Tractatus I: De Incarnatione Verbi Divini

Quaestio I: An et per quid Christus ut homo constituatur caput omnis Ecclesiae

Notandum 1. Extra controversiam esse, quod Christus sit Ecclesiae caput ratione Divinitatis, sicut et duae aliae divinae personae; sed dubium est an praecise quatenus homo hanc dignitatem sibi vindicet; non quidem usurpando particulam illam quatenus reduplicative, sed dumtaxat specificative. Enimvero si reduplicative sumeretur, sensus esset, quod Christus diceretur Ecclesiae caput propter suam humanitatem, quasi humanitas esset ratio formalis cur Ecclesiae caput appellaretur, quod aperte falsum est; alioqui hac ipsa ratione quilibet homo veram habens humanitatem censendus esset Ecclesiae caput. Sumendo autem illam particulam, quatenus homo, specificative, sensus est quod ratio illa capitis Ecclesiae ita Christo conveniat, ut per humanitatem capitis munus impleat, et officium exequatur in universam Ecclesiam, non solum in terris militantem, et triumphantem in caelis, sed etiam in purgatorio lugentem et patientem.

Notandum 2. Ad rationem capitis moralis et mystici quatuor maxime conditiones desiderari, iuxta proportionem et analogiam ad caput naturale, cui in ordine ad sua membra quatuor haec potissimum competunt: Primum est illius cum membris ac toto corpore summa coniunctio, quae ex ambobus unum efficit. Secundum est principatus eiusdem, et eminentia, qua cunctis antecellens, ipsis velut ex arce quadam prospiciens consulit ac moderatur. Tertium est vivifica virtus propter sensus internos, et spiritus, ac nervorum originem, quibus mediantibus caeteris membris vitam et motum tribuit. Quartum denique est conformitas naturalis, quam habet cum caeteris membris, quibuscum tanto tamque arcto foedere iungitur et sociatur, ut eorum omnium vel voluptatem vel dolorem quasi proprium excipiat. Quaeritur autem, an quatuor haec per metaphoram et analogiam, ita Christo competant, ut revera censeatur Ecclesiae caput.

Notandum 3. Quod etsi Theologi omnes conveniant Christum revera esse Ecclesiae caput, non consentiunt tamen de ratione formali, per quam haec dignitas ipsi competit, an videlicet per gratiam dumtaxat aut unionis, aut habitualem, aut actualem; an vero ad constituendum illum formaliter in ratione capitis sit opus aliquo alio, scilicet dignitate aliqua, et potestate, quae sit ratio formalis constituendi eum in ratione talis capitis, sicut v. g. ultra cognitionem legum, et constitutionum notitiam, item bonos mores, opus est iudicis auctoritate, potestate commissa, ut constituatur formaliter in ratione iudicis.

Duo itaque in praesenti Quaestione sunt determinanda: Primum, an revera Christus proprie dicatur Ecclesiae caput. Secundum, per quid formaliter haec dignitas ei competat, an dumtaxat per gratiam unionis, an per gratiam sanctificantem, an vero per aliquam auctoritatem ab hac utraque gratia distinetam.

Conclusio prima. — CHRISTUS VERE ET PROPRIE EST ECCLESIAE CAPUT QUATENUS HOMO.

Constat haec veritas ex praefatis Scriptura textibus, quibus Apostolus constantissime Christum Ecclesiae caput appellat; quod utique non faceret, si revera Christum vere ac proprie caput Ecclesiae appellandum non existimaret. Probatur insuper ex eodem docente ad Rom. cap. 1. et 1. ad Cor. 12. Ecclesiam esse corpus Christi mysticum; Sicut enim, inquit, in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eundem actum habent; ita multi sumus unum corpus in Christo: sed omne corpus non solum aliis membris, verum etiam capite constare debet; alioqui monstruosum foret et inane: igitur Ecclesia necessario debet habere aliquod caput: at nullum aliud habere potest praeter Christum: igitur Christus est proprie caput Ecclesiae. — Quod autem Apostolus loquatur de Christo ut homine in his omnibus textibus, quibus eum Ecclesiae caput praedicat, colligitur ex antecedentibus et consequentibus verbis; in eis enim textibus semper aliquid praecedit, vel sequitur, quod Christum ut hominem sapiat. Sic in primo cap. ad Ephes. prius dicit Apostolus suscitans illum a mortuis etc. Quibus, ut videre est, cum addit Christum a Patre constitutum esse caput Ecclesiae, loquitur de Christo ut homine. Favet etiam ratio; Ille enim revera caput est morale ac mysticum Ecclesiae, cui competunt quatuor conditiones ad caput mysticum desiderandae: at illae mirum in modum Christo ut homini conveniunt. Primo namque tam arcta est Christi capitis cum suis membris coniunctio, ut unum cum eis efficiat, ut docet Apostolus ad Rom. cap. 12. dicens: Sicut enim corpus unum est, et membra habet multa; omnia autem membra corporis cum sint multa unum tamen corpus sunt, ita et Christus. Quibus verbis tantam esse coniunctionem Christi cum Ecclesia significat, ut ipsum corpus Christi non dubitet Christum veraciter appellare, inquit S. Fulgentius lib. 2. ad Monimum, cap. 9. Quod etiam S. Augustinus passim testimonio suo confirmat; velut ad

Psalmum 127. etc. Multi homines sunt, inquit, et unus homo est. Multi enim Christiani, et unus Christus. Non ille unus, et nos multi: sed et nos multi in illo uno unum. Unus ergo homo Christus caput, et corpus: quod est corpus eius, Ecclesia eius, dicente Apostolo, quoniam membra sumus corporis eius: et, vos autem estis corpus Christi, et membra: intelligamus ergo vocem huius hominis, in cuius corpore unus sumus homo.

— Secundo, Christus tamquam caput in eminenti loco, et quadam arce collocatus, peculiari providentia regit corpus suum, et Ecclesiam gubernat, ac per prospera et adversa, mirabili sapientia, fideles ad destinatum finem aeternae felicitatis adducit: Est enim Salvator omnium hominum, maxime fidelium, ut scribit Apostolus: qui et hoc insuper solatii plenum addit ac fiduciae: Si quis autem suorum, et maxime domesticorum, curam non habet, fidem negavit, et est infideli deterior. Quid est autem domesticum magis, ac proprium capiti, quam corpus suum; imo quid est ipsum sibi? Est autem, ut proxime ante ex Augustino demonstratum est, unus homo Christus caput, et corpus. Hoc est fideles, et in Ecclesia censiti, qui sunt domestici Dei. Sed in hoc argumento diutius haerere non est praesentis instituti. — Tertium capitis insigne est, ut in corpus universum membraque sua vim quamdam vivificam, et ad sui conservationem necessaria subsidia diffundat; quam quidem ob causam in capite tamquam in fonte ac thesauro, larga debet inesse copia et opulentia quaedam omnium, quae ad corpus tuendum, vegetandum, et animandum necessaria sunt. Sic in spirituali Ecclesiae capite Christo, plenitudo omnis inhabitat; in eoque sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi. Inde totum in corpus, ac singula membra vitalis gratiae succus, ac caelestium donorum et auxiliorum inexhausta vis et ubertas profunditur. Nam nulla nisi per Christum, et a Christo, velut unico ac generali principio, gratia quantumlibet tenuis et exilis, aspergitur: quod alio in loco ex Augustini praesertim auctoritate plenius approbavimus. Hinc secundus Adam appellari solet Christus Dominus: quod, ut ille caput, idest, auctor et sator humanae secundum carnem propaginis fuit, sic alterius ac multo praestantioris ortus, hoc est, spiritalis vitae largitor ac parens iste successit. — Tandem in Christo est conformitas naturae cum ipsis membris Ecclesiae: habet enim naturam humanam eiusdem speciei cum nostra, et per omnia Patribus voluit assimilari, in iis quae naturalia sunt, ut arctius cum hominibus commercium haberet; quo fit, ut ratione huius conditionis maxime dicatur caput Ecclesiae, quatenus est homo, non vero quatenus est Deus: licet quatenus Deus sit caput primarium, vitam gratiae et gloriae Ecclesiae membris influens.

Hinc apprime notat Angel. noster qu. 12. art. 1. quod caput Ecclesiae dicitur communiter, et proprie; communiter quidem, tota Trinitas censetur Ecclesiae caput; tota enim Trinitas, inquit, movet et regit Ecclesiam, et infundit ei gratiam, qua sentiat per fidem, et moveatur per charitatem, unde in ratione regentis et influentis se habet ad ipsam. Secundum vero humanitatem Christus proprie dicitur caput, quia hoc modo se habet ad Ecclesiam secundum rationem conformitatis ad ipsam per gratiam et naturam: unde Glossa in illud, ipsum dedit caput, etc. ait: *Propterea dicitur caput secundum humanitatem, secundum quam ei coniungitur Ecclesia, natura et gratia. Observat secundo,

quod licet Spiritus sanctus dicatur principium et fons influens, ac in nos derivans omnem gratiae plenitudinem, et per eum omnis motus, et sensus vitae spiritualis habeatur; attamen dici non potest proprie caput Ecclesiae, quia, inquit, potest aliquis dici caput Ecclesiae vel per rationem influentiae tantum, vel per rationem influentiae, et per conformitatem naturae. Primo modo Trinitas dicitur caput Ecclesiae; scilicet secundum rationem influentiae sensus fidei, et motus charitatis. Secundo modo dicitur Christus Ecclesiae caput secundum humanitatem, quia ei coniungitur per naturam et gratiam. Primo modo, quatenus Deus, dicitur caput minus proprie. Secundo modo, nempe penes humanitatem, dicitur caput magis proprie. Soli ergo Christo competit proprie esse caput Ecclesiae; hoc est, secundum rationem influentiae, et conformitatem naturae, et hoc secundum humanitatem: Trinitati vero et Christo secundum Divinitatem, convenit esse Ecclesiae caput minus proprie: hoc est secundum rationem influentiae tantum: Patri vero, et Spiritui sancto communiter, et etiam minus proprie.

Haec Alensis. Unde influentia Spiritus sancti potius assimilatur influentiae cordis, quam capitis: quia influentia cordis est invisibilis et occulta; influentia vero capitis visibilis et apparens ratione sensuum exteriorum in capite existentium, et in eo praecipua sua munia obeuntium, ideoque Christus influens in membra sensibiliter et apparenter per mortem et sacramenta, dici debet Ecclesiae caput; Spiritus sanctus autem, quia influit invisibiliter et occulte, scilicet per internas inspirationes, rectius cordi quam capiti comparatur.

Conclusio secunda. — CHRISTUS NON CONSTITUITUR FORMALITER ECCLESIAE CAPUT PER GRATIAM UNIONIS, SEU PERSONALEM, NEC PER GRATIAM HABITUALEM ET SANCTIFICANTEM DIVISIM AUT CONIUNCTIM: SED PER DIGNITATEM, AUT POTESTATEM, QUAM DEUS ILLI CONTULIT IN OMNES ANGELOS ET HOMINES. Haec Conclusio duabus partibus constat, quarum

Prima probatur, nempe quod non sit Ecclesiae caput formaliter per gratiam personalem aut sanctificantem: Per id constituitur formaliter Ecclesia caput, per quod praefecturam et dominium obtinet in universa Ecclesiae membra: at per neutram gratiam id obtinet: igitur, etc. Maior constat, quia esse formaliter caput est habere potestatem in alios, tam quoad influxum gratiae et donorum supernaturalium, quam quoad directionem, imperium, et gubernationem. Minor vero probatur: primo de gratia habituali, quia gratia habitualis Christi est eiusdem speciei cum nostra: igitur sicut nostra sanctificans non alium in nobis habet effectum, quam ut efficiat nos iustos et Deo gratos, ac ab eo acceptos ad haereditatem aeternam; nullum vero nobis in alios dominium et praefecturam confert; ita nec hac ratione Christus potuit habere praefecturam in caetera Ecclesiae membra. — Idem etiam patet de gratia unionis, quia haec secundum se duo tantum confert humanitati assumptae, nempe terminationem illius communicabilitatis et sanctitatem substantialem: at nec illa sanctitas, nec terminatio conferunt per se ullum dominium in Ecclesiae membra: igitur, etc. — Quod etiam coniunctim illae duae gratiae id non conferant constat: quia etiamsi separaretur ab humanitate Christi Verbum divinum, et solveretur unio hypostatica, nihilominus Christus remanere posset Ecclesiae caput, si cum perseverante in se gratia habituali, haberet sibi a Deo concessam auctoritatem in caetera Ecclesiae membra.

