Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Ex nostro Alensi 3. part. quaest. 1. membr. 6. quod longe maior, et multiplex videtur similitudo hominis ad Deum, quam sit in Angelo. Siquidem in hominis anima relucet Dei effigies in natura, in persona, in potentia: In natura quidem, quia inquit S. Augustinus serm. 21. qui est de Imagine, sicut Deus ubique totus est, omnia vivificans, movens, et gubernans: ita anima ubique in suo corpore tota viget, movet, et gubernat: quod non convenit Angelo, quia non est substantia ordinata ad vivificandum corpus. Insuper in homine est similitudo secundum rationem personae, quia homo procedit ab homine, sicut una persona in divinis procedit ab alia: Angelus autem unus non procedit ab alio. Denique est similitudo in potentia, quia in homine est potentia respondens totaliter exemplari: cum enim in divino exemplari sit eminenter ratio entis corporei et spiritualis, utramque hanc rationem anima sortitur, quippe ordinatur ad actiones spirituales et corporeas; quod Angelus habere nequit, quia enim simpliciter spiritualis sit, non ordinatur ex natura sua ad actiones corporeas: ex quibus homo videtur maiorem affinitatem habere ad Deum, quam Angelus.

Notandum 2. Revera naturam Angelicam, et humanam, maxime si Angeli perduelles fuissent, indignam fuisse, qua divinitati uniretur: Angeli namque non minus, imo gravius divinam provocaverunt animadversionem et vindictam, quam homines: siquidem tam Angelus praevaricator, quam homo, divinitatem ambiit: ille quidem supremam Dei maiestatem, ac potestatem aemulando, iuxta illud Isaiae 14. In caelum conscendam, super astra Dei exaltabo solium meum, sedebo in monte testamenti, etc. Alter vero divinam sapientiam a serpente sibi repromissam consectatus est, Genesis 3. Unde summa fuit Dei misericordia, eaque pura, quod homines potius, quam Angelos redimendos susceperit Deus: quia tamen nihil absque ratione eius divina sapientia molitur, hine quaerimus quaenam sint illae rationes, quae veluti tot incentiva divini erga homines amoris extiterunt, ut nos potius, quam Angelos, ab aeterna miseria relevaret.

Notandum 3. Deum potuisse hominem fieri variis modis: nimirum vel creando sibi corpus et animam, et utrumque assumendo independenter ab ullius creaturae commercio, nec ducendo ex Matre originem ac nativitatem: vel si Matrem habere voluisset in terris, sicut et Patrem in caelis, potuit illam formare extra Adami lineam et propagationem: ita quod per solam eius extraordinariam potentiam formata, nec ab hominibus genita, non esset censenda ex Adam posteris, nec ullatenus ad illius prosapiam spectaret. An autem alteruter ex his modis convenientior fuerit, quam is, quo de facto Verbum Divinum carnem assumpsit, determinandum est in praesenti Quaestione duabus Conclusionibus absolvenda: quarum Prima aperiet convenientius fuisse Deo, quod naturam humanam assumeret, et repararet, quam Angelicam. Secundo, quod magis expediebat naturam assumere ab Adamo propagatam, quam aliunde formatam.

Conclusio prima. — Convenientius fuit assumere, et reparare humanam naturam, quam Angelicam.

Quod equidem satis superque probat ipsa Dei operatio, quippe divina eius sapientia, qua omnia librat et operatur in pondere, numero, et mensura. Nusquam Angelos apprehendit, sed semen Abrahae apprehendit, inquit S. Paulus ad Hebraeos 2.

