Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Tres maxime difficultates praefert huius Quaestionis titulus, de quibus fusissime disputant Auctores. Prima est, an Christi gratia fuerit infinita. Secunda, an fuerit summa. Tertia tandem, an potuerit augeri. Quae omnia, ut omissis inutilibus litiis et verborum magis quam rerum contentionibus, hac unica Quaestione tribus in sequentibus Conclusionibus discutiemus. Verum ut dicendorum resolutio fiat apertior et evidentior,

Notandum 1. Christi gratiam habitualem posse intelligi infinitam variis, sed maxime altero ex his sex modis, ut eum plurimis Theologis observat Izambertus ad qu. 7. disp. 1. art. 3. Primo quidem in ratione entis, et qualitatis: siquidem gratia est qualitas secundum suam entitatem. Secundo, ratione alicuius modi physici ipsi gratiae intrinseci, ei que advenientis ex eius unione ad Verbum, qui modus in ratione modi sit infinitus, sicque illam gratiam afficiendo et modificando quamdam infinitatem ei conferat. Tertio, intelligi potest infinita in ratione gratiae, quatenus videlicet posset infinite dignificare naturam. Quarto, per solam extrinsecam acceptationem Dei; ita quod illam Deus iudicet dignam, quae producat effectus conducentes ad infiniti boni possessionem. Quinto, per ordinem et moralem habitudinem, quam haberet ad divinum suppositum Verbi; quatenus illa inest humanitati subsistenti subsistentia Verbi. Sexto tandem, quod licet in seipsa et secundum suam entitatem spectata sit finita, tamen dicatur infinita quatenus secundum ordinariam Dei potentiam, nulla alia gratia habitualis datur maior, et etiam illa sese extendit ad eos omnes effectus, qui cogitari possint a gratia habituali producendi.

Notandum 2. Ex Doctore Subtili in B. dist. 18. quaestione 1. numero 2. gratiam duobus modis posse concipi summam: scilicet positive, et negative. Dicitur summa positiva, quatenus excedit omnem aliam gratiam existentem aut credibilem; et hoc sensu, si daretur aliqua summa gratia, non est possibilis altera, quae ipsi aequaretur, quod enim positive summum est, etiam est unicum in ipso genere in ratione summi. Gratia vero negative dici potest summa, si tanta sit ac tam perfecta, ut nulla alia gratia sit possibilis, quae eam excedat, quamvis possent dari multae aequales, quae nec eam excederent, nec ab ipsa excederentur. Dicitur autem summa negativa, quia scilicet tantum ex eo summa censetur, quia dicit negationem excessus, per quam non possit nec excedere nec excedi. Fatetur autem ibidem Doctor, quod gratia positiva summa nec Christo, nec alicui alteri possit conferri, quia quacunque possibili gratia producta, potest Deus alteram similem et aequalem producere; Potuit enim, inquit, et potest aliam naturam aequalem assumere, et consequenter ei conferre gratiam similem ei, quam contulit animae Christi. An autem Christo dederit summam gratiam negativam, resolvendum est in praesenti.

Notandum 3, seu potius repetendum ex Physicis, qualitatis augmentum considerari posse duobus modis: nimirum extensive, eo quod scilicet sit in subiecto extenso: sic albedo lactis augetur ad ipsius lactis augmentum: secundo, intensive, quando perficitur qualitas per additionem novorum graduum; sic albedo fit maior per additionem alterius in eadem parte subiecti. Duplices autem gradus distinguunt Philosophi, nempe quidditativos, seu specificos, quibus essentiae rerum dicuntur indivisibiles, et esse sicut numeri, ita ut ipsis nihil possit addi, vel detrahi, quin essentia varietur: alios individuales, et entitativos, suntque realitates quaedam eiusdem generis et speciei, quae si separatim existant, vera erunt distincta eiusdem speciei individua; si vero uniantur in eodem subiecto, unicum efficient. V. g. si duae albedines in gradibus remissis duobus in subiectis distinctis existant, duo erunt albedinis individua; si vero in eodem subiecto reponantur, unicam quidem numero albedinem efficient, sed intensiorem. — Quod autem dixi de qualitatibus corporeis, idem dicendum de spiritualibus, tam naturalibus, quam supernaturalibus: nulla enim est qualitas, sive naturalis sive supernaturalis, quae non possit augeri per additionem alterius gradus eiusdem rationis et speciei. An autem possit augeri in infinitum per additionem iteratam graduum, controvertitur, non solum apud Philosophos, sed etiam apud Theologos; maxime vero in praesenti materia, in qua Doctor Angelicus et Subtilis in aliquibus conveniunt, in aliis vero discrepant. Conveniunt, inquam, in hoc, quod uterque doceat gratiam Christi non fuisse actu secundum entitatem et gradus infinitam: differunt vero, quia S. Thomas contendit gratiam Christi esse infinitam saltem potestate, quia per absolutam Dei potentiam potuit augeri in infinitum, et consequenter non fuit summa possibilis, quia augeri potuit; Doctor vero Subtilis id negat. — Tria igitur hac in Quaestione sunt determinanda: Primum, quod gratia non fuerit de facto et actu infinita. Secundum, quod revera ita fuerit perfecta, ut praestantior nec produci, nec creaturae communicari possit. Tertium, quod non possit augeri in infinitum; ac consequenter, quod non fuerit infinita potestate.

Conclusio prima. — Gratia Christi tam in ratione entis et qualitatis, quam in ratione intensionis non fuit de facto infinita. Haec est communis inter utriusque Scholae tam Angelicae quam Subtilis sectatores.

