Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

QUONIAM in more positum est a plurimis e recentioribus Theologis, ut explicato Dominicae Incarnationis sacramento, de Christi hominis adoratione, necnon de ipsius sanctissimae Genitricis, ac caeterorum Sanctorum, deque dominica crucis, et sanctarum imaginum, ac sacrarum reliquiarum cultu et veneratione dissererent, ne quidpiam intactum circa has theologicas difficultates relinquatur, opera pretium iudicavi aliis morem gerere, deque triplici Christiana ac Catholicae religionis cultu erga obiecta Deo inferiora aliqua delibare. Is autem cultus pietatis et religionis est appendix, et officium quod maxime per adorationem impenditur: adoratio autem, ut paucis dicam, est affectus, seu actus a voluntate elicitus, quo quis efficaciter sese alteri subiicit ob eius excellentiam, eique signa servitutis, subiectionis, et honoris exhibet. Ex quibus apparet adorationem ac religiosum cultum esse duplicem: unum exteriorem, qui corporis administratione, et externo aliquo gestu ac significatione praebetur, ob cognitam eius excellentiam, velut inclinatione capitis, adgeniculatione, prostratione, et similibus; siquidem in omnibus sacrae Scripturae locis, qui adorant, semper exhibent quadam signa suae subiectionis et inferioritatis ad illum quem adorant. Aliquando inclinatione genuum, ut lib. 3. Regum cap. 19; aliquando per osculum dexterae, ut Iob cap. 31; interdum per procubitum in terram; sic Genes. 33. Iacob adoravit pronus in terram, et alibi passim. Hinc diabolus sollicitans adorari a Christo, ait, Matthaei 4. Si cadens adoraveris me. — Altera adorationis species est interior, quae in mentis actione consistit, et exteriorem actum quodammodo animat, format, et perficit. Hic autem interior cultus sit dupliciter, nam et intelligentia percipimus ac profitemur excellentem illius dignitatem qui a nobis colitur, et voluntatis affectu in eundem rapimur, et ipsi nostrae venerationis et subiectionis signa exhibemus; hine adoratio ita in externo cultu ac veneratione consistit, ut necessario ipsius comes esse debeat interior animi affectus, quo nos alicui subiicimus propter illius excellentiam; nam, ut praeclare observat Ionas Aurelianensis lib. 1. De Cultu imaginum: Aliud est colere, aliud adorare. Potest quis interdum et invitus adorare, sicut nonnulli regibus adulantes, dum eos in eiusmodi studio deditos vident, adorare se simulunt idola, cum in corde ipsorum certissimum(?) sit, quia nihil est idolum; colere vero est totum huic affectui, et studio mancipari. Igitur ex interno illo animi affectu et cultu metienda est, diiudicandaque externa conformatio corporis, ut qualis ille sit cultus, et utrum maior, minormve, pro merito ac dignatione rei quae colitur, sit impendendus, nam externus cultus per se spectatus fallere potest, cum unus, idemque interdum homini tribuatur, ac Deo. Caeterum cum hic cultus tam interior, quam exterior triplex solito distinguatur, scilicet Latria, qui Deo ac divinis impenditur, Hyperdulia, qui Virgini Deiparae, et Dulia, qui Beatis ac Sanctis tribuitur, de hoc triplici cultu agendum erit.

QUAMQUAM Latriae nomen, quod Graece λατρεία dicitur, secundum suam primariam institutionem significet obsequium ac servitutem, ut perhibent Grammatici Graeci, unde λατρεύω, iuxta Cyrilli dictionarium, significat ancillam cum metu servientem; nihilominus hoc vocabulum non tantum apud Graecos, sed etiam apud Latinos Patres ac Doctores, usurpatum est ad significandum cultum divinae, ac supremae maiestati, ut egregie docet S. Augustinus lib. 10. De Civit. Dei, c. 1. ubi sic scribit:

Latriam quippe nostri, ubicumque sanctarum Scripturarum positum est, interpretati sunt servitutem. Sed ea servitus, qua debetur hominibus, secundum quam praecipit Apostolus, servos Dominis suis subiectos esse debere, alio nomine Graece nuncupari solet. Latria λατρεία, secundum consuetudinem, qua locuti sunt, qui nobis divina eloquia condiderunt, aut semper, aut tam frequenter ut pene semper, ea dicitur servitus, quae pertinet ad colendum Deum.

Et libro 10. cap. 15. Pietas, inquit, vera non exhibet servitutem religiosam, quam Latriam Graeci vocant, nisi uni vero Deo. Et in libro 20. contra Faustum cap. 21. postquam colendos esse Martyres religioso quodam cultu docuit, de quo post agemus, de altero, qui soli Deo convenit, ita disserit:

Et eum illo cultu, qui Graece Latria dicitur, Latine uno verbo dici non potest, cum sit quaedam proprie divinitati debita servitus, nec colimus, venerando adoramus, nisi unum Deum. Cumautem ad hunc cultum pertinet oblatio sacrificii, unde idololatria dicitur eorum, qui hoc etiam idolis exhibent, nullomodo tale aliquid offerimus, aut offerendum praecipimus, vel cuiquam Martyri, vel cuiquam sanctae animae, vel cuiquam Angelo.

Constantissimum est igitur Latriae nomen significare supremum cultum, qui nulli rei creatae, sed uni vero Deo tribuendus est. Cum autem Christus sit Deus-Homo, merito quaerunt Theologi, an tam ipsius humanitati, quam iis instrumentis, quae maxime eius passioni, ae nostrae saluti operandae deservierunt, hic latriae cultus sit impendendus.

