Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Quaestionem hanc aliis verbis communiter proponi a Theologis: an videlicet in Christo sit unicum esse, vel multiplex: etenim triplex esse communiter assignatur a Philosophis, scilicet essentiae, existentiae, et subsistentiae. Esse essentiae illud est, quo res constituuntur in aliqua determinata specie entis, illud scilicet, quod coalescit ex partibus essentialibus et quidditativis cuiusque rei, a quo deducitur abstractum essentiae, quod sola ratione differt a suo concreto esse, ut passim docet Doctor, maxime in 1. dist. 8. quaest. penultima. Esse existentiae est, quo res est actu, et realiter ponitur extra causas, et extra nihil; unde existentia, et actualis essentia realiter non differunt. Esse subsistentiae substantialis est ipsamet realis existentia substantiae cuiuslibet, qua dicitur ens per se subsistens: subsistentia namque sumitur variis, maxime duobus, modis: primo quatenus est modus entis existentis per se, et independenter a quolibet subiecto inhaesionis ipsum sustentantis, qualiter differt ab accidente; vel quatenus significat modum existendi incommunicabiliter, ut quod et ut totum, hoc est, per modum partis et superioris. Priori modo sumpta subsistentia dicitur differentia substantiae, et modus illius existentiae: posteriori vero dicitur suppositum in rebus ratione expertibus, et persona in rebus ratione praeditis.

Notanda 2. Omnes Doctores Catholicos convenire, in Christo esse unicum esse subsistentiae personale, quia in ipso est unica persona; siquidem natura humana Christi subsistit per ipsam Verbi subsistentiam personalem, ut supra probavimus: non conveniunt autem omnes iidem Doctores, an etiam in Christo sit unicum esse subsistentiae substantialis; siquidem plurimi e sanctis Patribus infra laudandis triplicem in Christo subsistentiam admittunt, sicut et substantiam, ac essentiam, nempe divinam, corpoream, et spiritualem. Unde gravis haec de re extitit aliquando controversia inter Praesules Hispanos, et Benedictum II. Nam Scriptores historiae Hispanicae, puta Ambrosius Maurus lib. 12. cap. 38. et Mariana lib. 6. cap. 18. referunt, quod cum Patres Concilii Toletani XII. in sua confessione fidei dixissent in Christo tres esse substantias, ubi illam confessionem ad se ab illis Praesulibus transmissam, ut auctoritate Pontificia probaretur excepisset Benedictus II. tria in ipsa notavit, quod non satis recte dicta viderentur: maxime vero, quod tres in Christo substantias profiterentur. Quod utique significavit verbo tenus per Virum Hispanum, quem cum Petro Notario regionario Sedis Apostolicae Legato Romam miserant: quod cum accepissent Toletani Patres, Iulianus Toletanus Antistes, nomine totius Concilii, et praesulum Hispaniae scripsit librum apologeticum, postulante Rege Egica, in quo multis testimoniis confirmabat, tres in Christo, secundum sanctorum Patrum, et Ecumenicorum Conciliorum sententiam, admittendas esse substantias, illudque librum ad ipsum Benedictum transmiserunt; sed cum iam esset vita functus, illum excepit Sergius ipsius successor, qui, ut refert Rhodericus Archiepiscopus in Historia capit. 13. necnon et Garcias Loaysa Doctor Complutensis, et Archiepiscopus Toletanus in annotationibus Concilii 15. gratum habuit, et probavit Sergius Pontifex. — An autem Apologeticus ille scriptus fuerit a succedente Concilio Toletano 13. an vero illo tempore inter 12. et 15. controvertitur apud eosdem auctores, putatque Baronius sub anno 684. et 685. scriptum fuisse, et transmissum Apologeticum illum ante celebratum Concilium 13. notatque plures quam tres propositiones in illa fidei confessione suspectas habuisse Benedictum, idque probat ex eodem Concilio 13. ubi Patres sic loquuntur: Tertium sane quartumque capitulum contuentes, non solum sensum, sed et ipsa pene verba ex libris beatorum Ambrosii, atque Fulgentii nos prelibasse monstravimus. Dicunt autem monstravimus, certe non alibi nisi in illo priori Apologetico ad Benedictum misso, pro defensione earundem propositionum; ibi ergo omnia quatuor capita notata a Benedicto confirmata fuerunt, et transmissa ad eundem Benedictum intermedio illo tempore inter Concilia Toletana 12. et 13. licet postmodum locupletatum fuerit, ut colligi videtur ex illis verbis Concilii 13. studiosius relegentes, (etc. et ab unanimi Patrum Concilii 17. consensu approbatum: quod utique constat, quia in actis illius Concilii, post confessionem fidei, habetur: ex quibus apparet non inutilem moveri controversiam, an in Christo tres admittendae sint subsistentiae.