Probatur primo, quia de facto nullum datur actu ens infinitum, nam Sapientiae 11. Deus omnia fecit in numero, pondere, et mensura: sed gratia Christi tam secundum entitatem, quam secundum intensionem est ens actu: ergo nullo ex his modis potest esse infinita. — Deinde, si gratia Christi aliquam infinitatem haberet, illa esset repetenda, vel ex parte subiecti, quod afficeret, vel ex parte effectuum, quos produceret: siquidem debet esse proportio inter subiectum, et accidens, quod in ea recipitur, sicut et inter ipsum accidens, ac effectus, ad quos producendos ordinatur: atqui ex neutro capite colligi potest haec gratiae infinitas. Non quidem ex parte subiecti, quia anima Christi est ens finitum ac limitatum: neque etiam ex parte effectuum: nam nullus effectus a gratia productus aut producendus potest assignari qui, vel entitative, vel intensive sit infinitus, quatenus physice et efficienter ab ipsa gratia procedit: ergo gratia Christi, tam secundum entitatem, quam secundum intensionem est de facto finita. — Denique, repugnat aliquam entitatem creatam esse tantae perfectionis, quantae est entitas increata: sed si gratia esset infinita, tam secundum entitatem, quam secundum intensionem, esset aeque perfecta, ac entitas increata: ergo, etc. Maior constat, ens enim increatum longe praestantius est omni ente creato. Minor vero probatur, quia vel gratia est eadem realiter cum charitate, vel saltem necessario eam sibi habet annexam connaturaliter secundum eamdem intensionem, quam ipsa obtinet, ita ut si gratia sit infinitae intensionis, etiam charitas debeat esse infinitae intensionis: sed si charitas creata esset infinitae intensionis, esset aeque perfecta, ac charitas divina et increata, et aeque perfectum posset producere actum dilectionis. Insuper, cum omnis entitas infinite perfecta debeatur Deo connaturaliter, sequeretur etiam gratiam sic infinitam deberi Deo tamquam eius nativa proprietas, quod aperte absurdum est: igitur nulla ratione Christi gratia censeri debet infinita.

Probant etiam aliqui hanc Conclusionem a posteriori; quia, inquiunt, si gratia Christi esset infinita, sequeretur lumen gloriae eius etiam esse infinitum: et si lumen gloriae infinitum, visio beatifica infinita, et per consequens comprehensiva Dei, quod est absurdum; nam soli Deo proprium est posse seipsum comprehendere. Tertium haec ratio est insufficiens, quia dato quod lumen gloriae sit infinitum, non sequitur ex eo praecise visionem beatificam Christi esse infinitam, visio enim non tantum elicitur a lumine gloriae, sed etiam ab intellectu, qui est finitus et incapax infinitae actionis. — Praeterea, licet concederetur visionem beatificam Christi esse infinitam; non tamen sequeretur esse comprehensivam Dei; nam ad hoc, ut visio infinita comprehensiva, debet esse infinita simpliciter, et sine modificatione, sicut est visio illa, qua Deus seipsum comprehendit: visio autem Christi beatifica non esset infinita simpliciter, et sine modificatione; alias esset Deus ipse: ergo ex eo quod esset infinita, non sequeretur fore comprehensivam Dei. — Itaque dicimus Beatos in patria non propterea comprehendere Deum, licet viderent totum Deum, omnia divina attributa, omnes res possibiles, quae relucent in essentia divina; et omnes respectus, et habitudines, quas Deus habet ad illa; quia ista omnia non cognoscerent tantum, quantum sunt cognoscibilia; proindeque visio eorum beatifica dici quidem posset infinita, non tamen comprehensiva, quia diceretur infinita cum modificatione, scilicet diceretur infinita extensive, non vero intensive.

Dices. Id omne perfectionis et gratiae asserendum est in Christo, quod nec eius statum dedecet, nec manifestam contradictionem involvit: talis autem est gratia infinita: igitur haec est asserenda in Christo. — Nego minorem: siquidem, ut mox probatum est, repugnat gratiam aliquam esse actu infinitam. Adde quod illa gratia infinita omnino fuerit superflua, tum ad finem Incarnationis, quia etiamsi hominum redemptio exigeret meritum et pretium infinitum, non esset necesse, quod illa meriti infinitudo peteretur ex parte gratiae habitualis infinita; quippe ad id sufficiebat Christi personalitas, quae tale pretium meritoriis operibus per quamdam dignitatem externam conferret.

Instabis: Gratia habitualis in natura humana Christi conferebat ad illam exornandam, propter unionem hypostaticam: sed haec fuit actu infinita: ergo et illa. — Respondeo. 1. negando maiorem, falsum enim est, ut diximus in prima Disputatione, quod gratia fuerit praerequisita tamquam medium necessarium ad unionem hypostaticam. Deinde, etiamsi revera praerequisita fuisset gratia habitualis in ordine ad unionem hypostaticam, non sequitur inde, quod debuerit esse actu infinita; nam sicut licet creaturae ordinentur ad Deum tamquam ad finem, non dicunt infinitatem; ita neque gratia requireret aliquam infinitatem propter illam ordinationem ad unionem hypostaticam. Denique, falsum est, quod unio hypostatica formaliter sumpta sit infinita tam ratione sui, quam ratione extremorum immediate unitorum. Non quidem ratione sui, quia illa, ut diximus, est respectus extrinsecus adveniens, qui revera est quid finitum. Non etiam ratione extremorum, quia humanitas est finita; personalitas autem Verbi, quae est aliud extremum immediatum istius unionis, nec finita est, nec infinita.