Ratio autem huius maioris convenientiae peti potest, tum ex parte constitutionis ipsius naturae humanae, tum ex parte maioris capacitatis illius ad reparationem. Ex parte quidem illius constitutionis, idque triplici de causa, quam assignat, et expendit Seraphicus Doctor in B. dist. 2. qu. 2. quarum prima petitur ex ratione originis, et propagationis unius hominis ab alio: cum enim unus homo ab altero ducat originem, quod Angelo non convenit, idem magis decebat, quod persona Filii, quae distinguitur a persona Patris secundum originem, eam naturam acciperet, in qua proprietas filiationis resideret. Quod utique factum est in humanae natura assumptione: nam idem ipse, qui ab aeterno erat Patris Filius, ex tempore factus est Filius Virginis Matris. Secunda ratio est, propter maiorem hominis cum Deo similitudinem ratione ipsius animae rationalis, quam ut diximus in primo Notabili, Dei immensitatem velut aemulatur, cum tota sit indivisa in toto suo corpore, sicut Deus totus est in singulis mundi partibus. Hinc, inquit Seraphicus Doctor, anima rationalis non tantum representat Deum, prout consideratur in se, sed in quantum unitur corpori, quod regit, et in quo inhabitat, sicut Deus caelum et terram implet. Tertia denique ratio maioris congruitatis petitur a multiplici hominis compositione; quia enim homo compositus est ex natura corporali et spirituali, et quodammodo est omnis creatura: habet enim esse cum elementis et rebus inanimatis, vivere cum plantis, sentire cum animalibus, intelligere cum Angelis: hinc est, quod cum humana natura sumitur et deificatur, quodammodo omnis natura in ea sublimatur, dum in parte sibi simili deitati hypostatice unitur: unde assumptio humanae naturae longe melius conferret ad universi perfectionem, quam conferre potuisset Angelica, si fuisset assumpta.

Patet etiam maior illa convenientia ex parte reparationis, idque tribus de causis: Primo quidem, quia natura humana magis indigebat reparatione: Secundo, quia minus ea indigna erat; Tertio, quia reparatio magis erat profutura hominibus, quam Angelis praevaricatoribus.

Magis quidem indigebat reparatione humana natura, quam Angelica, nam ait Alensis qu. 1. memb. 2. in primo homine erat tota natura humana; ideirco, ipso peccante et deperdito, universa pariter eius propago periit: secus est autem de Angelis perduellibus, quoniam nullus eorum totam naturam Angelicam comprehendebat, sed eorum peccata personalia fuerunt; nec propter perduelles Angelos cadentes tota periit Angelica natura; siquidem plurimi fideles, et Deo obsequentes perstiterunt; adeoque non erat ita opus eis remedio ac reparatione: secus humanitati, quae per unius hominis delictum universa corrupta fuerat et deperdita; non decebat autem divinam misericordiam, et summam Dei bonitatem, ut naturam rationalem sibi maxime affinem, et similem, aeterno interitui, ac perpetuae damnationi consignaret. Id enim indignum erat bonitate Dei, si, quae ab ipso creata essent, in interitum abirent, ob diaboli adversus homines fraudem, inquit S. Athanasius, libro De Incarnatione Verbi Dei.

Secundo, homo minus indignus erat divina misericordia; siquidem non ita grave fuit humanum peccatum, ac Angelicum, sive attendas genus peccati sive circumstantiam, sive occasionem. Attendendo quidem genus peccati, nam licet homo, et Angelus peccaverint per superbiam; longe tamen utriusque dispar est reatus, siquidem, inquit Alensis, homo peccavit appetendo omnem scientiam Dei, Angelus vero illius omnipotentiam: Deus autem nullatenus vult communicare alicui creaturae pro quolibet statu suam omnipotentiam, eo quod ratione illius est omnium creaturarum principium, quam praecellentiam nulli vult esse communem; scientiam autem vult communicare creaturae in statu gloriae, nam seipsum, et omnia, quae in ipso sunt, demonstrat beatis mentibus, quibus omnimodum scientiae suae lumen largitur. Quia ergo summa inordinatio est id appetere, ad quod nulla creatura ordinatur: hinc est quod gravius peccavit Angelus appetendo omnipotentiam, quam homo aemulando scientiam, ad quam ordinabatur.

