Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Quod in Christo distingui potest triplex communicatio: scilicet naturarum, proprietatum, et operationum. Prima est mutua quaedam attributio naturarum inter se, quatenus ex eo, quod ambae sint sibi invicem unitae in eodem supposito, illae praedicantur de se invicem. Secunda est mutua quaedam attributio proprietatum eiusmodi naturarum distinctarum, quatenus proprietates unius naturae ita attribuuntur alteri ratione huius unionis, ut etiam praedicentur aliquo modo de ipsa. Tertia denique est mutua attributio operationum eiusmodi distinctarum naturarum, quatenus ratione unionis, operationes unius naturae ita attribuuntur alteri, ut etiam aliquo modo de ipsa praedicentur. Sola secunda stricte loquendo dicitur communicatio idiomatum: haec enim nihil aliud est, quam aliqua participatio proprietatum utriusque naturae, qua fit, ut Christus ratione naturae divinae dicatur omnipotens, immortalis, etc. et ratione naturae humanae asseratur mortalis, subditus, etc. imo etiam ratione illius considerationis, Deus in Christo dicatur mortalis; et homo vice versa immortalis.

Haec autem communicatio dicitur idiomatum a nomine graeco ἰδιώματι, quod latine proprietatem significat. Quam utique communicationem sic definit S. Maximus martyr in disputatione cum Pyrrho, dum eam fieri dicit: Quando illa, quae utrius Christi parti naturaliter competunt, vicissim alterius propria redduntur propter inexplicabilem unitionem, nulla unius in alteram secundum naturalem rationem mutatione, confusioneque facta.

Notandum 2. Communicationem istam concipi posse fieri duobus modis: Primo quidem in concreto ratione personalitatis, quae utramque naturam facit subsistere: Secundo, in abstracto, quatenus attributa divinae naturae, seipsis et non per aliqua dona supernaturalia ipsi humanitati communicantur. Sciendum est enim praedicationem, seu enuntiationem unius de aliquo, oriri ex identitate eorundem; illorum autem, quae sunt eadem, alia sunt eadem formaliter, alia vero sunt dumtaxat ratione alicuius tertii, in quo conveniunt. Eadem formaliter dico, non quae habent omnino eamdem rationem, sed quorum unum est de ratione formali alterius. V. g. homo est animal, dicitur praedicatio formalis, quia animal est de ratione formali hominis. Ex his vero, quae sunt eadem dumtaxat ratione tertii, non oritur praedicatio formalis, sed materialis solum et identica ac subiectiva, ut in hoc exemplo, album est dulce, quia dulcedo non enuntiatur de albedine formaliter, sed solum materialiter et subiective, scilicet ratione lactis, quod est materia et subiectum in quo conveniunt.

Notandum 3. Ex Doctore Subtili in 1. dist. 8. qu. t. in divinis non solum concreta praedicari de concretis, verum etiam quaedam abstracta; non quidem formaliter, sed solum identice, quia, inquit, ea quae sunt in divinis, non sunt tantum eadem ratione eius, in quo conveniunt, et quasi uniuntur, verum etiam ratione infinitatis: quod enim praestat tertium aliquod in creaturis, ut aliqua duo enuntientur de se invicem in concreto, hoc praestat infinitas in divinis, ut etiam aliqua duo de se invicem verificari possint in abstracto. Hinc istae praedicationes verae sunt, Sapientia divina est divinitas, quia utrique extremo convenit infinitas: vera etiam est haec, Divinitas est Paternitas, quia saltem alteri extremo, nempe divinitati, convenit infinitas formaliter: haec vero non item vera est in abstracto, Paternitas est spiratio activa; licet enim in concreto verum sit Patrem esse spirantem active, quia haec duo paternitas et spiratio passiva non habent aliunde, quod identificentur, nisi a tertio, in quo quasi uniuntur; cum tamen, ut diximus, utrique non conveniant infinitas formaliter, hinc fit, quod illa praedicatio non sit admittenda. — Ex quibus sequitur, quod in his, quae non sunt pure divina, praedicatio abstracti de abstracto non sit vera per identitatem, quia quatenus abstracta, non habent amplius illud tertium ratione cuius enuntiarentur de se mutuo. Ideoque quantumcumque in concreto verum sit hominem esse animal; tamen in abstracto falsum est humanitatem esse animalitatem. — His ita praelibatis, duo maxime hic sunt determinanda: Primum, an vera sit mutua idiomatum communicatio in Christo. Secundum, qualiter illa fiat, an videlicet per communicationem divinorum attributorum humanitati, idque proprie, realiter et substantialiter, ita quod humana natura diei possit formaliter immensa, omnipotens, ut volunt quidam Lutherani; an vero solum per attributionem proprietatis unius naturae, etc.

Conclusio prima. — Revera admittenda est in Christo communicatio idiomatum.

Probatur primo auctoritate SS. Patrum, nam Gregorius Nyssenus lib. 5. Contra Eunomium, ita scribit: Sic mortis perpessio ad eum, qui patibilis naturae particeps fuit, refertur propter hominis cum ipso copulationem, et sublimia denique digna nomina in hominem descendunt, adeo ut ille, qui in cruce conspectus est, Dominus gloriae nominetur, propter eius cum eo, quod abiectum est, et humile, commixtionem; nominum quoque gratiae in humanam simul transeunte naturam. Origenes in Epistolam ad Rom.: Per indissolubilem, inquit, unitatem Verbi et carnis, omnia, quae carnis sunt, adscribuntur et Verbo, quomodo et quae Verbi sunt praedicantur in carne. S. Ambrosius lib. 2. De Fide, cap. 1.: Unde illud, inquit, quod rectum est, Dominum Maiestatis crucifixum putemus? Sed quia idem Deus, idem homo, Christus Iesus Dominus Maiestatis dicitur crucifixus; quia consors utriusque naturae, idest, humanae atque divinae, in natura hominis subiit passionem, ut indiscrete et Dominus Maiestatis dicatur esse, qui passus est, et Filius hominis, sicut scriptum est: qui descendit de caelo. — Eamdem veritatem luculenter explicat S. Ioan. Damasc. lib. 3. cap. 10.: Unus est Christus, inquit, et una ipsius persona, scilicet hypostasis, duas tamen naturas obtinet, divinitatis, et humanitatis. Porro cum ex divinitate naturaliter gloria procedat, utrique communis est, propter hypostasis identitatem. Et cum vero humilia proficiscuntur, et eadem ambobus communia; quippe unum est, et idem, qui hoc, et illud est, nempe Deus, et homo, et ad eumdem pertinent, tam quae sunt divinitatis, quam quae humanitatis propria.

Probant hanc veritatem SS. Patres ex Scripturis sacris, in quibus plerumque humanitati tribuuntur ea, quae Divinitati proprie conveniunt; et vicissim Divinitati, quae dumtaxat humanitati propria sunt: sic Ioan. 3. Christus ait: Nemo ascendit in caelum, nisi qui descendit de coelo Filius hominis, qui est in caelo; nam solum Verbum proprie loquendo de caelo descendit, et erat in caelo, eo sensu, quo id intelligi voluit Christus, dum haec loqueretur. Sic etiam Ioan. 10. Christus dixit Iudaeis: Antequam Abraham fieret, ego sum … Exultavit, ut videret diem meum, nempe Incarnationis; Christus tamen ut homo non existebat ante Abrahamum, sed ut Verbum: igitur illa prioritas existentiae, qua Verbo erat propria, humanitati appropriatur. — Sic pariter Apostolus ad Romanos scribens, eundem Deum ac Dei Filium vocat et Davidis Filium, ut observat S. Cyrillus in libro Ad Theodosium Imperatorem. Cum enim dixisset, segregatum esse in Evangelio Dei de Filio suo, mox eundem, ait, factum esse ei de semine David secundum carnem, qui praedestinatus est Filius Dei in virtute, etc. Unus igitur idemque Filius Dei est et hominis; et homo Filius Dei est, et Dei Filius, ac Deus, homo est, atque hominis Filius. — Sic pariter in Epistola ad Hebraeos eundem, quem capite primo Filium Dei nominavit, ac splendorem gloriae, figuramque substantiae eius, qui omnia portat verbo virtutis suae, in sequenti paululum ab Angelis minorem Iesum ait, propter passionem mortis, gloria et honore coronatum, ut pro omnibus gustaret mortem. Ex quibus priora verba sola sibi Verbi divinitas; posteriora sola sibi humanitas vindicat. — His Oecumenicarum Synodorum decreta concinunt, et in illis fidei conditae formulae, quae Iesum Christum Filium Dei unicum, vel unigenitum asserunt, ex Patre natum ante omnia saecula, Deum de Deo, lumen de lumine, Deum verum de Deo vero; quem eundem, propter nos homines, et propter nostram salutem incarnatum praedicant, et natum de Virgine, passum, mortuum, ac sepultum. — Declarat hoc S. Leo Papa in Epistola decima ad Flavianum; ubi sanctissimus Pontifex ait: Propter hanc unitatem personae in utraque natura intelligendam, et Filius hominis, inquit, legitur descendisse de coelo, cum Filius Dei carnem de ea Virgine, de qua est natus, assumpserit: et rursus Filius Dei crucifixus, ac sepultus, cum haec non in divinitate ipsa, qua Unigenitus consempiternus, et consubstantialis est Patri, sed in naturae humanae sit infirmitate perpessus; unde unigenitum Filium Dei crucifixum, et sepultum omnes etiam in Symbolo confitemur, secundum illud Apostoli: si enim cognorissent, numquam Dominum Maiestatis crucifixissent.

Probant secundo ex eo, quod Verbum suam, propriamque fecerit humanitatem, adeoque quod cum ea connexum est, eique naturaliter convenit, hoc in se totum transtulit, ac sibi accomodavit, deque seipso praedicari voluit. Cuius ineffabilis communicationis rationem profert sanctus Cyrillus, Epistola ad Valerianum: Cuius, inquit, proprium est corpus, huic merito, quae huius propria sunt adscribuntur omnia, uno excepto peccato. Praeluserat sanctus Athanasius, sermone 4. Contra Arianos, ubi ait: Decuisse Dominum humanam carnem induentem, totam hanc cum propris ipsius affectionibus induere: ut quemadmodum proprium ipsius corpus esse dicimus, sic et corporis affectiones ipsius esse tantum proprie dicantur.