Notanda 3. Maximam esse inter Doctores Scholasticos circa resolutionem primae difficultatis controversiae. Plurimi enim Thomistae cum Caietano in 3. par. q. 17. art. 2. et Capreolo in 3. dist. 6. q. 1. contendunt Christi humanitatem non existere per existentiam creatam, sed per unionem hypostaticam assumptam esse ad existendum per ipsam existentiam Verbi divini, idque firmare nituntur auctoritate sancti Thomae ex dictis in 3. par. eadem quaestione. Verum, ut observat Suarez disp. 36. sect. 2. S. Thomas intelligendus est de esse subsistentiae personali, non vero de esse existentiae, et subsistentiae substantiali. Caeteri vero Theologi cum Subtili Doctore in 3. dist. 6. q. 1. contendunt in Christo duplicem esse existentiam, nempe divinam, qua existit natura divina, et creatam qua natura humana realiter existit.

Conclusio prima. — IN CHRISTO SUNT DUO ESSE EXISTENTIAE: ALTERUM INCREATUM NATURAE DIVINAE; ALTERUM CREATUM NATURAE HUMANAE. Haec est Doctoris; illamque probat octo rationibus, quarum prima est: Terminus generationis, sive id quod recipit esse per generationem, et transit a non existente in rerum natura ad esse existens, vel est ipsamet existentia, vel aliquid habens existentiam: alioqui non reciperet esse existentiae per generationem: sed humanitas Christi, aut Christus ipse, qua homo, vere est genitus a Matre, et productus in tempore ab ea, cooperante Spiritu sancto: ergo illa humanitas recipit esse existentiae per generationem, quod ante non habebat: sed esse increatum, seu existentia Verbi non producitur per temporalem generationem: ergo terminus illius generationis habuit aliud esse existentiae ab existentia Verbi. Maior est Aristotelis 5. Meth. textu 7. Minor vero est S. Damasceni lib. 4. De fide, cap. 13.

Reponunt Thomistae: quod esse increatum, non absolute, sed sub humanitate terminabat generationem. — Contra: esse increatum, ut erat in humanitate, non dicebat nisi respectum ad ipsam: at talis respectus non potest esse terminus generationis realis et actualis.

Praeterea, sunt duae naturae in Christo habentes distinctas entitates actuales: ergo et distinctas existentias, quia existentia nihil aliud est, quam actualis entitas; unde quemadmodum non potest intelligi esse personale, vel subsistens, absque subsistentia, ita neque esse actuale, absque existentia; et ista quidem ratio fundatur in nostro generali principio, quo dicimus essentiam et existentiam non distingui realiter.

Tertio Doctor probat conclusionem ex illo Aristotelis, Vivere viventibus idem est, quod esse: at humanitas Christi vivebat vita actuali distincta a vita Verbi: alias sicut Verbum vere non est mortuum, sic humanitas vere non fuisset mortua, si non alia vita, quam vita Verbi vixisset: ergo habuit esse actuale distinctum ab esse Verbi: esse autem actuale est esse existentiae: ergo etc.

Quarto, humanitas ut condistincta a Verbo, est aliquid, vel nihil. Si nihil, ergo Verbum nihil assumpsit; si aliquid, aut illud est tantum in potentia obiectiva, ut Antichristus, aut in actu. Si in potentia obiectiva tantum, Verbum non plus assumpsit humanitatem, quam quodlibet ens possibile. Si in actu; ergo humanitas, ut condistincta a Verbo, habet existentiam, nam humanitas in actu, et humanitas existens idem sunt. Confirmatur: nam Verbum assumpsit humanitatem, vel extra causas, et extra nihil, vel adhuc dumtaxat in suis causis existentem. Si primum, habemus intentum: si secundum, Verbum non tam ipsam humanitatem, quam causas assumpsit, quia res in sua causa nihil est aliud, quam ipsa causa, ut productiva illius rei.