NOTANDUM 1. Quod cum Christum Dominum duplici natura constare Christiana Religio profiteatur, eademque doceat singulas naturas divinam scilicet et humanam, quae sibi sunt propria et insita retinere citra commutationem omnem aut confusionem, nullus Catholicorum ambigit, Christum qua Deum propria Verbi persona in humana subsistentem, esse adorandum cultu latriae; cum enim, ut sic, proprie et essentialiter habeat excellentiam increatam, nec tantum eius natura, sed etiam ipsa eius persona sit quid increatum summe et infinite excellens, ac motivum latriae, haud dubium est, quin Christus, quatenus Deus, et Verbum divinum, sit colendus adoratione latriae. Verum difficultas est utrum Christus totus, et in solidum, nempe quatenus Deus-Homo, simul sit illo adorationis genere colendus. Similiter, an eius humanitas secundum se spectata, quatenus vel dedit ordinem ad suppositum Verbi, quo subsistit, vel secluso tali ordine, sit adoranda adoratione latriae. Circa cuius quaestionis resolutionem varie errarunt plurimi haeretici, nam Appollinaristae negantes in Christo hominem fuisse perfectum, ac nostris similem, solamque a Verbo carnem esse susceptam, eamque de Caelo lapsam, et Patri consubstantialem statuentes, ut tradit S. Athanasius lib. De Incarnatione Verbi, etiam docebant unica adoratione latriae carnem cum Verbo esse colendam, quia de substantia Dei credebant utrumque esse. Ideoque Catholicos vocabant hominicolas, quod veram in Christo substantiam hominis colendam asserebant: at vicissim Catholici hoc se convitio purgabant, eos appellantes carnicolas. Nestoriani vero unica item adoratione ambas naturas colendas putabant, sed subdole, quia morali dumtaxat unione illas coniunctas esse dicebant. Refert etiam Gaufredus, discipulus S. Bernardi, in Epistola ad Cardinalem Albanensem, Gilbertum Porretanum exponendo haec verba Psalmi 98. Adorate scabellum pedum eius, dixisse carnem et humanitatem Christi non esse adorandam adoratione latriae, sed adoratione quadam inferiore: Non illam, inquiebat, dicentem adorationem, quae Latria est, quae soli Creatori debetur: sed illam, quae dulia dicitur: dulia enim adoratio est, quae etiam creaturae exhibetur: quae duas habet species: unam quae hominibus indifferenter, alteram quae soli humanitati Christi exhibetur. Verum in Manu-scripto membranis exarato commentarii illius Gilberti in Psalmos, quod asservatur in Bibliotheca monasterii sancti Victoris iuxta Parisios, contrarium omnino iis, quae refert Gaufredus, legere licet.

NOTANDUM 2. Pariter citra controversiam esse, Christum ut hominem, posse adorari latria per communicationem idiomatum; quia cum natura humana, et divina de se invicem in concreto praedicentur, quo fit, ut Deus dicatur homo, et homo-Deus praedicetur, et revera sit, sic per eamdem communicationem idiomatum Christus, qua homo, dignus est, qui colatur eadem adoratione latriae, qua Deo et divino Verbo propria est. Sed difficultas videtur, an cultus latriae deferri possit Christo ut homini, ita ut ad illum, ut ad hominem, et secundum humanitatem terminetur, sicque non solum ille homo denominetur adorandus latria, verum etiam ita adoretur ut homo. Quod ut percipiatur evidentius, clariusque solvenda difficultas appareat, observandum est humanitatem Christi per respectum ad adorationem posse tribus modis considerari: Primo, quatenus concipitur, ut hypostatice unita Verbo divino, et ut sic concepta adoratur. Secundo, ut apprehenditur separata et derelicta a Verbo: siquidem illam Verbum absolute dimittere potest, in quo casu quaeritur, an ut sic sit adoranda latria propter unionem, quam habuit cum Verbo: vel etiam utrum, secluso et praeciso omni ordine ad suppositum Verbi, possit adorari latria, quatenus plurima per illam consecuti sumus gratiae et redemptionis beneficia. Denique, spectari potest humanitas Christi secundum propriam suam excellentiam, puta eximiam sanctitatem, et omnia divina charismata, quibus illustratur. Queritur itaque, an hoc triplici modo considerata Christi humanitas digna sit, quae cultu latriae adoretur.

NOTANDUM 3. Duplex a Theologis distingui adorationis obiectum, unum quidem motivum, alterum vero terminativum. Primum est illud, quod nos movet, et moraliter excitat ad exhibendam adorationem rei, quam colimus. Secundum vero est id, quod illam adorationem terminat. Sic in homine, quem propter virtutem colimus, virtus est obiectum motivum honoris, et cultus illi exhibitus: homo vero virtute illustratus est obiectum terminativum illius. Potest autem fieri, ut unum et idem sit obiectum motivum et terminativum simul, quando scilicet nos movet ad exhibendam adorationem, et praeterea simul etiam adoratur. Sic quando natura divina adoratur, illa simul est obiectum motivum, et terminativum istius adorationis. Unde cum quaeritur, an Christus qua homo possit adorari, sensus difficultatis esse potest, an humanitas possit esse obiectum motivum adorationis latriae, an vero dumtaxat sit illius obiectum terminativum, quatenus id quod constat ex(?) Verbo divino et humanitate adoratur latria, ita ut humanitas in illo toto subsistente inclusa sit etiam obiectum terminativum, si non totale, saltem partiale, ad quod terminatur ista adoratio latriae, licet non sit illius adorationis obiectum motivum.

His praenotatis, resoluendum est primo, an Christus, qua Deus-Homo, sit adorandus unica adoratione latriae, ita ut eius humanitas, ut unita hypostatice Verbo divino, debeat adorari eadem adoratione, qua Divinitas et Verbi subsistentia adorantur. Secundo, utrum humanitas Christi a Verbo dimissa eadem adoratione latriae esset colenda. Tertio, utrum illa humanitas licet unita Verbo, sic tamen non apprehensa, sed dumtaxat spectata secundum propriam suam excellentiam, sic etiam sit adoranda.

Conclusio prima. — CHRISTUS QUATENUS DEUS-HOMO DEBET UNICA ADORATIONE ADORARI, ITA UT EIUS HUMANITAS, PROUT HYPOSTATICE UNITA VERBO DIVINO, ADORANDA SIT EADEM ADORATIONE LATRIAE, QUA EIUS DIVINITAS, ET SUBSISTENTIA DIVINA ADORANTUR.