Dices. 2. Quod habet efficientiam infinitam, etiam in entitate infinitum est: sed gratia Christi habet virtutem et efficientiam infinitam, est enim fons inexhaustus, de cuius plenitudine infiniti homines, et Angeli, si darentur, possent suam gratiam mutuari. Insuper illa gratia habitualis Christi infinitum valorem conferebat eius operibus, et ea efficiebat digna, qua pro infinitis hominibus et Angelis redimendis et salvandis sufficerent. — Nego minorem, et ad primam illius probationem dico, gratiam Christi non ea ratione censeri fontem, de cuius plenitudine omnes accepimus, quasi illa in se contineat omnes omnino gratias quoad entitatem, quae in universos homines, et Angelos etfluunt, sicut in fonte continentur omnes aquarum guttulae, quae in fluviolum exundant; sed tantum, quod Christus fuerit causa meritoria omnium gratiarum, et caelestium charismatum, quae intuitu illius meritorum Deus hominibus et Angelis concedit. Ad secundam probationem dico quod etiamsi Christi merita fuissent infiniti valoris, et capacia, quae conferrent ad redemptionem infinitorum hominum, non inde sequitur, quod eius gratia fuerit infinita secundum entitatem, quia infinitus ille meritorum valor non exigeret principium quo infinitum, sed tantum principium quod: ac subinde non esset opus, quod gratia habitualis Christi, quae est tantum principium quo illius meritorum, esset infinita; sed dumtaxat requiritur, ut principium quod, scilicet persona Verbi, a qua ille valor derivatur, infinitatem quamdam illis tribueret ratione sibi identificatae divinae naturae. Adde quod valor operum meritoriorum maxime sit petendus ab acceptatione Dei; Deus potuisset acceptare Christi Domini merita pro eorum redemptione et salute; haec autem acceptatio non praerequit gratiam infinitam, a qua illa

Ex his collige 1, gratiam Christi non posse recte dici infinitam ratione extrinsecae acceptationis Dei, eo quod illa sit in supposito divino, ut aliqui moderni Theologi docent; quia illa extrinseca acceptatio est tantum moralis aliqua dignitas gratiae moraliter dignificatae a supposito Verbi Divini: sed propter istam moralem dignificationem gratia Christi dici non debet infinita. Probatur: suppositum Verbi non magis dignificat gratiam in humanitate Christi residentem, quam ipsam propter istam dignificationem humanitatis non dicitur humanitas infinita: ergo nec ea ratione gratia Christi dici debet infinita. Maior patet, quia humanitas Christi intimius unitur Verbo, et immediatius, quam quodlibet accidens ipsi humanitati inhaerens: at ratione illius intimae unionis humanitas dici non potest infinitae dignitatis, sed tantum quod habeat infinitam dignitatem, propter Verbum infinitum, cui coniungitur. Nec refert, quod meritum Christi ratione suppositi dicatur infinitum, saltem extrinsece, et ratione acceptationis divinae: non enim idem dici potest de gratia, quia meritum revera offertur acceptandum in tantum, in quantum acceptari potest. Unde voluntas divina intuitu Verbi illud acceptat in infinitum, hoc est, pro infinito merito, et pro infinitis hominibus, et Angelis, si tot existerent; gratia autem non offertur acceptanda, sed potius est principium partiale illius, quod acceptandum offertur; ideoque quemadmodum aliud principium partiale meriti, nempe voluntas Christi, non dicitur infinita, ita neque gratia dici debet infinita, quantumvis meritum ab illo utroque principio procedens dici possit aliqua ratione infinitum.

Ex his collige 2, gratiam Christi non etiam esse infinitam in ratione gratiae, seu ratione effectus formalis, quo reddebat Christum gratum, aut effectus effectivi quatenus erat principium merendi pro hominibus et Angelis: nam uterque iste effectus sive formalis sive effectivus, quatenus erat a gratia, omnino finitus erat, quia nulla forma praestare potest effectum sive formalem, sive alium ultra suam entitatem; virtus enim entitatem non excedit: at entitas gratiae est finita: igitur effectum infinitum praestare non potest; unde etiam effectus ille sive formalis sive effectivus, magis in personam Christi, quam in ipsam gratiam refunditur.

Ex his collige 3, Christi gratiam non etiam censeri infinitam ratione alicuius modi physici intrinseci advenientis ei ex ipsa eius coniunctione ad Verbum divinum; siquidem non potest explicari, quid sit ille modus infinitus: nil enim posset aliud concipi, quam quod ipsa gratia mediante anima, et voluntate Christi, cui inest, terminatur a supposito Verbi: at haec ratio terminationis non potest conferre gratiae aliquam infinitatem; tum quia hac ratione caetera accidentia, quae sunt in Christo, etiam dicerentur infinita; tum quia potiori iure illa infinitas tribuenda esset ipsi voluntati, et animae Christi, quae immediatius ipsi supposito Verbi, quam ipsa gratia, unitur.

Conclusio secunda. — DE FACTO COLLATA EST CHRISTO SUMMA GRATIA HABITUALIS.

Colligitur ex illo Ioan. 1. Vidimus gloriam eius gloriam quasi unigeniti a Patre plenum gratiae, et veritatis. Quasi diceret Evangelista, Christum talem habuisse gloriam, qualem decebat haberi ab unigenito Dei Filio: decuit autem illi conferri summam gloriam: ergo et de facto collata est: at gloria correspondet gratiae, et in illa fundatur; ergo si summa sit gloria animae Christi, etiam illius gratia debuit esse summa. Confirmatur ex cap. 3. ubi Ioann. Baptista faciens sermonem de Christo dicit: Non enim ad mensuram dat Deus Spiritum. Quae verba sacri Doctores et interpretes explicant de Christo: quod etiam colligitur ex his verbis sequentibus, Pater diligit Filium, et omnia dedit in manu eius: sed qui non habet spiritum, et gratiam ad mensuram, necessario debet habere omnem gratiam possibilem, adeoque summam, quae creaturae contineri potest: igitur Christus talem habuit. Confirmari potest auctoritate Philosophi dicentis, quod in unoquoque genere est unum, quod est metrum et mensura caeterorum, et caeteris quibuscumque sub eodem genere contentis praestantius est: ergo pariter in genere gratiae: istud autem unum esse non potest aliud, quam Christus, quia est unus Mediator Dei, et hominum, unicum et supremum Ecclesiae caput; ergo etiam unus, et unicus est, qui omnem gratiae excellentiam et plenitudinem contineat.