Quinto, si humanitas assumpta dimitteretur, non necessum esset illam annihilari, sed revera existeret; quo supposito, aut existeret vi cuiusdam nova productionis, aut vi antiqua productionis, per quam primum est effecta, ut a Verbo assumeretur. Non primum, quia non apparet ulla necessitas, ut denuo producatur: ergo existeret vi suae productionis: igitur illa productio terminata est ad humanitatem actualiter existentem.

Sexto, arguit ad hominem, quia Verbum posset assumere naturam Angelicam: sed secundum adversarios natura Angelica assumpta non perderet propriam existentiam: ergo nec assumpta natura humana debet propriam existentiam perdere. Minorem admittunt adversarii, docent enim existentiam in rebus pure spiritualibus, esse realiter ab essentia indistinctam. Consequentiam probat Doctor: primo, quia non magis est connexa propria existentia cum natura Angelica, quam sit connexa cum natura humana. Secundo, quia ideo dicitur natura humana non habere propriam existentiam in Verbo, quia sequeretur idem suppositum in se habere plures existentias: sed idem sequitur ex assumptione naturae Angelicae cum propria existentia: ergo si haec propria existentia existens possit assumi, etiam et illa poterit.

Septimo, fundamentum relationis, ut sic, praecedit relationem ut sic: ergo fundamentum relationis actualis realiter existentis, praecedit ipsam secundum realem existentiam: sed unio naturae humanae ad Verbum est relatio actualis realiter existens: ergo praecedit ipsam secundum realem existentiam, et consequenter debet habere existentiam realem antecedenter ad illam unionem anterioritate naturae; non vero temporis, quia ex supradictis natura humana Christi non extitit prius tempore, ante unionem: sed quod habuit pro illo priori, habuit in eodem instanti temporis: ergo pro illo instanti temporis habuit eandem existentiam. Sed illa existentia non erat existentia Verbi: ergo in illo instanti habuit aliam existentiam; quod est nostrum intentum. Confirmat Doctor: quia prius natura quam assumebatur natura, anima perficiebat corpus Christi, quia natura constituebatur ex corpore et anima, et non poterat consequenter esse natura illa, antequam anima perficeret corpus: sed in illo priori anima non poterat perficere corpus, nisi utrumque existeret: ergo prius existebat utrumque, quam perficiebatur natura. Sed in illo priori non habebant existentiam Verbi: ergo aliam: sed illa alia non fuit perdita ob assumptionem: ergo manebat cum assumptione, et consequenter manebat cum existentia Verbi, quae advenerat per assumptionem.

Octavo, omnis modus, praesertim extrinsecus, supponit rem, cuius est modus: sed unio hypostatica est modus extrinsecus: ergo supponit humanitatem: igitur quemadmodum illa unio est actualis, ita supponit humanitatem existentem.

Obiiciunt 1. Adversarii nonnullas SS. Patrum auctoritates: primam quidem depromptam ex epistola Synodica Sophronii approbata in 6. Synodo actione 11. ubi de Christi humanitate loquens, ait: In illo (idest in Verbo) et non in se ipsa habuit existentiam unam. Item S. Damascenum lib. 3. De fide, cap. 22. dicentem naturam humanam existere per existentiam Verbi. Tertio, testimonium S. Leonis Papae epistola 11. dicentis humanitatem Christi ipsa assumptione fuisse creatam. Et S. Fulgentii lib. De Incarnatione, cap. 3. ubi sic ait: Ipsa acceptatio carnis fuit conceptio virginalis: igitur censent illi SS. Patres naturam humanam non prius fuisse existentem, quam assumeretur a Verbo, ideoque illam existere per existentiam Verbi. — Respondeo primo ad Sophronium: ipsum significare voluisse humanitatem non bis extitisse, semel in seipsa, et postmodum in Verbo, sed quamprimum ita extitisse in Verbo, ut prius tempore non extiterit, quam in ipso subsisteret. Quod utique confirmatur ex antecedentibus, et consequentibus verbis ipsius epistolae; dicitur enim: Simul caro, et simul Verbi Dei caro; simul caro animata rationalis. Et subiungitur: itaque in illo, et non in seipsa habuit existentiam unam, idest, non prius tempore existit in se, quam in Verbo. Quod ultro concedimus; sed aliud est habere existentiam in Verbo, et aliud existere existentia Verbi. Primum enim non repugnat existentiae creatae; secundum vero sic. His adde responderi posse, quod Sophronius per existentiam, subsistentiam personalem intellexerit. Observat enim Budaeus in Commentario linguae Graecae, quod eodem nomine interdum exprimitur existentia, et subsistentia. — Ad S. Damascenum dico auctoritatem illam esse fictitiam; siquidem contrarium docet, nam eodem cap. 22. ait: Carnem ab ultimo artu Deo Verbo unitam esse; imo potius in ipso extitisse, et personalem cum eo identitatem habuisse; ubi observa ipsum non dicere carnem per Verbum, sed in Verbo extitisse, quia Verbum non est ipsamet existentia humanitatis, sed terminus existentiae illius. — Ad SS. Leonem, et Fulgentium respondeo, ipsos nihil aliud velle, quam quod in eodem instanti temporis humanitas formata fuerit, et assumpta; sic enim ait Leo: Natura nostra non sic assumpta est, ut prius creata postea assumeretur, sed ut ipsa, idest, in ipsa assumptione crearetur; ubi illud prius, et posterius ad temporis successionem manifeste referuntur. Fulgentius vero ita rem exposuit: Hanc carnem tunc ex natura Tirginiis concipientis exhibuit, cum in eadem Deus concipiendus advenit: non est igitur aliquod intervallum existimandum inter initium carnis, et adventum Maiestatis.

