Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

QUAMQUAM Latriae nomen, quod Graece λατρεία dicitur, secundum suam primariam institutionem significet obsequium ac servitutem, ut perhibent Grammatici Graeci, unde λατρεύω, iuxta Cyrilli dictionarium, significat ancillam cum metu servientem; nihilominus hoc vocabulum non tantum apud Graecos, sed etiam apud Latinos Patres ac Doctores, usurpatum est ad significandum cultum divinae, ac supremae maiestati, ut egregie docet S. Augustinus lib. 10. De Civit. Dei, c. 1. ubi sic scribit:

Latriam quippe nostri, ubicumque sanctarum Scripturarum positum est, interpretati sunt servitutem. Sed ea servitus, qua debetur hominibus, secundum quam praecipit Apostolus, servos Dominis suis subiectos esse debere, alio nomine Graece nuncupari solet. Latria λατρεία, secundum consuetudinem, qua locuti sunt, qui nobis divina eloquia condiderunt, aut semper, aut tam frequenter ut pene semper, ea dicitur servitus, quae pertinet ad colendum Deum.

Et libro 10. cap. 15. Pietas, inquit, vera non exhibet servitutem religiosam, quam Latriam Graeci vocant, nisi uni vero Deo. Et in libro 20. contra Faustum cap. 21. postquam colendos esse Martyres religioso quodam cultu docuit, de quo post agemus, de altero, qui soli Deo convenit, ita disserit:

Et eum illo cultu, qui Graece Latria dicitur, Latine uno verbo dici non potest, cum sit quaedam proprie divinitati debita servitus, nec colimus, venerando adoramus, nisi unum Deum. Cumautem ad hunc cultum pertinet oblatio sacrificii, unde idololatria dicitur eorum, qui hoc etiam idolis exhibent, nullomodo tale aliquid offerimus, aut offerendum praecipimus, vel cuiquam Martyri, vel cuiquam sanctae animae, vel cuiquam Angelo.

Constantissimum est igitur Latriae nomen significare supremum cultum, qui nulli rei creatae, sed uni vero Deo tribuendus est. Cum autem Christus sit Deus-Homo, merito quaerunt Theologi, an tam ipsius humanitati, quam iis instrumentis, quae maxime eius passioni, ae nostrae saluti operandae deservierunt, hic latriae cultus sit impendendus.

NOTANDUM 1. Quod cum Christum Dominum duplici natura constare Christiana Religio profiteatur, eademque doceat singulas naturas divinam scilicet et humanam, quae sibi sunt propria et insita retinere citra commutationem omnem aut confusionem, nullus Catholicorum ambigit, Christum qua Deum propria Verbi persona in humana subsistentem, esse adorandum cultu latriae; cum enim, ut sic, proprie et essentialiter habeat excellentiam increatam, nec tantum eius natura, sed etiam ipsa eius persona sit quid increatum summe et infinite excellens, ac motivum latriae, haud dubium est, quin Christus, quatenus Deus, et Verbum divinum, sit colendus adoratione latriae. Verum difficultas est utrum Christus totus, et in solidum, nempe quatenus Deus-Homo, simul sit illo adorationis genere colendus. Similiter, an eius humanitas secundum se spectata, quatenus vel dedit ordinem ad suppositum Verbi, quo subsistit, vel secluso tali ordine, sit adoranda adoratione latriae. Circa cuius quaestionis resolutionem varie errarunt plurimi haeretici, nam Appollinaristae negantes in Christo hominem fuisse perfectum, ac nostris similem, solamque a Verbo carnem esse susceptam, eamque de Caelo lapsam, et Patri consubstantialem statuentes, ut tradit S. Athanasius lib. De Incarnatione Verbi, etiam docebant unica adoratione latriae carnem cum Verbo esse colendam, quia de substantia Dei credebant utrumque esse. Ideoque Catholicos vocabant hominicolas, quod veram in Christo substantiam hominis colendam asserebant: at vicissim Catholici hoc se convitio purgabant, eos appellantes carnicolas. Nestoriani vero unica item adoratione ambas naturas colendas putabant, sed subdole, quia morali dumtaxat unione illas coniunctas esse dicebant. Refert etiam Gaufredus, discipulus S. Bernardi, in Epistola ad Cardinalem Albanensem, Gilbertum Porretanum exponendo haec verba Psalmi 98. Adorate scabellum pedum eius, dixisse carnem et humanitatem Christi non esse adorandam adoratione latriae, sed adoratione quadam inferiore: Non illam, inquiebat, dicentem adorationem, quae Latria est, quae soli Creatori debetur: sed illam, quae dulia dicitur: dulia enim adoratio est, quae etiam creaturae exhibetur: quae duas habet species: unam quae hominibus indifferenter, alteram quae soli humanitati Christi exhibetur. Verum in Manu-scripto membranis exarato commentarii illius Gilberti in Psalmos, quod asservatur in Bibliotheca monasterii sancti Victoris iuxta Parisios, contrarium omnino iis, quae refert Gaufredus, legere licet.

NOTANDUM 2. Pariter citra controversiam esse, Christum ut hominem, posse adorari latria per communicationem idiomatum; quia cum natura humana, et divina de se invicem in concreto praedicentur, quo fit, ut Deus dicatur homo, et homo-Deus praedicetur, et revera sit, sic per eamdem communicationem idiomatum Christus, qua homo, dignus est, qui colatur eadem adoratione latriae, qua Deo et divino Verbo propria est. Sed difficultas videtur, an cultus latriae deferri possit Christo ut homini, ita ut ad illum, ut ad hominem, et secundum humanitatem terminetur, sicque non solum ille homo denominetur adorandus latria, verum etiam ita adoretur ut homo. Quod ut percipiatur evidentius, clariusque solvenda difficultas appareat, observandum est humanitatem Christi per respectum ad adorationem posse tribus modis considerari: Primo, quatenus concipitur, ut hypostatice unita Verbo divino, et ut sic concepta adoratur. Secundo, ut apprehenditur separata et derelicta a Verbo: siquidem illam Verbum absolute dimittere potest, in quo casu quaeritur, an ut sic sit adoranda latria propter unionem, quam habuit cum Verbo: vel etiam utrum, secluso et praeciso omni ordine ad suppositum Verbi, possit adorari latria, quatenus plurima per illam consecuti sumus gratiae et redemptionis beneficia. Denique, spectari potest humanitas Christi secundum propriam suam excellentiam, puta eximiam sanctitatem, et omnia divina charismata, quibus illustratur. Queritur itaque, an hoc triplici modo considerata Christi humanitas digna sit, quae cultu latriae adoretur.

NOTANDUM 3. Duplex a Theologis distingui adorationis obiectum, unum quidem motivum, alterum vero terminativum. Primum est illud, quod nos movet, et moraliter excitat ad exhibendam adorationem rei, quam colimus. Secundum vero est id, quod illam adorationem terminat. Sic in homine, quem propter virtutem colimus, virtus est obiectum motivum honoris, et cultus illi exhibitus: homo vero virtute illustratus est obiectum terminativum illius. Potest autem fieri, ut unum et idem sit obiectum motivum et terminativum simul, quando scilicet nos movet ad exhibendam adorationem, et praeterea simul etiam adoratur. Sic quando natura divina adoratur, illa simul est obiectum motivum, et terminativum istius adorationis. Unde cum quaeritur, an Christus qua homo possit adorari, sensus difficultatis esse potest, an humanitas possit esse obiectum motivum adorationis latriae, an vero dumtaxat sit illius obiectum terminativum, quatenus id quod constat ex(?) Verbo divino et humanitate adoratur latria, ita ut humanitas in illo toto subsistente inclusa sit etiam obiectum terminativum, si non totale, saltem partiale, ad quod terminatur ista adoratio latriae, licet non sit illius adorationis obiectum motivum.

His praenotatis, resoluendum est primo, an Christus, qua Deus-Homo, sit adorandus unica adoratione latriae, ita ut eius humanitas, ut unita hypostatice Verbo divino, debeat adorari eadem adoratione, qua Divinitas et Verbi subsistentia adorantur. Secundo, utrum humanitas Christi a Verbo dimissa eadem adoratione latriae esset colenda. Tertio, utrum illa humanitas licet unita Verbo, sic tamen non apprehensa, sed dumtaxat spectata secundum propriam suam excellentiam, sic etiam sit adoranda.

Conclusio prima. — CHRISTUS QUATENUS DEUS-HOMO DEBET UNICA ADORATIONE ADORARI, ITA UT EIUS HUMANITAS, PROUT HYPOSTATICE UNITA VERBO DIVINO, ADORANDA SIT EADEM ADORATIONE LATRIAE, QUA EIUS DIVINITAS, ET SUBSISTENTIA DIVINA ADORANTUR.

Haec est communis inter Theologos, eamque docet Subtilis Doctor in 3 d. 9. num. 8. ubi ait:

Cum quaeritur, an adoratio debeatur Christo solummodo secundum naturam divinam, dico quod ly solummodo potest accipi dupliciter, scilicet categoricaliter, vel syncategorematice tice. Primo modo, concedo quod sic, quia sufficiens ratio summi adorabilis est in Christo considerato secundum solam naturam divinam. Si autem teneatur syncategorematice, tum notat exclusionem ab uno extremo respectu alterius extremi. Iuxta etiam modo distinguo, quia solummodo potest excludere aliquid, vel a termino adorationis, vel a ratione adorandi. Primo modo dico, quod non solummodo secundum naturam divinam est Christus sic adorandus, quia a termino adorationis non debet excludi natura humana, quasi ipsam includendo non possit totum adorari. Hoc dicit Damascenus lib. 3. c. 8. Christus Deus perfectus et homo perfectus, quem adoramus cum Patre et Spiritu S. una adoratione cum incontaminabili carne eius, non inadorabilem carnem eius dicentes; adorantur enim in una Verbi hypostasi, quae eius hypostasis facta est. Et paulo post: Unam personam Dei Verbi duabus ipsis reductis naturis.

Exemplificat postea: Tamen lignum tangere propter ligno immixtum ignem. In illa auctoritate Damasceni ly cum accipitur associative, non autem copulative, ut sit sensus: adoramus Verbum cum carne, idest habens carnem sibi unitam: non autem cum carne, hoc est, carnem adoramus, quasi sit propositio copulativa: et hoc considerando carnem, ut caro est, et non ut unita divinitati: sic ergo non debet excludi a termino adorationis caro, licet ipsa non sit ratio adorandi. » Haec Doctor.

Probatur autem Conclusio, primo quidem e Scriptura sacra, illis videlicet testimoniis, quibus significatur cultum latriae Christo, ut homini-Deo deferri. Sic Matth. 2. De Magis Christi veneratoribus dicitur: genu flectunt, etc. Apocalypsis 5. Viginti quatuor seniores ceciderunt(?) suas, et adoraverunt viventem in saecula saeculorum. Et iterum: Sedenti in throno et Agno benedictio, et honor, et gloria. Quae omnia quamquam re(?) Christo quatenus Deo recte possint intelligi, nihilominus etiam possint accipi de ipso ut homine; siquidem Christo omne genu flecti debet, et omnis honor impendi, quia Iesus est, et quia Agnus: at non est Iesus nec Agnus tantum penes Divinitatem, sed maxime penes humanitatem, cuius vita oblata est, et mactata in pretium nostrae redemptionis: igitur illa testimonia possunt intelligi etiam de Christo ut homine. — Verum, clarius haec veritas apparet ex Matthaei 28. ubi de mulieribus ad Christi sepulchrum accedentibus dicitur: Et ecce Iesus occurrit illis dicens, avete: illae autem accesserunt, et tenuerunt pedes eius, et adoraverunt eum. Cum autem actus ille detensionis, seu osculi pedum, sit externa adoratio interioris adorationis significativa, et illa versetur circa corpus, et pedes Christi, certum est eas sic tenentes Christum, etiam humanitatem eius adorasse. Idem praestitit S. Thomas Apostolus Ioan. 20. cum ait Christo: Dominus meus, et Deus meus; quibus verbis confitebatur Christum esse Deum et hominem, eumque a mortuis revera suscitatum esse profitebatur; ac subinde eum ut Deum et hominem adorabat: nam illa professio fuit actus insignis cuiusdam fidei, quae proinde actum adorationis sibi comitem haberet, praesertim cum Christus esset praesens. Igitur sanctus Thomas non solum Christi divinitatem, sed et humanitatem censendus est adorasse.

Probatur secundo, auctoritate Concilii Alexandrini praeside S. Cyrillo, cuius Synodalis ad Nestorium epistola hoc inter alia capitula octavum subscribendum praefixit sub interminatione anathematis, et excommunicationis:

Si quis audeat dicere assumptum hominem coniungi cum Deo Verbo oportere, et conglorificari, tamquam alterum cum altero (nam particula cum addita hoc cogit intelligi) et non magis una reverentia veneratur Emmanuel, unamque ei glorificationem rependit, iuxta quod Verbum caro factum est, anathema sit.

