Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Notandum 1. Certum esse causam principalem efficientem huius mysterii, esse Deum, et tres divinas personas operantes ad extra. Id quippe definitum fuit in plurimis Conciliis, maxime Lateranensi sub Martino primo, Can. 2. et altero Lateranensi sub Innocentio tertio: item in Toletano 6. et 11. in Confessionibus fidei: quam utramque doctrinam aperte docent omnes sancti Patres quotquot de divina Incarnatione peculiarem sermonem instituerunt: maxime S. Augustinus lib. 1. De Trinitate, cap. 1. et tract. 10. et 11. in Ioannem.

Colligitur pariter haec veritas ex Scriptura sacra, in qua tam Patri, quam Filio attribuitur haec incarnatio: Patri quidem, sic ad Galat. 1. Misit Deus Filium suum factum ex muliere, etc. Filio vero ad Philip. 2. Cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens. Denique Spiritui sancto, qui huius ineffabilis mysterii dicitur artifex, quod enim in Virgine natum est, de Spiritu sancto est. Quibus etiam theologica ratio suffragatur, quia cum opera ad extra procedant ab omnipotentia divina, quae tribus personis indivisim communis est, non enim sunt tres omnipotentes, sed unus omnipotens: ideo omnia Dei opera, inter quae praestantissimum est opus Incarnationis, a tribus divinis personis procedunt, ut sunt unum unitate naturae, voluntatis, et potentiae, iuxta illud Ioannis 10. Quae Pater facit, haec et Filius similiter facit. Sed difficultas remanet, an Deus aliquam creaturam sublimaverit, aut sublimare potuerit ad illam dignitatem et excellentiam, ut esset ipsi concausa efficiens, vel instrumentaria in molitione et effectione huius mysterii.

Notandum 2. Causam efficientem in hoc ab instrumentaria distingui, quod efficiens agat, et influat in effectum per propriam et intrinsecam suam virtutem: instrumentaria vero operetur dumtaxat et influat in productionem effectus per virtutem sibi aliunde concessam, et ab efficiente mutuatam. Insuper causa efficiens habet quamdam proportionem et analogiam cum effectu producendo: quippe omnis causa productiva determinatam habet sphaeram activitatis in productione sui similis, ad quod maxime ordinatur et tendit: instrumentaria vero, maxime quae duntaxat habet potentiam obedientialem ad aliquod opus, nullam ex se proportionem habet cum effectu, sed tantum ad eum ordinatur et assumitur pro nutu et beneplacito principalis agentis.

Quaeritur autem impresentiarum, an creatura aliqua assumpta fuerit, vel saltem assumi potuerit, ut instrumentum ad unionem hypostaticam operandam. Certum est autem nullam creaturam a Virgine distinctam assumptam fuisse ut instrumentum physicum ad hanc unionem efficiendam: quia de nulla suspicari potest, quod Christum effecerit hominem: nulli enim Scriptura, vel sancti Patres hanc virtutem et efficaciam tribuunt, nam etiam ipsius Angeli Gabrielis praesentia in sola annuntiatione et propositione mysterii, et petitione virginei consensus terminata est; unde duntaxat remanet solvenda difficultas de beatissima Virgine, an videlicet elevata fuerit a Deo tamquam instrumentum ad efficiendam unionem hypostaticam.

Nota 3. Praesentem difficultatem moveri de prima effectione huius mysterii: certum est enim quod fieri potuerit nova unio, saltem partialis Verbi ad partes substantiae, quae per nutritionem aggenerabantur corpori Christi per totum ipsius vitae tempus: nam ex parte Verbi tota subsistentia divina cuilibet corporis parti unita erat; a quo autem physice fieret ista unio, an videlicet a Deo immediate, an per humanitatem tamquam per instrumentum physicum, quae propria sua virtute disponeret materiam alimenti, et converteret illam in substantiam suam, ita ut prius natura quam materia alimenti informaretur anima, per actionem solius Trinitatis uniretur hypostatice subsistentiae Verbi, in quam Christus statim in eodem instanti induceret formam suam: qualiter, inquam, id factum fuerit nihil certo definiri potest. Igitur duntaxat hic maxime veniunt resolvenda: Primum, utrum Beata Virgo assumpta fuerit ut instrumentum physicum ad unionem hypostaticam efficiendam. Secundum, an Verbum divinum habuerit aliquem principalem influxum physicum et realem in humanitatem assumptam, ad quem influxum alia duae personae non concurrerent.