Anathematismo 4. docet triplex vocum genus esse, quae de Christo Domino, tum a Scriptura sacra, vel a SS. Patribus efferuntur. Aliae enim soli divinitati congruunt, ut haec: Ego in Patre, et Pater in me est. Ioan. 14. Alia sunt humanae penitus, ut ista Ioan. 8. Nunc autem quaeritis me interficere hominem, qui veritatem vobis locutus sum, quam audivi a Deo. Aliae sunt mediae utrique naturae convenientes, ut cum scribit Apostolus ad Hebraeos 13. Ex quibus est Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula. — Secunda regula est, quod interdum totus Christus ab una natura, eiusque proprietatibus denominari solet, interdum a duabus, ut observat S. Ioan. Damasc. cap. 3. lib. 3.: Quando, inquit, ex naturis compositam hypostasim consideramus, interdum ab utraque Christum denominamus, velut Deum, et hominem simul, necnon Deum incarnatum: alias ab una tantummodo parte, Deum dumtaxat, et Dei Filium: vel hominem tantum, et hominis filium. Nonnumquam ab solis sublimibus denominamus, aliquando vero ab solis humilibus. Unus enim est, qui et hoc, et illud similiter existit. Habet et Cyrillus illam ipsam regulam in libro Ad Theodosium, eamque declarat similitudine hominis, qui modo carnis solius, modo animae vocabulo totus exprimitur: Sic igitur, et Christus in sacris litteris praedicatur, interdum quidem sic, tamquam totus sit homo, tacita ipsius divinitate, quod dispensatione quadam usurpatur: alias tamquam Deus, nulla humanitatis facta mentione, in quo nulla ei fit iniuria, propter amborum in unitate concursum. — Tertia regula est, quod de eadem Christi persona, propter naturarum unionem, et unitatem personae, contraria interdum enuntiantur: sic S. Athanasius in epistola ad Epictetum ait: Imprimis admirabile esse, ut idem et pateretur, et non pateretur: nam patiebatur eatenus, quod proprium eius corpus pateretur, et in patiente inerat, non patiebatur autem, quod natura Deus sit Verbum impatibile. Qua utique eleganter sic explicat S. Fulgentius lib. 3. Ad Trasimundum, cap. 8. ubi inter caetera ait: Hinc incomprehensibilis in cruce; inviolabilis in vulnere; impassibilis in passione; immortalis praedicatur in morte. Toletana quoque Synodus 14. ait: Ipse vivit moriens, ipse moritur vivens, ipse impassibilis patiens, ipse passioni non subiacens. — Quarta regula est, quod praedicata, quae Christo attribuuntur, debeant spectari secundum convenientiam, et proprietatem, quam habent cum natura, ratione cuius ei tribuuntur: Num, inquit S. Leo epist. ad Flavianum, quamvis in Domino Iesu Christo Dei, et hominis una persona sit, aliud tamen est inde contumelia in utroque communis; aliud unde dignitas, et gloria: de nostro enim illi est minor Patre humanitas: de Patre illi est aequalis cum Patre divinitas.

Quintum tradit Doctor Subtilis in 3. dist. 7. q. 2. quod quaecumque natura cum persona unitionem exprimunt, a lege communionis idiomatum excipiuntur: Quia, inquit Doctor, illa communicatio in praedicationibus fit propter unionem, et ab ea tanquam a causa, et fonte proficiscitur, et ita praesupponit unionem: non ergo fit secundum illa, quae exprimunt unionem. Qui utique profert, ut satisfaciat argumento, quod sibi proposuerat, quod erat eiusmodi: si Deus est factus homo: ergo Deus est factus Deus. Consequentiam probatur; quia propter unionem naturarum est communicatio idiomatum: et ita sicut occidens hominem, occidit Deum, ita si factus est homo, factus est Deus. Huic ergo captiunculae recte occurrit illa regula. Nam hoc, quod est factum esse, naturae ac personae copulationem exprimit; quare non potest alteri communicari: proinde non est consequens: si Deus factus est homo, idest, si unitus est homini, etiam factus est Deus, sive unitus est Deo.

Conclusio secunda. — Communicatio idiomatum non fit eo quod attributa divina formaliter communicentur humanitati, et humana divinitati. Haec est communis inter Theologos contra Lutheranos, maxime Ubiquitas.

Probatur. Nam vel attributa divinitatis formaliter sunt in humanitate, et non attributa humanitatis in divinitate: et par est ratio attributorum uniuscuiusque naturae ad alteram sibi coniunctam: neutrum diei potest. Nam non potest intelligi quomodo attributa naturae divinae insint humanitati, quia non possunt illi inesse tamquam formae informantes, cum ratio formae informantis dicat imperfectionem: non etiam tamquam formae assistentes, quia formae assistentes non communicantur formaliter iis rebus, quibus assistunt: non tamquam unitas hypostasis Verbi humanitati, quia alias deberet natura divina esse quid unum cum humana in illo ipso, in quo uniretur. Adde quod non est possibile attributa divinitatis inesse formaliter naturae humanae Christi Domini, nisi denudetur natura humana suis attributis, quae sunt opposita attributis divinitatis.

Confirmatur ex iis omnibus locis Conciliorum et Patrum, in quibus habetur utramque naturam, et utriusque naturae proprietates esse in Christo inconfusas, impermixtas, distinctas.

Denique, si aliquod e divinis attributis conveniret formaliter humanitati, maxime immensitas: sed haec non potest formaliter convenire ipsi Christi Domini humanitati. Maiorem admittunt Ubiquistae. Minorem vero probant: Primo ex iis Scripturae locis, in quibus dicitur, quod humanitas Christi non est ubique. Matthaei, et Marci ultimo. Angelus loquens mulieribus de Christo, quem quaerebant, et qui resurrexerat, ait: Non est hic. Ioan. 11. Gaudete propter vos, ut credatis, quia non eram ibi. — Secundo ex Patribus, Basilio libro De Spiritu sancto, cap. 22. concludente divinitatem Spiritus sancti ex eius immensitate. Quomodo etiam arguit Didymus, lib. De Spiritu sancto. Et S. Ambrosius lib. 1. c. 7. ac S. Gregorius Nyssenus adversus Eunomium, ubi statuit: Qui dicit, Vado, localem discessum significat. Quod autem per omnia graditur, et in omnibus existit, et omnia continet, non habet quo discedat, eo quod a divina plenitudine non est carens. Et S. Augustinus epistola 57. ad Dardanum: Secundum hanc carnis formam non est, inquit, putandus ubique diffusus. Cavendum est etiam, ne ita divinitatem homini demus, ut corporis veritatem destruamus. Non est autem consequens, ut quod in Deo est ita sit ubique ut Deus: nam in Deo sumus: et tamen ubique non sumus: Christum autem ubique totum praesentem esse non dubites, tamquam Deum: et in aliquo loco esse propter verum corporis modum. His adstipulantur S. Cyrillus Alexandrinus lib. 6. in Ioan. cap. 14. Hic animadvertendum est, quod etsi corporis sui praesentiam hinc subduxerit, Maiestate tamen Divinitatis semper adest. Theodoretus dialogo 3. Corpus Dominicum surrexit quidem a corruptione, et interitu alienum, et impatibile est et immortale; et divina gloria glorificatum, et a coelestibus adoratur potestatibus; corpus tamen est, et habet, quam habuit prius, circumscriptionem. S. Maximus in disp. cum Pyrrho: In sanctis Evangeliis scriptum est: Postridie voluit ire Iesus in Galilaeam, ire nimirum voluit, quatenus ibi non erat, non erat autem humanitate, divinitate autem ubique est. — Tertio ex eo, quod docuimus in primo volumine, immensitatem sic esse propriam naturae divinae, ut implicet alicui creaturae communicari: quia est id quo res ita est in omnibus rebus, ut implicet aliquam rem esse, aut esse posse, in qua non sit tota in toto, et tota in qualibet parte. Et hinc est, quod SS. Patres ex immensitate Verbi divini, aut Spiritus sancti intulerunt divinitatem istarum personarum, ut diximus in Tractatu De Trinitate.

Obiicies. 1. Varios Scripturae locos, qui videntur significare Christum Dominum esse ubique ratione suae humanitatis. Sic Matt. 18. Ibi sunt duo vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum. Matt. 28. Ecce ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi. Ephes. 1. Christus dicitur ascendisse coelum, ut impleret omnia. —

Respondeo, primum locum intelligi de praesentia per auctoritatem, et non per indistantiam localem: ita ut sensus sit, quod nihil in Conciliis in suo nomine congregatis, nisi sua decernetur auctoritate. Ad secundum dico, Christum Dominum esse nobiscum usque ad consummationem saeculi, per protectionem, et auxilium; non vero per localem praesentiam. Sic dicit Deus Ieremiae 1. Ne timeas a facie eorum, quia ego tecum sum, ut eruam te, hoc est, auxilium tibi praesto, quo eruaris. Ad tertium, respondeo hunc sensum esse verborum istorum (ut impleret omnia) hoc est, ut omne genus hominum spiritualibus bonis repleret, iuxta illud Psal. 61. Replebimur in bonis domus tuae, et Ecclesiastici 24. A generationibus meis adimplemini. Vel ut adimpleret omnia, idest, ut ad effectum perduceret omnia, quae de se scripta erant in Lege, Prophetis, et Psalmis.

Instabis: Verbum divinum est ubique: Christus homo est Verbum divinum: ergo est ubique Christus homo: ergo cum Christus non sit homo sine humanitate, eius humanitas est etiam ubique. —

Respondeo, Verbum divinum esse ubique per suam divinitatem, et Christum hominem esse Verbum divinum per suam personalitatem; quare non est consequens, quod sit ubique Christus homo, seu quod sit ubique Christus per suam humanitatem.

Urgeris: Si persona Verbi esset alicubi, ubi humanitas ab eo assumpta non sit, iam Verbum est alicubi homo, et alicubi non est homo: absurdum consequens: ergo et antecedens. — Respondeo ad sequelam, Verbum est alicubi homo, et alicubi non est homo, idest, existit alicubi Verbum, ubi humanitas Verbi non existit, concedo: est alicubi homo, et alicubi non est homo, idest, ibi est Verbum incarnatum ubi non est homo, nego.