Quod utique Alexandrinae Synodi decretum, una cum illa epistola Synodica, approbavit Chalcedonensis Synodus Actione 5. necnon et V. Synodus: itemque Lateranensis sub Martino primo, quae V. Synodi Canonem nonum sic refert, et probat:

Si quis adorari in duabus naturis dicit Christum, ex quo duas adorationes introducunt semotim Deo Verbo, et semotim homini: aut si quis ad peremptionem carnis, aut ad confusionem Divinitatis, et humanitatis unam naturam, sive essentiam concurrentium proferens(?) dicens, sic adorat Christum, sed non una adoratione Deum Verbum incarnatum cum eius carne adoraverit, iuxta quod sanctae Dei Ecclesiae ab initio traditum est, talis anathema sit.

Quibus constat non solum Christum ut Deum hominem in solidum adorari, sed etiam adorationem illam terminari ad eius humanitatem persona Verbi subsistentem. Quod utique confirmatur ex Concilio Tridentino Sess. 13. cap. 5. et Can. 6. ubi definiens cultum latriae, qui vero Deo convenit, Eucharistiae sacramento deberi, rationem reddit his verbis:

Neque enim ideo minus est adorandum, quod fuit a Christo Domino, ut sumatur, institutum: nam illum eumdem Deum praesentem in eo adesse credimus, quem Pater aeternus introducens in orbem terrarum dicit, et adorent eum omnes Angeli Dei, etc.

Sed Eucharistiae sacramentum non solum comprehendit Divinitatem per concomitantiam, verum etiam corpus, et sanguinem Christi vi verborum, et significatione sacramenti: igitur si Eucharistiae Sacramentum dignum sit adoratione latriae, corpus et sanguis Christi eodem cultu adorantur.

Probatur tertio, auctoritate SS. Patrum, imprimis vero S. Athanasii in epistola ad Adelphium Episcopum: ubi de hoc argumento copiosam orationem exponit: negans adorationem carnis ab illa Verbi separandam: sed ambas naturas iubens unica coli veneratione.

Nos creaturam non adoramus, inquit, absit; talium enim, et Arianorum eiusmodi est error. Sed Dominum creaturae incarnatum Deum Verbum adoramus. Quamvis enim caro ipsa per sese pars est creaturarum, tamen Dei corpus est facta. Ac neque corpus eiusmodi per se diridentes, per Verbum adoramus; neque Verbum adorare volentes, ipsum longe a carne disiungimus. Verum istud scientes, ut iam diximus, Verbum caro factum est, hoc ipsum etiam in carne positum Deum agnoscimus. Quis igitur ita desipit, ut Domino dicat: parce(?) a corpore, ut te adorem?

Hic veram, certamque rationem dicti sui Athanasius attulit, cum ideo una erga utrumque fungendum adoratione dixit, Quod caro propria sit Verbi: nam ipsius erat corpus, et in eo Verbum inerat, ut subinde ait:

Ubinam vero (pergit idem) omnino impii isti separatim ne per se carnem invenient quam Salvator suscepit, ut dicere audeant: Adoramus nos Dominum cum carne, sed diridimus corpus, et illi soli latriae cultu servimus?

Quare ibidem vocat Gentiles atque Ethnicos, minimeque Christianos, qui separandum a carne putant esse Verbum, ut illud adorare possint. — Insignis est etiam ad eamdem veritatem comprobandam S. Epiphanii doctrina in Anchorato, ubi contra Arianos probat Filium Dei increatum, ac Deum esse propter quod adoratur. Deinde profert haereticorum calumniam Catholicis exprobantium, quod creaturam adorarent, quia corpus a creatura genitum adorabant. Hinc eos sic urget: Adoras salvatorem incarnatum, aut non adoras. Quomodo vero non adoravero? Si enim non adoravero, non habeo vitam. Ecce igitur creaturam adoras, ipsum corpus. Ingens autem est insanii(?) eorum, qui talia dicunt: nam Rex purpura indutus ab omnibus adoratur. Numquid ergo purpura adoratur, aut rex? Manifestum est, quod rex: coadoratur autem cum ipso etiam purpura, quam gestat, ubi autem rex hanc exuit, et in locum reposuit, non amplius vestis purpura adoratur. — Praeclare quoque illud demonstrat S. Ambrosius lib. 3. De Spiritu Sancto, cap. 11. explicans illud Psalmi 98. Adorate scabellum pedum eius, quae sic accipit, ut scabellum pro carne Christi sumat.

Itaque inquit, per scabellum terra intelligitur, per terram autem caro Christi, quam hodie quoque in mysteriis adoramus: et quam Apostoli in Domino Iesu, ut supra diximus, adoraverunt: neque enim dictus est Christus, sed unus: neque cum adoraretur tamquam Dei Filius natus ex Virgine negabatur. Cum igitur incarnationis adorandum sit sacramentum, incarnatio autem opus Spiritus sit, sicut scriptum est: Spiritus sanctus superveniet in te, etc. haud dubie etiam Spiritus sanctus adorandus est quando adoratur ille, qui secundum carnem natus ex Spiritu est.

— Sanctus Augustinus eadem Psalmistae verba exponens, luculenter eamdem veritatem comprobat his verbis:

In homo factus sum: timeo adorare terram, ne dumet me, qui fecit caelum et terram. Rursus timeo non adorare scabellum pedum Domini mei; quaerit Psalmus mihi dicit, adorate scabellum pedum eius. Quaero quid sit scabellum pedum eius, et dicit mihi Scriptura: Terra scabellum pedum meorum. Fluctuans converto me ad Christum, quia ipsum quaero ibi, et invenio quomodo sine impietate adoretur scabellum pedum eius. Suscepit enim de terra Terram, quia caro de terra est, et de carne Mariae carnem accepit: et quia in ipsa carne hic ambularit, et ipsam carnem nobis manducandam ad salutem dedit: nemo autem carnem illam manducat, nisi prius adoraverit. Inventum est quemadmodum adoretur tale scabellum pedum Domini, et non solum non peccemus adorando, sed peccemus non adorando.

— Praeterea Ioannes Damascenus primum in lib. 3. De Fide, cap. 8. idipsum egregie confirmat:

Unus igitur Christus est, inquit, Deus perfectus, et homo perfectus, quem adoramus cum Patre, ac Spiritu unica adoratione, cum eius immaculata carne, nequaquam carni ipsius adorationem denegantes. Adoratur enim in Verbi hypostasi, quae hypostasis ei facta est, neque tamen hoc agentes, creaturae servimus, non enim velut nudam carnem adoramus, sed ut divinitati coniunctam, et quatenus in unam personam, unamque hypostasim Dei Verbi duae illius naturae reducuntur. Timeo lignum tangere propter ignem, qui cum ligno coniunctus est. Ideo utrumque, quod est Christi, propter Divinitatem carni copulatam.

Probatur etiam ratione: Ut aliquod totum censeatur dignum adoratione, sufficit, quod in tali toto ut adorato sit aliqua ratio motiv ae adorationis ipsius exhibendi, nec opus est, quod illud motivum existat in singulis eius partibus: cum enim honor, v. gr. homini impenditur propter sapientiam, totus ille homo colitur, ac secundum se totum est obiectum terminativum talis honoris: attamen sapientia, quae est ratio motiva honoris exhibiti, in solo intellectu residet formaliter; quia tamen illa sapientia est in toto homine, est sufficiens ratio motiva, cur totus homo honoretur: sed Christus, ut homo, seu ut subsistens in humanitate, est aliquod totum constans divina natura, Verbi subsistentia, et humanitate: in quo toto natura divina, et persona Verbi propter suam infinitam et increatam excellentiam sunt rationes motivae, ut impendatur Christo adoratio latriae: igitur Christus, ut homo, seu subsistens in humanitate debet etiam adorari latria, et subinde humanitas, ut subsistens subsistentia Verbi, et ut hypostatice unita Deo, adorari debet eadem adoratione, qua Christi divinitas adoratur.

Obiicies 1. S. Damascenum Oratione 1. De imaginibus, qui de Christi humanitate sermonem faciens, ait:

Non materiam, sed materiae Auctorem adoro, qui propter me materia factus est, et in materia voluit habitare, ut per materiam mihi salutem praberet: materiam vero per quam mihi salus parta est colere non desino, non tamen ut Deus, absit.

Igitur non censet S. Damascenus carnem et humanitatem Christi, quam ibi materiam appellat, esse eadem adoratione, qua Divinitas, et persona Verbi, adorandam.

Respondeo. S. Damascenum non negare humanitatem Christi esse adorandam cultu latria, quatenus est Divinitati coniuncta: id siquidem ipse disertissime docet, ut vidimus supra; sed tantum vult, quod non sit adoranda ut Deus, hoc est, quod ei non deferatur primo, et ratione suae excellentiae cultus adorationis latria, nec affectus servitutis in ipsam, sed in divinitatem feramur, quae propter suam infinitam excellentiam est ratio nos movens ad illam adorationem Christo impendendam. Idipsum significat S. Epiphanius supra laudatus, cum dicit Regem adorari, non purpuram illius, sed purpuram solum coadorari, quia videlicet non adoratur, ut Rex, sed coadoratur cum Rege, ut aliquid illius ratione dignitatis, non ipsius purpurae, sed Regis.

Obiicies 2. Glossam ordinariam in haec verba Psalmi 98. Adorate scabellum pedum eius, ubi ait: Carnem a Verbo assumptam sine impietate adorari a nobis, sed non illa adoratione, quae latria est, quaeque soli Creatori debetur: igitur falsum est, quod Christi humanitas eadem adoratione, qua Divinitas possit adorari. — Respondet Seraphicus Doctor, glossam illam sic esse intelligendam, quod velit humanitatem Verbi prout in se, et secundum suam propriam excellentiam consideratur, non esse adorandam adoratione latriae, non autem negat quod unita Verbo ita sit adoranda. Respondeo secundo, glossam illam desumptam esse ex S. Augustino in eadem verba Psalmi, qui, ut vidimus supra, non negat, imo affirmat humanitatem Christi, quam ibi vult designari per scabellum pedum, religiose adorari eadem adoratione qua Divinitas: non quidem propter suam excellentiam, sed propter suam unionem cum Verbo. Adde quod verba glossae non sint fideliter excerpta ex S. Augustino, siquidem apud eum non inveniuntur praedicta verba, sed non ea adoratione quae latria est, etc.: igitur illa glossae auctoritas non est magni facienda.

Obiicies 3. Solus Deus est adorandus adoratione latriae: sed Christi humanitas ut Verbo unita non est Deus: igitur nec adoranda adoratione latriae. — Respondeo distinguendo maiorem: solus Deus est adorandus latria, tamquam obiectum movens ad illam adorationem, concedo: tamquam solum terminativum illius, nego: cum enim humanitas Christi, et Divinitas in unam concurrant personam, hinc etiam unicum constituunt obiectum terminativum illius adorationis.

Obiicies 4. Minori minor reverentia est exhibenda, et maior maiori: sed Christus secundum quod homo minor est Patre, et eius humanitas Divinitate inferior: igitur haec non est colenda suprema adoratione, qualis est latria. Denique, illius non est adorari adoratione latriae cuius est adorare: sed humanitatis est adorare summam Divinitatem, et Trinitatem: quod probatur, quia eius est adorare cuius est orare: at Christus ut homo pluries Deum oravit: ergo, etc. Denique, illi non recte impenditur latriae cultus, cui ille cultus non potest reddi per id quod habet in se praestantius: sed non potest coli Christus ut homo per sacrificium, quod est praestantius signum cultus latriae; quia Christo non est sacrificandum, nam ut docet S. Augustinus, lib. 20. De Civitate Dei, Christus maluit sacrificium esse quam sumere: igitur latriae cultus non potest impendi humanitati Christi. — Respondet Seraphicus Doctor ad primum, maiorem esse veram in iis qui sunt diversorum honorum susceptibiles, nempe quando honores illi impendendi ordinantur ad diversas personas gradu et dignitate distantes: falsam vero quando unica est dumtaxat persona: igitur cum in Christo una sit persona, cui summa reverentia debetur, sicut honor debetur Regi quacumque veste sit indutus, honor enim, inquit, naturam respicit digniorem, et per consequens illud quod est annexam ei: sic caro Viri sancti honorari debet secundum dignitatem animae, non secundum ignobilitatem propriae naturae. Ad secundum dicit, quod quamvis humanitatis Christi sit adorare, inde tamen non sequitur quod eadem pariter non debeat adorari adoratione latria: adorat enim secundum operationes et statum humanitatis, qua minor est Patri; adoratur vero secundum dignitatem divinitatis et personae, secundum quas est aequalis Patri; nos autem, qui ipsum adoramus, non debemus attendere ad eius inferioritatem humanitatis, sed ad personae et divinitatis dignitatem et maiestatem. Ad tertium respondet, quod licet humanitati Christi non possit sacrificium offerri, quatenus secundum se consideratur, tamen revera ei sacrificari potest, prout est divinitati coniuncta, quia toti Christo sacrificari potest, cum sit revera Deus. Id S. Augustinum dicit, cum non negare quod Christo debeat sacrificari; sed id non esse practicè faciendum, ut vitetur occasio erroris, et ne forte aliquis existimet honorem supremo Numini debitum creaturae impendi.