Probatur etiam altera pars, nempe quod Christus sit Ecclesiae caput per potestatem sibi divinitus concessam tam in homines, quam in Angelos. Probatur, inquam, ex illo ad Ephes. 1. ubi Apostolus postquam de Christo dixit, quod Deus omnia subiecit sub pedibus eius, statim addit: Et ipsum dedit caput super omnem Ecclesiam, etc.: necnon ex illo ad Hebr. 5. Nec quisquam sibi sumit honorem, sed qui vocatur a Deo tamquam Aaron: sic Christus non semetipsum clarificarit, ut Pontifex fieret, sed qui locutus est ad eum: Filius meus es tu, etc. Ex quibus locis colligere licet Apostolum significare, quod Christus dignitatem et potestatem capitis ac Pontificis sibi peculiarem habuit ab aeterno Patre concessam, tamquam quid distinctum a gratia personali et sanctificante. — Nihilominus haec utraque gratia requiritur ad munus capitis implendum, non secus, ac perfecta iuris et consuetudinum notitia, morum probitas, et summa eruditio desideratur in iudice; nam sicut illae omnes conditiones et perfectiones hominem reddunt idoneum, ut a Rege instituatur Iudex, et ut debite iudicis munus impleat; sic gratia sanctificans et personalis Christum efficiebant dignum, qui a Deo hominum et Angelorum caput institueretur. Et quemadmodum illae iudicis praecellentiae nullam per se auctoritatem iudicis conferunt; ita nec gratia personalis, et sanctificans conferebant Christo dignitatem capitis. Sed sicut necessum est, ut iudici praeter eximiam notitiam, et morum probitatem conferatur a Rege auctoritas iudicandi: ita necessum est, ut etiam Christo praeter gratiam personalem et sanctificantem accedat sibi ab aeterno Patre concessa capitis auctoritas, per quam tam homines, quam Angeli ipsi subiiciantur, et a Deo bonorum omnium Oceano omnis vitae spiritualis sensus, et motus in ipsos homines et Angelos per Christum deriventur. Denique, quemadmodum iudicis dignitas nihil physicum importat, sed dumtaxat aliquid morale, nempe meram Regis deputationem ad istud munus obeundum; ita nec dignitas capitis aliquid physicum imprimit Christo, sed significat solam deputationem Christi a Deo; quam potest actu, et formaliter exercere in Angelos, et homines, in quos de facto influit, aut influere potest vitam, et motum gratiae.

Petes: An Christus aeque proprie dici possit cor Ecclesiae, ac dicitur caput? — Respondet Alensis, loco supra laudato, ex auctore libri De Anima et Spiritu, apud S. Augustinum,

quod triplex est vis animae ad corpus: scilicet vis naturalis, quae operatur in hepate: et vis vitalis, quae operatur in corde: et vis animalis, quae operatur in cerebro. Vis naturalis dicitur illa, quae est nutritiva: sicut digestiva, retentiva, expulsiva, et augmentativa. Vis vitalis, quae operatur in corde, est illa, unde est motus cordis continue. Vis animalis est illa, quae operatur in cerebro, unde est motus et sensus in membris. Et secundum hoc dividuntur motus, et spiritus, qui sunt vehicula virtutum, scilicet in spiritum vitalem, naturalem, et animalem. Sed operationes virtutis naturalis omnino sunt involuntariae, > nec subiectae sunt rationi: operationes animales omnino subiectae sunt rationi, et ideo recipiunt imperium ab ipsa: operationes vitales partim sunt subiectae rationi, partim non; et ideo partim sunt voluntariae, partim naturales. Secundum hoc ergo dicendum, quod ille motus, qui est a Christo capite in corpus Ecclesiae, est omnino secundum motum voluntarium, qui simpliciter non est naturalis, vel vitalis: ideo potius debet dici Christus caput Ecclesiae metaphorice secundum illum motum, quam cor, vel hepar.

Quaestio II: An et quomodo Christus sit caput omnium prorsus hominum

Notandum 1. Homines universim spectari posse in quadruplici statu: scilicet beatitudinis, damnationis, peregrinationis, et purgationis. Primus status comprehendit omnes Beatos, qui intuitiva Dei visione, et amore praestantissimo potiuntur, eiusque aeterna voluptate ac felicitate fruuntur. Secundus status involvit eos omnes, qui cruciatibus aeternis addicti sunt, nec ullam spem habent beatitudinis assequendae. Tertius complectitur omnes homines viatores sive iustos sive peccatores, sive fideles actu, aut potestate, seu qui de facto fidem habent, aut qui illam aliquando accepturi sunt; sive infideles actu, qui aliquando fide sunt illustrandi, sive infideles potestate, seu eos omnes, qui in infidelitate degentes nusquam veritatis luce sunt illuminandi. Quartus denique status significat omnes animas degentes in Purgatorio, habentes quidem fidem, spem, et charitatem, quae nondum tamen omne debitum divinae iustitiae pro admissis culpis exsolverunt. Quaeritur autem, an respectu omnium universim hominum hoc in quadruplici statu spectatorum Christus dicitur proprie caput.

Notandum 2. Ex Alensi, loco laudato, quod etsi Christus Dominus dici possit hominum caput; vel quia habet principatum, qua ratione Rex dicitur caput Regni; vel quia omnibus creaturis dignitate ac nobilitate praestat, qua ratione censeri posset hominum et Angelorum caput, sicut leo dicitur caput animalium, quia est nobilissimum; vel quia singulis hominibus providet; quemadmodum Paterfamilias suae familiae caput appellatur, quia singulis, quae necessaria sunt, providet et administrat; vel quia ipse recipit a Spiritu sancto omnem gratiae plenitudinem, sicut caput ab anima recipit vitae plenitudinem:

Tamen, inquit, propria ratione dicitur caput rei per rationem influentiae, ut sicut ab ipso capite est influentia sensus, et motus secundum diversas partes eius; quia ab anteriori parte capitis fluunt nervi, per quos fluit sensus ad membra; a posteriori vero parte fluunt nervi, per quos fluunt motus ab anima ad singula membra. Similiter Christus in Ecclesiam influit sensum, et motum spiritualiter: sensum quidem influit per fidem: motum vero per amorem (influit enim sensum fidei, et motum amoris); et illa ratione proprie dicitur caput Ecclesiae. Unde secundum quod videmus, quod caput quodam modo gerit vicem animae in movendo corpus, et consulendo ei per sensum: ita est de Christo respectu Ecclesiae; quia se habet ad ipsam in ratione moventis et consulentis per sensum gratiae, quem ei in> fluit. Unde ipse est caput corporis Ecclesiae. Gloss. Capiti omnia subiecta sunt ad operandum: id autem, scilicet caput, supra locutum est ad consulendum; quia ipsius animae quodam modo vicem gerit caput. In hoc quod dicit ad operandum, ostendit quomodo motus fiat a capite in membris. In hoc quod dicit ad consulendum, ostendit, quod sensus est ab ipso in membris.

Notandum 3. Actus, quos Christus exercuit, vel etiam nunc exercet in ratione capitis hominum et Angelorum, possunt considerari in duplici differentia: vel enim ii sunt, quibus promeruit Angelis et hominibus gratiam sanctificantem et caetera dona supernaturalia; vel ii sunt, quibus de facto et realiter gratia sanctificans, et illa dona dantur Angelis et hominibus ex merito Christi, et per eius influxum; inter quos, ut docte advertit Isambertus disp. 2. art. 5. haec est differentia, quod priores actus postulent actualem existentiam suae causae, dum de facto eliciuntur, quodque gratia habitualis concurrat physice, et efficienter ad illorum elicitionem; eo scilicet modo, quo supernaturales habitus concurrunt ad actus sibi proportionatos: posteriores vero minime postulent actualem existentiam suae causae; sed sufficit sola futuritionis eorum praeevisio, et moralis motio excitans ipsum agens principale; qua ratione Christi merita praevisa Deum moverunt, ut gratiam largiretur non solum Angelis, sed etiam primis parentibus, ac patribus Veteris Testamenti. His ita praenotatis, sit

Conclusio prima. — CHRISTUS DOMINUS REVERA EST ACTU CAPUT BEATORUM: NON VERO DAMNATORUM, TAM ACTU, QUAM POTENTIA.

Prima pars est evidens: siquidem Beati non sunt adepti suam beatitudinem ac felicem sortem, nisi mediante gratia ipsis intuitu meritorum Christi concessa, ut alias probabimus, maxime in Tractatu De gratia, ubi demonstrabimus gratiam omnibus et singulis hominibus fuisse concessam intuitu meritorum Christi.

Secunda pars etiam clara est; nam damnati sunt incapaces gratiae et gloriae: ergo respectu illorum Christus nec actu nec potentia est caput. Consequentia patet; siquidem Christus non habet rationem capitis, nisi propter actualem vel potentialem influxum gratiae et gloriae ac donorum supernaturalium. Antecedens etiam certum est; damnati namque sunt in termino omnino invariabili, et extra statum, et spem obtinendae gratiae ac consequendae beatitudinis: igitur omnino incapaces sunt recipiendi influxum gratiae aut gloriae.

Dices 1. Probabile est aliquos damnatos habere aliquid solatii: nam probabilius esse iudicavimus pueros sine baptismate ante usum rationis et libertatis ex hac vita migrantes, non cruciari poena sensus. Similiter plurimi Theologi probabile existimant cum Doctore, quod damnati non sint in aeternum cruciandi pro levioribus et venialibus culpis, quae dumtaxat temporaneam satisfactionem, et poenam exigunt: sed illud solatii non obtinent, nisi ex meritis Christi: ergo Christus habet aliquem influxum in eos; et subinde est eorum caput, quia caput non influit, nisi in membra sibi coniuncta: — Respondeo, permissa maiore, negando minorem; illud enim solatii non eis conceditur intuitu meritorum Christi, sed dumtaxat ex Dei generali providentia, et iustitia, quae reddit unicuique secundum opera eius, nec aliquem punit ultra demeritum.

Dices 2. In damnatis baptizatis, et sacris ordinibus initiatis remanent characteres baptismi, et ordinis: sed illi characteres per haec sacramenta impressi sunt dumtaxat ex meritis Christi, quia sunt effectus sacramentorum, quae nullum habent effectum, nisi per Christum: ergo non tantum in potentia, sed etiam in actu Christus est caput eiusmodi damnatorum. — Respondeo, characteres illos fuisse quidem primum impressos per influxum a Christo capite: ergo ex natura sua, et propria institutione ordinantur ad bonum supernaturale gratiae et gloriae, et ideo quamdiu ad hoc bonum ordinantur, vel possunt ordinari, dici debent effectus illius influxus, qui est a Christo capite: in damnatis autem nec amplius ordinantur, nec possunt ordinari ad tale bonum supernaturale, sed potius in eis remanent ad tormentum, et ignominiam; unde propter eiusmodi characteres non censetur Christus de facto caput damnatorum, qui illis sunt insigniti.

Conclusio secunda. — CHRISTUS DOMINUS EST ACTU CAPUT OMNIUM VIATORUM FIDELIUM TAM IUSTORUM, QUAM PECCATORUM: POTENTIA VERO EST DUNTAXAT CAPUT INFIDELIUM. Haec Conclusio quoad utramque partem est communis inter Theologos; quarum

Prima constat quantum ad iustos fideles: eorum enim Christus censetur caput, in quos habet influxum vitae spiritualis: sed in peccatores fideles talem habet influxum; siquidem illi quantumvis Deo per peccatum infensi, et ab ipso odio habiti, nihilominus Christo uniuntur vinculo fidei, quae est principium et seminarium vitae spiritualis: quippe in fide tamquam in radice et fundamento firmatur tota spiritualis structura: igitur eorum Christus censetur caput. Deinde, Christus est eorum omnium caput, qui sunt revera de corpore Ecclesiae: sed omnes fideles, etsi in mortali peccato existant, sunt verae Ecclesiae membra, saltem secundum quid, quia licet non habeant perfectam et completam unionem cum Christo per charitatem et gratiam sanctificantem: tamen ipsi uniuntur per fidem ac spem, necnon et per alia dona supernaturalia, quae nonnisi intuitu meritorum Christi a Deo recipiunt; igitur eorum Christus est caput. Maior constat, cum enim Christus sit caput Ecclesiae, est etiam caput omnium ad Ecclesiam pertinentium. Minor vero patet ex Tractatu De Ecclesia, ubi declaratur, quod peccatores, qui fidem non eiurarunt, nec extinxerunt, sunt Ecclesiae membra.