Instabis iterum: Quando duae res sunt sibi invicem unitae inseparabiliter, ubicumque una illarum est, ibi debet esse et altera: atqui personalitas Verbi, et humanitas assumpta a Verbo, sunt sibi invicem unitae inseparabiliter, et persona Verbi est ubique locorum: ergo humanitas Christi est ubique locorum. — Respondeo distinguendo maiorem: si sint illae res sibi invicem unitae adaequate et totaliter, concedo: secus, nego. Sic anima nostra est unita pedi inseparabiliter; neque tamen ubicumque est anima, ibi est pes, cum non sit pes in aliis partibus corporis, puta in capite, in brachiis: licet ubi est pes ibi sit anima. A pari, non est humanitas Christi, nisi ubi est Verbi personalitas, licet alicubi existat Verbi personalitas, ubi non existit humanitas.

Obiicies 2. Si humanitas Christi non est ubique: ergo moveri potest de loco in locum: ergo quando sic movetur, vel secum defert personam Verbi sic unitam, et tunc sequitur, quod Verbum movetur localiter, quia quod sic defertur movetur localiter: vel non defert: ergo desinit esse ei unita; quod est absurdum. — Respondeo, humanitatem Christi posse moveri de loco in locum, et quando sic moveatur, non secum detulisse proprie personam Verbi, neque etiam non detulisse, sed semper fuisse illi unitam, quocumque tandem in locum talis humanitas constitueretur: sic est nobis intime praesens Deus per immensitatem suam, neque tamen quando movemur localiter, Deum nobiscum deferimus, neque deserimus non deferentes.

QUAESTIO SECUNDA.

Utrum tres illae propositiones sint vere: Deus est homo, et Deus factus est homo, homo factus est Deus.

NOTANDUM 1. Ex Doctore Subtili in 1. dist. 7. qu. 2. aliae esse propositionum species in materia naturali, aliae in materia contingenti, et alias in materia remota. Propositiones in materia naturali illae sunt, in quibus naturalia praedicantur de subiecto, cuius sunt naturalia, vel saltem aliqua consequentia immediate naturam. Huiusmodi propositiones ratione modi praedicandi dicuntur iterum propositiones per se, et priores quidem in primo modo dicendi per se: posteriores vero in secundo modo dicendi per se. Propositiones in materia naturali in primo modo dicendi per se, illae sunt, in quibus praedicatum est de definitione subiecti, ut haec: homo est animal: propositiones in materia naturali in secundo modo dicendi per se illae sunt, in quibus e converso subiectum cadit in definitionem praedicati, ut docet Doctor hic. V. g. in hac propositione naturali in secundo modo dicendi per se, homo est risibilis, praedicatum risibilis non est de definitione subiecti, nempe hominis, sed e converso subiectum illud cadit in definitionem talis praedicati, ut continens causam adaequatam et immediatam eius. Propositiones in materia contingenti illae sunt, in quibus praedicata vel sunt accidentia, vel saltem extrinseca ad subiecta de quibus enuntiantur. Propositiones in materia remota, sunt illae, in quibus opposita, vel repugnantia praedicantur de quibusdam, respectu quorum sunt repugnantia, vel opposita. — Porro inter propositiones in materia naturali seu necessaria, is est ordo, ut quaedam sint mediatae, aliae vero immediatae; et mediaiae quidem ordinentur ad immediatas, ita quod non sit status donec perventum fuerit ad primam omnino immediatam. Hic autem ordo servatur quoque inter propositiones contingentes. V. g. haec propositio mediata, homo currit, reducitur ad hanc immediatam, Petrus currit: igitur currere non competit immediate homini, sed primum Petro, vel alteri individuo, et illo mediante homini. Propositio itaque haec, Deus est homo, non censetur immediata: igitur ad immediatiorem revocatur, nempe ad hanc, Verbum est homo, cui primo convenit esse hominem, et ratione eius Deo. — Propositionum iterum aliae sunt evidentes naturaliter; aliae vero creditae. Propositiones evidentes sunt, vel qui habent evidentiam ex terminis naturaliter cognitis, ut hae: totum est maius sua parte: vel saltem sunt ex aliquo medio naturaliter cognoscibiles, ut ista, homo est risibilis, quae per animal rationale, tamquam per medium naturaliter cognoscibile fieri potest naturaliter evidens. Propositiones creditae sunt, quae neutro modo fieri possunt evidentes, ut, haec, Deus est homo, quia neque ambo extrema cognoscuntur naturaliter, neque unio inter illa est etiam naturaliter nota. — Ulterius propositionum quaedam sunt formales aliae proprie, aliae in quibus praedicatum est univocum: et aliae in quibus non solummodo praedicatum est univocum, sed etiam praedicatur univoce. Propositiones formales sunt, in quibus proprium predicabile enuntiatur de proprio subiectibili, sive interim illud sit essentiale, sive tantum accidentarium, seu subiectibile. Propositiones proprie sunt, in quibus praedicatum reale secundum germanam proprietatem suam enuntiatur de subiecto reali. Propositiones, in quibus praedicatum est univocum, non tamen praedicatur univoce, illae sunt, in quibus praedicata sunt denominativa, vel saltem modum praedicandi denominativorum obtinent: sic album praedicatur de nive, et de pariete. Propositiones tandem, in quibus praedicatum enuntiatur univoce, sunt illae, quae verificant aliquod superius de inferioribus, quod est illis inferioribus intrinsecum. — His ita praemissis, resolvendum est, an tres illae propositiones praenominatae in titulo Quaestionis sint probandae ut legitima; an vero earum aliqua sit ut erronea vel ut suspecta reiicienda.

NOTANDUM 2. Ex eadem Doctore pro faciliori intelligentia secundae propositionis, quod praedicatum factum esse, vel fieri, aliquando ponitur in propositionibus de secundo adiacente, aliquando vero in propositionibus de tertio adiacente. Quando ponitur in propositionibus de secundo adiacente, denotat effectionem rei simpliciter; quando vero est in propositionibus de tertio adiacente, significat tantum effectionem, seu rem fieri secundum illud, quod specificatur per praedicatum. V. g. in hac propositione de secundo adiacente, Petrus est factus, significatur Petrum esse productum simpliciter: in illa vero, quae est de tertio adiacente, Petrus factus est albus, significatur Petrum non fieri simpliciter, sed dumtaxat album: ita quod illa effectio connotet effectionem albedinis in Petro, non vero effectionem, et productionem Petri, licet etiam significet Petrum fieri album: sicut enim vere de eo enuntiatur, quod fiat simpliciter, quando accipit esse simpliciter post non esse simpliciter, ita vere enuntiatur ipsum fieri tale, quando per actionem agentis accipit esse taliter, quod prius non habebat.

NOTANDUM 3. Similiter ex eodem Doctore, ibidem num. 9. quod effectio secundum quid non semper importat mutationem in eo quod tali modo fieri dicitur: licet enim agens naturale supponat passum quod transmutat, et quod est in potentia ad terminum, ex quo necessario sequitur mutatio, quia quod transit de potentia ad actum, necessario mutatur; attamen agens supernaturale, qualis est sanctissima Trinitas, dum efficit unionem hypostaticam, non presupponit Verbum, tanquam aliquid potentiale ad terminum istius unionis; neque alterum terminum, nempe hominem, vel unionem hominis inducit, tamquam actum, vel formam Verbi, qua ipsi insit per inhaerentiam, sed summo modo univit hominem Verbo sine ulla inhaerentia: ideoque in ista unione nullus fuit transitus a potentia ad actum. Non minus tamen unio hypostatica veram habet rationem effectionis; licet enim Verbum non fuerit mutatum, attamen revera factum est homo. Quod autem de novo fit tale, aliquando mutatur, aliquando vero non: mutatur quidem, quando id quod advenit habet rationem forma perficientis subiectum, quod erat in potentia ad illam recipiendam, sicut communiter accidit in effectionibus passivis, quando videlicet agentia naturalia efficiunt aliqua subiecta talia esse in actu, qualia dumtaxat erant in potentia. Nec refert, quod omni effectioni correspondere debeat necessario aliqua passio: ac proinde quando dicitur Verbum factum hominem, videtur quod in eo deberet correspondere passio, quae esset correlativum illius effectionis. Dico enim, quod passio correspondens isti actioni, non in Verbum, sed refundenda sit in naturam humanam unitam Verbo: qua propterea non tam censetur terminus, quam subiectum istius effectionis passiva, licet significetur ad modum termini in ista propositione, Verbum factum est homo; subindeque licet in hac effectione reperiatur aliqua mutatio, illa non in Verbum, sed in naturam humanam est refundenda.

Conclusio prima. — Propositio, Deus est homo, est vera et proprie dicta, non tamen in materia naturali. Prima pars est omnium Theologorum. Eamque Doctor sic probat: Ut ista propositio sit vera et proprie dicta, sufficit quod aliqua e divinis personis subsistat in humanitate, et vere dici possit talis naturae suppositum: sed de fide est unam e divinis personis, nempe personam Verbi, subsistere in natura humana, et vere dici illius humanae naturae suppositum: ergo haec propositio, Deus est homo, est proprie dicta.

Insuper: Si non esset ista propositio propria, maxime, vel quia homo non potest esse praedicatum; vel quia Deus non potest esse proprie subiectum propositionis: vel quia Deus, et homo non sunt sufiicienter unum, ut alterum de altero proprie praedicetur: atqui homo potest esse praedicatum proprie dictum respectu Dei supponentis pro Verbo incarnato: nam homo significat suppositum subsistens in natura humana, quae univoce convenit Christo, et ceteris hominibus: Deus etiam supponere potest pro Filio Dei incarnato: siquidem nomen significans naturam in concreto potest supponere pro quolibet supposito illius naturae: sed nomen Deus est concretum significans naturam divinam: ergo potest supponere pro persona Filii Dei. Denique haec duo sunt sufficienter unum inter se, ut alterum de altero enuntietur, quia sunt unum unitate suppositi: igitur illa propositio est vera et proprie dicta.

Dices: Illa propositio non est vera et proprie dicta, cuius contraria potest esse vera: sed contraria istius propositionis, nempe Deus non est homo, potest esse vera, si subiectum illud supponat indefinite: nam non est potior ratio, cur subiectum illud Deus, ut supponens indefinite pro individuo Deitatis, recipere debeat praedicatum istud, homo, ratione Verbi, quod vere factum est homo, quam non recipere ratione Patris, vel Spiritus sancti, pro quibus etiam potest supponere, qui tamen revera non sunt homines facti: ergo illa propositio, Deus est homo, non videtur absolute, et simpliciter vera. — Nego minorem: falsum est enim simpliciter Deum non esse hominem: quippe cum revera Filius Dei, qui Deus est, sit homo. Unde ad probationem dico, subiectum Deus non supponere indefinite, nisi forte dumtaxat ex rigore sermonis, et vocis, non vero ex usu eiusdem vocis recepto apud fideles Christianos, apud quos notum est, et familiare, quod in illa propositione, Deus est homo, et similibus, subiectum illud Deus, non supponat indefinite, sed determinate pro persona Verbi.

