Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

UTRUM SANCTI PATRES MERUERINT, AUT SALTEM MERERI POTUERINT DE CONGRUO, INCARNATIONEM EIUSQUE CIRCUMSTANTIAS.

NOTANDUM 1. Nomine sanctorum Patrum hic intelligi viros illos sanctissimos, qui Christi adventum praecesserunt, sive legis naturae, sive legis scriptae, quibus futuri Messiae facta fuerat specialis a Deo revelatio, aut promissio; de quibus quaeritur, an vel ipsam Incarnationem, vel aliquas illius circumstantias, puta illius accelerationem, aut quod fieret eorum temporibus, vel quod Christus ex eorum stirpe et propagatione nasceretur, vel demum aliquos illius effectus, puta iustificationem animarum, et caeli reserationem, meruerint, aut saltem mereri potuerint. Circa quam difficultatem tres maxime sunt Theologorum sententiae. Prima, quidem sancti Bonaventurae dist. 3. art. 2. q. 2. ubi contendit sanctos Patres meruisse de congruo substantiam Incarnationis, non quantum ad effectum illius principalem, qui est animarum iustificatio; sed quantum ad effectum minus principalem, qui est regni caelorum aperitio. Secunda, vero est Vasquez disp. 22. cap. 1. et aliorum Recentiorum, qui licet concedant meritum de congruo respectu Incarnationis, quantum ad accelerationem, aliasque circumstantias; illud tamen negant respectu substantiae Incarnationis, et omnium illius effectuum. Tertia denique non denegat sanctis Patribus aliquod meritum de congruo tam respectu substantiae Incarnationis, quam respectu aliquarum illius circumstantiarum; cui sententiae plurimi Thomistae subscribunt.

NOTANDUM 2. Praemii congruitatem spectari posse duplicate: Primo quidem potest accipi pro congruitate fundata in pura Dei misericordia, sine aliquo iure, seu debito ex parte operis: Secundo, pro congruitate fundata in proportione amicitiae, et in opere elicito in statu gratiae ab amico: amicitia enim cum sit pars potentialis iustitiae, fundat aliquod debitum: non quidem strictum et rigorosum, sicut est meritum de condigno, sed tantum secundum quid, ita quod deceat bonitatem et sapientiam praemiantis, ut istud praemium largiatur amico, propter elicita opera sibi grata. De hoc autem merito inquirimus solum, an sancti Patres meruerint Incarnationem, aut aliquas illius circumstantias.

NOTANDUM 3. Omnes Theologos convenire nullum ex sanctis Patribus meruisse de condigno mysterium Incarnationis secundum substantiam illius effectus; quod utique fuse demonstrat S. Paulus Epist. ad Rom. in qua potissimum intendit convincere Iudaeos, quod eorum Patres non fuerint promeriti, merito scilicet de condigno, ut Christus ex eorum stirpe nasceretur, sed hoc dumtaxat fuisse beneficium Dei eligentis potius semen Abrahae, quam ullius alterius hominis. Hinc ad Titum 3. ait: Apparuit benignitas, et humanitas Salvatoris nostri Dei, non ex operibus iustitiae, quae fecimus nos, sed secundum misericordiam suam salvos nos fecit: quod etiam colligitur ex aliis Scripturae textibus; nam Psalmo 88. dicitur: Si autem dereliquerit filii eius legem meam... misericordiam autem meam non dispergam ab eo. Et Lucae 1.: Suscepit Israël puerum suum recordatus misericordiae suae; ubi mysterium Incarnationis dicitur opus misericordiae; misericordia autem excludit merita, maxime condigna. His adde, quod Sanctorum gratia solum est principium condigne merendi illud, ad quod ex Dei ordinatione refertur; merita autem sanctorum Patrum ex Dei ordinatione referebantur dumtaxat ad vitam aeternam: ergo solum fuerunt principia condigne merendi vitam aeternam; non autem mysterium Incarnationis.