Conclusio prima. — BEATA VIRGO NON FUIT ELEVATA A DEO TAMQUAM INSTRUMENTUM PHYSICUM, AD UNIONEM HYPOSTATICAM HUMANITATIS IN SE, ET EX SE GENITAE, CUM VERBO DIVINO.

Probatur 1. Illis omnibus Scripturae textibus, quibus Incarnatio soli Deo tribuitur, diciturque solius Dei opus singulare. Sic Habacuc 3. Domine opus tuum in medio annorum; quem textum S. Augustinus, et alii sancti Patres solito explicant de opere Incarnationis: sed unio hypostatica non esset perfecte opus Dei singulare, si beata Virgo, aut aliqua creatura, illius productionis fuisset concors, et concausa; ergo Beata Virgo nullam habuit efficientiam, etiam instrumentalem, respectu unionis hypostaticae.

Deinde: Nulla creatura, ut probavimus in Physicis, potest assumi ut instrumentum creationis: ergo multo minus huius unionis. Consequentia patet, quia sicut per creationem communicatur rei ipsum esse existentiae, ita per hanc unionem communicatur ipsum esse subsistentiae divinae, quod certe longe praestantius est ac nobilius, quam solum esse existentiae naturalis.

Denique: Ille solus concursus tribui debet Beatissimae Virgini, qui maxime requiritur et sufficit, ut vere sit et dicatur Mater Dei: sed ad id non opus est, quod Beata Virgo habeat concursum instrumentalem in ordine ad unionem hypostaticam: ergo iste non debet admitti. Hoc patet, ad quid enim aliud talis concursus assereretur? Minor etiam constat, tum quia concursus matris in productione filii non est instrumentalis, sed principalis, sive sit dumtaxat per modum causae materialis, vel subministrantis materiam, ut volunt aliqui, sive per modum causae efficientis concurrentis effective ad formationem, et organizationem corporis, ut caeteris rectius sapere videntur.

Dices 1: Plurimi ex sanctis Patribus admittunt concursum illum instrumentalem in B. Virgine respectu unionis hypostaticae: ergo ille est admittendus. Probatur antecedens, nam Hesychius Homil. 2. De Beata Virgine ipsam appellat instrumentum Incarnationis: similiter S. Ambrosius Epist. 82. Per hominem, inquit, et mulierem caro eiecta est de Paradiso: per Virginem iuncta est Deo. Ad eundem modum loquitur S. Bernardus Hom. 4. super Missus est, dum ait, Beatam Virginem illam esse mulierem, quae tria illa fata Evangelica, carnem scilicet, animam, et divinitatem, tam bene temperavit, ut nec divisione quidem facta carnis et animae, caro vel anima a Deo divideretur. —

Respondeo, Sanctos Patres dumtaxat intelligendos esse de concursu dispositivo, non vero de effectivo; quippe beatissima Virgo dispositive censetur concurrisse ad unionem hypostaticam, quia purissimum sanguinem subministravit et praeparavit ad formandam Christi humanitatem, qua hypostatice fuit unita Verbo divino: unde dum illam instrumentum Incarnationis appellant, nomen instrumenti in sua propria significatione non usurpant, qua accipi solet a Philosophis, sed in latiori, qua instrumentum appellari solet quidquid ad productionem alterius quomodocumque concurrit.

Dices 2: Deus uti solet suis creaturis ut instrumentis, quando praesertim instrumentum est accommodatum effectui intento, maxime dum illud opus cedit in suae suavis providentiae commendationem, et creaturarum dignitatem, quas sublimare intendit: sed videtur longe maior beatissimae Virginis dignitas, ampliorque suavis Dei dispositionis commendatio, si beata Virgo concurrat instrumentaliter ad unionem hypostaticam, quam si dumtaxat id efficiat dispositive: igitur hoc est dicendum. —

Distinguo maiorem: Quando nulla exinde apparet contradictio, et repugnantia, concedo: secus, nego. Est autem contradictio, quod creatura aliqua elevetur ad creandum, multo magis ad hanc unionem efficiendam; quippe longius distant invicem Deus et creatura in ratione unibilium, quam productio existentiae ipsius creaturae ex nihilo; siquidem distantia commensuratur ratione terminorum: minus autem distat a virtute agentis naturalis esse pure creatum, quam esse partim divinum et creatum, quale est illud esse, quod fit per Incarnationem: igitur, etc.