Dices 2. In dividentibus ordinatis, prima dividentia sunt magis diversa, et minus consequenter praedicabilia de se invicem: sed prius dividitur ens in infinitum, et finitum, quam ens finitum dividatur in aliqua alia: ergo finitum, et infinitum sunt magis diversa, et minus praedicabilia de se invicem, quam ulla entia finita, in quae dividitur ens finitum: sed aliqua entia finita sunt ita incompossibilia, ut vere non possint praedicari de se invicem: ergo multo minus ens infinitum praedicari poterit de ente finito, et vice versa: igitur cum homo sit ens finitum, non potest praedicari de Deo. — Distinguit minorem Doctor: prima dividentia habent diversitatem quantum ad hoc, quod in paucioribus formalitatibus conveniant, concedit: quantum ad repugnantiam, qua excluderent se invicem a coniunctione et praedicatione, negat: nam repugnantia maior non oritur ex maiori diversitate: siquidem calor, et frigus minus sunt diversa, quam calor, et substantia; et tamen calor, et frigus excludunt se ab invicem, ac se mutuo destruunt: non ita calor, et substantia: igitur, etc.

Dices 3. Si homo praedicetur de Deo, aut praedicatur ut relativum, seu ut relatio, aut ut absolutum. Non primum, quia homo non est relatio, neque relativum. Non etiam secundum, quia sic praedicari posset de tribus personis, secundum S. Augustinum lib. 5. De Trinitate, cap. 8. et 10. et consequenter tres personae Divinae essent homo; quod est falsum: ergo homo nullatenus praedicari potest de Deo. — Negat minorem Doctor pro secunda parte, quia praedicatur de Deo, ut est quid absolutum: et sic negat etiam sequelam probationis. Ad S. autem Augustinum dicit, quod quando docet, quod quidquid praedicatur de Deo, ut absolutum, praedicatur etiam de tota Trinitate, loquitur de praedicatis intrinsecis, et essentialibus: non vero de praedicatis extrinsecis absolutis, qualis est homo respectu Dei.

Dices 4. Si vera esset, et propria praedicatio hominis de Deo, reduci deberet ad aliquod ex quinque praedicabilibus: sed ad nullum reduci potest; non quidem ad genus, speciem, aut differentiam, quia praedicatum homo non est de essentia Dei: non etiam ad proprium, quia tunc Deus spectaret ad definitionem hominis: non etiam ad accidens, quia nullum accidens de Deo praedicari potest, sicut nec ipsi inesse. — Respondet Doctor, quod in haec praedicatione aliquid assimiletur praedicationi speciei, quia per unionem hypostaticam Verbum fit individuum naturae humanae: aliquid etiam participat de ratione accidentis in habitudine ad subiectum: Quia, inquit, ista natura temporaliter advenit Verbo perfecto in se aeternaliter existenti. Unde illa praedicatio fieri potest per modum accidentis logici, non vero metaphysici: quod utique non est inconveniens, quia nec significat hominem esse accidens in se, nec denotat illum informare Verbum accidentaliter, et ipsi inhaerere. Respondet secundo, negari posse maiorem,quia cum unio hominis cum Verbo sit singularissima, nec habeat aliquod exemplum in rebus creatis, ideo non mirum si praedicatio illa sit etiam specialis, nec ad aliquod genus praedicationis rerum creatarum possit revocari.

Dices 5. Idem non praedicatur denominative de eodem: sed de Deo praedicatur homo denominative, quia dicitur Deus humanatus: ergo non praedicatur de ipso in abstracto: igitur illa praedicatio, Deus est homo, non est propria. — Respondet Doctor negando minorem: quia esse humanatum non est denominativum proprium derivatum ab homine, sed a fieri hominem; nam idem est esse humanatum, ac fieri hominem; unde si Verbum necessario esset homo, sicut necessario est Deus, non diceretur humanatus, sicut non dicitur Defactus. Quod autem dicatur humanitas de ipso in fieri, non impedit quominus possit dici de ipso alio modo, quam in fieri: bene enim quod dicitur calefieri, dicitur etiam calidum, et quod dicitur dealbari, dicitur album. Si autem quaeras, quod est proprium denominativum hominis? Dicit Doctor, quod sit esse humanum: hoc autem non dicitur de Deo, quia significaret, quod homo spectaret ad ipsum alio modo, quam natura spectat ad suppositum, quod est falsum: humanitas autem, quae est proprium abstractum hominis, non dicitur de Verbo: falsum est enim, quod Verbum sit humanitas.

Probatur secunda pars, nempe, quod illa propositio non sit in materia necessaria; quia, inquit Doctor, in omni propositione necessaria et per se, praedicatum debet esse de intrinseca ratione subiecti, si illa praedicatio sit in primo modo dicendi per se: vel si sit in secundo modo, subiectum debet continere causam inhaerentiae et connexionis praedicati cum subiecto, ut docent communiter Logici: sed nec homo est de essentia Dei, nec Deus continet causam naturalem, et per se connexionis talis praedicati cum tali subiecto: ergo illa propositio non est per se.

Deinde, in omni propositione per se, praedicatum, quod enuntiatur de communi subiecto, enuntiari quoque debet de omnibus contentis sub subiecto: sed homo, qui enuntiatur de Deo, non enuntiatur de omnibus personis, quae sunt Deus, nempe de Patre, et Spiritu sancto: igitur, etc.

Denique, in omni propositione per se, requiritur, quod subiectum secundum naturalem illius vim, seu ex rigore, sit determinatum; nam si sit indeterminatum, et determinari possit ad supponendum pro quibusdam determinatis, poterit quidem efficere propositionem veram, non vero propositionem per se: sic in hac propositione, animal est homo, subiectum istud animal est indeterminatum ac indefinitum, et limitari potest ad hoc, ut supponat, vel pro toto animali rationali, vel pro Petro et Paulo; inde fit, ut illa propositio quidem vera sit, non tamen est propositio per se. At in hac propositione Deus est homo, subiectum se habet huiusmodi: quia est indeterminatum ex stricta sua significatione, ut supponat vel pro Patre, vel pro Filio, vel pro Spiritu sancto, et solum determinatur ex communi usu fidelium, ut dumtaxat supponat pro Filio: igitur ex se non est propositio per se, et in materia singulari.

Conclusio secunda. — Haec propositio, Deus factus est homo, est vera, et propria.

Probatur 1. ex Scriptura sacra; nam Ioan. 1. Verbum caro factum est. Et ad Rom. 1. Qui factus est ei ex semine David secundum carnem. Idipsum constat ex Symbolo Nicaeno his verbis: Et homo factus est.

Probatur etiam ratione a Doctore Subtili: Effectio, sive simplex sive secundum quid, dicit tantum duplicem habitudinem, scilicet ipsius rei factae ad facientem, necnon ad illius rei non esse praecedens; sive interim illud esse sit simpliciter, sive secundum quid: sed in Verbo incarnato reperitur duplex illa habitude, scilicet Dei, ut est factus homo, ad actionem totius Trinitatis, et etiam ad non esse hominis praecedens; quippe Verbum ante suam Incarnationem non erat homo: igitur illa propositio est vera et proprie dicta. Deinde, id quod est, et non fuit semper, revera dicitur factum: sed Deus per Incarnationem est homo, et non fuit semper: ergo per Incarnationem factus est homo. Denique, recte dicimus aliquid fieri hoc vel illud, quando iam antea erat simpliciter, sed non habebat illam entitatem, quam postea acquisivit: sic dicimus parietem fieri album, quia licet antea esset paries, tamen non habebat albedinem, quam postmodum habuit per actionem agentis dealbantis: ergo a simili verum est, quod Deus factus est homo, quia cum antea esset simpliciter, non habebat tamen humanitatem, quam in Incarnatione assumpsit.

Dices: Si illa propositio esset vera, sequeretur quod Deus esset factus simpliciter: sed consequens est falsum: ergo et antecedens. Probatur sequela maioris, quia si verum est, quod Petrus factus est homo, etiam verum est, quod sit factus simpliciter: ergo pari ratione, si verum est, quod Deus factus sit homo, etiam erit factus simpliciter. — Negat sequelam Doctor: et ad probationem negat consequentiam. Disparitas enim est, quod non sequitur vi formae, sed materia, quod si Petrus est factus, etiam sit factus simpliciter. cum enim esse simpliciter Petri sit esse hominem, consequens est vi materia, quod si Petrus factus est homo, factus est simpliciter: sed Deus habet aliud esse simpliciter, quam esse hominis; unde non sequitur, quod si sit factus homo, etiam factus sit simpliciter; sicut non sequitur, quod idem Petrus est factus albus: ergo factus est simpliciter, quia Petrus habet aliud esse, quam esse album.

Dices 2. Si Deus factus esset homo, sequeretur ipsum esse mutatum ad humanitatem: sed hoc est falsum: ergo, etc. Probatur sequela: quia alia omnia quae dicuntur talia fieri, mutantur ad illa per susceptionem eorum, ad quae mutantur. Nego sequelam: et ratio disparitatis est, quia scilicet omnia alia, quae fiunt, vel simpliciter, vel secundum quid, non possunt terminare unionem sui cum forma, respectu cuius dicuntur fieri absque mutatione; Deus autem potest terminare unionem sui cum natura humana, absque ulla sui mutatione. Inde quod caetera sint perfectibilia per formas, quas acquirunt; Deus autem non est perfectibilis per humanitatem.

Dices 3. Si Deus factus est homo, sequitur, quod Deus factus sit Deus: sed hoc est absurdum: ergo, etc. Patet sequela maioris, quia per communicationem idiomatum homo est Deus: ergo si fiat homo, etiam fit Deus. — Negat sequelam Doctor cum consequentia illius probationis; quia, inquit, per communicationem idiomatum non praedicantur de se invicem praedicata utriusque naturae, cuius expressionis ipsiusmet, ut supra notavimus ex ipso in assignandis regulis communicationis idiomatum; et sic dici non debet, quod Deus assumpsit naturam divinam, sicut assumpsit naturam humanam; unde quamvis esset verum dicere non solum quod assumpserit humanitatem, sed etiam quod assumpserit hominem, de quibus agemus infra; tamen non est verum dicere, quod assumpserit Deum.