Haec est communis inter Theologos, eamque docet Subtilis Doctor in 3 d. 9. num. 8. ubi ait:

Cum quaeritur, an adoratio debeatur Christo solummodo secundum naturam divinam, dico quod ly solummodo potest accipi dupliciter, scilicet categoricaliter, vel syncategorematice tice. Primo modo, concedo quod sic, quia sufficiens ratio summi adorabilis est in Christo considerato secundum solam naturam divinam. Si autem teneatur syncategorematice, tum notat exclusionem ab uno extremo respectu alterius extremi. Iuxta etiam modo distinguo, quia solummodo potest excludere aliquid, vel a termino adorationis, vel a ratione adorandi. Primo modo dico, quod non solummodo secundum naturam divinam est Christus sic adorandus, quia a termino adorationis non debet excludi natura humana, quasi ipsam includendo non possit totum adorari. Hoc dicit Damascenus lib. 3. c. 8. Christus Deus perfectus et homo perfectus, quem adoramus cum Patre et Spiritu S. una adoratione cum incontaminabili carne eius, non inadorabilem carnem eius dicentes; adorantur enim in una Verbi hypostasi, quae eius hypostasis facta est. Et paulo post: Unam personam Dei Verbi duabus ipsis reductis naturis.

Exemplificat postea: Tamen lignum tangere propter ligno immixtum ignem. In illa auctoritate Damasceni ly cum accipitur associative, non autem copulative, ut sit sensus: adoramus Verbum cum carne, idest habens carnem sibi unitam: non autem cum carne, hoc est, carnem adoramus, quasi sit propositio copulativa: et hoc considerando carnem, ut caro est, et non ut unita divinitati: sic ergo non debet excludi a termino adorationis caro, licet ipsa non sit ratio adorandi. » Haec Doctor.

Probatur autem Conclusio, primo quidem e Scriptura sacra, illis videlicet testimoniis, quibus significatur cultum latriae Christo, ut homini-Deo deferri. Sic Matth. 2. De Magis Christi veneratoribus dicitur: genu flectunt, etc. Apocalypsis 5. Viginti quatuor seniores ceciderunt(?) suas, et adoraverunt viventem in saecula saeculorum. Et iterum: Sedenti in throno et Agno benedictio, et honor, et gloria. Quae omnia quamquam re(?) Christo quatenus Deo recte possint intelligi, nihilominus etiam possint accipi de ipso ut homine; siquidem Christo omne genu flecti debet, et omnis honor impendi, quia Iesus est, et quia Agnus: at non est Iesus nec Agnus tantum penes Divinitatem, sed maxime penes humanitatem, cuius vita oblata est, et mactata in pretium nostrae redemptionis: igitur illa testimonia possunt intelligi etiam de Christo ut homine. — Verum, clarius haec veritas apparet ex Matthaei 28. ubi de mulieribus ad Christi sepulchrum accedentibus dicitur: Et ecce Iesus occurrit illis dicens, avete: illae autem accesserunt, et tenuerunt pedes eius, et adoraverunt eum. Cum autem actus ille detensionis, seu osculi pedum, sit externa adoratio interioris adorationis significativa, et illa versetur circa corpus, et pedes Christi, certum est eas sic tenentes Christum, etiam humanitatem eius adorasse. Idem praestitit S. Thomas Apostolus Ioan. 20. cum ait Christo: Dominus meus, et Deus meus; quibus verbis confitebatur Christum esse Deum et hominem, eumque a mortuis revera suscitatum esse profitebatur; ac subinde eum ut Deum et hominem adorabat: nam illa professio fuit actus insignis cuiusdam fidei, quae proinde actum adorationis sibi comitem haberet, praesertim cum Christus esset praesens. Igitur sanctus Thomas non solum Christi divinitatem, sed et humanitatem censendus est adorasse.

Probatur secundo, auctoritate Concilii Alexandrini praeside S. Cyrillo, cuius Synodalis ad Nestorium epistola hoc inter alia capitula octavum subscribendum praefixit sub interminatione anathematis, et excommunicationis:

Si quis audeat dicere assumptum hominem coniungi cum Deo Verbo oportere, et conglorificari, tamquam alterum cum altero (nam particula cum addita hoc cogit intelligi) et non magis una reverentia veneratur Emmanuel, unamque ei glorificationem rependit, iuxta quod Verbum caro factum est, anathema sit.

Quod utique Alexandrinae Synodi decretum, una cum illa epistola Synodica, approbavit Chalcedonensis Synodus Actione 5. necnon et V. Synodus: itemque Lateranensis sub Martino primo, quae V. Synodi Canonem nonum sic refert, et probat:

Si quis adorari in duabus naturis dicit Christum, ex quo duas adorationes introducunt semotim Deo Verbo, et semotim homini: aut si quis ad peremptionem carnis, aut ad confusionem Divinitatis, et humanitatis unam naturam, sive essentiam concurrentium proferens(?) dicens, sic adorat Christum, sed non una adoratione Deum Verbum incarnatum cum eius carne adoraverit, iuxta quod sanctae Dei Ecclesiae ab initio traditum est, talis anathema sit.

Quibus constat non solum Christum ut Deum hominem in solidum adorari, sed etiam adorationem illam terminari ad eius humanitatem persona Verbi subsistentem. Quod utique confirmatur ex Concilio Tridentino Sess. 13. cap. 5. et Can. 6. ubi definiens cultum latriae, qui vero Deo convenit, Eucharistiae sacramento deberi, rationem reddit his verbis:

Neque enim ideo minus est adorandum, quod fuit a Christo Domino, ut sumatur, institutum: nam illum eumdem Deum praesentem in eo adesse credimus, quem Pater aeternus introducens in orbem terrarum dicit, et adorent eum omnes Angeli Dei, etc.

