorum supernaturalium. Antecedens etiam certum est; damnati namque sunt in termino omnino invariabili, et extra statum, et spem obtinendae gratiae ac consequendae beatitudinis: igitur omnino incapaces sunt recipiendi influxum gratiae aut gloriae.

Dices 1. Probabile est aliquos damnatos habere aliquid solatii: nam probabilius esse iudicavimus pueros sine baptismate ante usum rationis et libertatis ex hac vita migrantes, non cruciari poena sensus. Similiter plurimi Theologi probabile existimant cum Doctore, quod damnati non sint in aeternum cruciandi pro levioribus et venialibus culpis, quae dumtaxat temporaneam satisfactionem, et poenam exigunt: sed illud solatii non obtinent, nisi ex meritis Christi: ergo Christus habet aliquem influxum in eos; et subinde est eorum caput, quia caput non influit, nisi in membra sibi coniuncta: — Respondeo, permissa maiore, negando minorem; illud enim solatii non eis conceditur intuitu meritorum Christi, sed dumtaxat ex Dei generali providentia, et iustitia, quae reddit unicuique secundum opera eius, nec aliquem punit ultra demeritum.

Dices 2. In damnatis baptizatis, et sacris ordinibus initiatis remanent characteres baptismi, et ordinis: sed illi characteres per haec sacramenta impressi sunt dumtaxat ex meritis Christi, quia sunt effectus sacramentorum, quae nullum habent effectum, nisi per Christum: ergo non tantum in potentia, sed etiam in actu Christus est caput eiusmodi damnatorum. — Respondeo, characteres illos fuisse quidem primum impressos per influxum a Christo capite: ergo ex natura sua, et propria institutione ordinantur ad bonum supernaturale gratiae et gloriae, et ideo quamdiu ad hoc bonum ordinantur, vel possunt ordinari, dici debent effectus illius influxus, qui est a Christo capite: in damnatis autem nec amplius ordinantur, nec possunt ordinari ad tale bonum supernaturale, sed potius in eis remanent ad tormentum, et ignominiam; unde propter eiusmodi characteres non censetur Christus de facto caput damnatorum, qui illis sunt insigniti.

Conclusio secunda. — CHRISTUS DOMINUS EST ACTU CAPUT OMNIUM VIATORUM FIDELIUM TAM IUSTORUM, QUAM PECCATORUM: POTENTIA VERO EST DUNTAXAT CAPUT INFIDELIUM. Haec Conclusio quoad utramque partem est communis inter Theologos; quarum

Prima constat quantum ad iustos fideles: eorum enim Christus censetur caput, in quos habet influxum vitae spiritualis: sed in peccatores fideles talem habet influxum; siquidem illi quantumvis Deo per peccatum infensi, et ab ipso odio habiti, nihilominus Christo uniuntur vinculo fidei, quae est principium et seminarium vitae spiritualis: quippe in fide tamquam in radice et fundamento firmatur tota spiritualis structura: igitur eorum Christus censetur caput. Deinde, Christus est eorum omnium caput, qui sunt revera de corpore Ecclesiae: sed omnes fideles, etsi in mortali peccato existant, sunt verae Ecclesiae membra, saltem secundum quid, quia licet non habeant perfectam et completam unionem cum Christo per charitatem et gratiam sanctificantem: tamen ipsi uniuntur per fidem ac spem, necnon et per alia dona supernaturalia, quae nonnisi intuitu meritorum Christi a Deo recipiunt; igitur eorum Christus est caput. Maior constat, cum enim Christus sit caput Ecclesiae, est etiam caput omnium ad Ecclesiam pertinentium. Minor vero patet ex Tractatu De Ecclesia, ubi declaratur, quod peccatores, qui fidem non eiurarunt, nec extinxerunt, sunt Ecclesiae membra.

Secunda pars etiam admittitur ab omnibus; omnes enim infideles, quamdiu vivunt, possunt recipere influxum vitae spiritualis a Christo; siquidem illis praedicari potest Evangelium, et baptismi gratiam possunt assequi: subindeque fideles fieri, et Ecclesiae membra. Insuper Christus pro iis sanguinem suum fudit, et aeterno Patri pro singulis hominibus merita sua obtulit. Unde sanguis ille pretiosissimus de se sufficientissimus est ad obtinendam gratiam conversionis, qua singuli homines, pro quibus fusus est, ad fidem sese recipiant, et efficiantur actu Ecclesiae membra. Denique, infideles habent liberum arbitrium, quod a Deo flecti potest e malo in bonum. Unde quamquam illi non sint actu de Ecclesia, sunt tamen de ea potentia, qua quidem potentia incorporationis eorum inter membra Ecclesiae, hoc triplici fundamento nititur; scilicet praedicatione Evangelii, quod ipsis annuntiari potest: sanguine Christi pro iis effuso: tertio denique arbitrii libertate. Addi potest etiam auxilium actuale gratiae singulis hominibus a Deo concessae, quo fideles actu fieri possunt de Ecclesia, si recte eo subsidio uterentur.