Conclusio tertia. — Haec propositio, homo factus est Deus, ex rigore sermonis est simpliciter vera; ea tamen parcius, ac non nisi adhibita cautione, utendum est.

Probatur prima pars illis Scripturae textibus, quibus Christus dicitur factus Filius Dei. Sic ad Rom. 1. De Filio suo, qui factus est ei ex semine David secundum carnem: sed Christus secundum quod homo, est ex semine David secundum carnem: ergo secundum quod homo, factus est Filius Dei: igitur ista propositio, homo factus est Deus, potest esse vera, ex rigore sermonis.

Probatur etiam auctoritate SS. Patrum, apud quos haec loquendi formula est frequens et familiaris. Sic Greg. Nazianzenus orat. Hic homo, inquit, Deus effectus est, postquam cum Deo coniluit. Similiter S. Augustinus lib. De Trinitate 13. Tanta fuit illa unio, inquit, ut Deum faceret hominem, et hominem Deum. Item S. Damascenus lib. 3. c. 11. Verbum, inquit, caro est factum, et caro Verbum, et Deus homo, et homo Deus. Athanasius lib. De humana natura suscepta: Iste ipse Deus, inquit, factus est caro, ut caro eius fieret Deus Verbum. Et Maximus martyr in Centuria prima Theologicorum capitulo cap. 62. Certa, inquit, fiducia sperandae deificationis natura hominum est Dei incarnatio, quae in tantum hominem Deum fecit, in quantum ipse homo factus est. Etenim, qui citra peccatum homo factus est, citra mutationem in Divinae naturae nostram deificavit, ac tantum propter se illum elevavit, quantum propter hominem sese dimisit. Quibus perinde significat Deum factum hominem, atque hominem esse Deum factum. Haec autem omnia eleganter confirmat S. Augustinus, serm. 15. De Vocificatione Gentium, cap. 2. ubi utrumque defendit, et Filium Dei factum esse filium hominis, et filium hominis esse factum Filium Dei; atque aliter sentientes retudit: dico ergo nobis subrepat, inquit, quaedam sententia minus attentorum in regulam fidei, et in Scripturarum divinarum oracula. Dicunt enim: Qui filius est hominis, factus est Filius Dei: qui vero Filius Dei, non est factus filius hominis. Hoc ut dicerent, quod verum est, attulerunt, sed verum dicere non valuerunt. Quid nam ut voluerunt, nisi quia humana natura potuit in melius commutari, in deterius autem divina non potuit? Hoc verum est, sed etiam sic, idest, nequequam in deterius Divinitate mutata, Verbum tamen caro factum est. Mox veram illis fidei regulam opponit: Quis enim Christianus neget, ex illa femina filium hominis natum, sed tamen Deum hominem factum, et ita hominem Deum factum? Ergo, et homo factus Deus dicitur, et quod idem est, in melius commutatus.

Probat Conclusionem Doctor: Illud simpliciter dicitur factum, quod per actionem alicuius agentis fit tale: prius autem tale non erat: sed homo per actionem Trinitatis fit Deus, propter suam unionem hypostaticam cum Deo: ergo vere et simpliciter dici potest, quod homo factus sit Deus. Deinde, ratione solius unionis, qua Deus unitus est homini, Deus dicitur factus homo: ergo ratione eiusdem unionis dici debet, homo factus est Deus, quia non minus homo unitus est Deo, quam Deus homini. Denique, si qua sit ratio, ob quam eiusmodi propositio non debeat admitti, maxime quia homo supponit pro supposito: falsum est autem suppositum Christi esse factum Deum: vel etiam, quia participium illud factus non dicit effectionem simpliciter, sed effectionem talem, quam praecedere debet illud quod dicitur taliter fieri: sed istae rationes nullae sunt: nam homo hic non supponit pro supposito, sed dumtaxat pro humanitate singulari: neque illud, quod fieri dicitur tale, necessario debet praecedere tempore affectione talem, sed sufficit si praecedat natura, habeatque suam existentiam prius natura, quam accipiat talem denominationem: certum est autem, quod humanitas Christi saltem prius natura existat, quam uniatur Verbo, et consequenter prius natura, quam fiat Deus: igitur nihil officit, quominus vera sit illa propositio, homo factus est Deus.

Obiicies 1. S. Cyrillus libro adversus Anthropomorphitas cap. 22. ubi ait: Peregrinus, ut quem volunt, homo Deus effectus est. Item S. Damascenum qui lib. 3. cap. 2. cum scripsisset eodem momento ac simul extitisse carnem Christi, et Verbi propriam fuisse, inde concludit sic: Quare non hominem Deum factum dicimus, sed Deum humanatum. Et Fulgentium libro De Incarnatione, cap. 10. Neque ipsa caro, idest ipse homo, in se formam Dei accipientis acceptit, sed Deus, qui in forma Dei erat, formam servi accepit. — Respondere potest has et similes sanctorum Patrum sententias solum repudiare sensum, qui Nestorio placebat, nempe, quod antequam humanitas Christi assumpta esset a Verbo, iam subsistens erat, et perfectus homo. Quem enim sensum, ut haereticum repudiamus: unde merito Petrus Danconus lib. De Incarnatione, cap. 6. aiebat: Secundum hominem ergo Prophetica sententia, Deus factus est Christus, non autem Christus factus est Deus, sicut dixerunt haeretici, qui per profectum, non per naturam, Christum Deum auderent asserere, etc. Igitur negant SS. Patres Christum factum fuisse Deum, eo sensu quo affirmabant Nestoriani, quasi prius homo extitisset, ac deinde progressione quadam ad Divinitatis consortium merito virtutum suarum fuerit evectus.

Verbum quamquam haec secundum sermonis rigorem vera esse possint, nihilominus quoniam haec loquendi formula arridere posset novis Nestorianis; ideo, ut dixi secunda pars Conclusionis, ea cum cautela utendum est. Et satius dicendum arbitror cum seraphico Doctore in 3. dist. 1. qu. 5. quod praedicta locutio, qua dicitur, homo factus est Deus, » distingui debet per hunc modum, quo distincta est praedicta, Deus « est factus homo, ex eo quod res huius participii factus poni potest « circa totum, vel circa praedicatum, vel circa utrumque extremum. In « primo sensu locutio est vera, et est sensus: homo factus est Deus, idest, « factum est, ut homo esset Deus: et hoc quidem verum est. Si autem « determinat praedicatum, sensus est: homo est Deus, qui factus est: « et hoc quidem falsum est. Si autem cadat circa utrumque extremum, « et fiat ordo subiecti ad praedicatum, tunc est sensus: homo « factus est Deus, idest, qui prius erat homo, factus est Deus « posterius: et hoc quidem adhuc falsum est: quia esse hominem nun- « quam antecessit in illo supposito esse Deum, nec divinum esse ali- « quatenus inchoatur. Et sic patet, quod si ista locutio aliquo modo « posset concedi in primo sensu; in duobus tamen aliis concedi non « potest, nec debet: homo factus est Deus. Unde haec magis est im- « propria: homo factus est Deus, quam haec: Deus factus est homo, « et rarius invenitur scripta. » Si tamen alicubi legatur, vel inveniatur, tune secundum primum sensum est accipienda.

QUAESTIO TERTIA.

An haec propositio sit vera, Christus est creatura.

NOTANDUM 1. Ex Doctore Subtili in 3. dist. 11. qu. 1. nu. 6. creationem sumi duobus modis: Primo quidem, proprie, et stricte: Secundo, minus proprie, et universalius. Et quidem secundum hanc acceptionem habere duplicem respectum: unum quidem ad causam efficientem, a qua producitur; alterum autem ex nihilo sui, quod supponit. Creatio proprie sumpta respicit solum Deum tamquam causam efficientem, excludendo quamcumque aliam: respicit etiam purum nihil, quod supponit, et ex quo producitur simpliciter. Creatio vero generatim, et minus proprie sumpta, dicit quidem habitudinem ad primam causam efficientem, non ut immediate et solam producentem, nec excludendo consortium alterius causae. Dicit etiam ordinem ad non esse sui; non quidem simpliciter, sed secundum quid, nempe ad formam expellendam per adventum illius formae, quae producenda est. Et hoc modo sumpta creatione, omnia alia entia, praeter Deum, dicuntur creari, quia suum recipiunt esse a primo efficiente; et licet etiam producantur a causis secundis, attamen, inquit Doctor, non dicuntur aliarum causarum creaturae; quia creatura, quocumque modo sumatur, numquam dicit relationem, ut sic, ad causam secundam. Priori autem genere creationis, solummodo Angeli, inquit ibidem Doctor, et anima intellectiva, et gratia, et quaedam huiusmodi, quae de nihilo producuntur, a primo efficiente dicuntur creari. Certum est autem, quod sumendo creationem proprie, et in stricta sua acceptione, Christus nullatenus dici possit creatura, etiam ut homo. Cuius veritatis rationem hanc profert Doctor, quod creatura hoc modo sumpta respicit solum Deum, tamquam causam efficientem, et tamquam principium, a quo producitur: sed Christus, etiam ut homo, non habet solum hos respectus: siquidem dicit etiam habitudinem ad alias causas efficientes; Christi enim humanitas non a solo primo efficiente producta est immediate in esse, sed etiam a beata Virgine, quae aliquam causalitatem habuit respectu ad eius productionem. Non habuit etiam respectum ad purum nihil, quo tamquam a termino produceretur; habebat enim praeiacentem materiam, scilicet materiam corporis, quae transformabatur a forma sanguinis ad formam corporis organici animati. Difficultas autem est, an Christus secundo modo creationis dici possit creatura, idque vel simpliciter et sine additamento; vel cum additamento, et determinatione, nempe quatenus homo.