Sed Eucharistiae sacramentum non solum comprehendit Divinitatem per concomitantiam, verum etiam corpus, et sanguinem Christi vi verborum, et significatione sacramenti: igitur si Eucharistiae Sacramentum dignum sit adoratione latriae, corpus et sanguis Christi eodem cultu adorantur.

Probatur tertio, auctoritate SS. Patrum, imprimis vero S. Athanasii in epistola ad Adelphium Episcopum: ubi de hoc argumento copiosam orationem exponit: negans adorationem carnis ab illa Verbi separandam: sed ambas naturas iubens unica coli veneratione.

Nos creaturam non adoramus, inquit, absit; talium enim, et Arianorum eiusmodi est error. Sed Dominum creaturae incarnatum Deum Verbum adoramus. Quamvis enim caro ipsa per sese pars est creaturarum, tamen Dei corpus est facta. Ac neque corpus eiusmodi per se diridentes, per Verbum adoramus; neque Verbum adorare volentes, ipsum longe a carne disiungimus. Verum istud scientes, ut iam diximus, Verbum caro factum est, hoc ipsum etiam in carne positum Deum agnoscimus. Quis igitur ita desipit, ut Domino dicat: parce(?) a corpore, ut te adorem?

Hic veram, certamque rationem dicti sui Athanasius attulit, cum ideo una erga utrumque fungendum adoratione dixit, Quod caro propria sit Verbi: nam ipsius erat corpus, et in eo Verbum inerat, ut subinde ait:

Ubinam vero (pergit idem) omnino impii isti separatim ne per se carnem invenient quam Salvator suscepit, ut dicere audeant: Adoramus nos Dominum cum carne, sed diridimus corpus, et illi soli latriae cultu servimus?

Quare ibidem vocat Gentiles atque Ethnicos, minimeque Christianos, qui separandum a carne putant esse Verbum, ut illud adorare possint. — Insignis est etiam ad eamdem veritatem comprobandam S. Epiphanii doctrina in Anchorato, ubi contra Arianos probat Filium Dei increatum, ac Deum esse propter quod adoratur. Deinde profert haereticorum calumniam Catholicis exprobantium, quod creaturam adorarent, quia corpus a creatura genitum adorabant. Hinc eos sic urget: Adoras salvatorem incarnatum, aut non adoras. Quomodo vero non adoravero? Si enim non adoravero, non habeo vitam. Ecce igitur creaturam adoras, ipsum corpus. Ingens autem est insanii(?) eorum, qui talia dicunt: nam Rex purpura indutus ab omnibus adoratur. Numquid ergo purpura adoratur, aut rex? Manifestum est, quod rex: coadoratur autem cum ipso etiam purpura, quam gestat, ubi autem rex hanc exuit, et in locum reposuit, non amplius vestis purpura adoratur. — Praeclare quoque illud demonstrat S. Ambrosius lib. 3. De Spiritu Sancto, cap. 11. explicans illud Psalmi 98. Adorate scabellum pedum eius, quae sic accipit, ut scabellum pro carne Christi sumat.

Itaque inquit, per scabellum terra intelligitur, per terram autem caro Christi, quam hodie quoque in mysteriis adoramus: et quam Apostoli in Domino Iesu, ut supra diximus, adoraverunt: neque enim dictus est Christus, sed unus: neque cum adoraretur tamquam Dei Filius natus ex Virgine negabatur. Cum igitur incarnationis adorandum sit sacramentum, incarnatio autem opus Spiritus sit, sicut scriptum est: Spiritus sanctus superveniet in te, etc. haud dubie etiam Spiritus sanctus adorandus est quando adoratur ille, qui secundum carnem natus ex Spiritu est.

— Sanctus Augustinus eadem Psalmistae verba exponens, luculenter eamdem veritatem comprobat his verbis:

In homo factus sum: timeo adorare terram, ne dumet me, qui fecit caelum et terram. Rursus timeo non adorare scabellum pedum Domini mei; quaerit Psalmus mihi dicit, adorate scabellum pedum eius. Quaero quid sit scabellum pedum eius, et dicit mihi Scriptura: Terra scabellum pedum meorum. Fluctuans converto me ad Christum, quia ipsum quaero ibi, et invenio quomodo sine impietate adoretur scabellum pedum eius. Suscepit enim de terra Terram, quia caro de terra est, et de carne Mariae carnem accepit: et quia in ipsa carne hic ambularit, et ipsam carnem nobis manducandam ad salutem dedit: nemo autem carnem illam manducat, nisi prius adoraverit. Inventum est quemadmodum adoretur tale scabellum pedum Domini, et non solum non peccemus adorando, sed peccemus non adorando.

— Praeterea Ioannes Damascenus primum in lib. 3. De Fide, cap. 8. idipsum egregie confirmat:

Unus igitur Christus est, inquit, Deus perfectus, et homo perfectus, quem adoramus cum Patre, ac Spiritu unica adoratione, cum eius immaculata carne, nequaquam carni ipsius adorationem denegantes. Adoratur enim in Verbi hypostasi, quae hypostasis ei facta est, neque tamen hoc agentes, creaturae servimus, non enim velut nudam carnem adoramus, sed ut divinitati coniunctam, et quatenus in unam personam, unamque hypostasim Dei Verbi duae illius naturae reducuntur. Timeo lignum tangere propter ignem, qui cum ligno coniunctus est. Ideo utrumque, quod est Christi, propter Divinitatem carni copulatam.

Probatur etiam ratione: Ut aliquod totum censeatur dignum adoratione, sufficit, quod in tali toto ut adorato sit aliqua ratio motiv ae adorationis ipsius exhibendi, nec opus est, quod illud motivum existat in singulis eius partibus: cum enim honor, v. gr. homini impenditur propter sapientiam, totus ille homo colitur, ac secundum se totum est obiectum terminativum talis honoris: attamen sapientia, quae est ratio motiva honoris exhibiti, in solo intellectu residet formaliter; quia tamen illa sapientia est in toto homine, est sufficiens ratio motiva, cur totus homo honoretur: sed Christus, ut homo, seu ut subsistens in humanitate, est aliquod totum constans divina natura, Verbi subsistentia, et humanitate: in quo toto natura divina, et persona Verbi propter suam infinitam et increatam excellentiam sunt rationes motivae, ut impendatur Christo adoratio latriae: igitur Christus, ut homo, seu subsistens in humanitate debet etiam adorari latria, et subinde humanitas, ut subsistens subsistentia Verbi, et ut hypostatice unita Deo, adorari debet eadem adoratione, qua Christi divinitas adoratur.