Probat hanc veritatem Doctor Subtilis hac ratione: Deus Christo Domino contulit omnem omnino gratiam possibilem, et qua maior alicui creaturae concedi non potest, si illa sit possibilis: at ita est: ergo fatendum est illam ipsi contulisse. Maior patet: cum enim Deus Christum, utpote Filium suum naturalem, magis diligat, quam iustos quoslibet, qui dumtaxat sunt illius filii adoptivi, haud dubium est, quod ipsi omnes omnino contulerit dotes, quas filiis adoptivis conferre possit, et consequenter, quod ei dederit summam gratiam. Minor vero probatur, nempe quod summa gratia sit possibilis. Summa gratia potest creari: ergo est possibilis. Probatur antecedens: tum quia summa gratia est ens finitum et limitatum; omne autem ens finitum potest a Deo creari: igitur, etc.: tum quia in entibus permanentibus, quae nata sunt habere, aut posse habere simul omnes partes et perfectiones ac gradus sibi compossibiles, potest Deus illas partes et gradus uno instanti producere et conferre: atqui gratia est ens permanens ex natura sua, cum sit qualitas supernaturalis: ergo Deus potest producere, et conferre omnes partes, et gradus sibi compossibiles: at gratia, quae habet omnes gradus sibi compossibiles, est revera summa, quia ipsi nihil potest addi, alioqui non censeretur habere omnes gradus sibi compossibiles: igitur, etc.: Tum denique, quia Deus potest creare maximam gratiam, quae producibilis est: sed illa maxima gratia est summa: ergo non est inconveniens, quod summa gratia ponatur in esse: igitur revera summa gratia est possibilis; sed probabilissimum est Deum Filio proprio contulisse omnes dotes possibiles: igitur, etc.

Probat secundo Doctor: Omnis perfectio Christo est tribuenda, cuius recipiendae est capax absque ulla contradictione et inconvenientia: sed anima Christi est capax recipiendae summae gratiae: ergo fatendum est illam ipsi esse collatam. Maior constat ex dictis, dignificanda est enim Christi Domini humanitas, quantum fieri potest absque ulla inconvenientia. Minorem probat Doctor: subiectum, quod est receptivum alicuius accidentis habentis quosdam gradus intensionis, potest recipere omnes illos gradus, si non limitetur ad aliquem certum gradum intra summum: at anima Christi est susceptiva gratiae: nec illius capacitas determinatur et limitatur ad aliquem certum gradum istius gratiae: ergo potest quemcumque gradum recipere. Probat maiorem per oppositum: ideo enim aqua non potest quemcumque gradum caloris recipere, quia calor est accidens disconveniens aquae in aliquo gradu, nempe in summo, qualis competit igni; unde non posset summus ille gradus caloris inesse aquae, nisi illam corrumperet, siquidem ille est ultima dispositio ad formam ignis. Probatur minor: ideo anima Christi ex se determinaretur ad certum gradum gratiae suscipiendum, vel quia ulterior gradus ipsam dedeceret, vel quia non posset ipsi communicari, absque contradictione: sed nullus gradus gratiae quantumvis intensus dedecet animam Christi, nec ulla apparet contradictio, quod illa suscipiat quemcumque gradum gratiae possibilem: igitur illa non est limitata ad aliquem gradum gratiae recipiendum citra summum. — Confirmat, quia non minor est capacitas animae Christi Domini respectu gratiae recipiendae, quam in Angelis. Probat: si minor esset in anima Christi capacitas ad recipiendam gratiam, quam in Angelis, maxime quia illa capacitas proportionaretur entitati: unde consequens esset, quod entitas minus perfecta minorem haberet capacitatem: sed haec ratio nulla est; tum quia maior aut minor entitatis naturalis perfectio impertinens est ad receptionem gratiae, quae est ordinis supernaturalis: tum quia gratia receptibilis in Angelo est eiusdem speciei cum ea, quae receptibilis est in anima: sed quotiescumque forma susceptibilis in aliquibus est eiusdem speciei, etiam illa, ut susceptiva, debent esse eiusdem speciei in ratione susceptivi: hinc quia albedo lactis et nivis est eiusdem rationis, etiam nix et lac sunt eiusdem rationis in suscipienda albedine: ergo cum gratia receptibilis in Angelo sit eiusdem speciei cum ea, quae recipitur in anima rationali, consequens est, quod sit in anima et Angelo capacitas eiusdem rationis ad recipiendam gratiam. — Constat igitur ex his animam Christi esse susceptivam tantae gratiae, quantam quaecumque alia substantia finita intellectualis recipere potest; ac subinde, quod Christus non habuerit repugnantiam, ut gratiam perfectissimam obtineret: igitur summa gratia ipsi est attribuenda; nam, inquit Doctor num. 6,

probable est dicere secundum Magistrum, quod Deus tantam ei gratiam contulerit, quantam potuit; in commendando enim Christum malo excedere, quam deficere a laude sibi debita, si propter ignorantiam oporteat in alterum incidere. Confirmat per illud Augustini: De libero arbitrio: Quidquid tibi vera ratione melius occurrit, scias hoc Deum magis fecisse, quam non fecisse: Videtur autem simpliciter melius secundum rectam rationem, summam gratiam esse alicui collatam, quam non esse collatam, quia in hoc manifestatur summa misericordia Dei in dando summum bonum gratiae sine meritis: igitur probabile est hoc esse factum, et non in alio, quam in anima Christi: igitur, etc.

Ita Doctor, non minus pie, quam subtiliter.