Obiiciunt 2. Ex opposita sententia tria sequuntur absurda: Primum, Verbum divinum existere per existentiam creatam. Secundum, existentiam creatam esse perfectionem Verbi. Tertium, Beatissimam Virginem non esse Matrem Dei. Primum, probant a simili, quia quemadmodum Verbum dicitur velle per voluntatem creatam, et intelligere per intellectum creatum, quia habet voluntatem et intellectum creatum, ita dicitur existere per existentiam creatam, si dicatur habere existentiam creatam. Secundum ita probant: existentia est complementum et perfectio subsistentiae: sed in Christo unica est subsistentia, nempe Verbi: ergo existentia creata erit complementum, et perfectio eius. Tertium probant, quia ex opposita sententia sequitur actionem Virginis Mariae terminatam fuisse ad existentiam creatam, vel ad existens creatum, proindeque ab eiusmodi existente creato habebit, quod sit actio productiva existentis creati, non vero Dei, ac proinde non erit Mater Dei. — Respondet Doctor Subtilis, non esse absurdum, quod Verbum dicatur existere per existentiam creatam; non quidem qua Deus est, sed quatenus homo; non propterea dici debet Verbum existere per existentiam creatam secundum quid, sed simpliciter, nam existentia illa nata est reddere illud, quod afficit, simpliciter existens, non autem secundum quid: licet enim Paulus existat existentia albi, quia formaliter est albus, non tamen simpliciter, sed secundum quid existit illa existentia, quia illa existentia est secundum quid; et maxime respectu existentiae, quae est in se existentia simpliciter; sed in supposito existentia naturae humanae est in se existentia simpliciter, prout ens dividitur in ens simplex, et in ens secundum quid, et ens simpliciter est subsistentia, ens secundum quid est accidens; existentia autem naturae humanae est existentia substantiae: igitur cum Verbum divinum simpliciter sit homo, simpliciter existit illa existentia, etsi dicat, quod ista existentia naturae humanae non est existentia huius suppositi, sed adveniens ei, iam habenti esse perfectum, ideoque videtur esse existentia suppositi secundum quid, si illud non est natum dare existentiam secundum quid, qualis est omnis natura substantialis, qualitercumque se habeat ad illud, cui dat esse. Quod si omnino fiat altercatio, pro eodem accipi primum suppositum, et non simpliciter, non est contentio, nisi in verbo. — Respondebitur etiam secundum absurdum nullum esse, quia tantum abest, ut existentia sit complementum subsistentiae, quin potius subsistentia ulterius actuat existentiam, illamque supponit. — Ad tertium dico, Virginem Deiparam non ea ratione dici Matrem Dei, quod non genuerit existens aliquod creatum; sed quod existens illud creatum ab ipsa genitum ulterius fuerit completum et terminatum per subsistentiam Verbi. Unde licet formalis terminus illius generationis sit humanitas cum sua existentia; tamen ultimus terminus, qui generatur, non est humanitas, sed hic homo, quia illa humanitas, et existentia eius non producitur in se, sed in Verbo, et ideo Verbum vere dicitur generari, et nasci ex Virgine: sicut interfectores Christi, inquit Suarez disput. 36. sect. 1. vere privarunt humanitatem Christi existentia sua, non enim extitit humanitas in triduo mortis, tamen quia humanitas non est passa, nec privata existentia secundum se, sed ut in hoc supposito existens, ideo vere dicitur hic homo interfectus, et Deus mortuus.