Obiicies 1. S. Damascenum Oratione 1. De imaginibus, qui de Christi humanitate sermonem faciens, ait:

Non materiam, sed materiae Auctorem adoro, qui propter me materia factus est, et in materia voluit habitare, ut per materiam mihi salutem praberet: materiam vero per quam mihi salus parta est colere non desino, non tamen ut Deus, absit.

Igitur non censet S. Damascenus carnem et humanitatem Christi, quam ibi materiam appellat, esse eadem adoratione, qua Divinitas, et persona Verbi, adorandam.

Respondeo. S. Damascenum non negare humanitatem Christi esse adorandam cultu latria, quatenus est Divinitati coniuncta: id siquidem ipse disertissime docet, ut vidimus supra; sed tantum vult, quod non sit adoranda ut Deus, hoc est, quod ei non deferatur primo, et ratione suae excellentiae cultus adorationis latria, nec affectus servitutis in ipsam, sed in divinitatem feramur, quae propter suam infinitam excellentiam est ratio nos movens ad illam adorationem Christo impendendam. Idipsum significat S. Epiphanius supra laudatus, cum dicit Regem adorari, non purpuram illius, sed purpuram solum coadorari, quia videlicet non adoratur, ut Rex, sed coadoratur cum Rege, ut aliquid illius ratione dignitatis, non ipsius purpurae, sed Regis.

Obiicies 2. Glossam ordinariam in haec verba Psalmi 98. Adorate scabellum pedum eius, ubi ait: Carnem a Verbo assumptam sine impietate adorari a nobis, sed non illa adoratione, quae latria est, quaeque soli Creatori debetur: igitur falsum est, quod Christi humanitas eadem adoratione, qua Divinitas possit adorari. — Respondet Seraphicus Doctor, glossam illam sic esse intelligendam, quod velit humanitatem Verbi prout in se, et secundum suam propriam excellentiam consideratur, non esse adorandam adoratione latriae, non autem negat quod unita Verbo ita sit adoranda. Respondeo secundo, glossam illam desumptam esse ex S. Augustino in eadem verba Psalmi, qui, ut vidimus supra, non negat, imo affirmat humanitatem Christi, quam ibi vult designari per scabellum pedum, religiose adorari eadem adoratione qua Divinitas: non quidem propter suam excellentiam, sed propter suam unionem cum Verbo. Adde quod verba glossae non sint fideliter excerpta ex S. Augustino, siquidem apud eum non inveniuntur praedicta verba, sed non ea adoratione quae latria est, etc.: igitur illa glossae auctoritas non est magni facienda.

Obiicies 3. Solus Deus est adorandus adoratione latriae: sed Christi humanitas ut Verbo unita non est Deus: igitur nec adoranda adoratione latriae. — Respondeo distinguendo maiorem: solus Deus est adorandus latria, tamquam obiectum movens ad illam adorationem, concedo: tamquam solum terminativum illius, nego: cum enim humanitas Christi, et Divinitas in unam concurrant personam, hinc etiam unicum constituunt obiectum terminativum illius adorationis.

Obiicies 4. Minori minor reverentia est exhibenda, et maior maiori: sed Christus secundum quod homo minor est Patre, et eius humanitas Divinitate inferior: igitur haec non est colenda suprema adoratione, qualis est latria. Denique, illius non est adorari adoratione latriae cuius est adorare: sed humanitatis est adorare summam Divinitatem, et Trinitatem: quod probatur, quia eius est adorare cuius est orare: at Christus ut homo pluries Deum oravit: ergo, etc. Denique, illi non recte impenditur latriae cultus, cui ille cultus non potest reddi per id quod habet in se praestantius: sed non potest coli Christus ut homo per sacrificium, quod est praestantius signum cultus latriae; quia Christo non est sacrificandum, nam ut docet S. Augustinus, lib. 20. De Civitate Dei, Christus maluit sacrificium esse quam sumere: igitur latriae cultus non potest impendi humanitati Christi. — Respondet Seraphicus Doctor ad primum, maiorem esse veram in iis qui sunt diversorum honorum susceptibiles, nempe quando honores illi impendendi ordinantur ad diversas personas gradu et dignitate distantes: falsam vero quando unica est dumtaxat persona: igitur cum in Christo una sit persona, cui summa reverentia debetur, sicut honor debetur Regi quacumque veste sit indutus, honor enim, inquit, naturam respicit digniorem, et per consequens illud quod est annexam ei: sic caro Viri sancti honorari debet secundum dignitatem animae, non secundum ignobilitatem propriae naturae. Ad secundum dicit, quod quamvis humanitatis Christi sit adorare, inde tamen non sequitur quod eadem pariter non debeat adorari adoratione latria: adorat enim secundum operationes et statum humanitatis, qua minor est Patri; adoratur vero secundum dignitatem divinitatis et personae, secundum quas est aequalis Patri; nos autem, qui ipsum adoramus, non debemus attendere ad eius inferioritatem humanitatis, sed ad personae et divinitatis dignitatem et maiestatem. Ad tertium respondet, quod licet humanitati Christi non possit sacrificium offerri, quatenus secundum se consideratur, tamen revera ei sacrificari potest, prout est divinitati coniuncta, quia toti Christo sacrificari potest, cum sit revera Deus. Id S. Augustinum dicit, cum non negare quod Christo debeat sacrificari; sed id non esse practicè faciendum, ut vitetur occasio erroris, et ne forte aliquis existimet honorem supremo Numini debitum creaturae impendi.