Eamdem veritatem egregie etiam suadet Doctor Seraphicus dist. 13. art. 1. q. 2. his verbis:

Si loquamur de gratia Christo collata, secundum quod est singularis persona in se, et sit cum dicat donum creatum, necessario finitum est, et mensuratum. Finitas enim, et mensuratio circa creaturam potius dicunt complementum, quam imperfectio(nem). Si autem loquamur de illa in comparatione ad gratias aliorum hominum, sic improportionabiliter excedit ratione unionis ad personam Verbi, ad quam unionem gratia illa disposuit animam Christi. Gratia enim illa propter coniunctionem summam cum Verbo aeterno habet excedere in infinitum, et incommensurabiliter gratias aliorum hominum tripliciter, scilicet quantum ad virtutem habitus, et quantum ad usus, et quantum ad effectus. Quantum ad habitus; numquam enim aliqua creatura potest tantum proficere, quod tam nobilis, et perfecti habitus sit capax, sicut anima coniuncta Deo in unitate personae. Quantum ad usus virtutum, quia omnes virtutes in Christo habuerunt usus, qui spectant ad perfectionem: et propterea dicuntur fuisse in eo omnes sensus, quia usum habuit completum omnium donorum excellentiori modo, quam umquam adhuc pertingi posset ab aliquo. Quantum ad effectum, similiter improportionaliter excedit gratia Christi: quia propter hoc, quod ille homo erat Dei Filius, meritum illius pensatur secundum dignitatem illius personae, a qua exit opus: et propterea meritum passionis suae infinitum excedit merita passionum nostrarum: et ob hoc, quod Deus > erat, mors eius pensata fuit a Deo, quantus erat ille, qui moriebatur. Et ideo quantum ad sufficientiam, si infinita millia hominum essent reatu originali astricta, per illius passionis effectum potuissent esse libera.

Alii ita probant: Magis est assumi ad esse divinum, quam ad summam gratiam: sed humanitas Christi assumpta est per summam unionem ad esse divinum: ergo et ad summam gratiam possibilem. Praeterea, natura humana Christi assumpta est ad summam unionem quantum ad esse: ergo et assumpta ad summam unionem quantum ad operari: sed summa unio quantum ad operari non est, nisi per summum habitum gratiae, quae est principium operandi: ergo natura humana Christi assumpta fuit ad summum habitum gratiae.

Obiicies 1. S. Augustinus, 13. De Trinitate, cap. 5. dicit: Beatum esse, qui habet quidquid vult, et nihil mali vult; quod non intelligitur de velle actuali; quia si aliquis Sanctus in via posset esse beatus saltem pro aliquo instanti, pro quo potest habere quidquid vult, etiam et nihil mali vellet: sed intelligitur de potentia volendi, ut scilicet habeat quidquid potest recte velle: potest autem humanitas, v.gr. recte velle habere tantam gratiam, quantae natura eius est capax: quia velle liberum seu rationale semper est rectum, quia conformatur voluntati, seu inclinationi naturali, quae semper est recta: inclinatio autem naturalis Michaelis est ad tantam gratiam quantae natura eius est capax: natura autem animae Christi non est ita excellens, nec per consequens tantae gratiae capax: ergo de facto non habet tantam gratiam, quantam habet Michael cum sit beatus. — Respondet Doctor Subtilis beatum esse, qui habet quidquid vult, hoc est, quidquid Deus vult illum velle; Deus autem non vult voluntatem aliquam velle libere maiorem gloriam, quam sit ea quam ei contulit: et ideo illa voluntas non potest aliam gloriam recte velle. Ad probationem respondet naturalem appetitum cuiuseumque voluntatis esse ad summam gloriam; ita quod quaelibet voluntas appetat naturaliter perfici summa gloria: attamen non est ibi tanta inclinatio naturalis ad summam gloriam, ut oppositum eius, idest, non summa gloria, insit violenter potentiae habenti talem inclinationem, ut contingit in inclinatione illa naturali, qua grave inclinatur naturaliter deorsum, quia oppositum eius, scilicet non esse deorsum, vel esse sursum, violenter inest ei. Ratio est, quia illa alia inclinatio non habet principium intrinsecum necessitans ad illud, quod ipsa est, ita quod oppositum eius non possit inesse nisi violenter: inclinatur enim ad habendam gratiam summam, et tamen potest quietari in anima, quia non habet principium intrinsecum determinans eam ad aliquem gradum determinatum. Voluntas autem libera tunc est recta non modo quando sequitur huiusmodi appetitum naturalem, sed potius quando se conformat regulae superiori, videlicet voluntati Dei; qua quandoque vult voluntatem rationalem sequi appetitum naturalem, quandoque non; voluntas vero divina vult voluntatem beatam non plus velle gloriae, quam decreverit ei conferre, non obstante appetitu naturali, cuius operatio, seu inclinatio tunc deseritur sine tristitia, quia in patria plus incomparabiliter voluntatis est in sequendo regulam superioris, quam inclinationem appetitus naturalis.

Obiicies 2. Non est ponendum plus gratiae in anima Christi, quam requiratur ad eius beatitudinem: sed perfecte potest beatificari sine gratia summa. Probatur: inclinatio naturae Christi potest terminari sine summa gloria: ergo sine summa gratia; nam inclinatio eius non est summa, quia eius natura non est summa, quemadmodum, v. g. quia aqua non est summe gravis, potest quietari in loco deorsum, qui non erit omnium infimus. — Respondet Doctor inclinationem posse spectari dupliciter: vel ex parte fundamenti, nimirum naturae cuius est inclinatio; vel ex parte termini, nimirum gratiae recipiendae. Inclinatio ex parte fundamenti est perfectior in perfectiori natura, quam in minus perfecta, et per consequens praestantior in Angelo, quam in anima Christi, quia inclinatio naturalis non distinguitur realiter a natura, cuius est inclinatio; sicque ubi perfectior natura, ibi perfectior inclinatio ex parte fundamenti. Inclinatio autem, ut respiciens talem terminum, nempe gratiam, non est perfectior in perfectiore natura, quam in minus perfecta; quia gratia quaecumque simpliciter naturam ornat et perficit, et ideo natura Christi potuit habere inclinationem ad summam beatitudinem. In explicationem huius rei, possunt esse duae superficies, una duorum pedum, altera unius pedis; prior est maior et perfectior in se et in ordine ad plura accidentia recipienda; tamen per respectum ad intensionem albedinis utraque est aeque perfecta, quia utraque potest aeque intensam, ac summam albedinem recipere.

