Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Cum error et ignorantia sint humanae mentis per peccatum vitiatae generales et communes defectus, inde merito quaeritur an quemadmodum Christus communes singulis hominibus corporis poenalitates cum ipso corpore induit, sic pariter illum humani intellectus defectum assumpserit. Quod ut evidentius appareat,

Notandum 1. Ignorantiam generatim distingui duplicem, nimirum purae negationis, et pravae dispositionis. Ignorantia purae negationis est simplex quaedam nescientia seu carentia cognitionis alicuius rei, qua ratione dicimur etiam ignorare ea quae scire non tenemur: ignorantia autem pravae dispositionis est carentia cognitionis alicuius obiecti, de quo rectum iudicium ferre tenemur. Haec iterum duplex, secundum carentiam duplicis scientiae, speculativae et practicae. Ignorantia speculativa dicitur, qua intellectus errat circa res mere speculativas, qua ratione plerumque contingit nos errare circa veritatem scientiarum speculativarum. Practica vero est, qua intellectus perverse iudicat de agendis, prosequendis, et fugiendis. Et haec rursus est duplex, nempe invincibilis, et vincibilis: Invincibilis dicitur, qua quis aliquid ignorat, quod non est in potestate eius scire: sic invincibiliter aliquis ignorat, quo mortis genere debeat interire, nisi Deus ipsi revelaverit. Vincibilis ea est, qua quis aliquid nescit, quod scire posset, si omnem moralem diligentiam adhiberet. Haec iterum est duplex, nempe affectata, et crassa. Prima est, qua aliquis sponte vult aliquid ignorare, ne scilicet teneatur illud implere, de quo loquitur David, cum ait: Noluit intelligere, ut bene ageret. Crassa est, qua quis non vult adhibere studium et laborem, ut aliquid sciat, quod scire debet. Quaeritur autem, an Christus aliqua ex his ignorantia laboraverit.

Notandum 2. Errorem posse distingui duplicem; nimirum unum in intellectu, alterum in sensu: quod utique contingere potest dupliciter: videlicet, aut ex aliqua indispositione intrinseca sensus externi, vel interni, ad cuius phantasmatum praesentiam et similitudinem intellectus agens cudit species intelligibiles: vel ex aliquo extrinseco: sic plerumque contingit, quod ex vitiato medio, vel nimia obiecti distantia res aliter abiiciatur sensibus, quam revera in se existat. Resolvendum est itaque, an Christus utroque modo ab omni prorsus errore liber fuerit.

Notandum 3. Plurimos haereticos stultissime errasse circa Christi Domini cognitionem; nam, ut refert S. Irenaeus lib. 1. adversus haereses cap. 17. Gnostici, qui Valentiani dicti sunt, asserebant Christum didicisse alphabetum sub ferula praeceptoris, eumque plurima ignorasse, et quae noverat ab hominibus didicisse. Hos subsecuti sunt Agnoetae, quorum dux et pater fuit Themistius, a quo etiam dicti sunt Themistiani, qui ut refert Sophronius in epistola ad Sergium, fuit ignorantiae pater, qui Christum verum Deum nostrum diem iudicii nesciisse delirabat. Porro Agnoetas non asseruisse Christum secundum propriam naturam Verbi et divinitatem ignorasse diem iudicii, sed solum secundum humanitatem, constat ex Nicephoro lib. 18. Historiae, cap. 30. de illis enim ait: Hi dicunt, Deum quidem Verbum omnia nosse, humanitatem vero secundum substantiam ei unitam permulta ignorare: nescire sane horum et diem mundi totius consummationis, utpote Patre minorem. Propterea, quod in Evangelio secundum Matthaeum et Marcum dicatur: de die autem illo nemo scit, neque filius hominis. His haereticis accesserunt Lutherani et Calvinistae, qui, ut notat Canisius 3. lib. De Maria Deipara, cap. 22. non solum docent Iesum ignorare diem iudicii, sed etiam in pueritia communem cum aliis pueris ignorantiam habuisse, ut ita more caeterorum, sicut corpore, sic etiam scientia et notitia rerum et animi dotibus creverit. Imo eo progressa est eorum effrenata dicendi licentia, ut etiam ipsi iam adulto errorem et ignorantiam tribuant, asserentes ipsum deceptum fuisse cum accedens ad ficulneam, et in ea quaerens fructum, folia tantum invenit, et cum in horto oravit Patrem, et suam orationem postea correxit.