Obiicies 5. Si Angelus adorans Verbum ante Incarnationem, eandem adorationem Incarnatione peracta continuaret, vel adoraret Christum ut Deum et hominem, vel non. Si primum: ergo adoratio antecedenter ad Incarnationem etiam terminabatur ad humanitatem, quod est absurdum. Si secundum: igitur adoratio Christi qua Deus non tendit in ipsum qua homo est, et consequenter eius humanitas eadem adoratione, qua divinitas, non colitur. — Respondeo primo, in ea hypothesi Angelum posse censeri eadem adoratione adorare Verbum ut hominem, qua prius Verbum dumtaxat adorabat: nam eo ipso quo tendit in personam Verbi, eadem adoratione absque ulla mutatione physica tendit in id omne, quod ipsi personae coniunctum est, et per intellectum proponitur ut coniunctum; nec inde sequitur quod antecedenter fuerit terminata ad humanitatem; siquidem antecedenter intellectus angelicus ipsi non repraesentabat humanitatem coniunctam cum Verbo. Respondeo secundo, quod si Angelus Christum ut hominem sic adoraret, ut non solum ipsi vellet se subiicere, quatenus est Deus, sed etiam quatenus est homo, et servitutem suam secundum utramque considerationem vellet ipsi impendere, in eo casu esset distincta adoratio post Incarnationem ab ea, qua prius Verbum adorabat: quia videlicet alio affectu et cultu Christum prosterneretur quam antea.

Obiicies 6. Denique: Christi humanitas etiam ut unita Verbo divino non potest eodem amore diligi, quo Deus: neque enim Christus ut homo, nec eius humanitas deberet amari super omnia: igitur nec etiam debet eadem adoratione adorari. — Nego antecedens: Christus enim secundum se totum consideratus revera amari potest super omnia, quia habet bonitatem et excellentiam infinitam sibi coniunctam, ratione cuius amari potest super omnia obiecta quae eiusmodi bonitatem et excellentiam infinitam non habent. — Eandem solutionem approbat Doctor n. 14, ubi cum proposuisset varios modos, quibus concedi vel negari posset quod Christus sit super omnia diligendus, ait:

Si dilectio tendere potest aeque confuse in obiectum sicut adoratio, potest concedi quod Christus habens naturam humanam sit summe diligendus, licet natura humana non sit ratio summae diligibilitatis, neque etiam unio naturae humanae ad Verbum qualitercumque sit: sicut Trinitatem adoramus una adoratione, et diligimus una dilectione, non excludendo proprietates personales ab essentia: quae tamen proprietates non sunt formaliter infinitae, ita etiam tutum est in adoratione non nimis distinguere naturam illam creatam a Verbo, sed Verbum subsistens in duabus naturis adorare: et ita Verbum habens naturam humanam potest summe diligi, licet ipsa natura summe non diligatur, neque etiam summe diligatur unio naturae ad Verbum, quae est creatura.

Conclusio secunda. — Si Christi humanitas dimitteretur a Verbo, non esset adoranda adoratione latriae, etiam respectivae. Haec est contra Wicleffum, qui, ut refert Thomas Waldensis, lib. 1. Doctrinalis fidei, art. 3. cap. 99. n. 1. asserebat Christi humanitatem a Verbo dimissam in propria persona adorandam esse adoratione latriae, et diligendam ut Redemptorem.

Probatur primo ex S. Augustino, qui Sermone 58. De Verbis Domini, ait:

Ego Dominicam carnem, imo perfectam in Christo humanitatem propterea adoro, quod a Divinitate suscepta sitque Deitati unita est. Denique, si hominem separaveris a Deo, ut Photinus, vel Paulus Samosatenus, illi ego numquam credo nec serviam: velut si quis vestrum amet purpuram, aut diadema regale iacens in promptuario: nam quid conetur adorare? Cum vero Rex ea fuerit indutus, periculum mortis incurrit, si eam simul cum lege quis contempserit. Quibus verbis S. Augustinus aperte significat humanitatem Christi seorsim a Verbo non esse supremo cultu colendam.

Idipsum probat Doctor d. 1. n. 9, siquidem supremus cultus nulli debetur, nisi propter summam excellentiam et increatam: sed humanitas Christi a Verbo dimissa nullatenus haberet in se supremam illam excellentiam: quippe cum non haberet nec formaliter nec per unionem hypostaticam perfectiones infinitas: igitur, etc. Deinde, si hunc cultum sibi vindicare deberet humanitas sic dimissa, maxime vel absolute vel relative: sed neutrum potest affirmari. Non primum, quia, ut mox dictum est, humanitas in eo casu non haberet excellentiam infinitam. Non etiam secundum, quia illa habitudo, quam haberet ad Deum, non potest esse sufficiens ratio, qua moreat ad illam supremam adorationem ipsi impendendam; siquidem Deum tantum respiceret vel ratione gratiae sanctificantis, qua super ceteras creaturas illustraretur, vel ratione gratiae capitis, in qua constitueretur, vel ratione ministerii redemptionis, quia nempe ad nostram salutem contulisset: sed nulla ex his tribus habitudinibus illius humanitatis ad Deum potest esse sufficiens motivum, ut illi impendatur supremus cultus latriae. Non quidem duae priores, quia fundantur in bono creato, et creata excellentia: siquidem gratia capitis, et gratia sanctificans sunt quid creatum et finitum; ac proinde insufficiens ad fundandum cultum latriae. Non etiam tertia, quia, inquit Doctor n. 12, quamvis congruum fuerit quod Redemptor humani generis debuerit esse Deus, ut idem esset et Reparator qui fuerat Creator, et sic eidem supremum nostrum obsequium et honorem rependeremus: attamen non fuit absolute necessum, ut persona redimens esset Deus; siquidem pura creatura, Deo ita ordinante, sufficiens erat, secundum potentiam extraordinariam, ut nostram salutem et redemptionem operaretur, cuius rei hoc praeclarum exemplum affert Doctor, quod quemadmodum licet congruentius appareat, ut qui filium genuit ipsum nutriat, quatenus eidem personae debeatur et impendatur reverentia genitoris, et nutritoris; nihilominus hoc non obstante, posset alius quam pater filium genitum nutrire, et sic filius ille reverentiam et honorem deberet duabus personis distinctis, nempe genitori et nutritori. Ita etiam licet congruum fuerit quod persona creans sit etiam redimens, ut sic eidem personae utriusque tituli reverentia deberetur, tamen fieri potuit quod persona redimens non eadem esset quae fuerat creans, et sic redemptori non deberetur supremus cultus, qui soli Deo est impendendus. Adde quod, si per hypothesim Deus in creando homine fuisset usus aliquo Angelo, tamquam causa instrumentali, tali Angelo propter beneficium creationis non deberetur adoratio latriae, sed soli Deo, ut causa principali independenti, a qua tunc Angelus dependeret in creando: igitur cum humanitas in reparando homine fuerit dumtaxat instrumentum Verbi, consequens est quod si ipsa separaretur a Verbo, non esset colenda adoratione latriae.