Conclusio secunda. — VERBUM DIVINUM NULLUM HABUIT SPECIALEM INFLUXUM PHYSICUM ERGA FORMATIONEM ET CONSERVATIONEM HUMANITATIS.

Probatur: Principium formale operandi ad extra est idem, et eodem modo se habens, quoad illas operationes in omnibus divinis personis; unde quidquid una persona operatur physice, etiam et alia operatur: igitur vel Verbum nullum habuit influxum in humanitatem Christi, quem non habuerint itidem Pater, et Spiritus S.; vel si quem habuit, eundem pariter habuerunt caeterae divinae personae. Consequentia patet: ideo enim dicimus Spiritum S. procedere a Patre, et Filio indivisim, quia in Patre et Filio est idem et indistinctum principium spirationis: ergo cum principium operandi ad extra, nempe divina omnipotentia, sit eadem in tribus divinis personis, una earum non poterit aliquem habere influxum, quin caeterae eundem habeant.

Deinde: Si quid peculiare praestaretur a Verbo in humanitatem assumptam, illud totum retundi deberet in suam personalitatem, sed haec non est activa, nec alicuius effectus productiva; ergo nihil peculiare efficit. Patet antecedens: quia in Verbo duntaxat sunt duo, nempe divina essentia, et personalitas Verbi: divinitas autem ipsi communis est cum caeteris personis. Consequentia probatur: totum munus personalitatis Verbi circa naturam assumptam est tantum, ut id praestet quod praestaret ei propria personalitas si adesset: at propria personalitas nullum habet influxum realem effectivum in humanitatem cuius est, sed solum eam terminat: igitur etiam Verbi personalitas nullam efficientiam erga humanitatem assumptam habuit.

Denique: Omnis realis effectionis dari debet aliquis terminus per illam productus; nulla enim datur actio productiva sine termino: at nullus assignari potest terminus efficientiae Verbi circa humanitatem: ergo nullam habuit peculiarem efficientiam circa illam vel producendam, vel conservandam.

Dices 1: Assumere est ad se sumere: sed ad se sumere est agere: ergo cum assumere humanitatem sit proprium Verbi, consequens est, ut peculiarem actionem habeat circa naturam humanam, quam assumrit. —

Distinguo minorem: Assumere est agere, quatenus assumere significat formationem humanitatis, et illius unionem cum divinitate, concedo: quatenus significat terminare ipsam naturam, et illam reddere de se et incommunicabiliter existentem, nego. Priori modo assumptio convenit toti Trinitati: posteriori vero soli Filio est propria. Priori modo assumptio est actio: posteriori est tantum terminatio.

Dices 2: Omne perfectissimum est activum: sed quidquid est in Verbo est perfectissimum: ergo et activum; subindeque illius personalitas est activa, et consequenter quamdam peculiarem efficientiam erga suam humanitatem habebit. —

Distinguo maiorem: Quidquid est praestantissimum in genere entis realis, concedo: totale, nego. Et similiter distincta minore, nego consequentiam: certum enim est plura esse divina attributa, quae ex se non sunt praecise activa, et productiva: siquidem nec aeternitas, nec immensitas ex se sunt productiva alicuius effectus; enimvero quis ille esset? Igitur quod est formale in Verbo non est activum. Ideo quod personalitas divina considerari possit tantum, vel ut est relatio constituens divinam personam, vel ut est subsistentia divinam naturam afficiens et terminans: at neutro ex his modis est operativa et productiva. Non quidem ut relatio est, quia relatio non est principium agendi per se: non etiam ut est subsistentia, quia haec ex se non est principium physicum agendi, sed tantum terminandi. Nec refert, quod agere sit quaedam perfectio: nam non omnis perfectio debet competere divinis personalitatibus prout sunt quid distinctum ab Essentia divina; ut sic enim non sunt quid imperfectum, aut perfectum, ut probavimus in Tract. De Trin. sed satis est, quod omnem perfectionem includant, ut sunt idem realiter cum Essentia divina: alias cum intelligere, velle, et amare sint summae perfectiones, deberent etiam competere personalitatibus ipsis, ut ab eadem essentia, imo ut alio intellectu et voluntate distinguuntur; quod certe nullus Theologorum admittet.