Obiiciunt 3. Si humanitas Christi habeat propriam existentiam creatam, Christus non erit ens per se. Consequens probatur: humanitas habens existentiam creatam est formaliter ens in actu; Verbum divinum quoque est ens in actu: at ex duobus entibus in actu non fit ens per se: ergo, etc. — Respondeo, ex duobus entibus in actu completis non fieri ens per se, bene tamen ex duobus entibus in actu incompletis, ut in hypothesi, humanitas siquidem destituta propria subsistentia non censetur ens in actu omnino completum.

Conclusio secunda. — RECTA RATIONE DICI POTEST IN CHRISTO ESSE TRES SUBSTANTIAS, ET SUBINDE TRES SUBSISTENTIAS SUBSTANTIALES.

Probari potest primo auctoritate Conciliorum Toletanorum 12. et 15. in quibus illa propositio asserta est etiam per libellum apologeticum a Iuliano Archiepiscopo Toletano primum editum, et deinde ab illo Concilio 15. approbatum non solum per Sergium Benedicti successorem, sed etiam per ipsum Benedictum II. Si vera sint ea, quae refert Rodericus lib. 3. Historiae Hispanicae, cap. 13. ubi hanc controversiam referens ait: Prius in tempore liber de tribus substantiis, quem dudum Romam miserat Primas sanctissimus Iulianus, et minus caute tractando, Benedictus Romanus indixerat reprobandum, ob id quod voluntas gemuit voluntatem. Additur:

Sed S. Iulianus veridicis testimoniis in hoc Concilio per oracula eorum, quae Romam transmiserat, verum esse firmavit; et apologeticum fecit, et Romam misit per suos Legatos Presbyterum, Diaconem, et Subdiaconem viros eruditissimos in omnibus Dei servos, et in divinis Scripturis imbutos, cum versibus etiam acclamatoriis, secundum quod et olim transmiserat de laude Romani Imperii. Quod Romanus Pontifex Benedictus digne et pie recipiens cunctis legendum indixit, atque acclamando, Laus tua, Deus in fines terrae, lectum saepius notum fecit, qui et rescriptum Domino Iuliano per supra fatos Legatos cum gratiarum actione et cum honore remisit, et omnia quaecumque scripsit iusta et pia esse deprompsit.

Ex quibus constat illam propositionem, quod in Christo sint tres substantiae, licet primum non probatam a Benedicto, et una cum aliis notatis propositionibus visam fuisse incaute positam, quasi longe aliud voluissent Toletani Patres, tamen mutato iudicio explicationem Iuliani, et eius librum approbasse Benedictum.

Confirmatur auctoritate SS. Patrum, qui tres in Christo substantias, aut Christum ex tribus substantiis compositum esse docuerunt. Sic enim S. Aug. lib. 3. De Trinitate, cap. 17. ait: Quandoquidem

Deo coniungi potuit humana natura, ut ex duabus substantiis fieret una persona, et per hoc iam ex tribus, Deo, anima, et carne: quibus manifeste docet perinde ex tribus, atque ex duabus substantiis unum constare Christum. Similiter S. Isidorus lib. De differentiis, cap. 7. Nos, inquit, ex duabus subsistimus substantiis, animae videlicet, et corporis: ille (videlicet Christus) ex tribus, Verbi, animae et corporis: quem etiam loquendi modum imitata est Toletana Synodus undecima in professione fidei, ubi cum dixisset duas in Filio esse naturas subdit: Idem Christus in his duabus naturis tribus extat substantiis: Verbi, quod ad solius Dei essentiam referendum est: corporis, et animae, quod ad verum hominem pertinet. — His subscribit Stephanus Eduensis Episcopus lib. De Sacramento altaris, cap. 17. Credimus, inquit, in Christo duas fuisse naturas, divinam, et humanam, et tres substantias, divinam, carnem, et animam. His addere possumus S. Bernardum sermone 3. De virginitate nativitatis post medium, ubi ita loquitur: Et attende, quia sicut in illa divina singularitate Trinitas est in personis, unitas est in substantia: ita in ista speciali connexione trinitas est in substantiis, in persona unitas.