Obiicies 5. Si Angelus adorans Verbum ante Incarnationem, eandem adorationem Incarnatione peracta continuaret, vel adoraret Christum ut Deum et hominem, vel non. Si primum: ergo adoratio antecedenter ad Incarnationem etiam terminabatur ad humanitatem, quod est absurdum. Si secundum: igitur adoratio Christi qua Deus non tendit in ipsum qua homo est, et consequenter eius humanitas eadem adoratione, qua divinitas, non colitur. — Respondeo primo, in ea hypothesi Angelum posse censeri eadem adoratione adorare Verbum ut hominem, qua prius Verbum dumtaxat adorabat: nam eo ipso quo tendit in personam Verbi, eadem adoratione absque ulla mutatione physica tendit in id omne, quod ipsi personae coniunctum est, et per intellectum proponitur ut coniunctum; nec inde sequitur quod antecedenter fuerit terminata ad humanitatem; siquidem antecedenter intellectus angelicus ipsi non repraesentabat humanitatem coniunctam cum Verbo. Respondeo secundo, quod si Angelus Christum ut hominem sic adoraret, ut non solum ipsi vellet se subiicere, quatenus est Deus, sed etiam quatenus est homo, et servitutem suam secundum utramque considerationem vellet ipsi impendere, in eo casu esset distincta adoratio post Incarnationem ab ea, qua prius Verbum adorabat: quia videlicet alio affectu et cultu Christum prosterneretur quam antea.

Obiicies 6. Denique: Christi humanitas etiam ut unita Verbo divino non potest eodem amore diligi, quo Deus: neque enim Christus ut homo, nec eius humanitas deberet amari super omnia: igitur nec etiam debet eadem adoratione adorari. — Nego antecedens: Christus enim secundum se totum consideratus revera amari potest super omnia, quia habet bonitatem et excellentiam infinitam sibi coniunctam, ratione cuius amari potest super omnia obiecta quae eiusmodi bonitatem et excellentiam infinitam non habent. — Eandem solutionem approbat Doctor n. 14, ubi cum proposuisset varios modos, quibus concedi vel negari posset quod Christus sit super omnia diligendus, ait:

Si dilectio tendere potest aeque confuse in obiectum sicut adoratio, potest concedi quod Christus habens naturam humanam sit summe diligendus, licet natura humana non sit ratio summae diligibilitatis, neque etiam unio naturae humanae ad Verbum qualitercumque sit: sicut Trinitatem adoramus una adoratione, et diligimus una dilectione, non excludendo proprietates personales ab essentia: quae tamen proprietates non sunt formaliter infinitae, ita etiam tutum est in adoratione non nimis distinguere naturam illam creatam a Verbo, sed Verbum subsistens in duabus naturis adorare: et ita Verbum habens naturam humanam potest summe diligi, licet ipsa natura summe non diligatur, neque etiam summe diligatur unio naturae ad Verbum, quae est creatura.

Conclusio secunda. — Si Christi humanitas dimitteretur a Verbo, non esset adoranda adoratione latriae, etiam respectivae. Haec est contra Wicleffum, qui, ut refert Thomas Waldensis, lib. 1. Doctrinalis fidei, art. 3. cap. 99. n. 1. asserebat Christi humanitatem a Verbo dimissam in propria persona adorandam esse adoratione latriae, et diligendam ut Redemptorem.

Probatur primo ex S. Augustino, qui Sermone 58. De Verbis Domini, ait:

Ego Dominicam carnem, imo perfectam in Christo humanitatem propterea adoro, quod a Divinitate suscepta sitque Deitati unita est. Denique, si hominem separaveris a Deo, ut Photinus, vel Paulus Samosatenus, illi ego numquam credo nec serviam: velut si quis vestrum amet purpuram, aut diadema regale iacens in promptuario: nam quid conetur adorare? Cum vero Rex ea fuerit indutus, periculum mortis incurrit, si eam simul cum lege quis contempserit. Quibus verbis S. Augustinus aperte significat humanitatem Christi seorsim a Verbo non esse supremo cultu colendam.

Idipsum probat Doctor d. 1. n. 9, siquidem supremus cultus nulli debetur, nisi propter summam excellentiam et increatam: sed humanitas Christi a Verbo dimissa nullatenus haberet in se supremam illam excellentiam: quippe cum non haberet nec formaliter nec per unionem hypostaticam perfectiones infinitas: igitur, etc. Deinde, si hunc cultum sibi vindicare deberet humanitas sic dimissa, maxime vel absolute vel relative: sed neutrum potest affirmari. Non primum, quia, ut mox dictum est, humanitas in eo casu non haberet excellentiam infinitam. Non etiam secundum, quia illa habitudo, quam haberet ad Deum, non potest esse sufficiens ratio, qua moreat ad illam supremam adorationem ipsi impendendam; siquidem Deum tantum respiceret vel ratione gratiae sanctificantis, qua super ceteras creaturas illustraretur, vel ratione gratiae capitis, in qua constitueretur, vel ratione ministerii redemptionis, quia nempe ad nostram salutem contulisset: sed nulla ex his tribus habitudinibus illius humanitatis ad Deum potest esse sufficiens motivum, ut illi impendatur supremus cultus latriae. Non quidem duae priores, quia fundantur in bono creato, et creata excellentia: siquidem gratia capitis, et gratia sanctificans sunt quid creatum et finitum; ac proinde insufficiens ad fundandum cultum latriae. Non etiam tertia, quia, inquit Doctor n. 12, quamvis congruum fuerit quod Redemptor humani generis debuerit esse Deus, ut idem esset et Reparator qui fuerat Creator, et sic eidem supremum nostrum obsequium et honorem rependeremus: attamen non fuit absolute necessum, ut persona redimens esset Deus; siquidem pura creatura, Deo ita ordinante, sufficiens erat, secundum potentiam extraordinariam, ut nostram salutem et redemptionem operaretur, cuius rei hoc praeclarum exemplum affert Doctor, quod quemadmodum licet congruentius appareat, ut qui filium genuit ipsum nutriat, quatenus eidem personae debeatur et impendatur reverentia genitoris, et nutritoris; nihilominus hoc non obstante, posset alius quam pater filium genitum nutrire, et sic filius ille reverentiam et honorem deberet duabus personis distinctis, nempe genitori et nutritori. Ita etiam licet congruum fuerit quod persona creans sit etiam redimens, ut sic eidem personae utriusque tituli reverentia deberetur, tamen fieri potuit quod persona redimens non eadem esset quae fuerat creans, et sic redemptori non deberetur supremus cultus, qui soli Deo est impendendus. Adde quod, si per hypothesim Deus in creando homine fuisset usus aliquo Angelo, tamquam causa instrumentali, tali Angelo propter beneficium creationis non deberetur adoratio latriae, sed soli Deo, ut causa principali independenti, a qua tunc Angelus dependeret in creando: igitur cum humanitas in reparando homine fuerit dumtaxat instrumentum Verbi, consequens est quod si ipsa separaretur a Verbo, non esset colenda adoratione latriae.

Dices. Christo, quatenus est Redemptor, et caput generis humani, debetur maior cultus, quam considerato dumtaxat penes eximiam gratiam sanctificantem qua fuit illustratus, et alia supernaturalia dona, quibus dotatus et ditatus est: sed ratione tum suae eximiae sanctitatis, tum etiam coelestium illorum donorum, ipsius humanitati deberetur cultus hyperduliae, quia his donis non solum aequat, sed etiam excedit excellentiam beatae Virginis, quae hyperdulia colitur: igitur Christus ut caput, aut Redemptor generis humani, maiori cultu colendus est quam solo cultu hyperduliae: at cultus maior hyperdulia est cultus latriae: ergo Christi humanitas, quatenus haberet rationem capitis et redemptricis, coli deberet latria. — Distinguo maiorem: debetur maior cultus intra eumdem gradum, et ordinem, transeo; debetur maior cultus alterius ordinis, nego: et similiter minore distincta, neganda est consequentia. Cum enim cultus alicui impendatur ob suam excellentiam, cumque illa excellentia possit esse diversa, secundum maiorem vel minorem gradum, penes quem unus altero magis vel minus divinis muneribus illustratur: hinc est quod intra eundem ordinem adorationis duliae v. g. unus Sanctus ampliori honore quam alter celebretur etiam ab ipsa Ecclesia, quae Sanctorum solemnitates sub diverso ritu vel simplicis vel semiduplicis, etc. proponit celebrandas: igitur pari iure intra ordinem hyperduliae posset aliquis altero maiori cultu dignus apparere: sicque hac ratione humanitas Christi, si dimitteretur a Verbo, ampliori honore hyperduliae colenda esset quam beatissima Virgo: tum quia donaretur gratia et dignitate capitis, quod beatae Virgini non competit: tum denique quia efficacius ad nostram redemptionem quam beata Virgo contulisset. Inde tamen non est consequens, quod illa humanitas eo in statu colenda esset adoratione latriae: siquidem propter istas habitudines ad Deum non censeretur habere excellentiam, et perfectionem infinitam, nec consequenter fundamentum, et motivum haberet cur supremo cultu esset colenda.

Conclusio tertia. — Humanitas Christi unita Verbo, considerata praecise nec secundum peculiarem suam excellentiam, et dona supernaturalia quibus illustratur, adorari potest adoratione hyperduliae. Haec videtur probabilior sententiâ contra Suarez, qui existimat illam ut sic esse adorandam adoratione quae sit latria, non quidem perfecta, quia haec, inquit, dumtaxat respicit Deum, sed imperfecta, quae tendit in illud quod realiter terminatur ad Verbum. Necnon et contra Vazquez, disp. 99. cap. 1. negantem Christi humanitatem prout concipitur sine Divinitate, posse ulla adoratione adorari.

Probatur itaque primo, quod possit adorari quatenus sic concipitur praecise secundum se: honor debetur excellentiae: sed humanitas unita Verbo secundum se spectata omnem creatam excellentiam obtinet: igitur illa ut sic revera potest honorari et adorari. Maior constat. Minor probatur: humanitas considerata secundum se praecise habet excellentiam inter res creatas maximam, quia in rebus creatis nulla est maior: ergo ut sic est digna aliqua adoratione: sed non est digna adoratione latriae: quia in illa sic apprehensa nihil apprehenditur nisi quid creatum: neque etiam dulia communi Sanctis, quia est excellentia superior ipsi humanitati singularis: igitur debetur ipsi aliquis cultus interior latria, et superior dulia, ac proinde ei debetur hyperdulia. — Confirmatur, quia humanitas, ut habens unionem cum Verbo, est extremum illius unionis distinctum realiter a Verbo, et a natura divina, et habens in se intrinsece bonitatem, et perfectionem distinctam realiter a perfectione Verbi, et Deitatis: ergo ut sic potest adorari ratione istius perfectionis.

Dices. Non potest apprehendi humanitas Christi cum eiusmodi creata excellentia, quin pariter Verbum apprehendatur: ergo non potest adorari ob illam excellentiam, quin pariter Verbum adoretur. Patet antecedens: non potest illa humanitas concipi quin concipiatur ut humanitas Christi: at ut est humanitas Christi necessario concipitur ut unita Verbo: ergo ut habens ab eo omnimodam suam excellentiam: igitur non potest adorari, quin pariter Verbum adoretur. — Nego antecedens, et ad eius probationem dico, quod licet non possit complete et perfectè intelligi humanitas Christi, quin concipiatur ut subsistens subsistentia Verbi, tamen conceptu praecisivo potest apprehendi secundum se, videlicet quatenus illa humanitas est omnibus gratiis et divinis charismatibus illustrata; ut sic autem apprehensa et proposita per intellectum revera potest adorari: nam si humanitas illa cum istis donis supernaturalibus, non dicentibus ordinem necessarium ad unionem hypostaticam, conservaretur a Deo sine ullo supposito, tam proprio quam alieno, sic ratione donorum istorum supernaturalium esset adorabilis: igitur cum haec humanitas, et ipsius dona supernaturalia nihil suae perfectionis et dignitatis deperdant ex sui unione cum Verbo, revera potest humanitas sic apprehensa adorari. — Confirmatur haec responsio sicut et praecedens probatio: quia si illa humanitas non posset seorsim a Verbo adorari, maxime propter strictam illius unionem cum ipso Verbo: sed haec ratio non obstat. Probatur, quia maior est coniunctio et unio divinarum personarum in essentia divina, quam sit divinitatis et humanitatis in persona Verbi, quia proprietates personales identificantur realiter cum essentia divina, natura autem humana non ita identificatur cum persona Verbi, nec cum divinitate cui unitur: sed non obstante illa identificatione, personales proprietates sunt secundum se adorabiles, et una persona potest adorari seorsim ab alia, sicut et orari, ut constat ex praxi Ecclesiae, quae in suis orationibus et collectis interdum dirigit suas preces ad unam dumtaxat e divinis personis: igitur multo magis adorari poterit Christi humanitas, ut apprehensa seorsim a Verbo. Adde quod possumus laudare et amare humanitatem sic apprehensam ob creata dona; quidni igitur poterimus etiam illam sic adorare? Imo etiam experientia constat, nos aliquando humanitatem Christi, vel ipsius sanctissimam animam venerari, absque eo quod cogitemus de Divinitate atque de Deo, absque eo, quod divinitatem adoremus.