Gravius etiam fuit peccatum Angeli, quam hominis ratione circumstantiae, quippe homo peccavit ratione alicuius nescientiae: existimabat enim comminationem divinam sibi factam magis intentari ad probationem, quam ad supplicium: Angelus vero peccavit ex certa scientia, adeoque ex malitia; et sic peccatum illius erat in Spiritum sanctum, et consequenter irremissibile. Denique minus etiam fuit peccatum hominis, quam Angeli ratione occasionis, homo namque non peccaverit propria sua proclivi, et determinatione ad malum, sed instigante et sollicitante uxore, quae a serpente decepta, virum suum in deceptionem adduxit. Iustum ergo fuit, ut qui per alium ceciderat, etiam per alium relevaretur, cum per seipsum surgere non posset: secus autem erat de Angelo, qui non alterius astutia, sed propria sua malitia lapsus fuerat. Denique minus profutura erat redemptio Angelis perditis, quam hominibus, quippe Angeli, qui semel lapsi sunt, obfirmatam in malo voluntatem habent, nec amplius agenda poenitentia sunt capaces. His adde, quod Angelorum ruina potuit reparari per homines, eos videlicet promovendo ad perduellium Angelorum sedes, ut egregie demonstrat S. Anselmus lib. 1. Cur Deus homo, capite 16. et 17. hominum vero lapsus non poterat convenienter suppleri substituendo aliam naturam loco humanae: quippe nulla inferior homine apparet creatura divinae gloriae capax.

Has omnes rationes luculenter ac divine perstringit S. Bernardus sermone primo de Adventu, his verbis:

Noverit in affectum malitiae et nequitiae transisse Angelos superiores, nec ex ignorantia aliqua, seu infirmitate peccasse, ideirco perire necesse est punire nolentes: Patris enim amor, et honor regis iudicium diligit. Propter hoc enim, et ipse creavit homines ab initio, qui supplerent locum illum, et ruinas eius restaurarent. Scribitur mihi nullam Angelis patere redemptionem: nempe moritur superbia Diaboli, quae superbiae est radix, et superbiae eius paenitentiae remedium non admittit, ac per hoc, nec redimitur; attamen luminis eius nullam postea condidit creaturam: innuens ex hoc ipso redimendum adhuc hominem: quippe quem supplantaverit aliena malitia, ut prodesse ei posset charitas aliena. Ita, Domine, obsecro, complaceat tibi, ut cures me, quoniam ego infirmus sum: quoniam de terra mea furtim sublatus sum et haud innocens in lacum missus sum: non penitus quidem innocens, sed quantum ad eum, qui me seduxit, innocens aliquatenus.

Dices 1. Ea natura magis apparet unibilis Deo, quae maiorem cum ipso habet affinitatem: sed Angelica natura maiorem et intimiorem habet affinitatem cum Deo, quam humana: ergo etc. Maior constat, unibilia namque debent habere quandam proportionem ad invicem. Minor pariter, quia quanto subtilior est natura, inquit S. Isidorus in libris De Trinitate, tanto plenius assistit ad similitudinem divinae unitatis expressu: natura autem Angelica subtilior est, quam humana, utpote expers omnis commercii ac societatis cum corpore: igitur magis ad similitudinem divinae naturae, quam humana accedit: et consequenter magis est cum ipsa unibilis.

Distinguo maiorem: quae maiorem habent affinitatem cum natura divina, sub ea ratione, qua est ipsi unibilis, concedo: secus nego: natura autem humana maiorem habet similitudinem et proportionem cum natura divina sub ratione, qua ipsi unibilis est, quam Angelica; quia ratio personae, per quam Deus unibilis est homini, magis exprimitur per hominem, qui ab altero originem ducit, quam per Angelum, qui ita non procedit ab alio Angelo: igitur licet Angelus ratione suae simplicitatis magis exprimat divinam essentiam sub ratione essentiae, quia totus spiritualis est; tamen non ita perfecte exprimit personas divinas, et modum processionis, quo una originem ducit ab altera, sicut homines; et subinde non habet maiorem, imo minorem affinitatem cum divina natura, sub ea ratione, qua Deus unibilis est cum creatura.

Dices 2. Haec natura dicenda est magis cum Deo unibilis, quae propter suam excellentiam dignior est et aptior ut sublimetur et exaltetur: sed Angelica natura, cum humana sit longe praestantior, etiam dignior et aptior est ut per incarnationem sublimetur: igitur convenientius fuit ipsam assumi quam humanam. — Respondet Seraphicus Doctor dist. 2. q. 2. ad 2. quod etsi Angelus altior sit natura, quam homo; per gratiam tamen unionis magis decuit hominem, quam Angelum exaltari, et ad confutandam superbiam Luciferi, qui Deum voluit aequari, et ad commendandam gratiam Dei, ut appareat, quod sublimatio in gloria non sit ex natura, sed potius ex gratia divina: quapropter Salvator sibi associens magis elegit pauperes et ignobiles, quam divites et potentes, ut trangeret hominum superbiam, et ne gloriaretur omnis creatura in conspectu eius.