Secunda pars etiam admittitur ab omnibus; omnes enim infideles, quamdiu vivunt, possunt recipere influxum vitae spiritualis a Christo; siquidem illis praedicari potest Evangelium, et baptismi gratiam possunt assequi: subindeque fideles fieri, et Ecclesiae membra. Insuper Christus pro iis sanguinem suum fudit, et aeterno Patri pro singulis hominibus merita sua obtulit. Unde sanguis ille pretiosissimus de se sufficientissimus est ad obtinendam gratiam conversionis, qua singuli homines, pro quibus fusus est, ad fidem sese recipiant, et efficiantur actu Ecclesiae membra. Denique, infideles habent liberum arbitrium, quod a Deo flecti potest e malo in bonum. Unde quamquam illi non sint actu de Ecclesia, sunt tamen de ea potentia, qua quidem potentia incorporationis eorum inter membra Ecclesiae, hoc triplici fundamento nititur; scilicet praedicatione Evangelii, quod ipsis annuntiari potest: sanguine Christi pro iis effuso: tertio denique arbitrii libertate. Addi potest etiam auxilium actuale gratiae singulis hominibus a Deo concessae, quo fideles actu fieri possunt de Ecclesia, si recte eo subsidio uterentur.

Dices. Christus non est actu caput eorum, qui non sunt actu partes et membra Ecclesiae: sed peccatores, etsi fideles sint, non pertinent ad Ecclesiam, nec sunt partes aut membrum illius: ergo nec Christus est eorum caput actu. Maior constat ex dictis. Minor vero probatur: primo quidem ex Apostolo dicente ad Ephesios 5. quod Christus dilexit Ecclesiam, et seipsum tradidit pro ea, ut illam sanctificaret, mundans eam lavacro aquae in verbo vitae, ut exhiberet ipse sibi gloriosam Ecclesiam non habentem maculam, aut rugam, aut aliquid eiusmodi, sed ut sit sancta, et immaculata: secundo ex SS. Patribus, Cypriano epistola ad Magnum, Hieronymo in expositione praefati textus Apostoli, Augustino pluribus, maxime lib. De Unitate Ecclesiae, cap. 21. Et eorum ratio est, quia peccatores sunt membra civitatis Babylonicae, cuius caput est diabolus: igitur non possunt esse membra civitatis Ierusalem, idest Ecclesiae. Antecedens probat S. Augustinus lib. 14. De Civit. Dei, c. 28. ubi docet, quod sicut amor Dei usque ad contemptum sui aedificat civitatem Ierusalem, ita amor sui usque ad contemptum Dei aedificat civitatem Babylonis: sed fideles in mortali existentes non diligunt Deum usque ad contemptum sui, imo seipsos diligunt usque ad contemptum Dei. Tertio, Concilium Tridentinum, sess. 6. cap. 7. dicit charitatem esse id, per quod homo vivum Christi membrum efficitur. Denique, ex Symbolo Apostolorum Ecclesia dicitur sancta: si autem mali essent de Ecclesia, cum eorum numerus longe iustos excedat, potius esset dicenda peccatrix, quam sancta: igitur peccatores nec sunt dicendi de Ecclesia, nec consequenter Christus est eorum caput. — Respondeo, concessa maiore, negando minorem; et ad textum Apostoli dico, eum non esse intelligendum de Ecclesia, qualis nunc est in terris militans; sed qualis erit in futuro, ut exponit S. Augustinus lib. 2. Retractationum, cap. 14. Ubicumque, inquit, commemorari Ecclesiam non habentem maculam, neque rugam, non sic accipiendum, quasi iam sit, sed quia praeparatur, ut sit quando apparebit etiam gloriosa; unde appellatur tota pulchra sine macula et ruga, non pro statu vitae praesentis, sed beatitudinis: Nam, inquit S. Thomas q. 8. art. 3. ad 2, esse Ecclesiam gloriosam non habentem maculam neque rugam, est ultimus finis, ad quem perducimur per Passionem Christi; unde hoc erit in statu patriae, non autem in statu viae, in quo si dixerimus, peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, ut dicitur primo Ioan. 2. — Si autem contendas Apostolum loqui de Ecclesia secundum statum praesentem, quae etiam ut nunc est sancta dicitur; respondeo eam dici sine macula et ruga, non penes omnia membra, quibus constat; sed ob puritatem fidei, seu immunitatem ab omni errore in doctrina, quam profitetur, necnon ob aequitatem praeceptorum, quae mandat observanda; vel quia sanguine Agni tincta et respersa divino cultui mancipatur; vel denique ita dicitur, non quod omni prorsus macula careat, sed quia in praestantioribus suis membris nullam habet maculam, a quibus simpliciter quis valeat appellari maculosus. Ita explicat S. Augustinus lib. De perf. iustitiae. cap. 9. Ingredi sine macula, inquit, non absurde etiam ille dicitur, non qui iam perfectus est; sed qui ad ipsam perfectionem irreprehensibiliter currit, carens criminibus damnabilibus, atque ipsa peccata venialia non negligens mundare eleemosynis. S. Thomas autem ait, hunc Apostoli locum intelligi posse de exhibitione, quae erit in futuro per gloriam: si autem de exhibitione per fidem, tunc diceretur, ut exhiberet sibi scilicet per fidem, Ecclesiam gloriosam, quia gloria magna est sequi Dominum, ut dicitur Ecclesiastici 23. Non habentem maculam, scilicet criminis mortalis; Maculata es in iniquitate tua, Ieremiae 2. Neque rugam, idest duplicitatem intentionis, quam non habent, qui recte coniuncti sunt Christo, et Ecclesiae. Iob. 23. Rugae meae testimonium dicunt contra me: sed magis sanctam per intentionem, et immaculatam per omnimodam puritatem. — Ad Concilium Tridentinum, etsi dicat, quod mali non sunt viva membra Ecclesiae, quia fides sine charitate mortua est: hoc tamen non impedit quin sint Ecclesiae vera membra, quia actu uniuntur Christo, et caeteris membris per fidem, quae supponitur esse in eis. — Ad SS. Patres dico, eos censuisse non esse malos membra Ecclesiae quoad esse finale, licet sint eius membra quoad esse formale, hoc est quantum ad finem et fructus, propter quos instituta est Ecclesia, quia ad hoc est instituta Ecclesia, ut homines aliquando beatitudine aeterna donentur. Unde Augustinus passim ait: Esse in Ecclesia est adherere iustis quemadmodum palea est in area, et adhaeret tritico, donec, vel iudicio Ecclesiae separentur per excommunicationem, vel ipsi sua sponte prosiliant foras extra Ecclesiam persequentes aut contemnentes eamdem, vel denique a Deo exterminentur per mortem in aeternam damnationem, et ut palea igni deputentur. — Ad id quod dicitur malos esse membra diaboli: respondeo merito esse membra diaboli, et fide membra Christi — Ad id quod subiungitur nos profiteri in Symbolo, Ecclesiam esse sanctam, respondeo dici sanctam, primo, quia totum a parte praecipua denominatur: sunt autem iusti pars Ecclesiae praecipua. Secundo, quia continet in se omnia instrumenta, omniaque media sanctificationis hominum instituta a Christo, scilicet verbum Dei, sacramenta, ordinem iustitiae servandae, totumque thesaurum Christi Domini meritorum. Tertio, quia sanctificat ministerialiter per ea, quae accepit a Christo, quomodo dicitur medicina sana, quia sanat. Quarto, sancta dicitur, quia extra illam non est vera sanctitas. Quinto, quia sanguine Christi est consecrata. Eo modo templa dicuntur sancta post consecrationem. Sexto denique, sancta nuncupatur, quia stabilis, firma, inviolabilis, semper perseverat.

Dices 2. Membra alicuius corporis non possunt esse sibi invicem contraria: sed iusti, et peccatores inter se contrariantur; siquidem Ecclesiastici 33. Contra malum bonum est, et contra virum iustum peccator: ergo membrum Ecclesiae peccator esse nequit. — Distinguo maiorem: membra corporis naturalis nequeunt esse sibi invicem contraria, concedo: membra corporis mystici, nego: sufficit enim quod haec in aliquibus invicem conveniant, licet dissideant in aliis: unde ut fideles peccatores censeantur membra Ecclesiae, sufficit, ut cum iustis in fide et spe conveniant, necnon in donis supernaturalibus, et in characteribus Baptismi, Confirmationis, aut Ordinis.

Quaeres. An Christus censeatur etiam caput hominum, non solum quantum ad animam, sed etiam quantum ad corpus? — Affirmat Alensis noster loco laudato § 1. probatque primo ex illo Apostoli 1 ad Cor. 6. Nescitis quoniam corpora vestra membra sunt Christi? igitur ipse est caput corporum nostrorum, sicut et animarum. Probat secundo, quia

corpora nostra duplicem habent coniunctionem cum corpore Christi; quia sunt eiusdem speciei: coniunctio vero, quae est propter perfectionem unam potest esse dupliciter: quia est perfectio naturae, et sic anima est perfectio: et est perfectio sanctificationis nostrae, et hic est Spiritus sanctus. Dicendum ergo, quod attendendo perfectionem naturae, quae est anima, sic corpora nostra, et corpus Christi non habent perfectionem unam; quia alia est anima Christi, quae perficit corpus secundum numerum, et non corpora nostra; sed corpora nostra habent perfectionem unam, accipiendo perfectionem sanctificationis, quae est Spiritus sanctus: perfectio enim corporis non solum est anima, sed etiam Spiritus sanctus, cuius corpora nostra templum sunt, sicut habetur: nescitis, quoniam membra vestra templum sunt Spiritus sancti? sed anima perficit quantum ad esse sanctificationis.

Idem autem Spiritus sanctus, qui sanctificat corpus Christi, sanctificat et corpora nostra; cum sumus in fide, et charitate: ex hac speciali sanctificatione imprimitur dispositio, et pertinent ad gloriam resurrectionis. Unde Apostolus probat per hoc corporum resurrectionem gloriosam dicens: Si Spiritus eius, qui suscitarit Iesum a mortuis, habitat in nobis, vivificabit et mortalia corpora nostra, propter inhabitantem Spiritum sanctum in nobis.

Quaestio III: Utrum Christus dici possit caput Angelorum

Ex nostro Alensi ibidem 2. § 1. Christum quatuor modis dici posse caput aliquorum membrorum, scilicet vel secundum dignitatem, et externam gubernationem, et denominationem; vel secundum influxum cuiusdam gratiae illuminantis, et gloriae accidentalis; vel secundum influxum gratiae iustificantis, et gloriae essentialis; vel denique secundum conformitatem corporis cum capite. Certum est autem, inquit, art. 2. § 1. quod Christus in quantum homo, non est caput Angelorum simpliciter ratione conformitatis; sed tantum secundum quid; quia non est conformis Angelis in natura simpliciter, sed secundum quod anima rationalis, quantum ad partem superiorem intellectivam habet conformitatem cum Angelis; licet enim natura Angelica, et anima Christi sicut et nostra, non sint eiusdem speciei, sunt tamen eiusdem rationis, saltem generice, quia conveniunt in natura substantiali spiritali. Certum est pariter, quod Christus sit inferior Angelis secundum humanitatem; siquidem humanitas secundum se sumpta longe inferioris est dignitatis, quam natura Angelica. Unde Apostolus ad Heb. 2. Christo adaptat illud Psal. 8. Minuisti eum paulo minus ab Angelis. Et subdit: Eum autem, qui modico, quam Angeli minoratus est, videmus Iesum propter passionem mortis gloria et honore coronatum; unde superest difficultas, an Christus sit Angelorum caput ratione denominationis et influentiae.

Notandum 2. Ex eodem Alensi art. 3. § 4. quod Christus influit gratiam corpori Ecclesiae et membris eius tribus modis:

Uno modo per modum meriti: alio modo per modum exemplaris: tertio modo per modum capitis. Per modum meriti, est in nobis gratia ab ipso Christo homine; quia ipse est, qui meruit nobis gratiam, per quam remitterentur peccata nostra, et gratiam, qua cognosceremus et diligeremus ipsum, et omnibus credentibus in ipsum, et diligentibus hoc meruit; secundum quod habetur: sicut per unius hominis inobedientiam constituti sunt multi peccatores, ita per unius hominis Christi obedientiam iusti constituuntur multi. Secundo modo influit nobis gratiam per modum exemplaris: sicut enim videmus, quod se habet exemplar ad exemplum, et quodammodo exemplum educitur ab exemplari, ita in ipso Christo homine est exemplar propositum gratiae, cui debemus nos coaptare et conformare. Unde ipse est liber vitae, iuxta quem debent scribi nostri, idest scientiae, quae sunt libri, ut habetur in Apocal. 20. Et ista eductio signatur: primus homo de terra terrenus, secundus homo de Caelo caelestis: sicut ergo portavimus imaginem terreni, portemus imaginem caelestis. Tertius modus influentiae ab ipso, est per modum capitis; est autem quidam amor, et appetitus naturalis capitis ad membra: ipsum enim caput quodam naturali amore diligit membra: unde, et spiritus animales, qui sunt in capite, ex hoc amore decurrunt a capite in membris; unde si aliquod membrum doleat, concurrunt spiritus a capite ad partem illam dolentem, et ibi colliguntur. Influentia ergo capitis ad membra, ut sensificentur et moveantur, est per naturalem amorem; et hunc appetitum implet spiritus animalis fluens a capite in membra, vel in membris. Secundum hoc dicendum, quod spiritus increatus, per quem est nobis communio totius Trinitatis, scilicet, Spiritus sanctus, abundat in nostro capite, scilicet Christo, et ipsius Christi, et suae beatae animae est desiderium, ut participemus suum Spiritum. Ipse vero Spiritus explet desiderium, quod habet Christus ad nos; propter amorem, quem habet erga nos. Et hoc modo est influentia gratiae a Christo capite in corpus Ecclesiae. Unde Hugo: sicut Spiritus hominis mediante capite ad membra descendit vivificanda; sic Spiritus sanctus per Christum venit ad Christianos: cuius plenitudo quidem est in capite: participatio vero in membris.