Obiicies. Omnes illas tum Conciliorum, tum SS. Patrum auctoritates, quibus probatum est in prima Conclusione, Christum unica adoratione esse adorandum: igitur non potest ipsius humanitas seorsim a Divinitate adorari. — Respondeo primo, Concilia et SS. Patres sermonem instituere de adoratione latriae, qua scilicet adoratur humanitas propter Divinitatem; sic enim necessum est, ut illa adoretur eadem adoratione, qua Divinitas, quia humanitas secundum se non est digna adoratione latriae. Dico secundo, haec idcirco docere Concilia, et SS. Patres, ut significent publice, et ordinarie Christum dumtaxat esse adorandum unica adoratione propter se, suumque suppositum divinum, et naturam divinam, ne scilicet adorando humanitatem Christi seorsim ob dona creata, et inferiori cultu illis donis debito, videamur Christum deprimere ad statum puri hominis, cum ipse quatenus homo Deus sit capax maioris adorationis ob maiorem excellentiam divinitatis. Denique dico, arceri a Christo duas adorationes totales, et partiales, ac si esset duplex persona, prout Nestorius censebat Christum duplici adoratione esse colendum.

Notandum 1. Quaestionem moveri non solum de vera cruce, in qua salus nostra pependit, et adorandus Christus Dominus fuit suffixus, sed etiam de huius imagine tam perseverante, quales sunt cruces pietatis, aut ex qualibet materia fabricatae, quam transeunte, ut ita dixerim, nempe de signo crucis, atque forma, quam sibi Christianus quisque manibus in fronte, vel reliquo corpore designat; de quibus sigillatim quaerimus an aliquo cultu colendi sint. Cuius quidem quaestionis resolutio plenissime iam librata, et efficacissime firmata est per eruditos celebriorum Doctorum tractatus, qui generose cultum sacris imaginibus, maxime cruci debitum, contra Iconoclastas veteres et modernos defensarunt, inter quos ex Recentibus maxime celebrandi sunt Haldensis tom. 3. a capite 158. noster Aphonsus a Castro Contra haereses verbo adoratio, Pamelius in annotationibus ad Apologeticum Tertulliani a n. 238. Gretserus tribus De cruce tomis editis, Petavius lib. 15. qui omnes scriptores, ut plurimos recentiores omittam, ea omnia, quae ad crucis venerationem attinent, ita copiose complexi sunt, ut dumtaxat nobis opus sit illa, quae hunc cultum illustrant et firmant, compendiose referre.

Notandum 2. Ex Petavio lib. 15. c. 7. quod etsi crucis cultus oppugnatores ab Iconomachorum haeresi toti profluxerint, non tamen eodem temporis initio venerandae cruci, quo sacris imaginibus, bellum indixerunt: siquidem Leo Isauricus Imperator, eiusque successores, qui in sacrarum imaginum cultores omni, qua poterant, saevitie et crudelitate desaeviebant, a crucis iniuria sacrilegas manus ac linguas abstinuerunt, eique debitum cultum et honorem impendere cum Catholicis perseverarunt. Hinc Nicephorus Constantinopolitanus Episcopus qui Leone Armeno imperante vixit, a quo, et in exilium pulsus est, ob sacrarum imaginum cultum, ubi gloriose obiit, et cuius corpus incorruptum et suavem spirans odorem 18. anno post mortem exhumatum, Constantinopolim Patritiorum subiectum humeris in templo S. Sophiae ipso etiam praesente tunc temporis Imperatore solemniter tumulatum est, is inquam in suo Breviario historiae narrat Constantinum Copronymum iureiurando adigi subiectos sibi populos voluisse, numquam deinceps Sanctorum imagines adoraturos esse, ac tunc Patriarcham Constantinopolitanum, inquit, salutaribus lignis (sanctae crucis) in altum sublatis, iurasse, se ex eorum numero non esse, qui sacras imagines adorarent. Idipsum observat S. Ioannes Damascenus lib. 2. De Imaginibus; ubi absurdam illorum rationem arguit, qui imagines ideo non se colere profitentur, quoniam rem creatam, et materia constantem venerari nefas haberent; nihilominus crucem adorarent, et alia plurima, ut loca sancta, sacra Evangelia, altaria, et vasa. Nonne materia est, inquit, crucis illud ter fortunatum ac beatum lignum? nonne materia est augustus ille, sanctusque collis, qui Calvariae locus dicitur? Nonne materia est salutaris illa Petra, nempe sepulchrum Domini, fons nostrae resurrectionis? Nonne materia est atramentum, et pelles, in quibus Evangelia describuntur? Nonne materia est mensa pretiosa, quae nobis panem vitae suppeditat? Nonne item materia est aurum, et argentum, ex quibus cruces, et sacri disci ac pocula fabricantur? Et ante omnia ista, nonne materia est Dominici corporis et sanguinis? Igitur horum omnium cultum, adorationemque tolle: aut Ecclesiasticae traditioni etiam imaginum adorationem permitte. Exprobravit etiam hoc Leoni Armeno Iconoclastarum fautori Theodorus Studita, de quo Michael Studita, qui res ab illo gestas memoriae prodidit, narrat inter caetera sic eum Imperatori locutum esse: sed quoniam vobis, Imperator, imaginum quidem honor odio est: crux vero reverentia digna censetur: primum illud capere non possum, cum iam utriusque honor coniunctus sit. Simul enim imago, et simul Crux: quandoquidem Domini adventus gloriam utrique attulit. Nunc ex vobis alterum ab altero secernitur, ita ut alteri sors melior obtigerit, alterum repudietur, et contemnatur. Deinde quaeram, o ceterarum Scripturae interpres! quomodo cum lex execratione dignam crucem vocet: maledictus enim, ait, qui pendet in ea, tu qui crucem colis, legem vilipendere non videare! etc.

Notandum 3. Primum colendae crucis impugnatorem videtur Claudium Turinensem Episcopum, Felicis Urgelitani in Francofordiensi Concilio una cum Elipando damnati discipulum, qui cum animadvertret quosdam Episcopos alios sacrarum imaginum cultui adversantes, et nihilominus crucem adorantes, hoc argumento pulsari: Quare enim crux, quae est effigies illius salutiferae crucis, in qua salus nostra pependit, adoratur, eadem ratione adorari debent Sanctorum effigies, et imagines: sed cruces adorandas, et colendas censet, idque semper docuit, et tenuit Ecclesia ab ipsis Apostolorum temporibus: igitur etiam oportet sacras imagines adorare. Hic vaferrimus et sevissimus haereticus contrario argumento coepit sacram crucis venerationem impugnare, dicendo: Si non debent Sanctorum imagines coli, pari ratione non est colenda crux Domini: sed sanctorum imagines nulla sunt comparatione colendae: ergo nec crux Domini. Hinc publicum crucibus bellum, et generale excidium per universam suam dioecesim indixit, easque ab omnibus Ecclesiis eliminari, et proiici voluit. Quem postmodum imitati sunt Pauliciani Manichaeorum propago quaedam, cui originem dedere Paulus et Ioannes filii Callinici cuiusdam impurae et perdita feminae, quae cum filios suos Manichaeorum dogmatibus perniciosis imbuisset, ad eandem haeresim propagandam dimisit in varia loca; at illi maxime in Armenia suum virus evomentes, tot sectatores habuerunt, ut narrantibus Annalistis Graecis, maxime vero Photio, et Petro Siculo, qui se Legatum ad illos haereticos profectum asserit, formidolosi tuerint Imperatoribus Constantinopolitanis, maximaque cum illis bella susceperint. Hi, inquam, haeretici, imperante

Basilio Macedone cum suis filiis Constantino et Leone, inter sex illorum impia dogmata quartum hoc erat, quod figuram, et efficaciam, ac vim pretiosae vivificaeque crucis non recipiant, sed infinitis contumeliis afficiant, ut refert Petrus Siculus. At cum semper insaniat, et aliquid delirii semper habeat omnis haeresis, quiddam de illis haereticis absonum et ludicrum refert Photius apud Euthymii Panopl. tit. 22. Cum, inquit, in vehementiorem aliquem morbum inciderint, pretiosam et vivificam crucem, ex ligno factam sibi imponunt: tum recuperata sanitate illam confringunt, proculcant, et abiiciunt. Et paulo post: Evangelium nostrum adorare non dubitant: sed non ea parte, in qua imago pretiosae crucis exarata est, verum in alia codicis eiusdem, ubi nulla est crucis figura. Ad hos crucis inimicos, et eius cultus impugnatores adiungendi Bogomili portentum quoddam hominum ex Manichaeorum, et aliarum omnium haeresum colluvione concretum: illi namque, ut recenset idem Euthymius tit. 23. Divinam crucem contemptui habent tamquam Salvatoris interfectricem: quam honore potius afficere oportuit, ut quae diabolum deiecerit.

Ab his impietatis Magistris, (inquit Petavius) Christi cultum abiicere ac damnare didicerunt posteriores haeretici, velut Petrobrusiani cuiusdam Petri de Bruis discipuli, de quibus haec refert Petrus Cluniacensis in epistola 2. Ad inauditam, (inquit eos interpellans) divinitatis contumeliam, magno de crucibus aggere instructo, ignem immisistis, pyram fecistis, carnes coxistis; et ipso passionis dominicae die lascivalem Dominicam procedente, invitatis populis, publice epulandi haeresim comedistis. Hos nebulones et sacrilegos secuti sunt Wicleffistae, quorum insaniam adversus S. Crucem Thomas Waldensis erudite coarguit: qui suae impietatis et dementiae successores habuerunt Lutheranos et Calvinistas, qui acerrimum bellum sancta cruci, Sanctorumque imaginibus, ac omnibus sacris indixerunt. Contra quos omnes errores sit

Conclusio prima. — Vera Crux, in qua Salutis Auctor pependit, et singulae illius particulae, adorandae sunt adoratione latriae respective. Haec Conclusio duabus partibus constat, quarum Prima, nempe, quod crux sit adoranda, est de fide, ut colligitur ex 7. Synodo Oecumenica Actione 7. ubi haec conclusio tamquam de fide certa supponitur, siquidem ibi definitur, honorem, et adorationem, deferendam esse typo venerandae et vivificantis crucis Christi: nam si typo defertur honor et adoratio, ipsi verae cruci multo melius tribuenda est; utrumque enim signum est Christi crucifixi.

Probatur secundo ex Scriptura sacra, quae varias causas indicat, ac egregia motiva, ob quae Christi D. vera crux speciali cultu sit celebranda. Primo quidem: Christus sua cruce velut armis diabolum expugnavit, ut qui in ligno vicerat, in ligno quoque vinceretur. Quod utique egregie explicat Apostolus ad Coloss. 2. ubi ait Christum in cruce donasse nobis omnia delicta, delens quod adversum nos erat chirographum decreti, quod erat contrarium nobis, et ipsum tulit de medio, affigens illud cruci, et expolians principatus, et potestates, traduxit confidenter palum triumphans eos in semetipso. Quibus duo maxime significat: Primum, quod Christus in cruce proprio suo sanguine eluens omnia nostra peccata, quibus tamquam debito nostra voluntate contracto, ac veluti chirographo manu nostra consignato eramus addicti cruciatibus aeternis, nos ab eiusmodi debito liberos fecerit, et a daemonis tyrannide liberaverit: Secundum, quod crux fuerit Christo veluti currus triumphalis, in qua ita devicit hostem humani generis, ut omnibus palam ostenderit, quam imbelles sint daemones, quamque facili negotio a Christi sectatoribus exarmari possint et expugnari. Utrumque hoc in cruce praestitum a Christo beneficium elegantissime expendit Sanctus Leo. Primum quidem serm. 10. De Passione, ubi ait:

Exaltatus Christus Iesus in ligno, retorsit mortem in mortis auctorem, et omnes principatus, adversasque virtutes per obiectionem passibilis carnis elisit, admittens in se antiqui hostis audaciam, qui in obnoxiam sibi sapiente natura, etiam ibi exactor ausus esset esse debiti, ubi nullum potuit vestigium inveniri peccati. Evacuatum est igitur generale nostrae venditionis, et lethale chirographum, et pactum captivitatis in ius transit Redemptoris. Clavi illi, qui manus Domini, pedesque transfoderant, perpetuis diabolum fixere vulneribus, et Sanctorum poena membrorum, inimicorum fuit interfectio potestatum: sic suam Christo consummante victoriam, ut in ipso, et cum ipso omnes, qui in eum crederent, triumpharent.

Secundum vero explicat serm. 8. cap. 1.