Obiicies ultimo: Summa natura non est facta: ergo nec summa gratia. Antecedens probatur: quamcumque naturam factam posse excellentiorem fieri. Consequentia probatur: quia ordo Universi magis consistit in speciebus, quam in individuis, species enim plus ornant universum, quam individua: ergo convenientius debuit fieri summa natura, quae differt specie ab aliis naturis, quam summa gratia, quae tantum differt munere ab aliis gratiis non summis. — Respondet Doctor, debuisse potius fieri summam gratiam, quam summam naturam, quia in naturae operibus manifestatur tantum potentia, et sapientia divina: in operibus autem gratiae bonitas, et misericordia; praestat autem misericordiam manifestari, quam potentiam. Ideo nulla necessitate congrua Deum fuisse compulsum ad summam naturam condendam; fuisse autem motum ad summam gratiam, intuitu scilicet naturae in tam excellenti supposito subsistentis.

Conclusio tertia. — GRATIA CHRISTI NON EST POTESTATE INFINITA, NEC AUGERI POTEST IN INFINITUM. Haec est Doctoris, ibidem num. 2. eamque sic

Probat: Gratia Christi non potest augeri in infinitum, si revera augmentum hoc gratiae repugnet: at repugnat gratiam sic augeri: igitur etiam istud augmentum in infinitum repugnat gratiae Christi. Maior constat, quia gratia Christi non est diversae speciei a caeteris gratiis: ergo si caetera gratiae non possunt in infinitum augeri, etiam hoc non erit affirmandum de gratia Christi. Minorem probat Doctor, ex hypothesi, quod Deus vellet gratiam unius, aut alterius gradus intendere per additionem aliorum graduum, vel illam succrescere faciet, et augebit usque ad supremum aliquem gradum finitum, ac determinatum, ultra quem alius non erit producibilis, v. g. usque ad octavum gradum; vel in illo augmento non dabitur status, sed ulterius in infinitum poterit procedi. Si primum, habetur intentum, quod scilicet omnis gratia habeat determinatos gradus suae intensionis. Si secundum, sequetur illam gratiam posse esse actu infinitam; quia quanto magis intenderetur per additionem plurium graduum, tanto magis erit perfecta intensive: unde si fiat progressus in infinitum in illa intensione, consequens est, quod illa gratia poterit esse infinitae intensionis: sed repugnat aliquam gratiam esse infinite intensam: ergo repugnat gratiae augmentum fieri in infinitum.

Reponunt adversarii, rationem illam procedere a falso supponente, nempe quod infinitum in potentia possit fieri in actu; sicut enim in continuo data quacumque divisio fieri potest in infinitum, nec tamen sequitur, quod in continuo sunt partes actu infinitae: ita quamvis gratia possit augeri in infinitum per additionem novorum graduum, non sequitur quod illa possit esse actu infinite intensa, quia ex eo quod aliquid sit infinitum in potentia, non sequitur quod illud possit esse infinitum in actu. — Contra primo urget Doctor auctoritate Philosophi 3. Physicorum c. de infinito, dicentis quod quantum contingit esse in potentia, tantum contingit esse in actu, hoc est, quidquid possibile est in potentia, etiam possibile est esse actu, quod maxime verum est in formis, ut interpretatur Averroes: igitur non potest procedi in infinitum, quin pariter illa forma possit in actu esse infinita, alioqui non posset tantum esse in actu, quantum potest esse in potentia. Non est autem paritas inter intensionem gratiae, ac divisionem continui, quia quod in divisione continui partes omnes possibiles simul non possint esse actu, ratio est aperta, quia si partes illae omnes essent actu, sequeretur illas esse indivisibiles, quod repugnat, quia hoc est contra rationem continui divisibilis: at vero quod formae alicuius intensibilis omnes partes simul existant, nulla apparet repugnantia: si quae enim esset, maxime quia addito supremo et ultimo gradu illius formae, videretur exhausta Dei potentia, et abbreviata manus Domini, si ulteriorem gradum non posset producere: sed haec repugnantia nulla est, nam omnipotentia Dei non spectat ad illa, quae non sunt tactibilia: unde quemadmodum non est exhausta Dei potentia, licet natura humana ne quidem minimum gradum essentialem possit addere; quia id fieri nequit absque eo, quod mutetur species humana; sic non videtur exhausta Dei potentia, etsi nullum gradum gratiae Christi possit superaddere, quia supponitur iam omnem possibilem gradum ei fuisse superadditum.

Probat insuper Doctor eadem ratione, qua S. Thomas nititur evincere contrarium, ex hoc principio, quod gratia est quaedam participatio Dei, ex quo sic arguebat S. Thomas: Deus est infinite participabilis a creatura: ergo gratia poterit infinite intendi, ut Deus infinite participetur. At Doctor Subtilis sic arguit: participare perfectionem infinitam Dei est partem aliquam accipere illius infinitae perfectionis: ergo partem aliquam accipere secundum determinatum gradum: nam si secundum gradum indeterminatum et infinitum, quemadmodum perfectiones divinae sunt infinitae, et simul se totis existunt, sequeretur etiam, quod non repugnaret aliquam creaturam habere simul infinitos gradus perfectionis; et sic aeque esse perfectam, ac Deus ipse, qui infinitam actu perfectionem possidet, quod est absurdum: igitur licet Deus, quantum est ex se, sit infinitus, et infinitae perfectionis, non est tamen infinite participabilis a creatura aliqua specie determinata, quia non datur aliqua creatura, quae sit infinite participativa Dei, licet Deus sit infinite participabilis syncategorematice, hoc est, ab infinitis creaturis possibilibus, si ita sint possibiles.