Notandum 3. Christum Dominum revera meruisse gratiam, et gloriam Angelis: tum quia est causa finalis et exemplaris eorum beatitudinis; tum quia est causa efficiens meritoria praedestinationis eorundem per merita futura et praevisa: tum quia Christus fuit illis propositus ab instanti suae creationis tamquam obiectum in quod tendere, et eredere debebant; fuerunt enim et ipsi viatores, et habuerunt dona illa supernaturalia, quibus pervenitur communiter ad beatudinem per Christi merita praevista, ut infra patebit agendo de merito Christi.

Conclusio prima. — CHRISTUS DOMINUS, IN QUANTUM HOMO, EST CAPUT ANGELORUM SECUNDUM DIGNITATEM, ET INFLUENTIAM.

Probatur ex ipso Christi Domini oraculo; ipse enim a mortuis excitatus ait, Matthaei 28. Data est mihi omnis potestas in caelo, et in terra. Et Apostolus Petrus 3. Profectus, ait, in caelum subiectis sibi Angelis, et Potestatibus, et Virtutibus. Et Paulus in Epistola ad Ephes. principatum illum Christi Domini insigni ac luculento praeconio honestat, divinae operationem potentiae ac virtutis praedicans, quam operatus est in Christo: Suscitans illum a mortuis, et constituens ad dexteram suam in caelestibus supra omnem principatum, et potestatem, et virtutem, et dominationem, et omne nomen, quod nominatur, non solum in hoc saeculo, sed etiam in futuro: et omnia subiecit sub pedibus eius. Omnium igitur non solum hominum, sed etiam Angelorum tam bonorum quam malorum, Dominus est Christus, et subiectos habet omnes, habebitque maxime post iudicium, quando sub pedibus eius iacebunt omnes inimici eius. — Colligitur etiam haec veritas ex 2. ad Coloss. ubi Apostolus Christum appellat caput omnis principatus: In Christo, inquit, habitat omnis plenitudo Divinitatis corporaliter, et estis in illo repleti, qui est caput omnis principatus, et potestatis. Manifestum autem est, quod plenitudo divinitatis non habitat in Christo secundum divinam naturam, sed secundum humanam. Unde subdit Apostolus: In quo et resurrexistis per fidem operationis Dei, qui suscitarit illum a mortuis; resurrectio enim solum convenit Christo, qua homo est. Similiter enim Apostolus ad Heb. c. 2. Christo, ut diximus, adaptat illud Psal. 8. Minuisti eum paulo minus ab Angelis: gloria et honore coronasti eum, et constituisti eum super opera manuum tuarum, omnia subiecisti sub pedibus eius. Et statim subdit: In eo enim, quod omnia ei subiecit, nihil dimisit ei non subiectum.

Probatur secundo ex SS. Patribus. Nam Hieronymus exponens supra dicta verba Epistolae ad Ephes. ait: Non solum hominum, sed etiam Angelorum, cunctarumque virtutum, et rationalium creaturarum Ecclesia intelligi potest. Similiter S. Ambrosius epist. affirmat Christum Angelorum, perinde ut hominum, esse caput, et vim illam influentem in corpus a capite ad eos quoque permanare:

In quo (Christo) non solum sanctorum hominum, inquit, sed omnium credentium, omnium etiam rationabilium, virtutum, ac potestatum connexionem fidei, spiritusque accipiendum arbitror: ut per harmoniam quamdam virtutum ac ministeriorum corpus unum ex omnibus rationalis naturae spiritibus adhaereat capiti suo Christo, ita aedificationis compage connexa, ut ne tactu quidem iunctura singulorum adhaerentium discrepare videatur.

Subscribit S. Cyrillus lib. 5. in Isaiam explicans haec verba capitis 54. laetare sterilis, ubi ait: Per ipsum Christum omnis fructificatio spiritualis tum in sanctis Angelis, tum in nobis ipsis insita est: unde lib. 9. De adoratione in spiritu, hanc Angelorumque consociationem, in idem corpus Ecclesiae per Christum factam, mystice putat adumbratam fuisse in Tabernaculi descriptionem, in qua aulaea fuisse dicuntur, quibus intextae erant Cherubinorum effigies: Quo res, inquit, significabat supremis ima esse coniuncta, et caelestibus Ecclesiam, quae in terris degit, esse connexam. Idem docet S. Augustinus in Psal. 36. concione 3. ubi ait: Christus caput est, cuius membra sunt omnes, qui ab initio fuerunt iusti, coniuncti etiam legionibus Angelorum, et exercitibus.

Ratione etiam haec veritas firmatur: Christus est caput eorum omnium, qui ad eiusdem mystici corporis Ecclesiae integritatem concurrunt: sed Ecclesia tam ex Angelis, quam ex hominibus integratur velut unum corpus mysticum, unaque spiritalis civitas: igitur eorum omnium Christus est caput. Maior constat ex dictis. Minor vero probatur ex parabola de Pastore et ovibus, Lucae 15. in qua asseritur unum esse ovile, ad quod pertinent 99. oves relicta in deserto, quibus significatur Angelorum multitudo, et illa ovis perdita ac errabunda, quam zelantissimus Pastor quaerit, videlicet humanum genus. — Confirmatur ex illo Heb. 12. Non accessistis ad tractabilem montem, et accessibilem ignem, sed accessistis ad Sion montem, et ad civitatem Dei viventis Ierusalem caelestem, et multorum millium Angelorum frequentiam, et Ecclesiam primitivorum, qui conscripti sunt in caelis: quibus verbis S. Apostolus effert Ecclesiam super Synagogam, ex eo quod Synagoga accesserit ad montem tractabilem: Ecclesia vero ad montem caelem Sion, seu ad unionem et frequentiam cum Angelis. — Confirmatur insuper, ex eo quod conditiones capitis conveniant Christo ut homini respectu Angelorum. Nam primo, praeminet illis ordine dignitatis, ut probat Apostolus Heb. 1. Tanto, inquit, melior Angelis effectus, quanto differentius prae illis nomen haereditavit. Secundo, est illis praestantior et perfectior in bonis spiritualibus, et Deo propinquior: Ad quem enim Angelorum dixit aliquando: Sede a dextris meis? ait Apostolus. Tertio, influit in eos gratiam et gloriam, ut patebit Conclusione sequenti.

Dices 1. Debet esse quaedam conformitas naturae inter caput et membra: sed nulla est inter Christum, et Angelos: ergo, etc. — Distinguo minorem: debet esse conformitas omnimoda, et simplex, nego: secundum quid, concedo. Siquidem Christus, ut homo, cum Angelis saltem generice convenit ratione animae, quae cum sit substantia spiritualis cum Angelis pure spiritualibus saltem generice convenit. Adde quod Christus, ut homo, et Angeli videntur esse eiusdem speciei, saltem moralis, in quantum scilicet habent eamdem speciem charitatis, gratiam sanctificantem, et beatitudinem.

Dices 2. Eorum Christus est caput, quorum est sponsus: sed Christus, ut homo, non est sponsus Angelorum: ergo nec eorum caput. — Respondeo primo, negari posse maiorem, quia strictior desideratur convenientia inter sponsum et sponsam, quam inter caput mysticum et membra. Respondeo secundo, quod licet Christus, ut homo, non ita proprie dicatur caput Angelorum, ac hominum: nihilominus aliquatenus est etiam Angelorum sponsus, ut docet S. Bernardus serm. 27. in Cantica his verbis: Cum haberet sponsam inhaerentem sibi a principio, multitudini Angelorum placuit ei, et de hominibus continuare Ecclesiam, atque uniri illi, quae de caelo est, ut sit sponsa una, et sponsus unus.

Conclusio secunda. — CHRISTUS DOMINUS INFLUIT IN ANGELOS NON SOLUM ILLUMINATIONES, ET BEATITUDINEM ACCIDENTALEM, SED ET GRATIAM SANCTIFICANTEM, ET GLORIAM ESSENTIALEM.

Haec colligitur, et probatur iisdem auctoritatibus SS. Patrum, quibus firmata fuit prima Conclusio: Primum partem luculenter explicat S. Dionysius lib. De caelesti hierarchia, cap. 7. ubi docet Angelos a Iesu tamquam supremo Antistite instrui, et arcana mysteria perdoceri:

Inferiores, inquit, substantiarum caelestium ordines ab sublimioribus, et consentanea ratio postulat, deificarum operationum scientius perdoceri: quae autem supra omnes eminent, ab ipsa principe deitate, quantum fas est, illustrationibus initiari. Etenim nonnullas illarum referunt a prioribus discentes, Dominum illum esse caelestium virtutum, et legem gloriae, qui, ut hominem decebat, in coelum assumptus est; alias vero Iesum ipsum percontantes, et divinae pro nobis operationis scientiam discere cupientes, quas ipsemet Iesus per se, multo interposito, sacris nominibus imbuit, et primaria communicatione benignae suae in homines efficientiae notitiam impertit.

Christus itaque primos Angelos per se docet, iisque sanctiorum mysteriorum arcana patefacit, non solum qua Deus est, sed etiam ut est homo: igitur revera in Angelos habet influxum.

Eamdem veritatem probat Alensis noster supra laudato, dicens Angelos recipere a Christo cognitionem veritatis, et honorem, et dulcedinem, et iucunditatem.

Cognitionem veritatis, quia erudiuntur ab ipso; imo per Ecclesiam etiam, quae est corpus eius, innotuit eis mysterium Incarnationis, nec erubescunt erudiri per ipsam: unde Apostolus: Ut innotescat principibus, et potestatibus in coelestibus per Ecclesiam multiformis gratia Dei secundum praefinitionem saeculorum, quam fecit in Christo Iesu Domino nostro. Item, sicut dicit ibi Glossa: innotescat per Ecclesiam, quae dona Dei recipit; idest, per Apostolos in Ecclesia praedicantes principibus et potestatibus, idest, diversis ordinibus Angelorum, qui sunt in coelestibus, idest, in caelo, ubi et nos erimus. Dicit namque beatus Hieronymus, Angelicas dignitates supramemoratum mysterium ad plenum non intellexisse, donec completa est passio Christi, et Apostolorum praedicatio per gentes dilatata. — Item accipiunt honorem, qui attenditur quantum ad reparationem, seu restaurationem ruinae Angelicae: non enim parum erat eis detractum; per Incarnationem, et Passionem fit reparatio, seu restauratio ruina Angelicae per homines, implentes numerum ipsorum Angelorum, secundum quod habetur: Iudicabit in nationibus, implebit ruinas, etc. Benedictus Deus, et Pater Domini nostri Iesu Christi, etc. Qui proposuit in eo dispensationem plenitudinis temporum, instaurare omnia in Christo, quae in caelo, et quae in terra sunt in ipso, etc. Glossa dicit: proposuit instaurare, idest, ad primum statum reducere omnia per peccatum destructa; Angelos, et homines: quia per hominis restitutionem ruina Angelorum reparatur, instaurantur quae in caelis sunt, scilicet quod cecidit in Angelis, restauratur in hominibus. — Item recipiunt dulcedinem, et iucunditatem ab ipsa humanitate Christi: habent enim magnam iucunditatem et dulcedinem in contemplatione divinitatis, sed cum vident divinitatem in humanitate, eis alius modus est dulcedinis. Propter quod dicit Petrus: in quem desiderant Angeli conspicere. Et hac ratione dicitur: colles fluent lacte, et melle. Colles Angeli sunt, qui ante incarnationem fluebant mel in dulcedine contempla> tionis divinitatis in se: sed ex eius incarnatione fluunt dulcedine contemplationis divinitatis in humanitatem, quae signatur per lac.