Quamvis constantissimum Dominum revera et sibi et nobis per totam vitam plurima divina beneficia meruisse; attamen Calvinus ore sacrilego impudentissime hanc veritatem impugnat. Scribit enim in comment. ad 2. cap. ad Philippenses: frivolum est quod ex hoc loco: Propter quod Deus exaltavit illum etc. sophistae conantur elicere, Christum scilicet primo sibi meritum esse, deinde aliis. Et paulo post, suo more Satanam et diabolos reboat, et rabido ore theologos omnes lacerat dicens: Quis non videat hoc a Satana suggeri, Christum in cruce passum, ut sibi compararet operis sui merito quod non habebat? Quis neget istos Satanae instinctu reclamare Christum sibi ante gloriam esse promeritum, quam nobis salutem? Addit: Discant ergo lectores, sorbonicos sophistas cum tortis suis speculationibus detestari.

Ut autem aperte constet illum falsa proferre sit

Conclusio unica. — CHRISTUS NULLO PRORSUS IGNORANTIAE GENERE LABORAVIT, ETIAM QUATENUS HOMO. Huius Conclusionis veritas sufficienter probata manet ex his, quae diximus de plenitudine Christi Domini scientiae. Qui enim omnium rerum existentiam, et futurarum, ac praeteritarum perfectissimam habebat notitiam, vel in Verbo per scientiam beatificam, vel in genere proprio per infusam, nulla rerum notitiae vacuitate laborabat.

Confirmatur insuper ex Clemente Alexandrino in lib. Paedagogi, cap. 6. ubi de baptismo Christi sic loquitur: Sapienter ergo rogemus, Christus hodie regeneratus iamne est perfectus, an, quod est absurdissimum, ei aliquid deest? sed si ita est, ut aliquid disceret opus fuit? sed eum cum Deus esset, nihil didicisse fuit consentaneum. Absurdum igitur existimat, Christo defuisse aliquid, ut discere ei opus fuerit. Loqui autem Clementem de Christo secundum humanitatem, manifestum est; nam subdit: Neque enim quis verbo maior fuerit, sed neque Magister, ac Doctor est eius, qui solus est Magister. An non ergo, vel inviti fatebuntur, Verbum perfectum ex perfecto Patre natum, ex oeconomica praordinatione esse perfecte regeneratum? Et si erat perfectus, cur qui erat perfectus tingebatur? Oportebat (inquiunt) implere humanam professionem pulcherrime, ita enim dico, simul ergo a Ioanne tingitur, fit perfectus scilicet: nihil ergo ab eo didicit? Nequaquam: solo autem lavacro perficitur, et spiritus adventu sanctificatur.

Eamdem veritatem ac rationem probat Seraphicus Doctor dist. 15. art. 2. quaest. 1. Christus, inquit, non habuit defectum ignorantiae, quia nec ipsum decebat, quia anima eius debuit esse deformis, ac per hoc repleta luce, sapientia et rectitudine iustitiae; ignorantia autem privatio est scientiae, et potest esse via in errorem, et obliquationem a rectitudine iustitiae, ac per hoc Christo non competebat. Nobis etiam non expediebat, quos venerat redimere et dirigere. Si enim defectum ignorantiae habuisset, nos redimere nescivisset, quia si caecus caeco ducatum praebeat, ambo in foveam cadunt. Et ideo nec ipsum decebat, nec nobis expediebat, quod talem defectum assumeret. Concedendum est ergo Christum defectum ignorantiae nequaquam in se habuisse. Ita S. Bonaventura.

Obiicies 1. Christus infans, quamvis esset Verbum Patris, habuit defectum eloquentiae, et divinae potentiae: ergo pari ratione, quamvis esset Dei sapientia et virtus, habuit defectum sapientiae et scientiae. —

Negat paritatem Seraphicus Doctor, et rationem disparitatis profert, quod defectus eloquentiae et virium cum esset exterior, deserviebat sicut et caeterae infantiles infirmitates ad manifestandam veritatem naturae assumptae; defectus autem sapientiae, cum sit interior, ad nihil omnino deservisset. Addit, quod priores defectus sint materia exercenda virtutis, patientia, et fortitudinis; defectus autem cognitionis ad nullam omnino virtutem deservire potest, imo a virtutis exercitio revocat: igitur non est inter utrumque defectus paritas.