NOTANDUM 2. Ex eodem Doctore ibidem q. 2. n. 4. has dictiones, in quantum, quatenus, secundum quid, et similes, intelligi posse duobus modis, scilicet reduplicative, et specificative. Reduplicative quidem, quando absolute significant praedicatum inhaerere toti subiecto, et assignant causam aliquam eiusmodi inhaerentiae, seu coniunctionis praedicati cum subiecto, ut in hac propositione, homo inquantum animal est sensitivus, in qua praedicatum sensitivus significatur inesse toti subiecto, nempe homini; notatur etiam causa, propter quam insit, nempe quia homo est animal. Specificative sumuntur, quando distrahunt, vel saltem possunt distrahere praedicatum in ordine ad subiectum, vel subiectum in ordine ad praedicatum, ut in hoc exemplo: AEthiops, secundum quod habet dentes, est albus: in quo significatur albedinem non inesse toti subiecto absolute, imo praedicatum istud albus distrahit a toto subiecto, et limitatur ad aliquam eius partem, scilicet ad dentes AEthiopis. Nec est, quod dicat Vazquez, disp. 66. cap. 10., particulas istas, in quantum et secundum quid, non sumi reduplicative, quando repetitur idem subiectum, idque esse falsum in omni Schola, et secundum omnes Scholasticos: turpiter enim ipsemet haec asserendo fallitur, siquidem in praesenti materia sanctus Thomas et S. Bonaventura, ac Subtilis Doctor concedunt hanc propositionem, Christus, in quantum homo, est creatura, habere posse sensum reduplicativum; illi autem Doctores longe melius noverunt, quam Vazquez, quis sit sensus reduplicativus.

NOTANDUM 3. Quod cum propositio aliqua est falsa ex repugnantia terminorum seu extremorum, quacumque determinatione vel reduplicatione posita, quae non tollit repugnantiam eorum, non tollit etiam rationem falsitatis illius propositionis, quia manente causa, manent etiam effectus: repugnantia autem extremorum est causa falsitatis propositionis, quare manente repugnantia, etiam manet falsitas eiusdem propositionis; reduplicatio autem non habet vim tollendi repugnantiam extremorum propositionis falsae absolute, quia illa nihil distrahit, nec addit extremis: specificatio autem habet vim tollendi repugnantiam extremorum, et consequenter solvendi falsitatem propositionis, quia vel addit, vel distrahit, seu diminuit aliquid ab extremis, ratione cuius distractionis, propositio, quae erat antea falsa sine additione vel distractione, iam fiat vera per illam additionem vel distractionem.

Conclusio prima. — Non est improbabile hanc propositionem, Christus est creatura, sine ullo additamento, et propter solam communicationem idiomatum, esse veram de rigore sermonis: nihilominus vitanda est propter periculum erroris Arianorum. Ita S. Thomas, ut eum exponit Caietanus 3. part. quaest. 16. art. 8; et Subtilis Doctor consentire videtur qu. 1. n. 7. ubi cum exposuisset opinionem Varronis hoc ipsum affirmantis, illam non impugnat, ut praecedentes opiniones, sed solum addit: Cui ista opinio non placet, potest dicere ipsam esse falsam propter istas rationes, etc. Quibus, saltem tacite illam sententiam sustineri posse admittit.

Probatur autem Conclusio: Primo quidem auctoritate SS. Patrum, tam Graecorum, quam Latinorum, qui Christum creaturam et creatum appellant. Siquidem ex Graecis S. Greg. Nazianzenus orat. 38. quae est de Nativitate Christi, ait: O novam mixtionem! o mirandam temperationem! qui est, fit; et qui creatus non est, creatur. Idem docet Greg. Nyssenus serm. 13. in Cantica: Increatum dicimus Verbum, inquit, quod initio rerum existebat, creatum autem illum dicimus, quia caro factum est, etc. Subscribit S. Cyrillus lib. 10. Thesauri, cap. 1. ubi haec habet: Nam cum ipse natura increatus sit, et omnium Dominus, et creator, creatura etiam factus, primus invenitur inter homines, quos assumpta humana natura reformavit. Similiter Sophronius in illa epistola, quae habetur in sexta Synodo actione 11. saepe vocat Christum creatum, et increatum. — Ex Latinis vero S. Hilarius lib. 12. De Trinitate, ubi licet contendat contra Arianos Christum non esse creaturam ratione communicationis idiomatum, aperte concedit Christum posse dici creaturam: Filius itaque suus est, inquit, qui est in homine, et ex homine factura, neque tantum factura, sed etiam creatura. Subscribit S. Ambrosius in Psalm. 118. serm. 3. Non vereor, inquit, ne quis dicat: Creatum ergo Christum asseris? Respondebo, ita creatum dico, quemadmodum factum sub lege, hoc est, factum ex muliere, factum sub lege. Adstipulatur S. Hieronymus in 2. cap. ad Ephes. Vos, inquit, libere proclamamus non esse periculum eum dicere creaturam, quem vermem, et hominem, et crucifixum, et maledictionem tota spei nostrae fiducia confitemur. S. Leo serm. 3. Pentecostes: Si homo, inquit, ad imaginem Dei factus legem Dei servasset, Creator hominum creatura non fieret. Tandem, ut caeteros praeteream, rem istam aperte docet S. Gregorius lib. 3. Moral. cap. 29. ubi ait: Redemptor noster, quia Divinitatis eius status capi a humana mente non potuit, hunc se nobis, ad nos veniens, creatus, natus, mortuus… quasi transeundo monstravit. Quibus docet non plus esse periculi Christum dicere creatum, quam natum, et mortuum.

Suadetur etiam ratione: Prima quidem, quia non videtur maius periculum Christum appellare creaturam, quam tribuere illi proprietates, quae eamdem imperfectionem redolent et includunt, ut esse mortalem, passibilem, finitum, etc.: sed haec tribuuntur Christo: ergo etiam creaturae appellatio ipsi potest attribui. Deinde, non plus repugnat Christo incipere esse post non esse, quam desinere esse, quia utrumque aeque repugnat aeternitati: sed de Christo proprie, et de rigore sermonis dicitur, quod desierit esse, alioqui vere non diceretur mortuus: igitur similiter dici potest, quod inceperit esse post non esse, et consequenter quod sit creatura. Praeterea, esse creaturam est de essentia hominis, quia homo essentialiter est ens dependens et finitum: sed omnia, quae sunt de essentia hominis, dicuntur de Christo: ergo pariter de eo dici potest, quod sit creatura. Denique, si negetur de Christo, quod sit creatura, maxime quia illa appellatio repugnat Verbo et naturae divinae: sed haec ratio nulla est, quia licet repugnet naturae humanae assumptae esse Creatorem, aut aeternam, tamen non obstante illa repugnantia, vere dicitur de Christo, quod sit Creator et quod sit aeternus: ergo pari ratione negari non debet absolute quin sit creatura, cum utrobique sit par ratio.

Conclusio secunda. — Probabilis est, et vera (etiam praeciso periculo scandali et erroris) Christum non esse simpliciter creaturam appellandum. Ita Subtilis Doctor, ut colligere licet ex locis iam citatis: quamquam enim nil expresse circa hanc sententiam definiat, tamen hanc ultimam conclusionem probabiliorem iudicat; siquidem solvit omnia fundamenta adversae sententiae, non vero huius: at S. Th. eam expresse docet lib. 4. Contra gentes c. 48.

Probatur autem Conclusio a Doctore qu. 1. n. 9. Primo quia ad hoc, ut aliquid dicatur creatura sine ulla determinatione, debet accepisse suum primum esse, vel totale vel partiale post non esse: sed Christus neutrum accepit post non esse: non quidem esse totale; quippe nullum tale esse habet proprie, alias sequeretur naturas in ipso esse permixtas, eo modo quo partes physicae ad compositionem totius invicem miscentur: non etiam accepit primum esse partiale; quia illud est esse Verbi divini, quod est aeternum.

Repones. Sufficere, quod creatio terminetur ad aliquod esse, licet illud non sit primum, ad hoc ut aliquid dicatur creatura. — Contra: quia quoties praedicatum convenit formaliter parti minori, vel accidenti respectu subiecti, tunc non debet denominare simpliciter totum cuius est pars, vel subiectum cuius est accidens; licet enim, v. g. esse album competat dentibus AEthiopis, ex eo tamen non licet inferre totum AEthiopem esse album: similiter licet in Petro sit unica albedo, vel plures, non oportet propterea inferre Petrum esse unum, vel plures ratione unitatis vel pluralitatis albedinis, quam habet. Unde cum ratio creaturae conveniat minori parti, nempe dumtaxat humanitati ipsius Christi, non potest recte totum Christum denominare creaturam. Deinde, esse creaturam, est unum ex praedicatis transcendentibus naturae humanae: praedicata autem transcendentia non minus conveniunt supposito secundum se, quam naturae: igitur si praedicatum illud conveniat Christo, non minus tribuetur eius supposito, quam naturae: sed falsum est, quod suppositum Christi dici possit creatura, aut creatum: ergo quantumvis conveniret naturae humanae, non propterea absolute deberet tribui Christo.

Unde ad fondamenta praecedentis Conclusionis minus probabilis dico primo, SS. Patres esse intelligendos de creatione improprie dicta, quatenus scilicet creatio significat idem quod factura seu quid factum, quia revera Christus factus est: vel dico, quod loquuntur SS. Patres cum determinatione, ita quod Christus dicatur creatura ratione humanitatis assumptae, quae secundum se vere et proprie diceretur creatura, si haec appellatio supposito Verbi, quo subsistit, quadrare posset, vel si illa proprium suppositum haberet, quia ex se habet quidquid necessum est, ut natura dicatur creata, secundum rationem naturae. Ad primam rationem respondeo cum Suarez dupliciter: primo quidem attributa creaturarum revera convenire Christo ratione naturae creatae, quando illa non includunt suppositum creatum, quod sit ex nihilo productum; et ideo ex illis attributis solum inferri potest Christum esse creaturam, non proprie, sed improprie accipiendo nomen creationis et creaturae. Respondeo secundo quaedam esse praedicata creaturarum, quae aperte cognoscuntur convenire Christo ratione dumtaxat naturae humanae, ut esse mortalem, et passibilem, de quibus non potest esse controversia inter Catholicos et Nestorianos. Alia vero sunt praedicata, de quibus dubium esse potest, an tribuantur Christo ratione naturae humanae, an vero etiam ratione suppositi; de quibus maxime controvertitur inter Catholicos, et Haereticos, ut esse mutabilem, esse finitum, etc. quae licet in proprietate et rigore sermonis, dici possent de Christo ratione naturae humanae; attamen quoniam posset esse difficultas, an etiam haec ipsi convenirent ratione suppositi, idcirco securius est, et cautius ab eis abstinere.