Eadem veritas constat de beatitudine accidentali; nam omnes Angeli ex Apostolo ad Heb. 1. sunt administratorii spiritus in ministerium missi propter eos, qui haereditatem capiunt salutis; nam omnis hominum salus est a Christo Domino, atque hinc gaudia habent Angeli de salute hominum, iuxta illud Lucae 15. Gaudium erit Angelis Dei super uno peccatore poenitentiam agente; quae gaudia cum pertineant ad accidentalem gloriam eorum, sequitur quod Christus influit in illos gloriam accidentalem.

Eamdem veritatem probat Seraphicus Doctor art. 2. qu. 3. ubi ut ostendat Christum revera habere influxum capitis tam in Angelos, quam in homines, sive in eos, qui praecesserunt suam incarnationem, sive in eos, qui illam secuti sunt, idque secundum magis et minus; prius notat quod

sensus in spiritualibus attenditur quantum ad cognitionem; motus vero quantum ad affectionem et dilectionem, quae est pondus inclinans unumquemque spiritum, et trahens ad locum sibi debitum: influere ergo motum et sensum, est causare in nobis fidem et dilectionem, sive fidem operantem per dilectionem, sive cognitionem et amorem.

Attendendum autem, quod cognitio et dilectio est in triplici differentia: quaedam, quae respicit statum meriti, et haec dicitur gratuita: quaedam vero, in qua consistit substantia praemii, et haec dicitur gloriosa: quaedam, quae est utrique annexa, quae nec est differentia meriti nec praemii, sed bene esse. Secundum hanc triplicem differentiam cognitionis et dilectionis, est dicere, quod gratia capitis influat in membra; gratia increata effective, sed gratia creata meritorie et dispositive: nam propter meritum Passionis Christi promissum Patribus praecedentibus dedit Deus gratiam reconciliationis: et propter exhibitum dat nobis gratiam reconciliationis abundantius: in qua quidem gratia est sensus cognitionis, et motus affectionis: et rursus propter illam Passionem aperta est ianua, ut omnibus membris Christi detur dilectio et cognitio gloriosa, in quibus consistit perfectio motus et sensus. Ex eodem Angelis mysteria multa revelantur, ut gaudia multa referant de restauratione sua, quae invenitur facta per Christum; et ideo etiam ipsi accipiant motum et sensum.

Probatur etiam tertia pars, nempe quod Christus influat in Angelos gratiam sanctificantem, et gloriam essentialem; quia membrum ut membrum debet constitui per formam intrinsecam et essentialem corporis, cuius est membrum, et quae corpori et singulis eius membris det esse, et non tantum per accidentalem et extrinsecam: sed essentialis forma Ecclesiae triumphantis non est sola illuminatio, vel gloria accidentalis, sed gratia sanctificans et gloria essentialis, quia Deus posset alicui extra Ecclesiam triumphantem, imo etiam militanti conferre eiusmodi illuminationes: ergo Angeli non solum constituuntur membra Ecclesiae triumphantis per illuminationes accidentales, sed per influxum gratiae sanctificantis.

Quaeres. Cum prius sit Angelos, et homines uniri Christo capiti, quam ab illo accipere influxum, sicut prius est surculum inseri arboriquam ab illo accipere influxum acceptitium, per quem rami atque folia accipiant?

Respondeo. Angelos fuisse Christo tanquam capiti prius unitos per actus illos fidei et amoris, quibus sese ad iustificantem gratiam disposuerunt, et per ipsosmet habitus fidei et gratiae; homines vero per sacramenta in re vel in voto sumpta. Nec obstat, quod bonum istud supernaturale, quo Angeli et homines antecedenter uniuntur Christo ad recipiendum eius influxum, sit etiam ex Christi merito; verum officium est capitis, quo in membra iam sibi inserta et unita influit motum spiritualem per gratiam, et alia eiusmodi dona. Ratione prioris influxus est generans et Pater: ratione posterioris est caput. — Ex his sequitur Christum esse quoque caput eorum, qui extiterunt in statu innocentiae, ratione scilicet fidei, quam habuerunt, et si diutius in illo perseverassent, continuo habuissent in Christum venturum; cognovit enim per revelationem primus parens mysterium Incarnationis, ut notant Patres in illud Genes. 2. Erunt duo in carne una; quod etiam de Christi matrimonio explicat Apostolus Ephes. 5. Sacramentum hoc magnum est, dico in Christo, et in Ecclesia.

Quaerunt. Ad haec insuper Theologi, an Christus sit caput omnis creaturae?

Respondent. Quod sit ita, praecipue Galatinus lib. 7. De Arcanis Catholicae veritatis, capit. 2. et Apostolus ad Coloss. 1. illud idem confirmat vocans Christum Primogenitum omnis creaturae; non quod in omnes creaturas influat gratiam et gloriam; quippe quorum donorum non omnis creatura est capax, sed vel ratione imperii et dominationis, iuxta illud Psalmistae: Omnia subiecisti sub pedibus eius, etc.; quo sensu S. Hieronymus in cap. 1. ad Ephes. docet Christum etiam esse caput daemonum, quia est illorum victor et Dominus; vel quia omnis creatura per Incarnationem Christi recepit quamdam dignitatem; vel quia creaturis omnibus Christus utitur ad bonorum salutem; vel quia post iudicium omnis creatura renovabitur, iuxta illud Roman. 8. Expectatio creaturae revelationem filiorum Dei expectat. Quare Theodoretus in illud ad Hebr. 2. Ut pro nobis gustaret mortem, dicit Christi mortem omnibus creaturis emolumentum attulisse.

Quaestio I: Utrum Christus fuerit Rex spiritualis an temporalis

Dignitatem regiam eam diei, qua unus supremus Princeps et Monarcha ius summum habet in rempublicam, et potestatem imperandi, et leges ferendi in iis, quae ad eius gubernationem, administrationem, pacem, et tranquillitatem spectant. Haec autem duplex distingui potest: temporalis, et spiritualis: quarum prior spectat ad ipsius Reipublicae regimen in iis maxime quae temporalia sunt: posterior vero ea praecipit et statuit quae vel Dei cultum, vel religionis decus, vel animarum salutem concernunt. De hac autem duplici regia potestate et dignitate sermo est in praesenti, utrum Christus Dominus revera fuerit rex spiritualis, vel temporalis. Porro regia dignitas spiritualis quatenus in Christo Domino spectatur, est potestas quaedam et iurisdictio, quam habet in universam Ecclesiam, sive militantem in terris, sive triumphantem in caelis; maxime vero in militantem, secundum quam potestatem et dignitatem Christus Dominus novam quandam rempublicam potuit constituere, nempe Ecclesiam, in ea superiores ordinare, necnon et praescribere media, quibus animae salus et aeterna vita facili negotio possit comparari. Hanc autem potestatem et dignitatem in Christo fuisse nullus Catholicorum dubitat, ut abunde probavimus in Tractatu De legibus, ostendendo Christum varias leges Evangelicas statuisse, necnon et diversos in Ecclesia ordinum instituisse gradus, ac plurima media ad hominum salutem operandum efficacissima: nihilominus quoniam hanc adversus manifestam veritatem plurimi huius temporis haeretici reclamant, maxime vero Sociniani, idcirco non erit inutile hanc veritatem in praesenti Quaestione demonstrare.

Notandum 2. Duobus modis intelligi posse Christum fuisse Regem temporalem, scilicet vel ratione Divinitatis, vel ratione humanitatis. Quod de facto fuerit priori titulo, nemo dubitat; Deus enim est Rex, et Dominus omnium. Controvertitur itaque, an fuerit Rex spiritualis ratione humanitatis. Insuper eum fuisse Regem hoc posteriori titulo intelligi potest adhuc dupliciter, videlicet vel de facto, vel de iure. Quod non fuerit de facto constat, quia temporibus vitae eius alii Reges fuerunt in Ierusalem, licet forte non iure. Adde quod cum vellent illum constituere Regem turba, fugit in solitudinem. Restat itaque difficultas, an iure fuerit Rex temporalis ratione humanitatis. Denique, fuisse Regem temporalem iure, intelligi posset tripliciter: nimirum vel iure successionis, vel iure electionis, vel iure unionis cum Verbo Domino. Et primo quidem, quod non fuerit Rex temporalis iure electionis patet, quia sic numquam electus est, imo repudiatus a Iudaeis dicentibus Pilato: Non habemus regem nisi Caesarem. Restat igitur dubitatio, an fuerit Rex temporalis vel iure successionis, vel ratione unionis cum Verbo.

Notandum 3. Quod attinet ad regnum temporale et regimen omnino politicum Christi, maximam esse, ut diximus, apud aliquos Catholicos Doctores controversiam: aliqui enim, ut Marsilius Patavinus, et Ioannes de Ianduno, dixerunt, Christum non solum non habuisse ius Regis super alios Reges et Principes huius mundi, sed etiam illis iure subditum fuisse, et tributa iure debita persolvisse, non sponte, sed necessitate et obligatione legis constrictum: hanc tamen sententiam merito, ut haereticam damnavit Ioannes XXII in quadam extravagante, ut refert Cardinalis Turrecremata in lib. quarto Summae 2. par. cap. 37. Est enim aperte contra illud Matt. 17. cum a Christo exigeretur tributum, ipse rogavit Petrum, et dixit:

Reges terrae, a quibus accipiunt tributum, vel censum? a filiis suis, an ab alienis? Respondit autem Petrus: Ab alienis: dixit illi Iesus: ergo liberi sunt filii. Ut autem non scandalizemus eos, vade ad mare, et mitte hamum, et eum piscem, qui primus ascenderit, tolle; et aperto ore eius, invenies staterem illum, etc.

Hoc autem Christus Dominus praestitit, ut ostenderet se liberum esse a tributorum exactione; propter scandalum autem voluisse persolvere. — Sunt etiam qui cum Armacano lib. 4. Quaestionum Armenorum, cap. 16. et Abulensi in cap. 21. Matth. qu. 30. explicantes illud, Ecce Rex tuus, etc. concedunt Christo peculiare ius regni in Iudaeam ratione successionis et haereditatis; non tamen habuisse idem ius in alios Reges, et caetera regna. Tertio, sunt qui docent cum S. Antonino 3. p. titulo 3. cap. 2. Almaino in Tractatu De Potestate Ecclesiae, et plurimis aliis non inferioris nominis Theologis, Christum vere habuisse ius Regis et Imperatoris temporalis super alios omnes Reges; quamvis eo noluerit uti temporaliter, sed solum spiritualiter. Quarta denique sententia est, Christum non solum non regnasse in regno temporali; sed etiam non habuisse ullum ius regni temporalis, nec in Iudaeam, nec in regna universi, aut in aliquod eorum; sed regnum ipsius, et ius regnandi solum fuisse spirituale; quo iure in toto universo poterat et iura, et leges statuere, prout expedire iudicabat ad finem spiritualem in salutem animarum; quam sententiam, utpote probabiliorem cum caeteris amplectemur.

Conclusio prima. — CHRISTUS DOMINUS, QUA HOMO, REVERA FUIT REX SPIRITUALIS, ET UT SIC HABUIT POTESTATEM EXCELLENTIAE IN UNIVERSAM ECCLESIAM, QUA POTUIT CONDERE LEGES. Haec Conclusio tribus partibus constat: quarum Prima, et secunda probantur illis omnibus Scripturae textibus, quibus adorandus ille Salvator Rex pronunciatur et affirmatur; maxime vero Psal. 2. in quo Psalmista in Christi persona dicit: Ego autem constitutus sum Rex ab eo super Sion montem sanctum eius. Et ut constet tale regnum esse spirituale, subdit: Praedicans praeceptum eius. Et intra: Postula a me, et dabo tibi Gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae, Reges eos in virga ferrea. Et statim explicat hoc regnum spirituale esse, dicens: Servite Domino in timore, et exultate ei cum tremore: apprehendite disciplinam, ne quando irascatur Dominus. Et Isaiae 9. Factus est principatus super humerum eius, et vocabitur nomen eius Admirabilis, Consiliarius, Deus fortis, Pater futuri saeculi. Princeps pacis: multiplicabitur eius imperium, et pacis non erit finis: super solium David, et super regnum eius sedebit, ut confirmet illud, et corroboret in iudicio, et in iustitia. Quibus ultimis verbis regnum hoc spirituale fore declaravit, ut sacri Expositores adnotaverunt. Et Ezech. 21. est optimum de eodem regno testimonium ab illis verbis: Aufer mitram, tolle coronam, etc. usque ad illud, donec veniret cuius est iudicium, et tradam ei. Et cap. 34. Suscitabo super eas Pastorem unum, qui pascet eas, servum meum David, ipse pascet eas, et ipse erit in pastorem: ego autem Dominus ero eis in Deum, et servus David princeps in medio eorum. Quibus verbis significat Christum ideo Regem esse, quia Sacerdos et animarum Pastor est: quod utique luculenter docet S. Augustinus in Psalm. 149. Filius Dei, qui fecit nos, ait, factus est inter nos, et Rex noster regit nos, quia Creator noster fecit nos. Ipse est tamen per quem facti sumus, qui est per quem nos regimur: et ideo Christiani, quia ille Christus, Christus a chrismate dictus est, idest, ab unctione: Reges autem ungebantur, et Sacerdotes. Ille vero unctus est et rex, et sacerdos. Ille pugnavit pro nobis. Sacerdotium obtulit se pro nobis. Facundus item Hermianensis lib. 12. cap. 3. Christi solius esse dicit regnum cum sacerdotio simul habere:

Quoniam etsi quidam Reges in eius venturi figuram sacerdotio functi sunt, tamen cum manifesta lux iret in mundo, umbras removens futurorum, nulli alteri dedit, quod sibi singulare reservavit, sed in diversos dona sua distribuens, sicque propria sacerdotii legibus interdixit.