Obiicies 2. Inquisitio veritatis supponit illius ignorantiam: sed Christus Dominus pluries plura inquisivit; nam Ioan. 11. a sororibus Lazari requisivit, ubinam esset eius sepulchrum, dicendo: Ubi posuistis eum? Et Luca 24. a duobus Discipulis ambulantibus in via quaesivit: Qui sunt hi sermones, quos conferitis ad invicem ambulantes, et estis tristes? Et Ioann. 21. quasi dubitans Petrum interrogat, an eum plus diligat, quam caeteri Discipuli, dicens: Simon Ioannis, amas me plus his. Et Matth. 21. Videns fici arborem unam secus viam, venit ad eam: et nihil invenit in ea, nisi folia tantum, et ait illi: numquam ex te fructus nascatur in sempiternum, et arefacta est continuo ficulnea: prius ergo, quam accederet ad arborem, nesciebat in ea non esse fructum.

Respondet Origenes in commentario ad cap. 13. Matthaei: Qui norit, quae sunt in cordibus hominum Christus Iesus, sicuti de hoc docuit in Evangelio Ioan., non ignarus interrogat, sed quoniam semel assumpserat hominem, utitur omnibus, quae sunt hominis, quorum unum illud est interrogare. Nec mirandum si id facit Salvator, cum ipse etiam omnium Deus, moribus hominum sese accomodans, perinde ac si quis homo morem gerat filio suo, percunctetur, velut in hoc: Adam ubi es? Et ad Cain: Ubi est Abel frater tuus? Idem docet S. Chrysostomus, Homil. 11. ubi agens contra Iudaeos, qui Christi divinitatem negabant, quod de multis ignorantium more sciscitatus esset, velut de Lazaro, Ubi posuistis eum? contra eos praescribens vicissim obiicit varia loca Veteris Testamenti, in quibus Deus ignorantium more interrogat: ex quibus concludit, non recte ignorantiam in Filio ex eius percunctatione Iudaeos colligere, nisi eamdem et in Patre fuisse concedant. Verum de Christo, qua Deus est, videtur dumtaxat locutus S. Chrysostomus. At de eodem, ut homo est, omnem ignorantiae speciem sic removet S. Cyrillus lib. 3. Contra Nestorium: Credimus, inquit, ex ipso ventre, uteroque Virginis Emmanuelem ipsum; qui Deus erat, hominem prodiisse plenum omni sapientia et gratia, quae illi naturaliter inerat: quodnam igitur incrementum caperet ille, in quo sunt omnes thesauri sapientiae, qui coelestis gratiae una cum Deo Patre largitor est?

Obiicies 3. Admiratio supponit ignorantiam: nam, inquit Arist. 1. Metaph. cap. 2. Propter admirationem, et nunc, et primo caperunt homines philosophari, inquirendo videlicet causas rerum, quas ignorabant: sed Christus Dominus pluries habuit admirationem: nam Matth. 8. miratus fidem Centurionis, et Matth. 13. fidem Chananeae mulieris intuitus, admirabundus exclamat: O mulier! magna est fides tua: igitur Christus habuit ignorantiam. —

Respondent communiter Theologi, Christum miratum fuisse admiratione procedente ex scientia experimentali, secundum quam plura particularia potuit discere, ut diximus supra. Verum satius dicendum arbitror cum S. Augustino epistola 101. duplicem esse admirationem, unam, qua provenit ex admiratione causae cuius videtur effectus, et haec excitat in nobis desiderium vehemens inquirendi causam; aliam vero ex insolentia, et raritate alicuius rei, quam cum videmus, miramur cum delectatione, et delectamur cum admiratione: quae quidem admiratio nihil aliud est, quam affectus delectationis ex rei magnitudine proveniens, et in laudem inclinans. Sic Christus, inquit S. August., miratus fuit Centurionis fidem, neque enim eum ullius rei ratio potuit latere: sed admiratio pro laude posita est: cuius par in populo Hebraeorum non apparuerat. Neque ideo reprehendenda est scientia, qua dictum est: si ratio quaeritur non erit mirabile: quoniam est aliud genus admirationis, etiam cum ratio est manifesta admiranti.