Cum Dominus, inquit, portaret lignum crucis, quod in sceptrum sibi converteret potestatis; erat quidem hoc apud impiorum oculorum grande ludibrium, sed manifestabatur fidelibus grande mysterium, quia gloriosissimus diaboli victor, et inimicorum virtutum potentissimus debellator, pulchra specie, triumphi sui portabat trophaeum, et invictae patientiae humeris signum salutis, adorandum regnis omnibus intererat.

Similia profert S. Ambrosius lib. 10. in c. 23. Lucae, ubi ait:

Nos autem, quoniam trophaeum iam vidimus, et quod currum suum triumphator ascendit; consideremus quod non arborum truncis, non quadriiugis plaustri manubiis de mortali ligno quaesitas, sed patibulo triumphali captiva de saeculo spolia suspendit. Non hic Gentes brachiis post terga revinctas, nec excisarum urbium imagines, oppidorumque captorum simulacra cernimus, aut submissa captivorum Regum colla miramur, qualis humanorum solet esse species triumphorum, ne victoriae terminos regionis sibi definitos, sed ovantes populos nationum, quaesitos non ad supplicium, sed ad praemium Reges liberis affectibus adorantes, voluntariis urbes studiis deditas, et in melius reformatas imagines oppidorum, quas non fucus expresserit, sed devotio colorarit: fidei arma, victoriarumque iura toto orbe occurrentia, captivum principem mundi, et spiritalia nequitiae, quae sunt in caelestibus obedientia imperio vocis humanae; subtilitates dominationum, variarumque virtutum species non sacris, sed moribus emicantes: fulget castitas, fides splendet, et induta mortis exuviis devotio fortitudinis iam resurgit. Unus Dei triumphus fecit omnes prope iam homines triumphatores. Solet quoque praecedere pompa victores: at ante currum Domini triumphalem praecessit bona pompa resurgentium defunctorum. Solet demum titulus subiugatarum Gentium numerum designare. Scribitur autem et his titulus. Sit in illis triumphus ordine quodam di> gesta miserabili devictarum praemium contumeliosa captivitas nationum: hic redemptarum Gentium vernat gratia. Digni tanto triumpho iugales, ut caelum, terra, maria, inferna, corruptela mutentur in gratiam.

Secundo, Christus in cruce aeterno Patri nos infensos reconciliavit, ut idem explicat Apostolus ad Coloss. 1. In ipso complacuit omnem plenitudinem inhabitare: et per eum reconciliare omnia in ipsum, pacificans per sanguinem crucis eius, sive quae in terris, sive quae in coelis sunt: et vos cum essetis aliquando alienati, et inimici sensu in operibus malis: nunc autem reconciliavit in corpore carnis eius per mortem, etc. Unde Sanctus Leo Sermone 13. cap. 3. Quid aliud egit crux Christi, quam ut destructis inimicitiis, et reconcilietur mundus Deo, et per sacrificium immaculati Agni veram in pacem cuncta revocentur? etc. Tertio, Crux fuit quasi sacrum altare, in quo Christus D. consummans omnia veteris legis sacrificia seipsum in cruentum sacrificium offerebat, ut praeclare docet S. Paulus ad Hebr. cap. 9. et 10. quod etiam apprime declarat S. Leo Serm. 4. De Passione. c. 3.

Crux ergo Christi, sacramentum veri, et praenuntiati habet altaris, ubi per hostiam salutarem, naturae humanae celebraretur oblatio. Ibi sanguis immaculati Agni antiqua praevaricationis pacta delebat: ibi tota diabolicae dominationis conterebatur adversitas, et de elatione superbiae victrix humilitas triumphabat; et Serm. 8. cap. 5. Pascha nostrum, ut ait Apostolus, immolatus est Christus, qui se novum et verum reconciliationis sacrificium offerens Patri, non in templo, cuius iam erat finita reverentia, nec intra septa civitatis, ob meritum sui sceleris diruendae; sed foris, et extra castra crucifixus est: ut veterum victimarum cessante mysterio, nova hostia novo imponeretur altari, et crux Christi non templi esset ara, sed mundi.

Quarto, Crux Christo fuit veluti via, et scala, per quam ad aeternae beatitudinis, et gloriae thronum gradum faceret, ut docet Apostolus ad Philip. 2. Humiliavit semetipsum factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis: propter quod et Deus exaltavit illum, et donavit illi nomen, quod est super omne nomen. Unde Apocal. 5. Dignus est Agnus, qui occisus est, accipere virtutem, et Divinitatem, et sapientiam, et fortitudinem, et honorem, et gloriam, et benedictionem. Hinc ipsemet adorandus Salvator praeclare dicebat Ioan. 12. Nunc iudicium est mundi, nunc princeps huius mundi eiicietur foras, et ego si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad me ipsum. Quod equidem divinum oraculum sic mirum in modum elucidat S. Leo Serm. 8. De Passione, cap. 7.

O admirabilis potentia crucis! o ineffabilis gloria passionis! in qua, et tribunal Domini, et iudicium mundi, et potestas est Crucifixi. Traxisti enim, Domine, omnia ad te, et cum expandisses tota die manus tuas ad populum non credentem, et contradicentem tibi, confitendae maiestatis tuae sensum totus mundus accepit. Traxisti, Domine, omnia ad te, cum in execrationem Iudaici sceleris una protulerunt omnia elementa sententiam, cum obscuratis luminaribus solis, et converso in noctem die, terra quoque motibus quateretur insolitis, universaque creatura impiorum usui se negaret. Traxisti, Domine, omnia ad te, quoniam scisso templi velo, sancta Sanctorum ab indignis Pontificibus recesserunt: ut figura in veritatem, prophetia > in manifestationem, et lex in Evangelium verteretur. Traxisti, Domine, omnia ad te, ut quod in uno Iudae templo obumbratis significationibus tegebatur, pleno apertoque sacramento universarum ubique nationum devotio celebraret. Nunc etenim, et ordo clarior Levitarum, et dignitas amplior Seniorum, et sacratior est unctio Sacerdotum: quia crux tua omnium fons benedictionum, et omnium est causa gratiarum, per quam credentibus datur virtus de infirmitate, gloria de opprobrio, vita de morte.

Quinto, Crux Christi sacrum fuit eius martyrii instrumentum, nam in cruce Christus omnium martyriorum obiit nobilissimum, et ad quod tolerandum solus par erat. Hinc Apocalypsis 5., per excellentiam vocatur μάρτυς, et Isaiae 50. v. 4. De ipso Deus pronunciat: Ecce testem, (seu martyrem) populis dedi eum, ducem ac praeceptorem gentibus. Et psalmo 19. v. 38. Christus dicitur testis in coelo fidelis, non tantum quia testatur de Patre et nobis revelat arcana quae ante ipsum latuerant; sed quia etiam sanguine suo testatur et confirmat veritatem dogmatum quae vivens clare et distincte docuerat. Ideo locus mortis eius et resurrectionis appellatum est etiam a nascentis Ecclesiae filiis Martyrium, quo etiam nomine donatum est templum in eodem sacro loco erectum ut refert Eusebius lib. 4. De Vita Constantini, cap. 15.: Cum Imperator, inquit, Deo bonorum largitori, Martyrium, velut quoddam pacis donarium in ipso Salvatoris monumento dedicaret: et Sozomenus lib. 2. Hist. cap. 26. de eodem templo sermonem faciens, interea vero, inquit, circa trigesimum annum imperii Constantini, absoluta iam ecclesia Hierosolymis in Calvariae loco, quae magnum Martyrium appellatur, Varius quidam non mediocri dignitate praeditus, notarius Imperatoris, Tyrum ingressus, episcopis in concilio congregatis, Imperatoris porrexit epistolem, qua eos hortabatur, ut confestim Hierosolymam profecti, ecclesiam dedicarent.

Idipsum confirmat S. Cyrillus Hierosolymitanus episcopus, qui Catechesi 12. qua occurrit in editione Prevoti, ubi haec legimus:

Deinde secundum eamdem scripturae seriem dicit Sophonias 3.8.: Propterea expecta me, dicit Dominus, in diem resurrectionis meae, in martyrium. Vides qualiter locum resurrectionis praecidit propheta, Martyrium vocando, qua ratione enim, non secundum ecclesias, hic Golgotha, et resurrectionis locus ecclesiae vocatur, sed et martyrium. Iterum id forte propter prophetam dicentem: in diem resurrectionis meae, in martyrium.

His accedit Eucherius Lugdunensis, epistola ad Faustum Rhemensem, de situ urbis Hierosolymitanae, ubi scribit:

Primum de locis sanctis pro conditione platearum dicendum est ad basilicam quae Martyrium vocatur, a Constantino magno cultu extructa. Dehinc cohaerentia ab occasu sunt Golgotha et Anastasis. Sed Anastasis est in loco resurrectionis, Golgotha vero medius inter Anastasim et Martyrium locus est Dominicae passionis, in qua etiam rupes apparet, quae quondam affixo Domini corpore crucem pertulit.

Quibus verbis Eucherius ab aliis historicis dissentire videtur in duobus maxime capitibus, primo quod locum crucis Martyrium vocaverit, et ibi basilicam extructam esse asseruit, quod quidem videtur alienum a sententia multorum qui Martyrium in loco resurrectionis aedificatum narrant, ut Eusebius, Socrates, Theodoretus, Sozomenus, auctor itinerarii Hierosolymitani, et alii. Sed tamen Sozomenus dicit conditam fuisse basilicam a Constantino in loco Calvariae, lib. 2. cap. 26. ut supra dictum est. Secundo quod dixerit basilicam illam extructam fuisse a Constantino, cum tamen plurimi auctores ab Helena basilicam istam aliasque in locis Christi Domini peculiari praesentia consecratis extructas esse referant. Sic praesertim Rufinus, lib. 1. Hist. Eccl., cap. 3. ubi memoravit miraculum quo Helena crucem Christi inter latronum cruces agnovit et distinxit, addit:

Et admota fuit tertia crux languenti et fere exanimi mulieri, repente apertis oculis mulier consurrexit, et stabilitate virium recepta, alacrior multo quam cum sana fuerat tota domo discurrere et magnificare Dei omnipotentiam coepit. Sic evidenti miraculo Regina facta compos, templum mirificum in eo loco ubi crucem repererat, regia ambitione construxit.

Et Sulpicius Severus lib. 2.:

Hoc temporum tractu, mirum est quantum invaluerit Religio christiana. Tunc siquidem Hierosolyma horrens ruinis, frequentissimis et magnificentissimis ecclesiis est adornata. Nam Helena mater Principis Constantini quae Augusta cum filio conregnabat, cum Hierosolymam agnoscere concupisceret, reperta ibi idola ac templa protrivit, mox usa regni viribus, basilicam in loco Dominicae passionis et resurrectionis et ascensionis constituit.

Ut autem hi diversa auctorum de templo et Martyrio Ierosolimitano sententiae ad veritatem revocentur, dicendum arbitror, ad primum quod templum istud ab Helena simul et Constantino dicitur aedificatum, quia illa non nisi huius concessione, opibus et voluntate hoc opus suscepit. Ad secundum vero dico quod etsi Helena plura aedificari templa curaverit, praesertim in monte Olivarum unde Christus ad caelum ascendit, in civitate Bethleem ubi natus est, et in monte Golgotha ubi crucifixus est et sepultus, et resurrexit, tamen hoc postremum cum caeteris esset magnificentius, etiam praec caeteris commendatur et memoratur ab auctoribus. Licet autem haec basilica esset unica, tamen cum ab utroque latere duas haberet sacella, scilicet sacellum Crucis, et sacellum Anastaseos seu resurrectionis, ideo templum istud ab his suis partibus et sacellis denominationem accipiens dicebatur modo Martyrium crucis, modo Martyrium resurrectionis. Quia vero resurrectionis triumphus iucundius erat et gloriosius, ideirco frequentius vocabatur Anastasis et Martyrium resurrectionis quam crucis. Sic in concilio Constantinopolitano sub Menna anno 536. Sabinus dicitur diaconus Anastaseos resurrectionis, idest templi Hierosolymitani quod Anastasis dicebatur. Sic apud Theophanem Eudoxia Hunerici Ariani uxor, Hierosolymam fugit et eum ibi humanitatem exueret, reliquit omnia quae habebat in Anastasi, idest in templo Anastasis. Et Iustinianus Imperator in novella XL vocat omnium ecclesiarum sanctissimam Anastasim, nimirum templum. Sic in Graecorum menologiis memorantur ad mensem septembris dedicatio templi Domini Christi Dei nostri resurrectionis, Ab isto vero templo exortam puto consuetudinem templa Ecclesiae vocandi Martyria; nam ante huius basilicae aedificationem non video templa in honorem alicuius martyris constructa et consecrata nomine Martyrii appellata. Ex eo vero tempore vox Martyrii frequentissime usurpatur. sic in concilio Laodiceno Canone 9. non oportet eos qui sunt Ecclesiae concedere ad coemeteria, vel ad ea loca quae dicuntur Martyria haereticorum accedere orationis vel sanationis recuperandae gratia; et in concilio Chalcedonensi anno 451.¹ Can. 6. 8. et 10. vox illa Martyrium eodem sensu accipitur, et alibi saepe; unde S. Isidorus lib. 15. cap. 9. Martyrium locus martyrum, graeca derivatione, eo quod in memoriam martyrum sit constructum. At ut eo unde deflectit oratio, nimirum ad encomia crucis Christi revertatur, observandum est Sexto quod

Crux Christi ideirco maxime a nobis est veneranda, quod tactu carnis, et sanguinis Christi consecrata fuerit, quod utique perdocte declarat S. Damascenus lib. 4. cap. 12. Haec supple crux: clypeus, atque armatura, et trophaeum est adversus diabolum. Haec sigillum, ut ne exterminator Angelus nos tangat, velut Scripturae sacrae monumentis proditum est. Haec iacentium excitatio est, stantium fulcimentum, infirmorum baculus, ovium virga, resipientium adminiculum, proficientium perfectio, animae et corporis salus, malorum omnium depulsio, bonorum omnium causa, peccati extinctio, resurrectionis planta, vitae aeternae lignum.