Dices 3. Maior apparet misericordia, ubi grandior est miseria: sed longe grandior est miseria Angelorum perditorum, cum gravius fuerit eorum peccatum, quam hominum: ergo magis decebat misericordiam divinam eos redimere, quam homines.

Nego minorem: longe namque maior erat hominum perditorum miseria, quam Angelorum, utpote cum non omnes lapsi fuerint Angeli, sicut homines, nec tota perierit Angelica natura, sicut humana, ideirco convenientius fuit homines reparari, quam Angelos. His adde, quod Angeli perduelles minus erant digni misericordia propter suam superbiam, et obfirmatam malitiam: cum enim obstinati sint universaliter in malitia, inquit Seraphicus Doctor ad 1., non inflammarentur ad humilitatem, nec per exhibitionem tanti beneficii et exempli ad charitatem accenderentur; videmus enim illud hodie in multis peccatoribus, quibus propter suam assuetam perversitatem parum prodest Christi Domini Passio.

Dices 4. Ab eo congrue incipi debuit redemptio, a quo praevaricatio sumpsit exordium: sed haec originem habet ab Angelo, qui fuit totius praevaricationis auctor: igitur reparatio similiter debuit ab illo inchoari. — Respondet Seraphicus Doctor, quod

Praevaricatio generis humani sumpsit exordium a daemone, et ab homine, sed cum hoc discrimine, quod ab homine processit tamquam a principali auctore, a daemone vero sicut suggestore, et instigatore: cum autem Christus sit auctor nostrae redemptionis, convenientius fuit, ut ipsam auspicaretur ab auctore praevaricationis, quatenus perditioni restitutio directe quadret: et quemadmodum in primo Adam facta est nostrae praevaricationis consummatio, sic per secundum Adam fieret nostrae redemptionis perfectio.

Dices denique. Tam mortale fuit peccatum hominis, quam Angeli: sed peccatum mortale est irremediabile: idcirco enim mortale dicitur, quia mortem aeternam inducit, ac perpetuae damnationi reum devoret: igitur tam homo, quam Angelus, indignus et incapax erat redemptionis; et subinde non fuit convenientius ipsum, quam Angelum reparari. — Respondet Alensis q. 1. memb. 2. Ad primam rationem,

quod irremediabile dicitur tripliciter, sicut et invisibile: scilicet, negative, privative, contrarie. Irremediabile negative est, quod nullo modo potest remitti: irremediabile privative est, quod non habet aliquid dignum, per quod debeat remitti: irremediabile contrarie est, quod habet contrariam dispositionem ad remittendum, sine qua nullo modo potest remitti. Primo modo dicitur irremediabile peccatum Angeli, et peccatum damnatorum: Secundo modo dicuntur irremissibilia peccata in Spiritum Sanctum, scilicet, desperatio, praesumptio, etc. quia sunt sub dispositionibus contrariis ad remissionem. Tertio modo dicitur omne peccatum mortale irremissibile, quia nullum mortale habet aliquid, per quod sit dignum remissione. Hac ultima ratione peccatum hominis erat irremissibile, non vero duabus primis, et subinde non est eadem ratio de reparatione hominis, ac Angeli.

Conclusio secunda. — Conveniens fuit, ut assumeretur natura humana ex Adami propagine, quam aliunde formata. Haec Conclusio sequitur ex praecedentibus, eamque probat S. Anselmus libro secundo, Cur Deus homo, capite octavo, triplici ratione:

Primo, iustum est, ut ille, qui satisfacit, sit vel idem, qui peccavit, vel aliquis ex eius origine: alias qui offendit, satisfactionem non impenderet: sed iustum fuit, ut pro culpa hominis satisfieret Deo: ergo pariter iustum est, ut homo ille satisfaciens, vel sit Adamus, qui offendit, vel aliquis ex eius propagine.