Ad secundam rationem dicit Doctor, non magis repugnare Christo incipere esse post non esse, quam desinere esse post esse, desitione scilicet opposita inceptioni, de qua loquimur, quae nimirum fiat per annihilationem. Unde concedit, quod aeque repugnet Christo annihilari, ac creari; non tamen aeque repugnat mori, atque creari; quia mori denotat solummodo desitionem vivendi, non vero desitionem essendi simpliciter; creari vero significat inceptionem essendi simpliciter. Ad tertiam rationem dico, quod esse creaturam in propria et stricta acceptione, non sit de essentia hominis, sed tantum in latiori usurpatione nominis creaturae, quia non est de essentia hominis, quod sit persona creata, sed tantum, quod per naturam creatam constituatur. Ad ultimam, denique, rationem respondet Doctor, quod magis repugnet Christo esse creaturam, quam Creatorem; quia esse Creatorem convenit primo et principali constitutivo Christi, nempe supposito Verbi et naturae divinae; esse vero creaturam convenit tantum esse Christi minus principali, nempe eius humanitati. Cum autem hoc praedicatum, creatura, natum sit, et ordinetur ad denominandum non solum naturam, sed etiam suppositum: haec vero denominatio creati repugnet supposito Verbi, quo Christus subsistit: idcirco toti Christo repugnat esse creaturam.

Dices insuper: De Christo praedicatur in quid, quod sit homo: igitur id, quod praedicatur, est aliquid creatum, vel increatum: sed non est increatum; alioqui dicendo, quod Christus est homo, idem esset ac dicere quod sit Deus; quod est absurdum: ergo est aliquid creatum; et consequenter esse creatum seu esse creaturam, praedicatur de Christo simpliciter. — Negat consequentiam Doctor, quia quamvis homo praedicetur de Christo, et homo sit creatus et creatura, non sequitur quod Christus sit creatus aut creatura: siquidem argumentum constat quatuor terminis, quia quando dicitur, quod Christus sit homo, tunc praedicatum homo accipitur in concreto, ut concernit suppositum: quando vero dicitur, quod homo sit creatura, accipitur homo, ut praescindit a supposito: homo autem in concreto, et homo in abstracto sunt duo termini: et praeterea Christus est alius terminus, et etiam creatura est alius terminus: ergo sunt quatuor termini in illo argumento, et ideo non potest valere consequentia. Respondeo secundo distinguendo subsumptum: illud quod praedicatur est aliquid creatum, quoad illud esse formale, quod dicit homo, concedo: quoad materiale, nego. Quando enim praedicatur de Christo, quod sit homo, praedicatum illud homo considerari potest, vel secundum suum esse formale, quatenus dumtaxat significat nostram naturam humanam, vel quoad esse materiale, nimirum quoad esse suppositi divini: non sequitur autem, quod quidquid dicitur de formali praedicato alicuius praedicati possit dici simpliciter de subiecto eiusdem; non enim recte quis diceret de pariete, qui est albus, quod sit color, aut qualitas; licet hoc dici posset de albedine, quae formaliter significatur per album. Similiter non possum dicere de Petro, quod sit tota essentia hominis, quamvis possem dicere de humanitate significata per ly homo, quod potest praedicari de Petro: igitur a pari, non possum dicere de Christo, quod sit creatura, licet id possit praedicari de humanitate, quam significat formaliter ly homo, quod de Christo praedicatur.

Urges: Christus est homo: aut ergo increatus homo, aut creatus: non increatus, quia alias homo esset aeternus, omne enim increatum aeternum est: ergo est creatus; et consequenter de eo dici potest, quod sit creatus, aut creatura. — Respondet Doctor negando ultimam consequentiam, quia argumentum procedit a dicto secundum quid ad dictum simpliciter: sicut procederetur in hoc argumento: Petrus est factus albus: ergo est factus: nam quando dicitur, quod Petrus sit factus albus, praedicatum albus distrahit significationem, quam haberet factus, si simpliciter et sine addito diceretur, Petrus est factus: sic enim significaret, quod Petrus esset factus simpliciter. Ita etiam homo in hac propositione, Christus est creatus homo, distrahit significationem, quam haberet ly creatus, si simpliciter diceretur de Christo, et efficit, ut significet tantum, quod Christus acceperit esse hominis; non vero quod acceperit esse creaturam simpliciter, sicut revera significaretur, si diceretur quod esset creatus absque addito. Respondeo secundo distinguendo maiorem assumpti: ergo increatus homo, aut creatus: quantum ad formale, vel materiale, quod dicit homo, concedo: quoad utrumque vero simul, nego. Nam materiale illius praedicati, nempe suppositum, est increatum; formale vero nempe humanitas, est quid creatum; unde quoad utrumque simul, neque est creatum tantum, neque increatum tantum.

Dices tandem: Christus ratione corporis est conceptus, seu dicitur conceptus, ex eo quod ipsius corpus sit conceptum: ergo pari ratione dicetur creatus, ex eo quod ipsius anima sit creata. Consequentia patet: quia totum non minus debet denominari a proprietate partis imperfectioris, quam perfectioris: igitur cum anima praestet corpore, Christus magis denominari debet a proprietatibus animae, quam corporis. — Negat consequentiam Doctor, et eius probationem distinguit: totum non magis denominari debet a proprietate partis imperfectioris, quam perfectioris, quando nihil obest, concedit: quando aliquid impedit, negat. In proposito autem aliquid obest; tum quia esse conceptum non significat, quod primum esse rei, quae dicitur concepta, accipiatur post non esse simpliciter sui ipsius, sicut istud significat esse creatum; tum quia esse conceptum dicitur de supposito ratione naturae tantum, nec per se et immediate praedicari debet de supposito; esse vero creatum convenit supposito ratione sui immediate, non minus quam convenit naturae; unde non debet dici de supposito, nisi suppositum istud sit revera creatum; quae certe Christi supposito non competunt.

Conclusio tertia. — Si haec propositio, Christus quatenus homo est creatura, sumatur reduplicative, est aperte falsa: secus vero si sumatur specificative. Haec Conclusio duas habet partes: quarum

Probatur prima: Reduplicatio numquam tollit repugnantiam extremorum, quia neque addit, neque demit aliquid ab extremis, sed proprium munus eius est denotare causam coniunctionis extremorum, seu adhaesionis praedicati cum subiecto: ergo ista propositio, quae ante reduplicationem erat falsa, ut diximus in praecedenti Conclusione, per illam reduplicationem non potest fieri vera. Hoc aperte docet S. Epiphanius impugnando haeresim Arianorum, quae est 59. ubi latissime disputat contra Arianos Filium Dei non esse creaturam appellandum: quamvis enim de eo, qua Deus est, potissimum contendat; tamen his argumentis utitur, quae ad Christum ex toto pertinere videntur, et universim adstruit nihil creati in Christo reperiri, etiam qua homo est. Ecquid, ait, prodesse nobis creatura posset, aut ad salutem hominum conferret, vel etiam divini Verbi Incarnati gloriam, divinitatemque perfectam? Quid, inquam, nobis profuerit, si creaturam illum dixerimus? Quid est, in quo creatum aliquid creatis prodesse, aut utilitatem afferre possit? Ad haec quomodo Deus Deum creavit, et adorandum proposuit, cum ipsemet dixerit: non facies tibi similitudinem ullam, neque in terra, neque in caelo, neque adorabis illam: quomodo igitur sibi filium creavit, adorareque iussit? praesertim cum Apostolus dicat: et servierunt creatura potius, quam Creatori, et stulti facti sunt. Stultum enim est creaturae Divinitatem tribuere, ac primae legis violare mandatum: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies. Propterea sancta Dei Ecclesia creaturam non adorat, sed Filium genitum, Patrem in Filio, Patris vim in Spiritu sancto. — Hic Epiphanius videtur admittere, inquit Petavius, nulla ratione Filium Dei creaturam oportere dici, ne ut hominem quidem. Nam argumenta, quae affert, generatim hoc probant, et creaturae nomen alienum esse contendit ab Incarnati Verbi gloria. Tum nihil creaturam creaturis prodesse dicit, aut in iis operari: Christus autem homo plurimum, et contulit generi humano, et in eo est operatus. Adorari quoque creaturam dum negat, Christum hominem non esse creaturam indicat: quippe quem adorare fas sit pro indiviso, Deum simul et hominem; ut suo loco dicturi sumus.

Probatur secunda pars: Specificatio habet vim reddendi propositionem veram, quae antea falsa erat. Ratio est, quia addendo, vel diminuendo aliquid ab extremis, iam tollit repugnantiam illorum, ut in hoc exemplo, propositio illa, AEthiops est albus, absolute est in se falsa: efficitur autem vera per hanc specificationem, AEthiops, secundum quod habet dentes, est albus, quia eiusmodi specificatio restringit subiectum, seu assignat aliquam eius partem, in qua sit albedo, seu hoc distrahit praedicatum a toto subiecto, et illud limitat ad illam partem subiecti, quae capax est recipiendae albedinis, nempe ad dentes: ita in proposito, propositio haec, Christus est creatura, in se absolute est falsa; sed redditur vera per hanc specificationem: Christus in quantum homo est creatura, quia illa specificatio denotat partem, vel quasi partem huius subiecti, idest Christum secundum humanitatem, ad quam limitat praedicatum creatura: quod certe non satis mature Vazquez, in 3. par. d. 66. cap. 2. dixit Doctorem Subtilem non ponderasse; nam ille non advertit Scotum ponderasse particulam illam sumptam specificative, scilicet in quantum, efficere veram propositionem: licet sumpta reduplicative relinquat illam falsam, si antea ex repugnantia terminorum falsa erat.