Conclusio unica. — SANCTI PATRES NON MERUERUNT DE CONGRUO INCARNATIONEM, QUANTUM AD SUBSTANTIAM, NEQUE QUANTUM AD CIRCUMSTANTIAS INTRINSECAS, SED DUMTAXAT QUANTUM AD CIRCUMSTANTIAS EXTRINSECAS, PUTA TEMPORIS, LOCI ET PROPAGATIONIS EX EORUM STIRPE. Haec est Doctoris in 4. d. 2. q. 1. n. 11. ubi ait: «In universis operibus Dei, non fuit aliquod opus merae gratiae, nisi sola Incarnatio Filii Dei, et hoc si ad illam nulla merita praecesserunt». Subdit: «Quod utique verum est in ordinatione divina «de illa Incarnatione: quia si tempore conceptionis praecesserunt aliqua merita Mariae; tamen non erant bona absolute respectu Incarnationis, sed forte accelerationis, ut impleretur illa Incarnatio praéordinata. Bene ergo, ait Augustinus 11. De Trinitate cap. 19.: «In rebus per tempus actis, illa summa est gratia, qualis homo in unitate personae coniunctus est Deo.» Quibus Doctor aperte docet, nec beatissimam Virginem, nec sanctos Patres meruisse ipsam Incarnationem: sed dumtaxat quasdam circumstantias extrinsecas, videlicet, quod Incarnatio fieret tali tempore, loco et ex tali semine.

Probatur utraque pars: Prima quidem, quia principium meriti congrui non potest cadere sub merito: sed Incarnatio quoad substantiam, et circumstantias intrinsecas, est principium meriti sanctorum Patrum: ergo non potuerunt illi principium istud mereri. Minor constat: Maior pariter; nam sicut meritum de condigno non poterat mereri condigne suum principium; sic neque meritum de congruo potest congrue promereri suum principium: quia si principium meriti posset cadere sub merito de congruo, effectus esset causa suae causae, ut supra diximus, et gratia prima antecedens daretur propter praévisum bonum usum illius: quod tamen damnat S. Augustinus tamquam Pelagianismum lib. De Praedestinatione Sanctorum, cap. 19. Quod utique probat ex 1. ad Ephes.: Qui praedestinavit nos in Christo, ut essemus Sancti: notat enim Augustinus non dici, quia eramus futuri Sancti, sed ut essemus Sancti.

Nec valet reponere, Incarnationem non solum fuisse causam efficientem omnis gratiae et meriti, verum etiam finalem respectu Patrum Veteris Testamenti, et ut sic cadere potuisse sub merito: illa, inquam, responsio non frangit vim argumenti, quia Patres illi non receperunt gratiam, ut fieret Incarnatio, sed e contra praedestinata est Incarnatio, ut ipsi inde reciperent gratiam. Habuit tamen Incarnatio similitudinem quamdam causae finalis, quia operabatur, quando solum erat futura; operabatur tamen ut causa meritoria, quia ut non existens, potest movere agens ad conferendum premium, ut docet Doctor mox laudatus n. 10. ubi ait: Quod etsi Passio Christi non sit nunc in effectu, est tamen in acceptione divina, et hoc sufficit, ut sit causa meritoria: patet enim quod nos conferimus multa propter aliquod bonum non praesens in se, sed praesens in memoria nostra, si sit praeteritum, vel in opinione, si sit futurum.

Probatur secunda pars, illis omnibus Scripturae textibus, quibus Patribus veteris Testamenti promittitur futura Incarnatio, vel ex eorum stirpe, vel in eorum patria, vel breviori tempore. Sic Psalmo 11.: Propter gemitum pauperum nunc exurgam. Danielis 9.: 70 Hebdomades abbreviatae sunt super populum tuum, etc. Quae testimonia plurimi Patres explicant de abbreviatione adventus Messiae. Patet similiter ex promissionibus factis a Deo ipsis viris sanctissimis, quod Messias ex eorum stirpe esset oriundus, propter praeclara opera, quae in Dei obsequium gesserant. Sic Genes. 22. Deus promittit Abrahae Messiam nasciturum ex eius semine his verbis: Per memetipsum iuravi: quia fecisti hanc rem, benedicam tibi, et multiplicabo semen tuum: et benedicentur in semine tuo omnes gentes, hoc est in Christo, ut exponit Apostolus ad Gal. 3.

Constat similiter ex illis omnibus orationibus, quibus enixe Deum deprecabantur, ut mitteret Messiam in mundum. Sic Isaiae 16.