Et tum subnectit, quod huic rei servit, dicens:

Hoc itaque ingentis sane pretii lignum, ac venerandum, in quo Christus seipsum sacrificii causa pro nobis obtulit, ut ex sancti corporis et sanguinis contactu sanctificatum optimo iure adorari debet: clavique item, et lancea, et indumenta, ac sacra ipsius tabernacula, hoc est praesepe, antrum, Golgotha, crux, vivificum sepulchrum, Sion Ecclesiarum arx, aliaque id generis: quemadmodum ait eius parens David: Introibimus in tabernacula eius, adorabimus in loco, ubi sedebunt pedes eius. Quod autem his verbis crucem intelligat, argumento est id, quod sequitur: Exsurge Domine in requiem tuam. Comes enim crucis est resurrectio. Nam si eorum, quorum amore flagramus, et domus nobis chara est, et lectus, et vestis, quanto magis ea, quae Dei ac Salvatoris sunt, per quae nobis salus parta est?

Hinc S. Hieronymus Epist. 17. ad Marcellam aegre fert Hierosolymam, maledictam terram nominari, quod cruorem Domini hauserit, et e contra sustinet potius benedictam ex eo diei debere; quidni magis de cruce?

Et quomodo, benedicta loca putant, in quibus Petrus et Paulus, Christiani exercitus duces, sanguinem fuderunt pro Christo? Si servorum et hominum gloriosa concessio est, cur Domini et Dei non sit gloriosa confessio? Et Martyrum ubique sepulchra veneramur, et sanctam favillam oculis apponentes, si liceat, etiam ore contingimus: et monumentum, in quo Dominus conditus est, quidam existimant negligendum? Si nobis non credimus, credamus saltem diabolo et angelis eius, qui quotiescumque ante illud de obsessis corporibus expelluntur, quasi in conspectu tribunalis Christi stantes contremiscunt, rugiunt, et sed dolent crucifixisse, quem timeant: si post passionem Christi (ut scelerata vox concrepat) hic detestabilis locus est, quid sibi voluit Paulus Hierosolymam festinare, ut ibi faceret Pentecostem? qui retinentibus se locutus est, dicens: Quid facitis flentes, et conturbantes cor meum? Ego enim non solum ligari, sed et mori in Hierusalem paratus sum pro nomine Domini Iesu. Quid caeteri Sancti illustres viri, quorum vota et oblationes post praedicationem Christi, ad fratres, qui erant Hierosolymis, deferebantur?

Et longe post expostulat illum diem, quo possit lignum crucis osculari, his verbis:

Eritne illa dies, quando nobis liceat Salvatoris speluncam intrare? > in sepulchro Domini flere cum sorore? crucis deinde lambere lignum?

Sanctus etiam Chrysostomus causam quaerit, et exprimit, quare omnibus tantum sit crucis studium.

Unde, inquit, dices mihi, omnibus tantum est studium et cura, quod ita desiderata cunctis, et omnibus desiderabilior? Ipsum ergo hoc lignum, in quo positum corpus sanctum Domini et crucifixum, quare non habet totus orbis ita contendit, ut qui parum quiddam ex illo habent, hoc auro concludant, tam viri, quam mulieres, et cervicibus suis aptent, hinc valde honestati, et magnifici, et muniti, ac protecti, licet condemnationis fuerit lignum.

Et respondet:

Sed qui omnia operatur, et praeparat, qui orbem terrarum a peccato tanto transfert, et terram caelum facit, etiam rem hanc licet contemptam, et omnibus mortibus turpiorem, ad caelos elevavit.

Haec S. Chrysostomus.

Probatur tertio ex constanti, perpetuaque Ecclesiae traditione, quae ex antiquiorum usu temporum, institutoque, salutiferam crucem, cui suffixus est Salvator, fidelibus in honore et veneratione habuit. Cuius evidentissimum argumentum est miraculosa eiusdem crucis tot annis sub terra delitescentis inventio ab Helena Constantini Imperatoris matre, caelesti monito instructa, quaesitae et inventae, ut non solum testatur universalis Ecclesia Catholica, quae illius Inventionis festum diem celebrat, sed etiam primarii ex Patribus, et Ecclesiasticae historiae Scriptores. Nam S. Ambrosius, in Oratione funebri Theodosii Imperatoris rei gestae seriem uberrime descripsit; Paulinus item Nolanus Episcopus in Epist. 11. ad Severum Sulpicium: hic ipse Severus in libro secundo historiae; Ruffinus lib. 1. Historiae, cap. 8; Socrates, lib. 1. c. 13. Theodoretus lib. 1. cap. 18. Sozomenus, lib. 2. c. 3. Hi omnes inventae crucis ab Helena narrationem latius explicant. Quamvis autem in paucis, quae rem circumstant, nonnihil a se mutuo discrepent, attamen in eo, quod caput est, conveniunt, sacrum crucis dominicae lignum Helenae cura et industria, imo vero peculiari ductu Numinis et admonitu apud Hierosolymam inventum fuisse. Testes sunt eiusdem rei, sed citra Helenae mentionem, antiquissimi duo; Eusebius Caesariensis, et Cyrillus Hierosolymitanus. Ille in lib. 3. De Vita Constantini, c. 29. singulare in hac inventione, ac divinum plane miraculum agnoscit, et his verbis praedicat:

Tanta est, Salvatoris nostri gratia, nullus ut orationis cultus praesentis miraculi dignitatem assequi possit. Etenim monumentum illius sanctissimae passionis, iampridem sub terra delitescens tanto annorum spatio occultatum fuisse ad id usque tempus, quo communi omnium hoste sublato, in libertatem vindicatis servis suis refulgere deberet, omnem revera superat admirationem.

Extra controversiam igitur est crucem Domini Constantini tempore Hierosolymis quaesitam et inventam fuisse, quidquid haereticorum more obganniat Salmatius Epist. 1. De cruce, ubi hanc narrationem quasi fabulam ridet. At nisi crux Christi veneratione et honore digna esset, nec Helena, ut quaereret eam divina inspiratione mota, nec peculiari Dei providentia ipsam adinvenisse diceretur, nec in eius praeclara inventione Deus miracula edidisset, ut illa a latronum crucibus discerneretur. Quod enim Ambrosius supra laudatus, et Chrysostomus Homil. 81. in cap. 19. Ioan. affirmant crucem Christi ex titulo fuisse cognitam, non est argumentum ad illam notitiam non tuisse opus miraculo; nam, ut narrat Rufinus lib. 12 Historiae, c. 7, aderat quidem et titulus, sed neque ipse satis evidenter prodebat signa patibuli. Hic iam humanae ambiguitatis incertum divinum flagitat testimonium; quod quidem haec ratione videtur intelligendum, vel quia titulus etiamsi iuxta crucem Domini repositus esset, forte non erat affixus, vel quia licet affixus esset, tamen dubium esse poterat, an malitiose a Iudaeis esset mutatus, ut inde deciperentur Christiani, si aliquando detorsas cruces inquirerent et invenirent.

Eamdem veritatem suis oraculis firmant SS. Patres, imprimis vero S. Ambrosius, qui cum plura elegantissime dixisset in illa oratione funebri Theodosii Imperatoris, describendo historiam repertae crucis, et inventricis pietatem mirum in modum extulisset, postea de adoratione crucis istius ita meminit: Sapiens Helena, quae crucem in capite regum erexit, ut crux Christi in regnis adoretur…. Et mox Iudaeos ita conquerentes introducit: Nos crucifiximus, quem Reges adorant. Nec obstat, quod ibidem dicat, Helenam regem adorasse, non lignum: nam tantum significat Helenam non adorasse veram crucem more Gentilium, qui, ut intelligitur ex eodem S. Ambrosio libro 3 Epistolarum, Epistola 32, putabant lignum esse Deum, et ita illud colebant: at Helena non ita, sed Christum in illa cruce appensum, vel crucem illam propter eius contactum ad Christum, vel quatenus fuerat salutis nostrae instrumentum, adorabat. Eamdem veritatem mirifice commendat S. Chrysostomus plurimis in locis, maxime vero Homil. 61, ubi inter caetera eximia et mirifica, quae in crucis commendationem protulit, haec de verae crucis ligno commemorat: Ipsum lignum, inquit, in quo sanctum corpus est extensum et crucifixum, quanto omnium studio expetitur! Itaque multi exiguum ex eo frustum adepti, auro includentes mira pulchritudine, ac gemmis de collo suo suspendunt, idque ornamenti loco habent. — Hieronymus in epitaphio Paulae: Prostrata, inquit, ante crucem, quasi pendentem Dominum cerneret, adorabat. Et Epistola 17, quam ad Marcellam, ut commigret Bethleem, scribit: Ergone erit illa dies, quando nobis licebit speluncam Salratoris intrare, in sepulchro Domini flere cum sorore, fere cum Matre, cum istis deinde lambere lignum? Quo significat affectum animi cum ligno testificante summam aliquam excellentiam esse in illo ligno, et proinde adorationem deberi, quatenus denotat singularem aliquem fructum percipi ex tali actione exercita circa veram crucem sanguine Christi Domini perunctam. Idem etiam significat in epitaphio Paulae cum de eadem ait: Ingressa sepulchrum resurrectionis, osculabatur lapidem. Et idem Apologia 2 Contra Rufinum ait se adorasse praesepe Christi Domini: cuius tamen adorandi ratio habet etiam locum in Christi cruce: quapropter exponens illud Psalm. 98 Adorate scabellum pedum eius, ait ista etiam de cruce Domini intelligenda. — S. Augustinus lib. 22 De Civit., cap. 8, refert partem sanctissimae crucis ex Calvariae monte in Africam adductam multa patrasse miracula: hinc in crucis laudes, et encomia passim totus effunditur: maxime vero serm. De Laude Crucis, et in Psalm. 103, et serm. 130 De Tempore, ubi crucem mirum in modum extollit. — Similiter S. Paulinus Nolanus Episcopus Epist. 11 Severo Sulpicio sanctorum reliquias postulanti mittere se respondet etiam particulum de ligno divinae crucis, quod et sequenti epistola repetit, cuius necasione sacri illius ligni praestantiam commemorat: ubi etiam narrat historiam crucis à Helena repertae, subiicit narratque quantum illud lignum sacrum in honore habitum tuerit Hierosolymis: Quamvis, inquit, Episcopus urbis eius quotannis cum Paschae Domini agitur, adorandam populo princeps ipse venerantium promit, atque alteram diem, qua crucis ipsius mysterium celebratur, ipsa, quae sacramentorum causa est, quasi quoddam sacrae solemnitatis insigne profertur: nisi interdum religiosissimi postulent, qui hac tantum causa illo peregrinati advenerint, ut sibi eius revelatio in pretium longinquae peregrinationis deferatur, quod solum Episcopi beneficio obtineri fuerit, cuius et tantum munere de eadem cruce haec minuta sacri ligni ad magnam fidei et devotionis gratiam haberi datur: quae quidem crux in materia sensata cernitur, ita ex illo tempore innumeris pene quotidie hominum votis lignum suum commodat, ut detrimenta non sentiat, et quasi intacta permaneat: quotidie diriduam sumentibus, et semper totam cernerentibus: sed istam imputribilem virtutem, et indetribilem soliditatem de illius profecto carnis sanguine bibit, quae passa mortem non vidit corruptionem. Idem miraculum sacri illius ligni quotidie sine ulla diminutione abrasae soliti commemorat Cyrillus Hierosolymitanus Catechesi 10: Lignum, inquit, sanctae crucis testatur (nempe Christum esse Deum) quod hodieque apud nos cernitur, et per eos, qui cum fide particulam ex illo cupiunt, totum istine orbem terrarum fere complevit. Ut hinc discant haeretici, cur tot in locis olim servabatur, hodieque inter sacra habeantur tot venerandae illius crucis particulae, ut si colligerentur omnes, iungerenturque simul, earum multitudo crucis dimensionem excederet. — Vere igitur Rusticus Diaconus in dialogo Contra Acephalos ait: Clavos, quibus confixus est Christus, et lignum venerabilis crucis, omnis per totum mundum Ecclesia absque ulla contradictione adorat. Cui similis est haec Ioannis Damasceni sententia: At ipsum, inquit, reipsa crucis lignum et venerandum, in quo semetipsum in sacrificium pro nobis obtulit Christus, tamquam sancti corporis et sanguinis tactu sanctificatum, merito est adorandum, nec non clavi, lancea, restes, et sacra illius habitacula, cuiusmodi sunt praesepe, spelunca, Golgotha, crux, vivificum sepulchrum.