Dices. Christus non est actu caput eorum, qui non sunt actu partes et membra Ecclesiae: sed peccatores, etsi fideles sint, non pertinent ad Ecclesiam, nec sunt partes aut membrum illius: ergo nec Christus est eorum caput actu. Maior constat ex dictis. Minor vero probatur: primo quidem ex Apostolo dicente ad Ephesios 5. quod Christus dilexit Ecclesiam, et seipsum tradidit pro ea, ut illam sanctificaret, mundans eam lavacro aquae in verbo vitae, ut exhiberet ipse sibi gloriosam Ecclesiam non habentem maculam, aut rugam, aut aliquid eiusmodi, sed ut sit sancta, et immaculata: secundo ex SS. Patribus, Cypriano epistola ad Magnum, Hieronymo in expositione praefati textus Apostoli, Augustino pluribus, maxime lib. De Unitate Ecclesiae, cap. 21. Et eorum ratio est, quia peccatores sunt membra civitatis Babylonicae, cuius caput est diabolus: igitur non possunt esse membra civitatis Ierusalem, idest Ecclesiae. Antecedens probat S. Augustinus lib. 14. De Civit. Dei, c. 28. ubi docet, quod sicut amor Dei usque ad contemptum sui aedificat civitatem Ierusalem, ita amor sui usque ad contemptum Dei aedificat civitatem Babylonis: sed fideles in mortali existentes non diligunt Deum usque ad contemptum sui, imo seipsos diligunt usque ad contemptum Dei. Tertio, Concilium Tridentinum, sess. 6. cap. 7. dicit charitatem esse id, per quod homo vivum Christi membrum efficitur. Denique, ex Symbolo Apostolorum Ecclesia dicitur sancta: si autem mali essent de Ecclesia, cum eorum numerus longe iustos excedat, potius esset dicenda peccatrix, quam sancta: igitur peccatores nec sunt dicendi de Ecclesia, nec consequenter Christus est eorum caput. — Respondeo, concessa maiore, negando minorem; et ad textum Apostoli dico, eum non esse intelligendum de Ecclesia, qualis nunc est in terris militans; sed qualis erit in futuro, ut exponit S. Augustinus lib. 2. Retractationum, cap. 14. Ubicumque, inquit, commemorari Ecclesiam non habentem maculam, neque rugam, non sic accipiendum, quasi iam sit, sed quia praeparatur, ut sit quando apparebit etiam gloriosa; unde appellatur tota pulchra sine macula et ruga, non pro statu vitae praesentis, sed beatitudinis: Nam, inquit S. Thomas q. 8. art. 3. ad 2, esse Ecclesiam gloriosam non habentem maculam neque rugam, est ultimus finis, ad quem perducimur per Passionem Christi; unde hoc erit in statu patriae, non autem in statu viae, in quo si dixerimus, peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, ut dicitur primo Ioan. 2. — Si autem contendas Apostolum loqui de Ecclesia secundum statum praesentem, quae etiam ut nunc est sancta dicitur; respondeo eam dici sine macula et ruga, non penes omnia membra, quibus constat; sed ob puritatem fidei, seu immunitatem ab omni errore in doctrina, quam profitetur, necnon ob aequitatem praeceptorum, quae mandat observanda; vel quia sanguine Agni tincta et respersa divino cultui mancipatur; vel denique ita dicitur, non quod omni prorsus macula careat, sed quia in praestantioribus suis membris nullam habet maculam, a quibus simpliciter quis valeat appellari maculosus. Ita explicat S. Augustinus lib. De perf. iustitiae. cap. 9. Ingredi sine macula, inquit, non absurde etiam ille dicitur, non qui iam perfectus est; sed qui ad ipsam perfectionem irreprehensibiliter currit, carens criminibus damnabilibus, atque ipsa peccata venialia non negligens mundare eleemosynis. S. Thomas autem ait, hunc Apostoli locum intelligi posse de exhibitione, quae erit in futuro per gloriam: si autem de exhibitione per fidem, tunc diceretur, ut exhiberet sibi scilicet per fidem, Ecclesiam gloriosam, quia gloria magna est sequi Dominum, ut dicitur Ecclesiastici 23. Non habentem maculam, scilicet criminis mortalis; Maculata es in iniquitate tua, Ieremiae 2. Neque rugam, idest duplicitatem intentionis, quam non habent, qui recte coniuncti sunt Christo, et Ecclesiae. Iob. 23. Rugae meae testimonium dicunt contra me: sed magis sanctam per intentionem, et immaculatam per omnimodam puritatem. — Ad Concilium Tridentinum, etsi dicat, quod mali non sunt viva membra Ecclesiae, quia fides sine charitate mortua est: hoc tamen non impedit quin sint Ecclesiae vera membra, quia actu uniuntur Christo, et caeteris membris per fidem, quae supponitur esse in eis. — Ad SS. Patres dico, eos censuisse non esse malos membra Ecclesiae quoad esse finale, licet sint eius membra quoad esse formale, hoc est quantum ad finem et fructus, propter quos instituta est Ecclesia, quia ad hoc est instituta Ecclesia, ut homines aliquando beatitudine aeterna donentur. Unde Augustinus passim ait: Esse in Ecclesia est adherere iustis quemadmodum palea est in area, et adhaeret tritico, donec, vel iudicio Ecclesiae separentur per excommunicationem, vel ipsi sua sponte prosiliant foras extra Ecclesiam persequentes aut contemnentes eamdem, vel denique a Deo exterminentur per mortem in aeternam damnationem, et ut palea igni deputentur. — Ad id quod dicitur malos esse membra diaboli: respondeo merito esse membra diaboli, et fide membra Christi — Ad id quod subiungitur nos profiteri in Symbolo, Ecclesiam esse sanctam, respondeo dici sanctam, primo, quia totum a parte praecipua denominatur: sunt autem iusti pars Ecclesiae praecipua. Secundo, quia continet in se omnia instrumenta, omniaque media sanctificationis hominum instituta a Christo, scilicet verbum Dei, sacramenta, ordinem iustitiae servandae, totumque thesaurum Christi Domini meritorum. Tertio, quia sanctificat ministerialiter per ea, quae accepit a Christo, quomodo dicitur medicina sana, quia sanat. Quarto, sancta dicitur, quia extra illam non est vera sanctitas. Quinto, quia sanguine Christi est consecrata. Eo modo templa dicuntur sancta post consecrationem. Sexto denique, sancta nuncupatur, quia stabilis, firma, inviolabilis, semper perseverat.