— Hoc tandem regnum spirituale agnovit latro, quando in cruce pendens dixit, Luca 23. Memento mei, Domine, cum veneris in regnum tuum: non enim temporale commodum, sed regnum spiritale exoptat: et ideo dixit Christus Ioan. 18. Pilato: Regnum meum non est de hoc mundo. Quem locum S. Augustinus, tractatu 115. in Ioan. sic expendit:

Audite ergo Iudaei et gentes: audi circumcisio, audi praeputium: audite omnia regna terrena: Non impedio dominationem vestram in hoc mundo: regnum meum non est de hoc mundo. Nolite metuere metu vanissimo, quo Herodes ille maior cum Christus natus nuntiaretur, expavit: et tot infantes, ut ad eum mors perveniret, occidit: timendo magis, quam irascendo crudelior. Regnum, inquit, meum non est de hoc mundo. Venite credendo, et nolite servire metuendo.

Et subinde locum illum secundi Psalmi, in quo post resurrectionem constitutum se Regem, ait Christus: Ego autem constitutus sum Rex ab eo super Sion montem sanctum eius, enarrat sic: Sed Sion ille, et mons ille non est de hoc mundo, quod est enim eius regnum nisi credentes in eum? — Caeterum haec spiritualis regia dignitas in multis praecellit temporali: Primo quidem in fine, qui supernaturalis et caelestis est. Secundo, in amplitudine, quia est in caelum et terram. Tertio, in duratione, quia est aeterna. Tandem, quia non tantum ad corpora, sed et ad animas directe extenditur: dico directe, quia temporalis regum potestas ad animas indirecte extenditur; possunt enim condere leges obligantes sub poena peccati, ut docuimus in Tractatu De legibus.

Probatur tertia pars, nempe quod illa potestate potuerit Christus condere leges, imo de facto condiderit. Probatur, inquam, ex illo Isaiae 33. Dominus rex noster, Dominus Legifer noster. Item ex illo Ieremiae 31. Dabo legem meam in cordibus eorum; quae lex Matthaei 11. dicitur iugum suave, ut exponit S. Cyrillus lib. 2. ad reginas, et Ioan. 13. constat Christum condidisse legem, cum dixit: Mandatum novum do vobis: ratio autem est, quia cum habuerit potestatem instituendi Rempublicam aliquam novam, recte debuit habere potestatem condendi leges, quibus illa gubernaretur.

Dices. Ex Ioann. 1. Lex per Moysen data est; gratia autem et veritas per Christum facta est: ergo quemadmodum Moyses ita dedit legem, ut gratiam et veritatem non contulerit, similiter ita Christus dedit gratiam et veritatem, ut legem non condiderit. — Respondeo, hunc non esse sensum verborum illorum, sed ibi unumquodque denominari ab eo, quod est ⟦…⟧ fuit condere legem, praecipuum veritatem. Ex quo tamen non sequitur, quin etiam leges aliquas condiderit. Adde quod, inquit S. Aug. lib. De Spiritu et littera, lex Moysis iubebat et non iuvabat; lex autem Christi iubet et iuvat; imo plus iuvat, quam iubeat, quia si qua praesepta nobis imposuit, non ad onerandum, sed ad sublevandum praescripsit, ut constat ex praesepto de recipiendis sacramentis: omnia enim sacramenta nobis conferunt gratiam, et magis sunt in subsidium, quam in gravamen aliquod, ut docte et eleganter prosequitur S. Augustinus toto libro De Spiritu et littera.

Conclusio secunda. — CHRISTUS QUA HOMO NON FUIT REX TEMPORALIS IUDAEORUM IURE SUCCESSIONIS.

Probatur primo: Si aliquod ius haereditarium Christus habuisset ad regnum, maxime quia erat oriundus ex semine David: at haec ratio nulla est; tum quia non omnes ex Davide oriundi habebant ius ad regnum, sed tantum maiores natu; idque in linea recta per Salomonem: non constat autem Christum esse filium David per lineam Salomonis, nec ex parte matris, quia incertum est an beata Virgo fuerit oriunda ex Davide per lineam Salomonis, aut per Natham: nec ex parte patris putativi, nempe S. Iosephi, quippe eius genealogiam diversimode texuerunt S. Lucas procedendo ad Davidem per Natham; S. vero Matthaeus descendendo a Davide per Salomonem. Adde quod incertum fuerit an S. Ioseph tunc fuerit primogenitus, et caput totius familiae Davidis. Insuper, Christus dumtaxat erat filius putativus, aut saltem adoptivus S. Iosephi, ad quem propterea non poterat devolvi ius regium in praeiudicium eorum, qui erant primogeniti.

Secundo: Iam pridem ex familia Davidis translata fuerat regia dignitas et potestas. Enimvero post captivitatem Babylonicae, Iudaico populo praefuerunt Sacerdotes ex Machabaeorum genere ad Christum usque: ergo quantumvis Christus ex parte matris esset revera de familia Davidis, non propterea censeretur habere ius ad regiam dignitatem, qua iam ad aliam familiam fuerat deportata.

Obiicies. Varios Scripturae textus, quibus significari videtur Christum Dominum fuisse revera Regem iure successionis, seu quoniam erat filius Davidis. Sic Isaiae 9. Super solium David, et super regnum eius sedebit. Et Ier. 23. Suscitabo David germen iustum, et regnabit Rex. Et Luca 1. Dabit illi Dominus sedem David patris eius, etc. Unde, Ioann. 12. populus Hebraeorum obviam procedentes Christo clamabant: Hosanna, Benedictus, qui venit in nomine Domini, Rex Israel: igitur Christus revera ab Israelitis agnitus et salutatus fuit ut Rex: sed fuit Rex nec per electionem nec per usurpationem: ergo salutatus fuit Rex ab Israelitis iure successionis. — Respondeo, omnes illas auctoritates intelligi de regno spiritali, non vero de temporali, ut explicant SS. Patres, maxime vero Cyrillus lib. 12. in Ioan. cap. 10. ubi ait:

Christus Pilato respondens regem se esse non negat: mentiri enim non poterat: sed regno Caesaris non esse hostem ostendit, quia principatus suus mundanus non est, sed caeli et terrae, caeterarumque rerum omnium: quibus ultimis verbis ostendit Cyrillus maiestatem regni spiritualis Christi, cui omnia subiecta sunt.

Obiicies 2. Alios Scripturae textus, quibus significatur Christum esse Regem totius universitatis. Sic Apoc. 1. Christus dicitur Princeps Regum terrae. Et cap. 19. habere dicitur in femore suo scriptum: Rex Regum, et Dominus dominantium: similiter ab Heb. 2. S. Paulus Christo Domino attribuit illud Psal. 8. Omnia subiecisti sub pedibus eius. Et Matth. ultimo ipsemet Christus testatur: Data est mihi potestas in caelo, et in terra: igitur habet etiam potestatem temporalem in omnia regna. — Nego consequentiam, et ad antecedens dico Christum non vocari Principem et Regem Regum ratione potestatis temporalis, sed spiritualis: nec omnia ipsi esse subiecta secundum illud dominium temporale; quia Christus neque regnavit unquam in aliquo regno terrestri, neque regnaturus est hoc modo. Adde quod plurimae nationes nihil unquam de Christo audierunt; ergo ista omnia recte non possunt intelligi nisi de regno spiritali: quod maxime constat ex eo, quod Apostolus utatur pulchra antithesi inter Christum, et purum hominem; nam homini in sui creatione Deus subiecit hunc orbem terrestrem, et omnia animalia, quae in eo erant; nunc autem post peccatum hanc plenam in omnia potestatem amisit, nec illi omnia manserunt subiecta, propter peccatum: Christus autem ita praefectus fuit toti Ecclesiae, quae est saeculum futuri et spirituale, ut pro omnibus nullo excepto mortuus fuerit, et ita merito mortis suae sibi subiecerit omnes, quotquot sunt in futuro saeculo.

Obiicies 3. Quosdam SS. Patres, quorum aliqui docent Christum fuisse Regem iure haereditario successionis: sic S. Athanasius, sermone

De Deipara, explicans illud Psalm. 109. Dixit Dominus Domino meo, ait: Accepit autem his verbis thronum David corporaliter ex ratione prosapiae, qua David illi Pater fuit. Cui etiam consentit S. Epiphanius, ut diximus in Sectionis praeludio. Alii vero absolute pronuntiant Christum esse Regem huius mundi: sic sanctus Augustinus, in tractatu 116. in Ioan. Gregorius in Homilia 8. in Evangelia, et Hilarius in Psalm. 2. exponens illa verba: Ego autem constitutus sum rex, ubi plurimis Scripturae textibus confirmat revera Christum regem fuisse. — Respondeo ad primi generis auctoritates, SS. Patres nihil aliud velle, quam quod perseveravit regnum David usque ad Christum, non quidem per Reges, sed per Sacerdotes, et iudices populi; nato autem Christo translatam fuisse omnem illam regiam et iudiciariam auctoritatem in ipsum, non quod ius temporalis regni in eo fuerit devolutum, sed quia extinctum fuit regnum temporale Davidis, et in spirituale, quod Christus habuit, translatum. Cum vero S. Athanasius ait, ratione prosapiae Christum regnum accepisse, non intelligit illud accepisse iure sanguinis et propinquitatis, sed cum esset Christus vere ex stirpe David, dicit accepisse sedem David Patris sui, quia solus fuit, qui ⟦…⟧ colligere liceat eos dumtaxat loqui de Christi regno spirituali, ut constat ex prima Conclusione. Hinc S. Hilarius, cum plurimis Scripturae textibus probasset Christum esse Regem, tandem concludit: Hic ergo Rex super Sion montem sanctum Dei constitutus est, praeseptum Domini annuntians, non super illum utique terrae civitatis montem, comploratae scilicet, et homicidae, et parricidae Ierusalem: sed Ierusalem eius, quae in caelo est: quae plane de regia potestate spiritali sunt intelligenda. Unde S. Augustinus, tractatu 51. in Ioann. expendens illud: Hosanna, benedictus qui venit, ait: Quid Domino regem esse Israel! quid magnum fuit Regi saeculorum regem fieri hominum? Non enim Rex Israel Christus ad exigendum tributum, vel exercitum ferro armandum, hostes visibiliter debellandum: sed Rex Israel, quod mentes regat, quod in aeternum consulat, quod in regnum caelorum credentes, sperantes, amantesque perducat.

Obiicies 4. Melchisedech id prae illis Sacerdotibus peculiare habuit, quod cum simul esset Rex et Sacerdos, figuram gessit Salvatoris nostri, ut docet Apostolus ad Hebr. 3. et 7: sed dignitas sacerdotalis, quae pure spiritalis erat in Melchisedech, erat distincta a dignitate regia, qua erat temporalis: ergo pariter haec utraque dignitas et auctoritas in Christo debuit esse distincta; et subinde Christus non solum habet regiam dignitatem spiritualem, sed etiam temporalem. — Respondeo ad maiorem, Melchisedech per suum sacerdotium, et regnum in eo adumbrasse auctoritatem Christi sacerdotalem et regiam, quod Melchisedech praeter sacerdotium erat adhuc Rex Salem, hoc est Rex pacis, seu iustitiae; unde eatenus per suum regnum figurabat regnum Christi, quod Christus etiam, quatenus rex spiritalis, erat futurus Rex pacis, et iustitiae. Unde licet solum Christus fuerit Rex spiritalis regni, nihilominus illius regiam auctoritatem et dignitatem perfecte Melchisedech adumbrat. — Inde tamen non est intelligendum, quod regia et sacerdotalis dignitas in Christo eadem fuerit secundum omnimodam convenientiam. Utramque enim S. Augustinus lib. 83. quaestionum qu. 61. distinguit; non quidem re, sed sola ratione ex diversis generibus et officiis; nam ait:

Rex noster est Iesus Christus, qui nobis, et pugnandi, et vincendi praebuit exemplum, in carne nostra mortali, peccata nostra suscipiens, tentationibus inimici, neque ille tenebrosis neque terribilibus cedens, postremo exuens se carne principatus, et potestates expolians fiducialiter, et triumphans eas in semetipso.