Secunda pars eiusdem conclusionis, nempe quod vera crux Christi adoranda sit cultu latriae respectivae, constabit ex dicendis, ubi probabimus Christi et Sanctorum imagines adorandas esse eodem cultu respectivo, quo sua prototypa: nam aut lignum verae crucis, in qua Salvator pependit retinet formam crucis, aut non habet illam figuram. Si primum, certum est quod quando apprehenditur ab adorante tamquam imago Christi in illa patientis pro nobis, adoratione latriae respectivae adoranda est, propter habitudinem quam habet ad Christum. Si secundum, cum ut sic apprehendatur ab adorante tamquam habens specialem excellentiam fundatam in eo, quod Christum tetigerit, eique fuerit instrumentum nos redimendi, eumque haec excellentia Christum respiciat tamquam fontem, a quo emanat, sicut Christum adoramus latria absoluta, ita lignum illud salutiferum adoramus latria respectiva.

Obiicies haeretici primi. Quod non est ex fide, peccatum est, ut ait Apostolus ad Rom. 14: sed adoratio crucis fit sine fide; si quidein illius adorationis nullum exemplum, aut praeceptum legimus in Scripturis: igitur, etc. — Respondeo primo, mentem Apostoli non esse, ut supponunt haeretici, opus illud esse peccatum, quod non procedit ex ea fide, qua sumus Christiani, et quae nobis divinitus revelata sunt credimus: sed ibi Apostolus fidem sumit pro fidentia, seu persuasione, qua quis putat aliquid sibi esse licitum: unde sensus Apostoli est, illum peccare, qui agit contra dictamen conscientiae, ut amplius dicemus agendo de fide, et gratia sanctificante. — Respondeo secundo, negando minorem: nam crucem esse adorandam est de fide determinata in VII. Synodo Generali, et perpetua traditione à ipsis Apostolorum temporibus ad nos usque propagata.

Instant. Si crucis adoratio ab Apostolis ad nos usque esset propagata, talem ipsi impendissent adorationem Apostoli, aut nascentis Ecclesiae fideles: at numquam legitur ab eis crux aut adorata, aut in honore, imo potius in contemptu habita, quippe cum ad annum 300 sub terra defossa iacuerit: igitur illa traditio non videtur ab ipsis Apostolis ad nos dimanasse. — Respondeo primo, argumentum hoc vitiosum esse et sophisticum, utpote à negatione, quod haereticis familiarissimum, inutile tamen et inane esse debet, ut communiter docent Dialectici. Secundo, dico non omnia opera bona, quae fecerunt Apostoli, sacris Litteris esse consignata. Tertio, suppositum, et gratis confictum, quod crux ipsis Apostolorum temporibus patenter hominibus proposita fuerit: imo longe probabilius illo ipso Christi de cruce depositionis die, aut non ita diu post, cruces illas tum Christi, tum duorum latronum à Iudaeis in terra fuisse defossas. Denique, quantum honorem cruci impendendum iudicaverint Apostoli, colligere licet non solum ex historia passionis S. Andreae, qui summo affectu, et ingenti anima exultatione ac veneratione paratam sibi crucem salutavit, sed etiam ex eo quod passim Apostolus de cruce honorifice sermonem faciat; item ex eo quod primis illis saeculis, quibus haeretici Ecclesiam floruisse in puritate doctrinae non denegant, vera crux apud fideles fuerit in summo honore, ut constat maxime ex iis, quae referuntur de inquisitione et inventione sanctissimae crucis ab Helena.

Urgent Centuriatores Centuria 1. cap. 10, et cum eis impius Salmasius, aliique plurimi haeretici historiam illam de crucis inventione inanem esse fabulam. Idque probare nituntur hoc maxime argumento, quod Eusebius historiae ac vitae Constantini oculatissimus ac peritissimus scriptor, non meminerit istius inventionis, quod tamen celebre admodum fuisset ipsi Constantino, eiusque matri, hoc autem ipsum, aut ignorasse Eusebium, aut incuria seu oblivione praetermisisse verisimile non est. — Respondet Alanus Copus dialogo 4. Primo, hoc genus argumentationis à negatione nil concludere. Secundo, etiam Eusebium meminisse illius inventionis crucis; nam postquam lib. 3 De vita Constantini, cap. 20, narravit quomodo impii Gentiles et Iudaei, ut oblitterarent memoriam sepulchri Christi illud sordibus aggeratis, extructoque sacrario Veneris et illius statua locata, ubi crux fixa fuerat, profanum facere studuissent, cap. 26 narrat qualiter haec omnia fuerint à Constantino sublata. Et cap. 22 apparuisse sacrum Christi Domini sepulchrum, et tandem c. 20 retulit Epistolam Constantini ad Macarium, quae incipit in haec verba: Tanta Salvatoris nostri erga nos benignitas declarata, ut nulla tam accurata dicendi ratio et vis sit, quae praesens miraculum possit explicare. Nam ut insigne illud sanctissimae illius passionis monumentum, quod terra et saeculis abditum tot, tamque multis annorum conversionibus iam iacuisset, tune illucesceret servis Dei, cum illi hoste victo in libertatem essent vindicati, omnem profecto hominum admirationem longe superat. Haec Constantinus, ubi licet solius sepulchri meminerit, tamen ibi absconditae etiam caetera Passionis Christi reliquiae facile sunt intelligendae. His adde, quod Eusebius in suo Chronico ad annum Domini 325 peculiarem inventionis Crucis Christi mentionem fecit, quam sine ullo prorsus fundamento, et sola haeretica, omnia pro libito negandi aut affirmandi libertate, asserunt Centuriatores à posterioribus fuisse isti Chronico additam.

Obiiciunt 2. Si vera Christi Domini crux esset adoranda latria respectiva, maxime vel propter contactum quem habuit ad Christum, sicut in argumento priore probavimus adorandam latria respectiva; sed contactus illius ad Christum fuit naturalis et diuturnior; contactus vero crucis violentus fuit et brevi tempore duravit: hunc tamen cultum Virgini Deiparae tribuendum negant Catholici Doctores. Non etiam secundum, alioqui lictorum et crucifigentium manus pari ratione essent adorandae, quia fuderunt Christi sanguinem in pretium nostrae salutis. Confirmant: si contactus ad humanitatem Christi sufficeret, ut aliquid adoratione dignum existimaretur, consequens esset, quod aqua Iordanis, qua Christus fuit baptizatus, item terra, quam pedibus calcavit, asina, cui triumphali apparatu Ierusalem intrans insedit, similiter cathedrae, lectuli, mensae, et alia id genus innumera, quae Christi Domini tactu nobilitata sunt, essent eadem latria respectiva adoranda: imo et ipsum impurissimum os Iudae proditoris, quo deosculatus est Christum, necnon et manus Malchi, qua eum colaphis caedit, ac impiorum carnificum manus, qui tot diris tormentis ipsum in passione laniaverunt, eadem ratione forent adoranda latria, quod absurdum est: igitur nec tali cultu Christi Domini crux est adoranda. — Respondeo ad argumentum, crucem esse adorandam latria respectiva, ob utramque rationem in obiectione positam. Ad id autem inconveniens, quod deducitur ex parte Virginis, dico quod si res ex aequo libretur, non abnuerem illam esse capacem adorationis latriae respectivae, ob diuturnum illius contactum ad Christum, et ministerium ei exhibitum pro nobis redimendis. Imo id ei maiori titulo convenit (inquit Isambertus disp. 5 ad quaest. 25 art. 2, ex Clichtovaeo in commentariis ad cap. 12 lib. 4 De fide orthodoxa S. Damasceni) quam verae cruci, cum nobiliori modo utrumque hoc praestiterit; siquidem illa modo vitali tam in genere naturae, quàm in genere moris ad id concurrit; corpus enim Christi formatum est ex purissimo eius sanguine, et oportuit, ut suum praeberet consensum, quo Deus Incarnationis mysterium in ea perageret: lignum vero crucis tantum concurrit ad nostram Redemptionem ut quid mortuum, et per modum altaris, in quo Christus seipsum tamquam victimam aeaeterno Patri obtulit. Cur autem beatissima Virgo communiter non adoretur cultu latriae, dicemus Articulo tertio. — Ad confirmationem particularem respondeo sigillatim. Primo quidem, quod spectat ad aquam Iordanis, quod si haec eadem numero, qua Christus lavit et tetigit, fuisset asservata, et ut talis certo esset cognita, revera posset ob eiusmodi contactum adorari; secus vero de caeteris aquae Iordanis partibus, quae cum Christi humanitatem non tetigerint, tali adoratione non censentur dignae. — Quantum ad Asinae pullum, cui Christus insedit, respondeo, quod etsi adhuc subsisteret, non esset adorandus: tum quia cum non haberet proprium dominum, deputabatur communi hominum usui: certum est autem, quod res illae, quae post contactum ad Christi Domini corpus communibus usibus perviae sunt, exinde cessant esse sacrae, nec ex illo contactu mutuatam excellentiam conservant; quippe secundum moralem hominum aestimationem non habent amplius peculiarem ordinem ad Christum, quae tamen singularis habitudo sola in eis esset fundamentum respectivae eius adorationis. Idem dicendum de iis omnibus, quae Christus Dominus tetigit, et postmodum communibus usibus mancipata reliquit. Adde quod caveri deberet illa Asini pulli adoratio, quamvis nullis aliorum usibus post Christi contactum deservisset, propter suboriendum scandalum, et irrisionem indoctorum et ignorantium; non enim satis est ad hominis institutum, quod bonum faciat, sed requiritur praeterea, ut istud bene et decenter exequatur. — Iuvat hic attexere, quae Ionas Aurelianensis in praefatione libri secundi De cultu imaginum reponit adversus Claudium Taurinensem eamdem obiectionem effutientem, ubi cum dixisset, et retulisset varia encomia, quibus Apostolus celebrat Christi Domini crucem, subdit:

Quibus verbis quam sit absurda aselli tui, et virificae crucis nostrae comparatio, aperte comprobatur, et cunctis Christum veraciter colentibus manifestum habetur. Neque enim ait idem Apostolus, quod Christus asello tuo principatus et potestates tenebrarum harum, quae spiritualia nequitiae sunt in caelestibus, sed cruce eas triumphans devicerit. Asellus itaque tuus, Claudi, rudit fame, aut lupi terrore stimulatus; Crux Christi purpureo, pretiosoque sanguine eius rubet, in qua vitis vera pependit, ex cuius botro stirps crucis coruscae rutilat, quadratumque orbem suis sacratis quatuor cornibus circumfovet, et fidelium frontibus defixa procul ab eis propellit daemonum praestigias. Nam si Isaac non asinum ad iugulandum futurus ipse hostia, sed ligna portavit; nec utique verus Isaac noster asellum tuum, sed crucem baiulavit, futurus ille salutiferae hostia Patris.

— Quantum autem ad os Iudae proditoris, manum Malchi, et carnificum, respondeo quod cum illa membra fuerint hominum iniquissimorum, et cum saevitia ac contumeliis Christum tractantium, potius contraxerunt maculam, quam sanctitatem ex illo contactu Christi Domini corporis; quippe contactus ille, utpote contumeliosus aut cruentus, grande peccatum erat. Unde tantum abest, ut propter contactum istum illa impiorum hominum membra dignitatem aliquam mutuata fuerint, et existimata ut digna aliqua veneratione, quinimo ut sacrilega et profana erant execranda.