Dices. Christo, quatenus est Redemptor, et caput generis humani, debetur maior cultus, quam considerato dumtaxat penes eximiam gratiam sanctificantem qua fuit illustratus, et alia supernaturalia dona, quibus dotatus et ditatus est: sed ratione tum suae eximiae sanctitatis, tum etiam coelestium illorum donorum, ipsius humanitati deberetur cultus hyperduliae, quia his donis non solum aequat, sed etiam excedit excellentiam beatae Virginis, quae hyperdulia colitur: igitur Christus ut caput, aut Redemptor generis humani, maiori cultu colendus est quam solo cultu hyperduliae: at cultus maior hyperdulia est cultus latriae: ergo Christi humanitas, quatenus haberet rationem capitis et redemptricis, coli deberet latria. — Distinguo maiorem: debetur maior cultus intra eumdem gradum, et ordinem, transeo; debetur maior cultus alterius ordinis, nego: et similiter minore distincta, neganda est consequentia. Cum enim cultus alicui impendatur ob suam excellentiam, cumque illa excellentia possit esse diversa, secundum maiorem vel minorem gradum, penes quem unus altero magis vel minus divinis muneribus illustratur: hinc est quod intra eundem ordinem adorationis duliae v. g. unus Sanctus ampliori honore quam alter celebretur etiam ab ipsa Ecclesia, quae Sanctorum solemnitates sub diverso ritu vel simplicis vel semiduplicis, etc. proponit celebrandas: igitur pari iure intra ordinem hyperduliae posset aliquis altero maiori cultu dignus apparere: sicque hac ratione humanitas Christi, si dimitteretur a Verbo, ampliori honore hyperduliae colenda esset quam beatissima Virgo: tum quia donaretur gratia et dignitate capitis, quod beatae Virgini non competit: tum denique quia efficacius ad nostram redemptionem quam beata Virgo contulisset. Inde tamen non est consequens, quod illa humanitas eo in statu colenda esset adoratione latriae: siquidem propter istas habitudines ad Deum non censeretur habere excellentiam, et perfectionem infinitam, nec consequenter fundamentum, et motivum haberet cur supremo cultu esset colenda.

Conclusio tertia. — Humanitas Christi unita Verbo, considerata praecise nec secundum peculiarem suam excellentiam, et dona supernaturalia quibus illustratur, adorari potest adoratione hyperduliae. Haec videtur probabilior sententiâ contra Suarez, qui existimat illam ut sic esse adorandam adoratione quae sit latria, non quidem perfecta, quia haec, inquit, dumtaxat respicit Deum, sed imperfecta, quae tendit in illud quod realiter terminatur ad Verbum. Necnon et contra Vazquez, disp. 99. cap. 1. negantem Christi humanitatem prout concipitur sine Divinitate, posse ulla adoratione adorari.

Probatur itaque primo, quod possit adorari quatenus sic concipitur praecise secundum se: honor debetur excellentiae: sed humanitas unita Verbo secundum se spectata omnem creatam excellentiam obtinet: igitur illa ut sic revera potest honorari et adorari. Maior constat. Minor probatur: humanitas considerata secundum se praecise habet excellentiam inter res creatas maximam, quia in rebus creatis nulla est maior: ergo ut sic est digna aliqua adoratione: sed non est digna adoratione latriae: quia in illa sic apprehensa nihil apprehenditur nisi quid creatum: neque etiam dulia communi Sanctis, quia est excellentia superior ipsi humanitati singularis: igitur debetur ipsi aliquis cultus interior latria, et superior dulia, ac proinde ei debetur hyperdulia. — Confirmatur, quia humanitas, ut habens unionem cum Verbo, est extremum illius unionis distinctum realiter a Verbo, et a natura divina, et habens in se intrinsece bonitatem, et perfectionem distinctam realiter a perfectione Verbi, et Deitatis: ergo ut sic potest adorari ratione istius perfectionis.