Obiicies 1. Luc. 2. ubi dicitur: Et Iesus proficiebat sapientia, et aetate, et gratia apud Deum, et homines: quibus apparet illum suscepisse gratiae augmentum, sicut et aetatis; igitur quemadmodum non habebat summam aetatem, ita nec summam gratiam. — Respondeo primo huius textus varias proferri explicationes; nam S. Damascenus lib. 3. De fide, cap. 22. duas explicationes affert: quarum prima est, quod profectus ille intelligendus sit de Ecclesia, non de Christo; nam quae membris conveniunt, interdum capiti tribuuntur. Secunda est, quod sit intelligendus de augmento gratiae et sapientiae, non interno, sed externo, nempe secundum manifestationem, quia in dies illius sapientia et sanctitas magis, ac magis coram hominibus elucebat. Ita similiter hunc textum explicat S. Athanasius, orat. t. contra Arianos: Augescente, inquit, magnitudine corporis, una crescebat in eo Deitatis manifestatio. Verum quia dicitur crevisse non solum externa apparentia apud homines, sed etiam interno profectu apud Deum, ideo rectius censerem dicendum cum Seraphico Doctore, in cap. 2. Lucae, profectum illum sic esse intelligendum: vel quod Christus magis ac magis in dies claruerit in operibus charitatis ad Deum et proximum: vel cum Angelico Doctore 3. part. qu. 1. art. 12. quod profectus ille sit intelligendus quoad actus et effectus; non autem quoad habitus: cuius veritatis lucidum apparet exemplum in Sole, qui licet tantam claritatem habeat mane, quantam meridie; respectu tamen nostri, non ita videtur fulgidus mane ac meridie.

Obiicies 2. Summa gratia, quam habet Christus est finita: sed quocumque finito potest dari maius: ergo illa gratia, quantumvis summa, potest dari alia perfectior. Maior constat ex dictis. Minor vero probatur; quia quacumque finita creatura potest dari alia praestantior, si istud non repugnet: at non repugnat quantumvis perfecta creatura aliam dari praestantiorem creaturam. Probatur, quia si id repugnaret, maxime quia inde sequeretur illam creaturam esse infinitam: sed hoc non est verum: illa siquidem fieret praestantior per additionem novi gradus, quo aliam creaturam excederet: sed novus ille gradus non efficeret illam infinitam: igitur etc. — Negat minorem Doctor; ad cuius probationem dicit, quod illa propositio, quacumque gratia finita potest dari maior, potest intelligi dupliciter: Primo, sic ut velit, quod quacumque gratia finita potest dari maior per additionem alterius gradus intra eamdem speciem; et in hoc sensu negat propositionem: quando enim gratia, aut quaelibet alia qualitas habet summum gradum suae perfectionis, quantumvis sit finita, non potest reddi maior: non quia hoc posito fieret infinita si ulterius gradus adderetur, sed propter incompossibilitatem; quemadmodum albedo v. gr. addita nigredini non potest illam intendere, non quia illam efficeret infinitam, sed quia cum illa est incompossibilis: at etiam novus gradus gratiae est incompossibilis cum summa gratia, quia inde sequeretur illam non esse summam si per novum superadditum gradum fieri posset praestantior: igitur non ratione infinitatis, sed ratione incompossibilitatis repugnat, quod novus gradus addatur summae gratiae.

Ad cuius evidentiam notet quis, si summa gratia fieri posset perfectior, maxime hoc esset repetendum vel ex natura intrinseca gratiae, vel ex defectu virtutis in causa effectiva, vel ex defectu capacitatis in subiecto: at neutrum dici potest. Non quidem primum, quia illa ex se est participatio gratiae, seu charitatis divinae infinitae, quae cum possit magis et magis participari in infinitum, etiam potest participantem praestantiorem in infinitum efficere. Non etiam secundum, quia Deus est infinitae virtutis, et consequenter ad infinitos effectus et gradus producendos potest suam explicare virtutem. Non denique tertium, quia subiectum capax recipienda alicuius formae, potest illam recipere secundum omnem suum gradum. — Negat minorem Doctor, et ipsasmet rationes obiectionis deducit ad suppositum pro confirmanda sua sententia. Primam quidem, quia omnis participatio divinae perfectionis necessario est finita, ut supra diximus; alioqui sequeretur aliquam creaturam habere posse perfectionem infinitam, et sic aeque esse perfectam ac Deus, quod repugnat. Secundam similiter, quia Deus non potest producere gratiam, nisi vel ex nihilo ipsam creando, vel ex subiecto, si illam producat per eductionem: at neutro modo potest producere gratiam infinitam, quia omnis natura, quae producitur ex nihilo sui, vel mediate vel immediate, necessario est limitata et finita; quia omnis perfectio illimitata est a se necessario, et consequenter nequit produci ex nihilo: igitur cum omnis gratia sit a Deo producta ex nihilo sui, vel immediate vel mediate, non potest esse infinita. Tertium denique rationem etiam deducit ad oppositum: omne enim suscipiens finitum nequit habere capacitatem ad perfectionem infinitam; quia etsi suscipientis capacitas sit respectu cuiuscumque gradus in forma: non tamen capacitas alicuius finiti se extendit ad formam in-