Obiiciunt denique: Filius erga patrem amore et veneratione flagrans, non existimaret honorandum patibulum, in quo pater eius contumeliose morte fuisset extinctus: sed Crux fuit patibulum, in quo Christus nostrae salutis parens contumeliose et cruente obiit: igitur tantum abest, ut censetur à Fidelibus Christianis venerandum, imo potius apparere debet execrandum. — Distinguo maiorem: Filius non colit, nec honorat patibulum, in quo pater, ob propriam culpam contumeliose extinctus est, concedo: non deberet illud honorare, si pater istud patibulum voluntarie elegisset et assumpsisset tamquam instrumentum congruum, tum ad conciliandum sibi honorem et gloriam, tum ad Patriam a captivitatis iugo liberandam, tum denique ad filios ipsos perpetua felicitate, et omni bonorum copia donandos. Nego. Haec autem omnia per crucem evenere; siquidem ipsemet Christus per crucem erat sublimandus, ut testabatur Ioan. 12, ubi de sua morte sermonem faciens, aiebat: Nunc iudicium est mundi, nunc Princeps huius mundi eiicietur foras, et ego si exaltatus fuero à terra, omnia traham ad meipsum: hoc autem dicebat, significans, quâ morte esset moriturus. Unde Luca 21 duobus Discipulis in via ait: oportuit pati Christum, et ita intrare in gloriam suam. Similiter per crucem nos à daemonum iugo liberavit, nosque aeeterno Patri reconciliavit, ut significat Apostolus ad Coloss. 1 In ipso complacuit omnem plenitudinem inhabitare: et per eum reconciliare omnia in ipsum pacificans per sanguinem Crucis eius, sive quae in terris, sive quae in caelis sunt. Hinc praeclare exclamat S. Augustinus, sermone De Laude Crucis:

O Crux, quae Deo hominem coniunxisti, et à dominio diaboli captivantis magnifice segregasti! O Crux, quae humano generi passionem Salvatoris mundi, et redemptionem captivitatis humanae, vera comitante fide semper repraesentas incolumem! O Crux, quae quotidie laudes immaculati Agni Fidelibus dividis Apostolis, et dira serpentis venena poculo salutari depellis, atque romphaeam paradisi signatam credentibus sine intermissione restringis! O Crux, quae quotidie pacem terrenis cum caelestibus operaris, et Mediatoris mortem, qui de mortuis resurrexit, et iam non moritur, aeterno Patri Ecclesiae pro filiis satagente sedulo reparas, et legatione felicissima renovas, et reformas grande, et profundum mysterium Crucis, et ineffabile, atque inseparabile vinculum charitatis! Per crucem ad se traxit omnia Deus. Hoc est enim lignum vitae, quo destructum est mortis imperium.

Haec S. Augustinus.

Conclusio secunda. — CRUCIS EFFIGIES VEL PICTA VEL EX QUALIBET MATERIA FORMATA EST DIGNA ALIQUA ADORATIONE. Haec est de fide determinata in 7. Synodo actione 7.

Probatur ex constanti perpetuaque traditione et praxi, quibus aperte constat effigiem S. Crucis sive pictam, sive ex qualibet materia fabricatam fuisse honoratam, ut testis est Tertullianus pluribus, maxime vero in Apologetico cap. 16, ubi ait: Qui Crucis nos religiosos putat, consecraneus erit noster, cum lignum aliquod propitiatur, etc. Quibus significat Christianos suo tempore crucem venerari: unde Gentilibus id obiicientibus Christianis, quod lignum adorarent, id non denegat, sed ibidem ostendit, quod si absurdus videatur ille crucis cultus, paris absurditatis Gentiles esse arguendos, qui plura simulacra in crucis modum conformata adorarent. Idipsum firmatur testimonio S. Martialis Apostolorum discipuli epist. ad Burdigalenses, cap. 8, ubi vult Fideles Crucem Domini semper non solum in mente, et in ore, sed et in signo habere. Idem docet Iustinus Martyr adversus Triphonem, necnon et Apologia 2 pro Christianis. — Hinc illa conficta à Gentilibus in Christianos calumnia, cruces omnes ab illis adorari. Apud Minucium Felicem Caecilius Gentilis homo in Christianos invectus hoc illis exprobrat, quod hominem summo supplicio pro facinore punitum, et crucis lignum feralium coerimoniarum suspicio fabulatur. Cui sic Octavius Christianorum patronus occurrit: Cruces nec colimus, nec optamus. Nempe promiscuas, et quae ad principalis crucis representandam figuram proprie non spectant: igitur apud Gentes rumor iste percrebuerat cruces omnes etiam noxiorum à Christianis in more, cultuque haberi; quod certe non obiicerent, nisi Christianos aliquas cruces venerari conspexissent. — Missa facio, quae de crucis effigie exarata in vexillo, cui nomen labarum impositum est, refert Eusebius in vita Constantini, lib. 1 cap. 32 Quo salutari signo, inquit, velut munimento adversus hostiles infestasque vires omnes perpetuo usus est Imperator: et eiusdem expressas figuras praeire deinceps mandavit exercitibus suis. Neque hoc contentus idem crucis signum militum clypeis insculpi voluit, ac tam in nummis, quam alibi exprimendam illius imaginem imperavit. Item, inquit Sozomenus, lib. 1 cap. 8, divinae cruci multum venerationis adhibebat, tam propter subsidia in bello contra hostes gerendo ex eius virtute sibi oblata, quam propter divinam de ea sibi oblatam visionem. Sufficit enim ad istum cultum salutiferae crucis imagini à Christianis deferri solitum comprobandum: sufficeret illa Iuliani Apostatae criminatio, qui in eo opere, quod adversus Christianos edidit, graviter eos incessit, quod ab avita religione Paganorum desciscentes Ancile, hoc est e caelo lapsus Clypeum colere desiissent, ac pro eo crucis signum adorarent, ait enim: O miseros mortales, qui crucis lignum adoratis, imaginem illius in fronte, et ante domos pingentes! Cui Cyrillus Hierosolymitanus, lib. 1 contra ipsum hanc adorationem, ut obiectum crimen non negat; sed fatetur crucis imaginem depingi ad genus humanum erudiendum, et ad omnis virtutis recordationem. — Exinde profanis usibus interdicta fuit crux, et à Constantino vetitum ne amplius in reorum suppliciis assumeretur, ut refert Eusebius. Unde S. Augustinus, serm. 2 in Psal. 36: Crux iam de pura venere humana sublata est. Cum enim sub ea antiqui scelerati crucifigerentur, modo nullus crucifigitur. Honorata est, et finita est poena, manet in gloria; à locis suppliciorum fecit transitum ad frontem Imperatorum. Et in Psal. 41: Attendite gloriam Crucis Christi: iam in fronte Regum crux illa fixa est, cui inimici insultarunt. Effectus probat virtutem, domuit orbem non ferro, sed ligno. Imo imperatoria lege cautum est à Theodosio in Codice tit. 8 lib. 1 cap. 1: Signum illud Salvatoris Christi nemini licere, vel in solo, vel in silice, vel in marmoribus humi positis insculpere, vel pingere: sed quocumque reperitur tolli. Quod ipsum sub excommunicationis poena decrevit Trullana Synodus Can. 3, his verbis: Cum crux vivifica salutare nobis ostenderit, nos omne studium adhibere oportet, ut ei, per quam ab antiquo lapsu salvati sumus, eum quem par est honorem habeamus: unde et mente, et sermone, et sensu arlorationem ei tribuentes, crucis figuras, quae a nonnullis in solo ac pavimento fiunt, omnino deleri iubemus, ne incedentium conculcatione victoriae nobis trophaeum iniuria afficiatur. Hos igitur, qui posthac crucis figuram construxerint excommunicari decernimus.

Conclusio tertia. — SIGNUM CRUCIS, QUOD MANUS CONSIGNATIONE FORMATUR, SEMPER FUIT A CHRISTIANIS USURPATUM, ET IN VENERATIONE HABITUM.

Probatur 1. ex S. Dionysio Areopagita, lib. De Ecclesiastica hierarchia, ubi signaculi usum in baptismo, et consecratione chrismatis pluries nominatim recenset. Idem testimonio SS. Ignatii, et Martialis probatum habes apud Eusebium, lib. 6 cap. 13. Hinc Tertullianus lib. De Corona militis cap. 3 demonstrans multa sola traditione usurpari in Ecclesia, id maxime probat ex more consignationis signi crucis: Ad omnem congressum, inquit, atque promotum, ad omnem aditum et exitum, ad vestitum et calceatum, ad lavacra, ad mensas, ad lumina, ad cubilia, ad sedilia quaecumque nos conversatio exercet, frontem crucis signaculo terimus. Unde subdit: Harum, et aliarum eiusmodi disciplinarum si legem expostules, Scripturarum nullam invenies: traditio tibi praetendet auctrix, consuetudo confirmatrix, et fides observatrix. Hinc catechumenis signaculum hoc ab ipsis rudimentis Christianismi praeseribi solebat, ut testatur S. Augustinus Tract. 11 in Ioan.: Si dixerimus catechumeno, Credis in Christum? respondet, Credo: et signat se cruce, Christi crucem portat in fronte; et non erubescit de cruce Domini sui. Idem serm. 181 De Tempore, inter varias causas quas protulit, quare Dominus potius elegit mori per supplicium crucis, quam alterius supplicii genus, hanc subdit:

Ut signum crucis in propugnaculum, et consecrationem nobis traderet: quare Dominus tale mortis genus elegerit, inquit? quare noluit praecipitari, vel lapidari, aut etiam gladio trucidari? Utique causae nostrae salutis hoc fecit. Mors enim Christi signum est nostrae salutis. Noluit ergo lapidari, aut etiam gladio percuti, quia videlicet nos semper lapides, aut ferrum ferre non possumus, quibus defendamur. Elegit vero crucem, quâ levi motu manus exprimitur, quâ et contra inimici versutias munimur. Hoc enim signo crucis consecratur corpus Dominicum, sanctificatur fons Baptismatis, initiantur etiam presbyteri, ac caeteri gradus ecclesiastici, et omnia quaecumque sanctificantur, hoc signo dominicae crucis cum invocatione Christi nominis consecrantur.

Ita S. Augustinus. — Quantum efficacitatis et virtutis sit sacrum hoc signaculum adversus daemonum insultus et insidias, praeclare docuit Origenes, Homil. 6 in Exod.: Quid times, daemones? Quid trepidatis? Tremunt sine dubio crucem Christi, in qua triumphati sunt; in qua exuti sunt principatus eorum, et potestates. Timor ergo, et tremor cadent super eos, cum signum in nobis viderint crucis fideliter fixum; et magnitudinem brachii illius, quod Dominus expandit in cruce. Eamdem daemonibus terrificam in signaculo isto vim inesse eximie confirmat S. Athanasius lib. De Incarnat. Verbi Dei, et eo argumento utitur ad Christi Divinitatem, et potentiam maxime adversus daemones comprobandam; ad cuius rei experientiam provocat quemlibet e Gentilibus: *Cruciatur, inquit, signo crucis, quam irridere solet Christo solo nominato: ac ridebit quemadmodum per ipsum daemones quidem fugiunt, oracula vero cessunt, porro magica vis omnis, et venefica irrita redditur. Hinc ut ipse refert in vita S. Antonii, sanctus ille monachorum parens signi crucis praesidio daemonum omnes frangebat impetus, minasque superabat. Unde solebat dicere: Signum crucis, et fides ad Dominum, inexpugnabilis nobis murus est. Eodem armatus clypeo cum daemonibus assidue luctabatur Hilarion, de quo in eius vita Hieronymus sic scribit: Prolapsus genibus, Christi crucem signavit in fronte: talique armatus casside, et lorica fidei circumdatus, iacens fortius praeliabatur. — Praeclare igitur dixit S. Cyrillus Alexandrinus lib. 2 in Isaiam crucis signum esse, quo fideles muniri solent: Hac enim re semper utimur, inquit, cum omnem diabolicam invocationem abolemus, ac daemonum impetus depellimus: Murus enim firmus et impenetrabilis est: et de ea gloriari revera est salutare: mihi autem absit gloriari nisi in cruce Christi. — Neque vero cogitandum est, ut talia criminantur huius temporis haeretici, nos putare aut asserere vim inesse signaculo crucis, aut ipsi cruci, qualibet ex materia fabricatae, per sese, seu quatenus physice considerantur: quis enim tam absurde, inepteque deliret, ut hoc sibi persuadeat? Fatetur igitur Catholicus quisque crucis effigiem, aut signum nullam ex natura sua virtutem praeferre; sed esse instrumenta divinae potentiae, quae per se nihil possunt, nec agunt, perinde ut in sacramento baptismi aqua propria vi nullam gratiae nec sanctitatis habet efficientiam, uti nec malleus in extruenda domo: sed eadem illa mirifica opera per haec signa patrat ille, qui ad hominum salutem ea instituit et usurpavit.

Quaeres: an sicut imagines verae crucis, sic etiam imagines clavorum, lanceae, et aliorum instrumentorum passionis Christi Domini possint adorari. — Respondeo primo, cum S. Thoma qu. 25 art. 3 ad 3, non eandem esse rationem de clavis, et aliis instrumentis passionis Christi, ac de cruce, siquidem cruces referunt Christum, eumque repraesentant velut in cruce expansum: clavi autem, lancea, et alia huiusmodi Dominicae passionis instrumenta, cum Christum ita pro nobis patientem non repraesentent, sed solum eius sacrosanctum corpus tetigerint, propter contactum istum quandam excellentiam obtinent, et sic possunt adorari adoratione latriae respectivae; cum vero imagines clavi, et lanceae, nec Christum pro nobis patientem referant, nec eius corpus tetigerint, ideirco nulla videntur adoratione digna. Respondeo secundo, clavos, lanceas, et id genus alia secundum communem Ecclesiae usum non assumi ad repraesentandos clavos, lanceas, et alia instrumenta passionis Christi; ac propterea cum careant hâc repraesentatione et significatione, non potest religiosus cultus eis adhiberi; secus vero dicendum est, quando illa instrumenta simul cum cruce pinguntur, cum enim tunc apprehendantur prout habent specialem aliquam habitudinem ad Christum patientem, sic considerata adorari possunt adoratione latriae respectivae.