Dices: Plurimi e SS. Patribus hunc dicendi modum improbant: igitur est respuendus. Probatur antecedens; siquidem S. Damascenus lib. 3. De Fide, cap. 16. non putat dicendum esse Christum ex tribus componi substantiis: Etenim, inquit, omnis compositio ex his dumtaxat quae proxime componunt fieri dicitur, non enim dicimus demum ex aqua et terra compositam esse, sed ex lateribus et lignis, alioqui necesse erit dicere hominem ex quinque, ut minimum, constare naturis, nempe ex quatuor elementis, et anima. Sic in Iesu Christo Domino nostro non partem consideramus partium, sed ea, quae proxime inter se componuntur, divinitatem, et humanitatem. Simili modo loquuntur Patres Concilii Francofordiensis in Epistola Synodica ad Episcopos Hispaniae, necnon et Paulinus Aquileiensis in libello sacrosyllabo: igitur, etc. — Respondeo, praefatos Patres talem loquendi modum non improbare, quod revera sit erroneus, sed quia forte posset aliquem inducere, vel ut cogitaret Christum constare tribus naturis distinctis, aut tres habere substantias personales, sicut et substantiales; vel ut significarent oppositum modum loquendi magis proprium et accommodatum esse, ut fidem nostram simpliciter profiteamur: tametsi contra haereticos Apollinaristas negantes animam in Christo, et contra Valentinianos et Marcionistas negantes in Christo verum corpus, recte quis dixerit tres in Christo esse substantias. Nam, ut inquit Concilium Francofordiense loco mox laudato, aliud est contra haereticos contendere, aliud vero puram fideliter confiteri fidem; ibi enim veritas animae et carnis in Christo ostendenda est, hic perfecta humanitas in eadem confitenda est. Adde quod, ut inquit S. Damascenus, in compositione non computantur partes remotae, sed proximae: non enim dicendum est hominem compositum esse ex quinque substantiis, sed ex duabus; quia quatuor earum, nempe elementa, conveniunt in uno corpore. Hac igitur ratione sincerior videtur modus loquendi Concilii Francofordiensis, et Damasceni, ut Christus dicatur ex duabus naturis et substantiis constare, divina scilicet et humana.

Peres: an Christus dici possit aliqua duo? — Respondeo cum Doctore in 3. dist. 6. qu. 2. nec masculine, nec neutraliter Christum posse dici duo simpliciter. Non quidem masculine, quia nomina haec, unus, totus, alius, duo, in masculino genere sumpta, significant hypostasim et personam, ut diximus in tractatu de Trinitate; in Christo autem non sunt duae personae, nec duo supposita: igitur Christus non potest dici duo in genere masculino. Neque etiam tum dici posset duo neutro genere, quia si Christus dici posset duo neutraliter, maxime propter duas naturas, quas habet: sed ea ratione non potest dici duo, nam ex Logicis abstracta non possunt praedicari de concretis simpliciter, sed tantum cum additione et explicatione: non enim dicitur, album simpliciter est albedo, quia plus dicit album, quam albedo: siquidem albedo solam formam significat; album vero formam et subiectum. Unde haec enuntiatio non est legitima: Christus est natura divina, vel natura humana, quia Christus plus dicit, quam naturam divinam seorsim, et naturam humanam: siquidem praeter illas naturas dicit etiam suppositum Verbi. Hinc Athanasius in Symbolo ait: Perfectus Deus, et perfectus homo; non duo tamen, sed unus est Christus. Attamen quemadmodum dici potest per expositionem, quod album est id quod habet albedinem, ita in sensu expositorio dici potest, Christum esse id quod habet duas naturas; vel rectius, in quo sunt duae naturae, divina videlicet et humana.