Ex his collige gratiam Christi esse de facto summam, non solum negative, sed etiam positive per respectum ad omnes gratias, quae vel hominibus, vel Angelis fuerunt concessae; ita ut illa omnes plane excedat gratias tam Angelorum, quam hominum: tum quia omnes illorum gratiae a Christo velut a capite omnis Ecclesiae, sive militantis, sive triumphantis, sive patientis, in ipsos tamquam in mystici corporis membra derivantur: at vita longe nobilius residet in capite, quam in omnibus membris: ergo gratia habitualis, qua est principium vitae spiritualis longe praestantior est in Christo, quam in omnibus tam hominibus, quam Angelis: tum quia omnes Angeli et homines tantum propter Christum fuerunt Deo grati: ergo ipsis Christus longe magis fuit gratus, quia propter quod unumquodque tale, et illud magis: ac subinde maiorem ac praestantiorem habuit gratiam: tum denique quia ei, et quidem soli, conferri debet perfectissimum et summum operandi principium, cui soli concessum est perfectissimum et summum principium essendi: atqui humanitati Christi concessum est principium et summum principium essendi, nempe esse divinum per unionem hypostaticam: igitur ei soli conferri debuit perfectissimum et summum principium operandi per gratiam: at quod uni et soli collatum est in summo, non tantum est summum de facto negative, sed etiam positive: igitur gratia Christi de facto est positive summa.

QUAERES 1: An Christus habuerit omnem plenitudinem gratiae sanctificantis, idque ab instanti suae conceptionis?

RESPONDET Seraphicus Doctor dist. 18. art. 1. qu. 3. quod absque dubio in Christo secundum humanam naturam ab ipsius conceptionis primordio fuit gratia perfecta, et ordinata, et consummata plenitudo; non enim decebat Verbum increatum uniri animae perfectissima unione, qualis est unio in unitatem personae, quin anima esset Deiformis, in quantum erat possibile. Et ideo non tantum Deiformitatem habuit gratiae et gloriae, sed etiam super omnem gratiam et gloriam; nec tantum fuit in eo plenitudo sufficientiae, sicut in Sanctis, de qua plenitudine dicitur Act. 6. Stephanus plenus gratia, et fortitudine; nec tantum plenitudinem praerogativae, sicut in Virgine Maria, de qua plenitudine dicitur: Ave gratia plena; nec tantum plenitudo numerositatis et copiae, sicut in tota Ecclesia, de qua plenitudine dicitur Ephes. 4. Ascendit super coelos, ut adimpleret omnia: sed etiam plenitudo superabundantiae, de qua Ioannis 1. Vidimus gloriam eius, etc. Plenum, inquam, plenitudine superabundantiae, propter quod subdit: et de plenitudine eius omnes nos accepimus. — Confirmatur ex illo Luca 1. ubi Angelus Mariam alloquens ait: Quod nascetur ex te sanctum, vocabitur Filius Dei. Quibus duo denotat: primum quod eodem momento, quo Christi anima habuit gratiam unionis, habuit pariter gratiam habitualem, qua formaliter sanctus erat. Secundo, non dixit Angelus, quod ex te nascetur erit sanctum, sed quod ex te nascetur sanctum, ut videlicet significaret Christum ab eo tempore, quo formatus est in utero Virginis, habuisse sanctitatem et gratiam habituale(m). Hoc ipsum egregie probat S. Augustinus lib. 13. De Trinit. cap. 26. ex Prophetia Isaiae, qua dicitur, quod super Christum quiescere deberet Spiritus sanctus:

Dominus ipse Iesus, inquit, Spiritum sanctum non solum dedit ut Deus, sed etiam accepit ut homo, propterea dictus est plenus gratia: et manifestius de illo scriptum est in Actibus Apostolorum: Quoniam unxit eum Deus Spiritu sancto, non utique oleo visibili, sed dono gratiae, quod visibili significatur unguento, quo baptizatos ungit Ecclesia. Nec sane tunc unctus est Christus Spiritu sancto, quando super eum baptizatum veluti columba descendit: tunc enim corpus suum, idest, Ecclesiam suam, praefigurare dignatus, in qua praecipue baptizati accipiunt Spiritum sanctum; sed ista mystica et invisibili unctione tunc intelligendus est unctus, quando Verbum Dei caro factum est, idest, quando humana natura, sine ullis praecedentibus bonorum operum meritis, Dei Verbo est in utero Virginis copulata, ita ut cum illo fieret una persona.

Haec S. August.

QUARES 2: An praeter gratiam habituale(m), Christus etiam opus habuerit gratia actuali, quae est motio quaedam divina a Deo concessa in ordine ad operationem supernaturalem, qua transacta operatione, non regnat?

RESPONDEO primo, probabilius videri gratiam actualem fuisse Christo necessariam ad operationes liberas supernaturales spectantes ad statum viatoris v. g. ad amorem Dei, vel proximi: necnon ad actus virtutum moralium obedientiae, humilitatis, etc. Probatur, quia gratia actualis vel est antecedens seu excitans, vel concomitans seu adiuvans: sed haec utraque videtur fuisse Christo necessaria, quia gratia excitans est quaedam sancta cogitatio, qua nobis proponitur bonum honestum prosequendum et malum inhonestum fugiendum: similiter est subiectus quidam motus voluntatis, quem excitat divinus Spiritus in ordine ad timorem vel amorem Dei: sed Christus opus habuit illa motione intellectus, qua iudicaret hic et nunc esse amandum Deum vel proximum, obediendum, etc. Similiter necessum fuit, ut eius voluntas ad illos actus moveretur, et specialem Dei concursum haberet: igitur ipsi videtur fuisse necessaria gratia actualis tum excitans tum adiuvans. Confirmatur, quia propter similem rationalem indigebat Christus eodem Dei concursu naturali, quo indigent caeteri homines in actibus naturalibus, non obstante illius unione ad Verbum: ergo similiter non obstante gratia unionis, et habituali, egebat insuper gratiis actualibus, quibus egere solent homines ad actus supernaturales eliciendos.