Obiicies 4. Praecipuum fundamentum, quo maxime nituntur haeretici, ut adstruant in Christo aliquam ignorantiam, nempe quosdam Scripturae textus ab eis prave intellectos: illi autem potissimum sunt, quibus asseritur Christus nescire diem iudicii. Sic Matthaei 21. De die autem illa, et hora, ait ipsemet Christus, nemo scit, neque Angeli coelorum, nisi solus Pater; apud Marcum vero: De die autem illa, vel hora, nemo scit, neque Angeli in Coelo, neque Filius, nisi Pater: igitur Christum aliquid latet, subindeque in eo fuit ignorantia. —

Respondeo primo, Christum revera scire diem iudicii, et quatenus Deus, quia ille dies cognitus est Patri, et quatenus homo, siquidem ad statum iudicis necesse est nosse, quando iudicium debeat ferre: Pater autem aeternus ut legimus Ioan. 3. potestatem ei dedit iudicium facere, quia filius hominis est. Adde quod, ut argumentatur S. Chrysostomus, Hom. 71. in Matth., si Christo homini datum est, ut sciat qualiter oporteat iudicare, quod maius est, multo magis datum est ei scire quod minus est, scilicet iudicii tempus. Insuper, qui praenuntiavit caeteras futuri iudicii circumstantias, non potest dici circumstantiam temporis ignorasse: at ex iisdem Evangelii locis constat ipsum designasse, ac praenuntiasse alias futuri iudicii circumstantias: igitur etiam noverat tempus, quo peragendum esset. Rursus, Christus Dominus quatenus homo praescivit facta aliorum: ergo multo magis sua praescire debuit: ignorasset vero sua facta, si diem, quo Iudex vivorum et mortuorum futurus est non cognovisset. Denique, ut argumentatur S. Gregorius lib. 8. Epistolarum, epistola 42. exponens illud Ioan. cap. 13. Sciens Iesus, quia omnia dedit ei Pater in manus. Si omnia, inquit Gregorius, profecto diem iudicii, et horam, quis ergo ita stultus est, ut dicat, quia accepit filius in manibus quod nescit? Igitur revera Christus, etiam qua homo, novit diem iudicii.

Respondeo secundo, quod quantum ad sensum verborum, quibus Evangelistae referunt etiam filium hominis nescire diem iudicii, variae sunt SS. Patrum explicationes ac solutiones. Primo namque S. Ambrosius lib. 5. De Fide, c. 7. et Hieronymus in cap. 24. Matthaei, asserunt particulam hanc, neque filius, additam fuisse in textu ab Arianis, postea vero a Catholicis expunctam; unde, ut notat Hieronymus in codicibus Graecis Adamantii, et in plerisque Latinis, illa particula neque filius, apud Matthaeum numquam fuit. Unde etiam nunc nec in Vulgata reperitur. Verum ista solutio placere non potest, quippe cum illa particula apud Marcum semper fuerit, et etiam nunc legatur in Vulgata editione, qua auctoritate Concilii Tridentini sess. 4. probata est, ut authentica. Hinc placet cum nonnullis e SS. Patribus, asserere Christum nescire diem iudicii, quia videlicet nescit per scientiam connaturalem, quae humano studio, ac sensuum beneficio, et hominum magisterio comparatur. Sic S. Basilius, epistola ad Amphilochium, qui de ea quaestione sciscitatus erat, respondet ignorasse Christum, ut hominem, iudicii tempus: Si quis, ait, ignorantiam illam ad Deum referat, qui dispensatione quadam omnia in se susceperit, et sapientia atque gratia apud Deum, et homines profecerit, non aberraturum a pio Scripturae sensu. Cui subscribit Gregorius Nazianzenus, Orat. 46. Nosse quidem, ait, tamquam Deum, ignorare vero ut hominem, si quis quod apparet in Christo ab eo secernat, quod mente percipitur. Cyrillus item in refutatione Theodoreti ad anathematismum t. ait: Itaque novit quidem ipse divinitus, utpote sapientia Patris: sed quoniam ignorantis humanitatis mensuram subiit per dispensationem, istud etiam cum aliis sibi tamquam proprium adsciit. Unde lib. 2. diei illius ignorantiam adscribit humanitati Christi: Non enim, inquit, indecorum est creaturae, nec inusitatum, divina ignorare mysteria. Et infra: Quid mirum est, si cum Angelus divinum hoc mysterium ignorare dicatur, quamvis sapientia sit, et virtus Dei! Verum haec solutio eatenus placere dumtaxat potest, quatenus significaret Christum diem iudicii ignorasse qua homo, quia notitiam illam proprio studio non comparavit, sed habuit sibi divinitus infusam, qualiter etiam interpretatur S. Basilius mox laudatus, dicens, ideo dictum esse Marci 13. neque filius, nisi Pater, quia neque filius sciret, nisi a Patre data esset cognitio, omnia enim ipse a Patre accepit. —