Dices: Ubicumque est aliud et aliud, ibi sunt duo: sed in Christo aliud et aliud: ergo in eo sunt duo. Probatur minor: Christus secundum quod homo, est aliquid; et etiam secundum quod Deus, est aliquid: sed secundum quod homo, non est idem aliquid, ac secundum quod Deus: ergo est aliud aliquid. — Respondet Doctor ibidem, particulam secundum quod, seu in quantum, sumi posse dupliciter, nimirum, vel reduplicative vel specificative. Priori modo significat, quod terminus, qui apponitur, sit ratio cur praedicatum dicatur de subiecto: et sic neganda est minor, et eius probatio. Sicut enim non sequitur, lac in quantum album est aliquid; et in quantum dulce est aliquid: ergo in quantum album est idem aliquid, quod est quatenus dulce, vel est aliud aliquid: at non potest dici, quod sit idem aliquid, quia certum est, quod lac quatenus dulce, reduplicative loquendo, non sit album: ergo est aliud aliquid: ergo verum est, quod lac sit duo, quod est absurdum: quia si lac diceretur duo, sequeretur quod essent duo supposita. Igitur sicut nulla est prima consequentia huius argumenti, ita nec valet minor argumenti de Christo in sensu reduplicativo: unde sicut de lacte non potest dici, quod in quantum dulce in sensu reduplicativo sit album vel non album; quia dulcedo est ratio impertinens, ut lac dicatur album vel non album, quia posset esse album quamvis non esset dulce; eodem modo suppositum Christi, nec in quantum Deus, est idem quod est quatenus homo, quia posset esse Deus absque eo, quod esset homo; neque etiam est sic ab eo diversum, quia alias suppositum Verbi, seu Christus non posset revera dici homo. Si vero ly in quantum, aut quatenus, sumatur specificative, ita ut sit sensus, quod Christus quatenus homo, idest, qui est homo, seu non obstante quod sit homo, est etiam Deus, sic negari potest minor, necnon et minor probationis illius; Christus enim, qui est homo, est omnino idem, qui est Deus, quia idem suppositum Christi est Deus, et homo. Nec inde sequitur, quod Deus sit ratio formalis, ob quam sit homo; aut humanitas ratio formalis, ob quam sit Deus, quia id solum verum esset, si particula in quantum acciperetur in sensu reduplicativo.

Dices 2. Christus non tantum est Deus: ergo est Deus, et aliquid aliud: et consequenter est duo. Probatur consequentia: quia si verum sit, quod homo currat, et non solus currat, consequens est, quod aliquid aliud praeter hominem currat: ergo similiter si ponatur particula exclusiva ex parte praedicati, ut fit in praedicto argumento, dicendo, quod Christus sit Deus, et non tantum sit Deus, sequitur, quod sit aliquid aliud. — Respondet Doctor negando consequentiam, cum consequentia probationis; quia non eodem modo discurrendum est de particula exclusiva quando additur subiecto, ac quando additur praedicato; nam quando additur subiecto, significat, quod omne subiectum non habens formam, cui praedicatum tribuitur, etiam non possit habere illud praedicatum, licet omnia, quae talem formam habent, possint etiam tale praedicatum habere; sic v. g. dum dicitur, solum album currit, non sequitur, quod homo et canis et equus albus non currat, sed tantum, quod nigrum non currat, nec aliquid aliud, quod non est album. Quando vero particula exclusiva tantum ponitur ex parte praedicati, tunc posset dici, quod nullum aliud praedicatum conveniat subiecto: sic dum dicitur; lac est solummodo album, sensus esset, quod ex qualitatibus sola albedo conveniret lacti. Et in hoc sensu negatur, quod Christus sit solum Deus, quia per illam propositionem significatur, quod nihil competat ei nisi Deitas, quod est falsum; etiam pari ratione negari debet, quod sit solum homo. Conceditur autem, quod non sit tantum Deus, nec tantum homo; sed inde non infertur, quod sit aliud quam Deus, aut aliud quam homo; quamvis enim non dicatur de Christo aliquod praedicatum, quod sit aliud a Deo, et de quo non posset dici, quod non sit Deus; tamen de ipso potest dici praedicatum, de quo Deus non dicitur essentialiter et formaliter. Igitur non valet paritas exempli; nempe, quod quando dicitur, quod non tantum homo currat, significetur, quod aliquod aliud suppositum currat: quando vero dicitur, quod Christus non sit tantum homo, non significetur, quod sit aliud suppositum: qua tamen significatio pendet ex instituto hominum, qui per unam particulam exclusivam, significant aliud suppositum, non vero per aliam.