Secundo, si Adam non peccasset, totum humanum genus per se stetisset in innocentia, absque ope et sustentatione alterius creaturae: ergo si surgere debeat, convenientius est, ut resurgat per opem et auxilium alicuius qui sit eiusdem generis: sed si homo assumptus aliunde, quam ex Adami propagine formaretur, non esset eiusdem status cum genere humano: igitur humanum genus non surgeret per opem alicuius sui generis.

Denique, quando Deus primitus humanam naturam formavit, solum Adamum produxit, et ex eo eduxit foeminam; quo significaret se velle, ut omnes homines ab eo tamquam ab uno principio propagarentur: quapropter Adamus omnium hominum caput et princeps extitit ante peccatum: igitur si reparari debeat illa dignitas per Verbi Incarnationem, oportuit quod repararetur, vel per ipsum Adamum assumptum, vel per alium hominem ex eius propagine formatum: sed non potuit Adamus assumi, quia proprietates hominis assumpti tribuuntur personae divinae assumenti: ac proinde sicut sit verum dicere de Adamo, quod peccavit, etiam verum esset dicere de persona divina, quod peccasset: hoc autem absolute repugnat divinae sanctitati: igitur etiam repugnat ut Adamus ipse assumatur a Verbo: oportet ergo, ut alius homo assumatur, qui licet sit ex Adami propagine, tamen nullum habuerit peccatum.

Dices 1. Congruum fuit, ut ille homo, qui pro omnium reatu satisfacere debebat, maxime alienus esset ab omni peccato: sed talis non foret, si esset ex Adami propagine: igitur convenientius fuit, ut homo ille satisfaciens, aliunde quam ex Adami prosapia formaretur. Probatur minorem: qui nullam habet similitudinem carnis peccati, nec ullum cum peccatoribus commercium, magis est alienus a peccato, quam qui illis characteribus afficitur: at talis esset homo aliunde, quam ex Adami sanguine formatus; non esset autem talis, qui ab eo propagaretur: igitur magis expediebat hominem creari de novo, ut assumeretur, quam ab Adamo propagari.

Distinguo minorem, et eius probationem: si illa similitudo carnis peccati sit ratione culpae, concedo: si dumtaxat ratione poenae debitae, nego: in homine autem a Verbo assumpto, hoc est in Christo, non est similitudo carnis peccati ratione culpae; sed dumtaxat ratione poenae, quia Verbum divinum assumpsit corpus mortale, quo debitam nostris peccatis poenam per acerbissimam suam passionem, et totius laboriosae vitae crebras angustias lueret, et solveret.

Dices 2. Convenientius fuit, ut qui debitum contraxit, ille solveret: sed Adamus ipse contraxit debitum peccati: ergo congruum fuit, ut illud ipse solveret, et subinde, ut eius individuum a Verbo divino assumeretur. —

Distinguo maiorem: si possit per se solum solvere debitum illud, aut illius beneficio et ope, cum quo non habeat absolutam incompossibilitatem, concedo: secus, nego. Adamus autem nec poterat per se solvere debitum, neque ope alicuius personae divinae, cum qua uniretur: quia ipse erat limitatae entitatis et operationis, ac proinde non poterat exacte satisfacere pro debito, quod summam indignitatem habebat ratione Divinitatis offensae. Nec etiam sociari poterat cum Deo in unitate personae, quia cum ipse fuerit peccator, sequeretur etiam, quod divina Persona dici posset peccatrix, quod omnino absurdum est: igitur id fieri nec potuit nec debuit.

Quaeres. An convenientius fuerit Christum nasci ex Virgine, quam ex viro, et femina. — Affirmo: tum quia decens erat, ut qui Patrem Virginem habet in caelis, etiam Virginem Matrem in terris haberet: tum quia, inquit S. Anselmus supra:

Quatuor modis potest Deus facere hominem, videlicet, aut de viro, et de foemina, sicut assiduus usus monstrat; aut nec de viro, nec de foemina, sicut creavit Adam: aut de viro sine foemina, sicut creavit Evam: aut de foemina sine viro, quomodo assumat illum hominem, quem quaerimus.

Tum denique quia hoc magis commendabat et illustrabat Verbi Incarnati puritatem, et integritatem.