Emitte agnum Domine dominatorem terrae: et 45.: Rorate caeli desuper, et nubes pluant iustum: et 61.: Utinam disrumperes caelos, et descenderes! David etiam Psal. 85. pro Messia videtur orare, quando ait: Salutare tuum da nobis, et Psalm. 105.: Visita nos in salutari tuo: quibus sancti Patriarchae, ac Patres Veteris Testamenti exorabant, non quidem ut Deus decerneret Incarnationem Filii sui, quam iam per divinam revelationem acceperant; duntaxat, ut illud mysterium brevi tempore, et in eorum conspectu impleret; illae autem preces et desideria habebant rationem meriti de congruo, ut Deus eos exaudiret, qui ipsi in omnibus obediebant: tum etiam, quia orationes de necessariis ad salutem merentur de congruo ea quae postulantur: tum denique, quia instantes illae preces et pia desideria disponebant sanctos illos Patres ad recipiendum Christum: sed illae dispositiones morales habebant rationem meriti de congruo, quoad substantiam Incarnationis, seu adventus Filii Dei in mundum; hinc apud Malachiam legimus: Ecce statim veniet ad Templum sanctum suum Dominator, quem vos quaeritis, et Angelus Testamenti, quem vos vultis. Quibus significat Propheta, ideirco venturum esse Messiam brevi tempore, quia nempe eum sanctissimi viri quaerebant, et summis votis exoptabant.

Dices: Tam decretae sunt ab aeterno circumstantiae extrinsecae Incarnationis, quam intrinsecae: sed intrinsecae non fuerunt decretae dependenter ab aliquo hominum merito: ergo nec extrinsecae. Maior constat; eadem enim videtur esse ratio de circumstantiis extrinsecis, ac de intrinsecis, quippe quae concernunt eamdem humanitatem in individuo assumendam. Minor etiam est evidens, quia circumstantiae intrinsecae alicuius operis formaliter, et ut sic consideratae, sunt eiusdem ordinis cum ipso: unde circumstantiae intrinsecae Incarnationis pertinent ad unionem hypostaticam sicut substantia illius: igitur si sancti Patres non potuerint mereri de condigno substantiam Incarnationis, eo quod opera illorum pertinerent ad ordinem gratiae, qui est inferior hypostatico, ob eamdem rationem non potuerunt mereri de condigno circumstantias intrinsecas illius.

Nego maiorem, etenim dici potest decretum divinum fuisse de sola substantia Incarnationis, absque praevisione meriti circumstantiarum, etiam si illae circumstantiae extrinsecae decreto absoluto potuerint decerni intuitu meritorum sanctorum Patrum, quippe illae circumstantiae extrinsecae nullatenus spectant ad entitatem et ordinem unionis hypostaticae, sed omnino extrinsecae sunt; tam enim potuisset Verbum incarnari ex alia stirpe, et nasci alio in loco, aliove tempore, ac originem duxit ex semine Abrahae, ortumque habuit in Palaestina.

Ex his collige, quod sicut antiqui Patres non meruerunt mysterium ipsum Incarnationis, eodem modo non fuerunt promeriti effectus ipsius mysterii, nempe quod merita et satisfactio ipsius Christi D. applicarentur tam pro seipsis, quam pro universo genere humano. Idem dicendum de aliis effectibus; nam si antiqui Patres meruissent, quod Christus pro toto genere humano pateretur, et satisfaceret pro illo, etiam meruissent salutem totius generis humani, ac proinde suam ipsorum redemptionem, quod utique absurdissimum est: tum quia hoc asserere idem est ac dicere eos meruisse suam primam gratiam, quam meritis Christi obtinuerunt pro redemptione sua, siquidem merita Christi pro seipsis habere meruerunt; tum quia si sanctissimi Patres promeriti fuissent mortem Christi pro sua redemptione, iam opus Incarnationis et mortis Christi fuisset antiquis Patribus, non opus misericordiae, et primae gratiae, sed gratitudinis, et gratiae secundae, quae est gratia pro gratia: pro aliis vero, qui fuerunt post Christum, fuisset opus solius misericordiae: nam si propter merita antiquorum Patrum Deus Christum, eiusque passionem, ac illius fructus concessisset, ipsa Christi merita, quatenus fuissent beneficia antiquorum Patrum, habuissent rationem remunerationis; ac proinde fuissent data illis ex gratitudine: quod utique longe alienum est a doctrina ac modo loquendi sanctorum Patrum.