Et paulo interius: Eodem ipso duce in Ierusalem caelestem, tamquam in terram promissionis introduci nos posse praesumimus, et in aeternum ibi regnante ipso, et custodiente servari. Quibus verbis ostendit regiam Christi dignitatem in eo a Melchisedech adumbratam, quod Christus fuerit pariter Rex Salem, Rex pacis, et iustitiae: paulo vero post, sacerdotalem dignitatem ita explicat: Ipse est etiam, inquit, sacerdos noster in aeternum secundum ordinem Melchisedech, qui seipsum obtulit in holocaustum, et eius sacrificii similitudinem celebrandam in suae Passionis memoriam commendavit. — Recte igitur Christi dignitas regia distinguitur a sacerdotali, in eo quod ipsius, ut sacerdotis, munus fuerit, ut Deo offerret sacrificium pro nobis; dignitas vero Regis spiritualis, ut salvare nos possit, et efficere, ut cum ipso in caelis regnare possimus, cognoscemus. Adde quod Christus, quatenus Rex spiritualis, habuerit ius leges ferendi, sacramenta instituendi; quod pariter iudicaturus orbem terrae in aequitate, et bonis praemia, et malis supplicia sit assignaturus.

Ex his collige, Christum Dominum, quatenus hominem, non habuisse ius regium ratione unionis hypostaticae, ut contendit Vasquez, exinde enim sequeretur, quod illud dumtaxat habuisset ius ratione Divinitatis, cui humanitas erat coniuncta, et sic revera non censeretur Rex, qua homo, sed dumtaxat qua Deus; quod certe negatur ab omnibus Theologis, utpote ipsi Scripturae sacrae aperte repugnans, subinde consequens est, quod sortitus fuerit regiam illam dignitatem iure donationis, et institutionis, qua Pater aeternus ipsum constituit Regem super universum orbem; ut ius haberet rempublicam spiritualem instituendi, regendi, et dirigendi in iis, quae spectant ad Dei cultum, et animarum salutem, iuxta illud Psalmi 2. Ego autem constitutus sum Rex ab eo. Et intra: Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae: reges eos, etc.

Quaestio I: Utrum et quomodo iudiciaria dignitas Christo tribuatur

Ad probum, rectumque iudicem instituendum, varias, sed maxime quatuor conditiones desiderari: Primo quidem summa pietas et religio, ne forte illud Apostoli ipsi in probrum vertatur: Inexcusabilis es, o homo omnis, qui iudicas: in quo enim iudicas alterum, teipsum condemnas; eadem enim agis, quae iudicas: unde sacrum quoddam ac veluti sacerdotale munus exercet incorruptus iudex, ut praeclare observat Theodoricus, apud Cassiodorum, lib. 1. variar. c. 12. Esto innocentiae templum, ait iudicem alloquens, temperantiae sacrarium, ara iustitiae. Absit a iudiciariis mentibus aliquid profanum: ut principi sub quodam sacerdotio serviatur. Unde merito Probus praefectus cum Ambrosium ad regendam Liguriam, Aemiliamque Provincias delegaret, ei dixit: Vade, age, non ut iudex, sed ut Episcopus. — Secunda conditio ad perfectum, probumque iudicem instituendum, est quod sit expers ab omni animi perturbatione; nam, ut egregie disputat Philo lib. De Iudice:

Quemadmodum vis ignis quaecumque attigerit calefaciens, calida primum ipsa per sese, ac suapte natura constituta est; et contra, vis nivis, eo ipso quod frigida est, aliam perfrigerat; sic oportet iudicem plenum esse iustitiae, ut adeuntes ad se, is, quae sunt iusta, respergat, ac velut ex fonte dulcis aquae potabilis rivus affluat iis, qui sitientes sunt aequitatis.

Unde iudex non debet habere animum passionum ac cupiditatum coeno deturpatum ac turbatum; sed instar aquae vividae, ac iugiter et suaviter scaturientis limpidum, quietum, et tranquillum. — Tertia conditio est, quod accuratam, perspectamque habeat notitiam illius rei, de qua sententiam dicturus est. Unde Albinus Flaccus lib. De Virtutibus et vitiis, cap. 20. praeclare monuit: Nemo Principum stultos, vel improbos iudices ponere debet, nam stultus per ignorantiam ignorat iustitiam: improbus autem per cupiditatem subvertit ipsam, quam didicit, veritatem. Quocirca divine monebat Christus Salvator Ioan. 7. Nolite iudicare secundum faciem: sed iustum iudicium iudicate. — Quarta denique conditio est eximia animi fortitudo, et ab omni formidinis ac cupiditatis vitio mens libera. Hinc hominem iudiciariam dignitatem ambientem monebat Ecclesiasticus c. 7. Noli quaerere fieri iudex, nisi valeas virtute irrumpere iniquitates, ne forte extimescas faciem potentis, et ponas scandalum in aequitate tua. Unde mox laudatus Albinus cap. 21. Quatuor modis, inquit, iustitia in iudiciis subvertitur; timore, cupiditate, odio, amore. Timore, dum metu potestatis alicuius veritatem iudicare quislibet parcit. Cupiditate, dum praemio muneris alicuius corrumpitur iudex. Odio, dum cuiuslibet inimicitiae causa nocere alteri desiderat. Amore, dum amicos, vel propinquos contra iustitiam defendit potentior.

His ita praemissis, duo sunt hic determinanda: Primum, an hae omnes quatuor aequissimi et absolutissimi iudicii conditiones Christo competant. Secundum, an iudiciaria potestas ipsi conveniat, qua Deus, vel qua homo.

Conclusio prima. — CHRISTO CONVENIT IUDICIARIA DIGNITAS.

Haec est de fide aperte determinata in Scriptura sacra plurimis testimoniis tam Veteris, quam Novi Testamenti. Veteris quidem, nam venturus Messias praedicitur non solum Rex, sed etiam iudex futurus, ut dictum est in praeludio Sectionis, et insuper constat ex illo celebri Ieremiae vaticinio cap. 23. Suscitabo David germen iustum, et regnabit rex, et sapiens erit, et faciet iudicium et iustitiam in terra: unde Psal. 71. praedicitur Christi Domini accurata in iure dicendo iustitia, his verbis: Iudicare populum in iustitia, et pauperes tuos in iudicio. Et Psal. 97. Iudicabit orbem terrarum in iustitia, et populos in aequitate. At longe perspicacius haec iudiciaria Christi dignitas apparet ex Novo Testamento, maxime Matth. 25. et Luca 13. ubi Christus ipse aperte declarat pompam, apparatum, ac formam ultimi et generalis iudicii, cui praesse debet. Hinc Ioan. 5. aiebat ipsemet adorandus Salvator: Neque enim Pater iudicat quemquam, sed omne iudicium dedit Filio. Et in Actis cap. 10. S. Petrus pronuntiat, quod Christus constitutus est a Deo iudex vivorum, et mortuorum.

Probatur insuper haec veritas eo quod omnia quae in iudice sunt optanda, Christus Dominus excellentissime continet: hic est enim, qui peccatum non fecit, nec dolus inventus est in ore eius: et subinde probitate summa, et eximia sanctitate fulget: unde merito Clemens Alexandrinus l. Pedagog. c. 2. Solum Dei Filius iudex est, quod neque peccare potest, et ab humanis animi perturbationibus penitus est liber. Hic est, quem nihil latet, Deus enim est, cuius oculi lucidiores sunt super solem. Unde sanctus Ambrosius lib. De Interpellatione c. 2. Qui se existimat ab eo, qui omnia videt non videri, et tenebris credit commissa sua posse celare, umbram praetendit: sed frustra latere se credit cum oculus Domini, lucidior sole, occulta omnia deprehendat, tenebrosa illuminet, et intimi cordis penetret conscientiam: atque in alta, et profunda descendat: hic est tandem, de quo Isaias vaticinatur cap. 11. Non secundum visionem oculorum iudicabit, neque secundum auditum aurium arguet: sed iudicabit in iustitia pauperes, et arguet in aequitate pro mansuetis terrae. Quapropter Pater aeternus per eumdem Isai. cap. 42. De Incarnato Filio pronuntians, ait: Dedi spiritum meum super eum, iudicium Gentibus proferet. Non clamabit, neque accipiet personam, neque audietur foris vox eius. Calamum quassatum non conteret, et linum fumigans non extinguet, in veritate educet iudicium.*

Quibus omnibus constantissimum est iudiciariam dignitatem Christo Domino convenire; an autem haec ei attribuantur, ut homo est, an ut est Deus, iam est determinandum.

Conclusio secunda. — CHRISTO DOMINO IUDICIARIA DIGNITAS ET POTESTAS CONVENIT PRINCIPALITER QUA DEUS EST: MINUS VERO PRINCIPALITER QUA HOMO.

Doctor in 4. d. 48. q. 1. n. 7. Quod iudicare debeat principaliter quatenus Deus, probat Doctor ex eo, quod iudicium principale est perfecta et prima determinatio eius, quod est reddendum alicui secundum merita; quae perfecta determinatio includit completum dictamen intellectus, quod hoc sit reddendum, et completam determinationem voluntatis per velle efficax, sufficiens ex se ad executionem illius determinati: sed Christus, secundum naturam humanam, non potest habere tale velle respectu primi obiecti ipsi iudicato, quia non potest habere imperium principale efficax coniungendi aliquam animam obiecto beatifico, quia secundum S. Augustinum lib. De Videndo Deo: In eius potestate est videri: si vult videtur, etc.

— Confirmat: Si Christus, qua homo, iudicare posset principaliter, maxime quia ut Redemptor habet dominium super homines, et etiam quia illos, ut Redemptor, admittit ad regnum: sed haec duplex ratio non convincit. Non quidem prima, quia, inquit, per actum redemptionis non meruit principale dominium respectu hominis. Probatur: nam in quantum Redemptor habuit rationem causae meritioriae pro nobis: causa autem, quae tantum est meritoria, non potest esse principalis; non enim causat, nisi ab aliqua causa principaliori acceptetur, quae propter istud acceptum principaliter causat: ergo esto, quod Trinitati propter redemptionem teneremur, tamquam Domino supremo novo quodam iure, ultra ius dominii, quod habet ex creatione (quod verum esset, si tantum bonum esset nobis redemptio, ut accepta a Trinitate, quantum creatio): adhuc non sequitur, quod Christo secundum naturam humanam ratione Redemptoris obligamur, ut supremo Domino. Non etiam secunda, quia, inquit Doctor, Christus beatos in regnum caelorum non inducit ut principalis inducens, sed tantum ut causa meritoria.

Unde veterum Theologorum aliqui iudicem fore dixerunt Christum, non qua homo est, sed qua Deus, ut Cyrillus in Epistola ad Valerianum: Deus, inquit, Verbum homo factus, et inter viros numeratus, nempe ita nobiscum appellatus: nihilominus iudex erit quatenus Deus, et Dominus, et unus Filius, in qua inest etiam tum Deus, et Pater. Hinc lib. 2. in Ioan. c. 1. probat Christum esse Deum, ex eo quod nulli alteri cum Deo conveniat orbem terrarum iudicare: ac postea Deum Patrem dicit iudicandi functionem exercere per Filium: Etenim, inquit, cum in seipso habeat hoc, ut omnia possit creare, per filium creat, tamquam per virtutem, vimque suam: sic habens, ut iudicare possit efficiet hoc per filium, tanquam per iustitiam propriam: quemadmodum si dicatur ignis efficientiae, quae ex ipso secundum naturam est, concedere uti comburat. Quod utique verum est, si principalem ac auctoritativam iudicandi potestatem spectes.

Secunda pars etiam constat, nempe quod Christus, qua homo, habeat potestatem sibi divinitus commissam iudicandi:

Nam voluntas Christi, inquit Doctor n. 9. determinat subauthentice sive commissarie tali commissione, quod licet illa voluntas non imperet principaliter, sicut nec principaliter dominatur; tamen bene imperat sicut habens imperium respectu imperati: sed commissarie imperat, quia imperat, ut habens imperium subordinatum supremo Dei dominio, et adhuc sic imperat, quod imperium eius efficaciam completam habet ab eadem persona.

Inde concludit, quod si aliam auctoritatem iudicandi tribuat aliquis animae Christi, videtur blasphemia, attribuendo naturae creatae, quod est proprium Creatori.