Dices 2. Membra alicuius corporis non possunt esse sibi invicem contraria: sed iusti, et peccatores inter se contrariantur; siquidem Ecclesiastici 33. Contra malum bonum est, et contra virum iustum peccator: ergo membrum Ecclesiae peccator esse nequit. — Distinguo maiorem: membra corporis naturalis nequeunt esse sibi invicem contraria, concedo: membra corporis mystici, nego: sufficit enim quod haec in aliquibus invicem conveniant, licet dissideant in aliis: unde ut fideles peccatores censeantur membra Ecclesiae, sufficit, ut cum iustis in fide et spe conveniant, necnon in donis supernaturalibus, et in characteribus Baptismi, Confirmationis, aut Ordinis.

Quaeres. An Christus censeatur etiam caput hominum, non solum quantum ad animam, sed etiam quantum ad corpus? — Affirmat Alensis noster loco laudato § 1. probatque primo ex illo Apostoli 1 ad Cor. 6. Nescitis quoniam corpora vestra membra sunt Christi? igitur ipse est caput corporum nostrorum, sicut et animarum. Probat secundo, quia

corpora nostra duplicem habent coniunctionem cum corpore Christi; quia sunt eiusdem speciei: coniunctio vero, quae est propter perfectionem unam potest esse dupliciter: quia est perfectio naturae, et sic anima est perfectio: et est perfectio sanctificationis nostrae, et hic est Spiritus sanctus. Dicendum ergo, quod attendendo perfectionem naturae, quae est anima, sic corpora nostra, et corpus Christi non habent perfectionem unam; quia alia est anima Christi, quae perficit corpus secundum numerum, et non corpora nostra; sed corpora nostra habent perfectionem unam, accipiendo perfectionem sanctificationis, quae est Spiritus sanctus: perfectio enim corporis non solum est anima, sed etiam Spiritus sanctus, cuius corpora nostra templum sunt, sicut habetur: nescitis, quoniam membra vestra templum sunt Spiritus sancti? sed anima perficit quantum ad esse sanctificationis.

Idem autem Spiritus sanctus, qui sanctificat corpus Christi, sanctificat et corpora nostra; cum sumus in fide, et charitate: ex hac speciali sanctificatione imprimitur dispositio, et pertinent ad gloriam resurrectionis. Unde Apostolus probat per hoc corporum resurrectionem gloriosam dicens: Si Spiritus eius, qui suscitarit Iesum a mortuis, habitat in nobis, vivificabit et mortalia corpora nostra, propter inhabitantem Spiritum sanctum in nobis.