Censent aliqui, Christum nescire diem et horam iudicii, quia non faciebat scire, iudicando nondum esse tempus illud revelandi, sicut Dominus etiam Gen. 18. dixit de Sodomitis: Descendam, et videbo utrum clamorem, qui venit ad me, opere compleverint, an non est ita, ut sciam: quibus Dominus se ignorare profitetur, non quia revera ignorabat, et scire cupiebat, sed quia tunc scire dicitur, quando iam est plenitudo temporis ad agendum, et puniendum peccata; sicut etiam Genes. 22. Dixit Dominus ad Abraham: nunc cognovi, quod timeas Dominum; non quia Deus tunc copisset illud scire, sed quia tunc erat tempus, ut Abraham acciperet testimonium. Sic explicant S. Hilarius lib. 9. De Trinit., Ambrosius lib. 5. De Fide, c. 7.; prae caeteris autem S. Augustinus lib. 83. Quaestionum, q. 60. ubi haec habet: Sicut scire Deus dicitur, etiam cum scientem facit, sicut scriptum est: Tentat nos Dominus Deus vester, ut sciat si diligatis eum; non enim sic dictum est hoc, quasi nesciret Deus, sed ut ipsi sciant quantum in Domini dilectione profecerint, quod nisi tentationibus, quae accedunt, non plane ab hominibus agnoscitur, et ipsum tentat pro eo positum est, quod tentari sinit: sic et cum dicitur nescire, aut pro eo dicitur, quod non approbat, idest, in disciplina et doctrina sua non agnoscit, sicut dictum est: nescio vos: aut pro eo quod utiliter nescientes facit, id quod scire inutiliter est: ideo bene accipitur id quod dictum est, solum scire Patrem, sic dictum esse, quia facit filium scire; et quod dictum est, nescire filium, sic dictum esse, quia facit nescire homines, idest non prodit eis, qualiter utiliter scirent. —

Confirmat haec omnia praeclarissime S. Ambrosius loco mox laudato, ubi cum demonstrasset revera Christum novisse tempus futuri iudicii qua Deus, probat etiam id habuisse compertum qua homo: quippe qui horam, et locum, et signa, et causas futuri iudicii expressit. Horam quidem, quippe Lucae 17. ait: in illa hora, qui fuerit in tecto, non descendat tollere vasa de domo sua; diem vero, quia ipse se dixit Dominum sabbati. An poterat, inquit Ambrosius, Dominus diem ignorare, qui ipse dixit, quod filius hominis Dominus est sabbati? Locum, quando nimirum sibi templi structuram ostendentibus Discipulis dicebat: Videtis haec omnia? Amen dico vobis, non relinquetur lapis supra lapidem. Matth. 24. Signa, Lucae 21. Videte ne seducamini, multi enim venient in nomine meo dicentes, quia ego sum Christus. Et infra: Terraemotus erunt magni per loca, etc. Hoc vero supposito, sic concludit: *Scivit ergo omnia; sed quaerimus, qua ratione designare momenta noluerit? si quaeramus, non ignorantiae inveniemus esse, sed sapientiae, nobis enim scire non proderat, ut dum certa futuri iudicii momenta nescimus, semper tamquam in excubiis constituti, et in quadam virtutis specula collocati, peccandi consuetudinem declinemus, ne nos inter vitia dies Domini deprehendat. Et postea: Ideo dixi, quod scire non proderat, imo proderat ignorare: ut ignorantes timeremus, ut observantes emendaremur. Et infra: Ab Apostolis, qui Filium Dei futura scire credebant. nam nisi hoc credidissent, numquam interrogassent: interrogatus ergo quando restitueret regnum Israil, non se nescire dixit: sed ait: Non est vestrum nosse tempora, et annos, quo Pater posuit in sua potestate. Attende quid dixerit, non est vestrum scire; lege iterum non est vestrum, dixit, non meum. Et infra: solemnem eius erga Discipulos charitatem etiam in hoc loco, et gratiam recognosco: tibus his, quae cognita inutilia iudicaret, videri ignorare, quod nunquam suam potentiam demonstrare.

Igitur, quod quidam Patres asserrunt Christum ut hominem dixisse se ignorare iudicii diem, sic exponendum existimo, non quasi negaverint Filium in ipsa humanitate novisse iudicii diem, sed quia non ex ipsa cognovit, idest, non ex vi aut virtute humanitatis; quandoquidem gratuito fuit illi divinitus infusa scientia.