Hinc omnes auctoritates Scripturae sacrae, quibus probare videtur Christum ut hominem habere auctoritatem supremam iudicandos vivos et mortuos; ut Ioan. 5. Neque enim Pater iudicat quemquam, sed omne iudicium dedit Filio: et infra: Potestatem dedit ei iudicium facere, quia filius hominis est: et ad Rom. 14. In hoc Christus mortuus est et resurrexit, ut et mortuorum et vivorum dominetur; et Actorum 10. Ipse est, inquit Petrus Apostolus, qui constitutus est a Deo iudex vivorum et mortuorum; et c. 17. S. Paulus apud Areopagitas verba faciens: Eo quod statuit diem, inquit, in quo iudicaturus est orbem in aequitate in viro, in quo statuit, fidem praebens omnibus, suscitans eum a mortuis; hos, inquam, et similes Scripturae textus dicit Doctor intelligendos esse de auctoritate vel potestate iudiciaria, non quidem principali, sed subordinata: tamen eminentissima, quae potest esse sub principali.

Eamdem veritatem simili pene ratione probat Seraphicus Doctor in 4. d. 48. art. 1. qu. 1. ubi cum dixisset ad completam iudiciariam potestatem duo requiri, nempe auctoritatem in sententiando, et potestatem in retribuendo praemium secundum merita, dixissetque hoc utrumque principaliter inesse Deo, subdit:

Haec duo communicavit Deus Trinitas homini Christo, auctoritatem dando et dominium sicut dicitur: Dominum fecit hunc Iesum: potestatem etiam dedit sibi caetera subiiciendo: Data est mihi omnis potestas. Et ideo ipse est, qui constitutus est a Deo iudex vivorum et mortuorum, sicut dicitur. Quoniam ergo potestas iudiciaria respicit illa duo iam dicta, et illa sunt in Deo per naturam, et in Christo homine per gratiam: ideo iudiciaria potestas est Christi secundum Divinitatem per naturam, secundum humanitatem collata per gratiam. Unde secundum utramque naturam habet auctoritatem, sed secundum Divinitatem principalem, et naturalem, secundum humanitatem commissam, unde constitutus est. Cum igitur sit potestas primaria in Deo, sed commissa in homine Christo, latio sententiae debet fieri a Christo homine secundum humanitatem, quia si fieret secundum potestatem primariam, cum secunda nihil det primae, non esset vere iudex secundum humanitatem: sed quando secunda operatur, cum recipiat a prima, ratio iudicandi residet penes utramque; secunda enim recipit a prima. Ideo latio sententiae fiet a Christo secundum humanitatem: sed quia Christus est Deus et homo, sententia eius non erit tamquam iudicis delegati, sed tamquam principalis, et ideo ab eo propter utramque potestatem nullus poterit appellare.

Haec Seraphicus Doctor.

Dices. Christus ipsemet a se ablegat iudiciariam dignitatem et potestatem: ergo non est ipsi peculiariter attribuenda. Patet antecedens ex illo Ioan. 12. ubi Christus ait: Si quis audierit verba mea, et non custodierit, ego non iudico eum: non enim veni ut iudicem mundum, sed ut salvificem mundum: qui spernit me, et non accipit verba mea, habet qui iudicet eum.

Nego consequentiam. Et ad antecedens dico, Christum esse intelligendum, quod in primo suo in mundum adventu, venerit quidem non iudicaturus, sed iudicandus. Unde quamdiu inter mortales vixit, noluit iudicis dignitatem sibi arrogare, ut constat ex Luca cap. 12. ubi cum quidam de turba dixisset ei: Magister, dic fratri meo, ut dividat mecum haereditatem, Christus respondit: Homo, quis me constituit iudicem, aut divisorem super vos? Non autem loquitur de secundo suo adventu ad homines iudicandos in extremo omnium die: de hoc adventu loquitur Matth. 27. et Lucae 13. Tunc intelligendus est, quod non iudicabit, qua Filius Dei tamquam iudex aspectabilis, et in forma sensibili, quam dumtaxat habebit quatenus homo. Sic interpretatur sanctus Augustinus lib. 1. De Trinit. cap. 13. ubi egregie componit omnes Scripturae textus de futuro hominum iudicio, qui videntur invicem pugnare:

Dicimus, inquit, quia secundum id, quod Deus est, iudicat: hoc est, ex potestate divina, non humana: et tamen ipse homo iudicaturus est, sicut Dominus gloriae crucifixus est, etc. Quapropter Filius hominis iudicaturus est, nec tamen ex humana potestate, sed ex ea, qua Filius Dei est. Et rursus: Filius Dei iudicaturus est, nec tamen in ea forma apparens, in qua Deus est aequalis Patri. Itaque utrumque dici potest, et Filius hominis iudicabit, et non filius hominis iudicabit: quia filius hominis iudicabit, ut verum sit, quod ait, Matth. 25. Cum venerit Filius hominis, tunc congregabuntur ante eum omnes Gentes. Et non Filius hominis iudicabit, ut iterum sit, quod ait Ioan. 12. Ego non iudicabo, et Ioan. 5. Ego non quaero gloriam meam, est qui quaerat, et iudicet. Nam secundum illud, quod in iudicio non forma Dei, sed forma Filii hominis apparebit, nec ipse tanquam iudex iudicabit: secundum hoc enim dictum est, Ioan. 5. Pater non iudicat quemquam, sed omne iudicium dedit Filio suo.

Sic pariter in Tractatu 21. in Ioan. hunc locum exponit sic: ut Pater neminem iudicaturus esse dicatur, tamquam iudex aspectabilis, et cum iudiciario apparatu iurisdictionem exercens, ut sunt sessio in tribunali, cognitio causae, reorum citatio, et alia eiusmodi: ac si diceretur, Patrem nemo videbit in iudicio vivorum et mortuorum, sed omnes Filium: quia et filius hominis est, ut possit ab impiis videri; cum Zach. 12. Et videbunt in quem pupugerunt.

Tractatus I: De Incarnatione Verbi Divini

Quaestio I: Quot, et quae fuerint haereticorum erronea dogmata circa incarnati Verbi mysterium

Disputatio I: De Existentia, Natura, et Causis Incarnationis

Articulus I: De Possibilitate, Convenientia, et Complemento seu Peractione Mysterii Incarnationis

§ I: De Possibilitate Incarnationis

Quaestio I: An unio divinae naturae cum humana in unitate personae sit possibilis

Quaestio II: An, et quo lumine cognosci possit et suaderi

§ II: De Convenientia Incarnationis

Quaestio I: An conveniens fuerit Deum incarnari

Quaestio II: An convenientius fuerit naturam humanam, quam Angelicam, aut aliquam aliam a Verbo assumi

Quaestio III: Utrum convenientius fuerit Filium, quam Patrem, aut Spiritum Sanctum incarnari

Quaestio IV: An convenienti tempore facta fuerit incarnatio

§ III: De Necessitate Incarnationis

Quaestio I: An, et qualiter necessaria fuerit incarnatio

Quaestio II: Utrum purus homo Deo satisfacere potuerit pro hominum offensa, eorumque ruinam restaurare

Quaestio III: Utrum Christus Deo condignam satisfactionem exhibuerit

Quaestio IV: Utrum Christus pro nobis satisfecerit ad iuris apices, seu ex rigore iustitiae

Quaestio V: Utrum revera peractum sit incarnationis mysterium, et Iudaeis promissus Messias advenerit

Articulus II: De Unione Hypostatica

§ I: De Unione Hypostatica secundum se spectata

Quaestio I: Quid sit unio hypostatica

Quaestio II: An unio hypostatica facta fuerit in unitate naturae aut personae, idque per veram et proprie dictam compositionem, an per utriusque commixtionem

Quaestio III: Quis sit terminus unionis hypostaticae

Quaestio IV: Utrum unio hypostatica sit immediata, et omnium unionum maxima

§ II: De Persona Assumente

Quaestio I: Qualiter, et per quid Verbum divinum naturam humanam terminaverit et assumpserit

Quaestio II: Utrum subsistentia Dei absoluta et communis tribus personis possit naturam humanam assumere, illique immediate uniri

Quaestio III: Utrum plures personae divinae possent assumere eandem humanitatem, et eadem persona plures humanitates

Quaestio IV: An persona creata possit alienam naturam terminare et assumere

§ III: De Unione Hypostatica ex parte Naturae Assumptae

Quaestio I: An natura tam Angelica, quam irrationalis, sit assumptibilis a persona divina

Quaestio II: An natura accidentis possit assumi a persona divina

Quaestio III: Qualiter, et quo ordine Verbum divinum humanitatem et eius partes assumpserit

Articulus III: De Causis Incarnationis

§ I: De Causa Efficiente Incarnationis

Quaestio I: Quae fuerit vel esse potuerit causa efficiens et instrumentaria Incarnationis

Quaestio II: An aliqua fuerit causa media, seu praeparativa ad Incarnationem per modum effectionis et dispositionis

§ II: De Causa Morali et Meritoria Incarnationis

Quaestio I: An Christus per opera priora vel subsequentia unionem hypostaticam ipsam potuerit promereri

Quaestio II: An et qualiter Beata Virgo meruerit esse Mater Dei

Quaestio III: Utrum Sancti Patres meruerint, aut saltem mereri potuerint de congruo, Incarnationem eiusque circumstantias

§ III: De Causa Finali et Motiva Incarnationis

Quaestio I: Utrum si Adamus non peccasset, Filius Dei non minus esset incarnandus

Quaestio II: Propter quod peccatum expiandum Christus principaliter venerit

Disputatio II: De Christi Domini Entitate, Praecellentiis, et Operationibus

Articulus I: De Christi Domini Divinitate et Humanitate

§ I: De Christi Domini Divinitate

Quaestio I: An revera Christus sit idem unus Deus cum Patre, eandem indivisam cum eo naturam divinam habens

Quaestio II: Utrum Christus in quantum homo sit Filius Dei adoptivus aut naturalis

Quaestio III: Utrum in Christo sint duae filiationes, una aeterna ad Patrem, alia temporalis ad Matrem

Quaestio IV: Utrum Christus Dominus sit et dici possit Dei servus, et aeterno Patri subiectus

§ II: De Humanitate Christi

Quaestio I: An Christus vere integram humanitatem anima rationali et humano corpore constantem habeat

Quaestio II: An Verbum divinum assumpserit hypostatice omnes humani corporis partes, manente vero sanguine et aliis humoribus

Quaestio III: Utrum Verbum assumpserit animae rationalis facultates, nempe intellectum et voluntatem

Quaestio IV: Utrum natura humana in Christo propriam habuerit existentiam et subsistentiam creatam substantialem

§ III: De Modo Loquendi in hoc Mysterio

Quaestio I: Utrum per communicationem idiomatum omnia quae sunt Dei de homine, et vicissim quae sunt hominis de Deo praedicentur

Articulus II: De Praecellentiis Christi Domini

§ I: De Gratia Christi

Quaestio I: Utrum humanitas Christi sanctificetur formaliter per gratiam unionis, an vero requirat aliquod donum ab ipsa unione distinctum

Quaestio II: Utrum in anima Christi fuerit gratia habitualis, et ad quid necessaria

Quaestio III: Qualis fuerit gratia habitualis Christi

Quaestio IV: Utrum gratiae gratis datae fuerint in Christo

§ II: De Virtutibus Animae Christi et Donis Spiritus Sancti

Quaestio I: An Christus habuerit omnes virtutes Theologicas

Quaestio II: An et qualiter virtutes morales fuerint in Christo

Quaestio III: Utrum Christus habuerit omnia dona Spiritus Sancti

§ III: De Scientia ac Sapientia Christi Domini

Quaestio I: Utrum in Christo sit duplex scientia, creata simul et increata

Quaestio II: Utrum et qualiter scientia beatifica fuerit in Christo

Quaestio III: Utrum praeter scientiam beatificam Christus habuerit scientiam infusam, qua res ipsas in propria earum natura cognosceret

Quaestio IV: Utrum praeter scientiam beatam et infusam Christus habuerit etiam scientiam acquisitam

Articulus III: De Defectibus et Passionibus Corporis et Animi a Christo Domino Assumptis

Quaestio I: Utrum in Christo fuerint defectus et passiones humani corporis

Quaestio II: Utrum in Christo fuerit aliqua ignorantia aut aliquis error

Quaestio III: An Christus assumpserit defectus appetitus rationalis

Quaestio IV: An Christus Dominus assumpserit passiones animae seu appetitus rationalis tam secundum portionem superiorem quam inferiorem

Disputatio III: De Dignitate, Ministerio, et Cultu Christi Domini

Articulus I: De Dignitatibus Christi