Obiicies 1. Saltem ex dictis sequitur hanc propositionem esse absolute veram: Christus est creatura. Probatur quia ex Aristotele 5. Physicorum textu comment. 1. Quod convenit toti secundum partem, illud dicitur de toto, sic v. g. totus homo sanatur, quia thorax sanatur: ergo cum naturae humanae conveniat esse creaturam, sic dicetur de Christo, et maxime cum determinatione illius naturae, seu in quantum est homo: ergo simpliciter dicitur quod Christus est creatura secundum quod homo, sicut simpliciter verum est dicere, quod homo sanatur secundum thoracem. — Respondet Doctor negando consequentiam, et ad probationem dico, quod quando opposita possunt inesse alicui toti per diversas partes, neutrum oppositorum denominat totum, ex vi sermonis. Patet exemplum scuti, cuius si altera pars sit alba, et alia medietas nigra, falsum erit dicere, scutum esse, vel album, vel nigrum simpliciter: quando vero aliquod praedicatum natum est inesse toti per aliquam partem determinatam, quia scilicet illi parti praecise inest, tunc ex hoc quod denominat partem, sequitur quod denominat totum; quemadmodum visio, v. g. nata est inesse animali secundum oculos, et ideo si secundum oculos insit, de virtute sermonis, inest toti. Sic intelligi debet Aristoteles, quia enim thorax seu cor est id, cui primo convenit sanitas, ideo si homo dicatur sanus secundum thoracem, simpliciter dici poterit sanus. Applicando haec ad propositum dicit esse creaturam, non posse denominari de toto, non quia dumtaxat oppositum aeque possit inesse Christo, atque istud praedicatum, puta esse Creatorem; sed quia, ut dictum est, nec principaliori parti, nec primo esse totius istud praedicatum convenit.

Petes 1. An vere, et proprie dici possit, quod Christus D. incepit esse. — Respondeo, quod etsi secundum rigorem sermonis haec possit esse vera simpliciter, tamen in sensu reduplicativo apparet falsa, quippe significat Christum habuisse initium durationis, quod absolute falsum est; qui enim dicitur habuisse initium durationis simpliciter, concipitur etiam habuisse illud initium secundum suum suppositum, quod falsum est. Nec obstat, quod incipere esse conveniat humanae naturae, quae per hoc nomen homo significatur; quia terminus in subiecto positus per reduplicationem non supponit formaliter pro natura humana, quae incepit, sed magis materialiter pro supposito, nisi sumatur in sensu specificativo, quo praedicatum incepit esse, distrahat a supposito, et dumtaxat enuntietur de humanitate seorsim sumpta, quo sensu intelligendi sunt SS. Patres, qui cum S. Augustino Epist. 105. fatentur Christum habuisse initium; ait enim S. ille Doctor: Antequam mundus fieret, nec nos eramus, nec ipse Mediator Christus.

Petes 2: An haec propositio sit Catholica, Christus est homo Deifer? — Respondeo primo, ipsam probari a plurimis Patribus; maxime vero a S. Basilio, qui in Psalm. 45. ad haec verba, Sanctificavit tabernaculum suum Altissimus, haec enarrat: Forte de carne loquitur Deifera, quae sanctificata est per coniunctionem cum Deo; et in Psalm. 49. enarrans haec verba, In Idumaeam extendam calceamentum meum, ait: calceamentum Deitatis est Deifera caro, per quam in homines venit. Similiter S. Maximus Martyr in expositione cap. 7. libri De coelesti Hierarchia, ubi S. Dionysius Thronos appellat Deiferam vim, disputat, qua ratione sancti Patres carnem Salvatoris Deiferam nominant: Atque caro, inquit, secundum substantiam, et hypostasim unita est Deo Verbo; ideo carnem gestare a Patribus ipse dicitur, et carnem induisse: quid igitur est absurdi, si et illius caro Deifera nominetur, tamquam Deum Verbum portans indissolubili unitione, adeo ut ipsius caro dicatur, et sit proprie, et ex rei veritate? — Respondeo 2. hanc propositionem ut haereticam repudiari ac damnari a nonnullis SS. Patribus. Sic illam proscribit S. Cyrillus, ut impurum, impiunque dictum Nestorii lib. 1. Contra ipsum, et in Epistola decretoria, quam cum anathematismis ad eundem Nestorium scripsit, quae in Ephesina Synodo probata est, illius haeretici, in illa proferenda voce Deiferi, mentem sic aperit: Sed nec illud dicimus, habitasse Verbum, quod ab eo processit, in eo, qui a sancta Virgine genitus est, tamquam in vulgari homine, ne Deifer homo intelligatur esse Christus. Similiter S. Ioan. Damascenus lib. 3. cap. 12. eundem haereticum exagitat his verbis: Nestorius Deo invisus, eum, quem Virgo peperit, Deiferum appellare superbe est ausus; nos autem absit, ut Deiferum ipsum dicamus, aut cogitemus, quin potius incarnatum Deum. — Non solum autem Catholici Doctores, sed etiam haeretici, puta Apollinaristae, illam vocem respuerunt; refert enim S. Greg. Nazianzenus Epistola 52. quae est secunda ad Cledonium, quod Apollinaris prohibebat Christum appellari hominem Deiferum, sed potius Deum carniferum, vel Deum hominiferum: at longe alio sensu a Doctoribus Catholicis illam vocem improbabat, utpote qui Christum negaret esse hominem; at nihil praeter carnem assumptum putaret. Igitur illa vox omnino repudianda est eo sensu, quo Nestoriani illam usurpabant: nihilominus sine ullo pietatis catholicae detrimento usurpata fuit a SS. Patribus ante subortam haeresim Nestorianorum, ut significarent, quod Christi humanitas erat Deifera, non quod Deum portaret, quasi aliquod onus et extraneum, sed suum ac proprium, hoc est, intime, et personaliter coniunctum, et eundem hypostatice secum factum, ut supra explicat Sanctus Maximus.

Petes 3: Utrum Christus recte possit appellari homo Dominicus? — Respondeo 1. appellationem illam placuisse plurimis SS. Patribus: nam S. Athanasius in expositione fidei iterato Christum appellat hominem Dominicum. Similiter S. Epiphanius in Ancorato: Sic, inquit, in carne passus est Christus, in ipso, inquam, homine Dominico, quem ipsemet effinxit e caelo veniens sanctus, Deus, et Verbum. Usus est etiam eadem appellatione pluribus S. Augustinus, maxime lib. 83. quaestionum, quaest. 36. ubi ait: Hic praestantissimum illud, et unicum exemplum Dominici hominis proponendum est. Memorabilis etiam est de hac locutionis formula locus apud Rufinum in appendice apologiae pro Origene, quam nomine Pamphili Martyris edidit, ubi haec narrat:

Damasus, inquit, Episcopus, cum de recipiendis Apollinaristis deliberatio haberetur, editionem Ecclesiasticae fidei, cui eidem editioni, si Ecclesiae iungi velint, subscribere deberent, conscribendam mandavit cuidam amico suo Presbytero viro disertissimo, qui hoc illi ex more negotium procurabat. Necessarium visum est dictanti in ipsa editione De Incarnatione Domini, hominem Dominicum dici. Offensi sunt in hoc sermone Apollinaristae, novitatem sermonis incursare coeperunt: adesse sibi cupit, qui dictaverat, et ex auctoritate vera Scriptorum Catholicorum virorum, confutare eos, qui impugnabant. Accidit, ut et uni ex ipsis, qui novitatem sermonis causabantur, ostenderet in libello Athanasii Episcopi scriptum esse sermonem, de quo quaestio dicebatur. Quasi suasus iam ille, cui probatum fuerat, rogavit dari sibi codicem, quo, et aliis ignorantibus et contradicentibus, satisfaceret. Accepto codice, inauditum excogitavit adulterationis genus, locum ipsum, in quo sermo iste scriptus erat, rasit, et ipsum sermonem rursum rescripsit, quem raserat, codex redditus simpliciter receptus est. Movetur iterum pro eodem sermone quaestio: ad probationem codex profertur: invenitur sermo, de quo erat quaestio, ex litura in codice positus: fides proferenti talem codicem derogatur, eo, quod litura illa corruptionis et falsitatis videretur indicium. Sed quoniam (ut iterum eadem dicam) viventi haec facta sunt a vivente, continuo egit omnia, ut fraus commissi sceleris nudaretur, ac nequitiae macula non innocenti viro, qui nihil tale gesserat, adhaereret, sed in auctorem facti, atque in uberiorem eius infamiam redundaret.

— Verum S. Hieronymus, qui in lib. 2. Apologicae contra Rufinum narrationem istam ridendo repudiat, etiam dictum illud improbat, quod prius etiam improbaverat S. Gregorius Nazianzenus, qui Apollinaristas Christum hominem Dominicum appellantes, ita suggillat in epistola 51. quae est prima ad Cledonium: Ne homines, inquit, isti decipiant, neque porro decipiantur, asserentes mentis expertem hominem Dominicum, ut ipsi vocant, vel potius Dominum, ac Deum nostrum; non enim hominem a Deitate disiungimus, sed unum, et eumdem profitemur. Praecipuum autem ad illam repudiandam dictionem momentum esse videtur S. Augustini auctoritas, qui in 1. lib. Retractationum, cap. 19. semetipsum castigans, et priorem sermonem emendans ait: Non video utrum recte dicatur homo Dominicus, qui est mediator Dei et hominum homo Christus Iesus, cum sit utique Dominus. Dominicus autem homo, quis in eius sancta familia non potest dici? Et hoc quidem, ut dicerem, apud quosdam legi Tractatores Catholicos divinorum eloquiorum, sed ubicumque hoc dixi, dixisse me nollem; postea quippe vidi non esse dicendum, quamvis nonnulla possit ratione defendi. Quibus verbis S. Augustinus unicam illius damnandae locutionis affert rationem, quod Iesus Christus non sit homo Dominicus, quia totus et integer spectatus revera homo Dominicus est, ut sic enim utramque naturam signat, sive Deum et hominem. Probari tamen posset illa locutio eo sensu, quod Dominicus diceretur ab humanitate considerata in abstracto, quae sic spectata non est Dominus, sed pertinens ad Dominum. Non est autem rarum apud SS. Patres humanitatem Christi hominem dici, et pro simplicibus vel abstractis complexa nomina in usum adhiberi. Non me latet S. Thomam in 3. part. q. 16. art. 3. locutionem istam homo Dominicus improbare hoc argumento: Quod, inquit, cum dicitur homo Christus Iesus, designatur suppositum aeternum, et quod est persona Filii Dei. De persona autem Filii Dei praedicatur et Dominus essentialiter, et ideo non debet praedicari denominative, quia hoc derogat veritati unionis. Sed qui hominem Dominicum dixerunt, non personam aliquam sub vocabulo hominis intellexerunt; quin potius naturam ipsam a Domino assumptam, et in communi consuetudine loquendi tam enucleata et exacta vocum proprietas observari solet, ut ad Dialecticorum vel Philosophorum trutinam exigantur.