Dices. Non potest apprehendi humanitas Christi cum eiusmodi creata excellentia, quin pariter Verbum apprehendatur: ergo non potest adorari ob illam excellentiam, quin pariter Verbum adoretur. Patet antecedens: non potest illa humanitas concipi quin concipiatur ut humanitas Christi: at ut est humanitas Christi necessario concipitur ut unita Verbo: ergo ut habens ab eo omnimodam suam excellentiam: igitur non potest adorari, quin pariter Verbum adoretur. — Nego antecedens, et ad eius probationem dico, quod licet non possit complete et perfectè intelligi humanitas Christi, quin concipiatur ut subsistens subsistentia Verbi, tamen conceptu praecisivo potest apprehendi secundum se, videlicet quatenus illa humanitas est omnibus gratiis et divinis charismatibus illustrata; ut sic autem apprehensa et proposita per intellectum revera potest adorari: nam si humanitas illa cum istis donis supernaturalibus, non dicentibus ordinem necessarium ad unionem hypostaticam, conservaretur a Deo sine ullo supposito, tam proprio quam alieno, sic ratione donorum istorum supernaturalium esset adorabilis: igitur cum haec humanitas, et ipsius dona supernaturalia nihil suae perfectionis et dignitatis deperdant ex sui unione cum Verbo, revera potest humanitas sic apprehensa adorari. — Confirmatur haec responsio sicut et praecedens probatio: quia si illa humanitas non posset seorsim a Verbo adorari, maxime propter strictam illius unionem cum ipso Verbo: sed haec ratio non obstat. Probatur, quia maior est coniunctio et unio divinarum personarum in essentia divina, quam sit divinitatis et humanitatis in persona Verbi, quia proprietates personales identificantur realiter cum essentia divina, natura autem humana non ita identificatur cum persona Verbi, nec cum divinitate cui unitur: sed non obstante illa identificatione, personales proprietates sunt secundum se adorabiles, et una persona potest adorari seorsim ab alia, sicut et orari, ut constat ex praxi Ecclesiae, quae in suis orationibus et collectis interdum dirigit suas preces ad unam dumtaxat e divinis personis: igitur multo magis adorari poterit Christi humanitas, ut apprehensa seorsim a Verbo. Adde quod possumus laudare et amare humanitatem sic apprehensam ob creata dona; quidni igitur poterimus etiam illam sic adorare? Imo etiam experientia constat, nos aliquando humanitatem Christi, vel ipsius sanctissimam animam venerari, absque eo quod cogitemus de Divinitate atque de Deo, absque eo, quod divinitatem adoremus.

Obiicies. Omnes illas tum Conciliorum, tum SS. Patrum auctoritates, quibus probatum est in prima Conclusione, Christum unica adoratione esse adorandum: igitur non potest ipsius humanitas seorsim a Divinitate adorari. — Respondeo primo, Concilia et SS. Patres sermonem instituere de adoratione latriae, qua scilicet adoratur humanitas propter Divinitatem; sic enim necessum est, ut illa adoretur eadem adoratione, qua Divinitas, quia humanitas secundum se non est digna adoratione latriae. Dico secundo, haec idcirco docere Concilia, et SS. Patres, ut significent publice, et ordinarie Christum dumtaxat esse adorandum unica adoratione propter se, suumque suppositum divinum, et naturam divinam, ne scilicet adorando humanitatem Christi seorsim ob dona creata, et inferiori cultu illis donis debito, videamur Christum deprimere ad statum puri hominis, cum ipse quatenus homo Deus sit capax maioris adorationis ob maiorem excellentiam divinitatis. Denique dico, arceri a Christo duas adorationes totales, et partiales, ac si esset duplex persona, prout Nestorius censebat Christum duplici adoratione esse colendum.

Notandum 1. Quaestionem moveri non solum de vera cruce, in qua salus nostra pependit, et adorandus Christus Dominus fuit suffixus, sed etiam de huius imagine tam perseverante, quales sunt cruces pietatis, aut ex qualibet materia fabricatae, quam transeunte, ut ita dixerim, nempe de signo crucis, atque forma, quam sibi Christianus quisque manibus in fronte, vel reliquo corpore designat; de quibus sigillatim quaerimus an aliquo cultu colendi sint. Cuius quidem quaestionis resolutio plenissime iam librata, et efficacissime firmata est per eruditos celebriorum Doctorum tractatus, qui generose cultum sacris imaginibus, maxime cruci debitum, contra Iconoclastas veteres et modernos defensarunt, inter quos ex Recentibus maxime celebrandi sunt Haldensis tom. 3. a capite 158. noster Aphonsus a Castro Contra haereses verbo adoratio, Pamelius in annotationibus ad Apologeticum Tertulliani a n. 238. Gretserus tribus De cruce tomis editis, Petavius lib. 15. qui omnes scriptores, ut plurimos recentiores omittam, ea omnia, quae ad crucis venerationem attinent, ita copiose complexi sunt, ut dumtaxat nobis opus sit illa, quae hunc cultum illustrant et firmant, compendiose referre.

Notandum 2. Ex Petavio lib. 15. c. 7. quod etsi crucis cultus oppugnatores ab Iconomachorum haeresi toti profluxerint, non tamen eodem temporis initio venerandae cruci, quo sacris imaginibus, bellum indixerunt: siquidem Leo Isauricus Imperator, eiusque successores, qui in sacrarum imaginum cultores omni, qua poterant, saevitie et crudelitate desaeviebant, a crucis iniuria sacrilegas manus ac linguas abstinuerunt, eique debitum cultum et honorem impendere cum Catholicis perseverarunt. Hinc Nicephorus Constantinopolitanus Episcopus qui Leone Armeno imperante vixit, a quo, et in exilium pulsus est, ob sacrarum imaginum cultum, ubi gloriose obiit, et cuius corpus incorruptum et suavem spirans odorem 18. anno post mortem exhumatum, Constantinopolim Patritiorum subiectum humeris in templo S. Sophiae ipso etiam praesente tunc temporis Imperatore solemniter tumulatum est, is inquam in suo Breviario historiae narrat Constantinum Copronymum iureiurando adigi subiectos sibi populos voluisse, numquam deinceps Sanctorum imagines adoraturos esse, ac tunc Patriarcham Constantinopolitanum, inquit, salutaribus lignis (sanctae crucis) in altum sublatis, iurasse, se ex eorum numero non esse, qui sacras imagines adorarent. Idipsum observat S. Ioannes Damascenus lib. 2. De Imaginibus; ubi absurdam illorum rationem arguit, qui imagines ideo non se colere profitentur, quoniam rem creatam, et materia constantem venerari nefas haberent; nihilominus crucem adorarent, et alia plurima, ut loca sancta, sacra Evangelia, altaria, et vasa. Nonne materia est, inquit, crucis illud ter fortunatum ac beatum lignum? nonne materia est augustus ille, sanctusque collis, qui Calvariae locus dicitur? Nonne materia est salutaris illa Petra, nempe sepulchrum Domini, fons nostrae resurrectionis? Nonne materia est atramentum, et pelles, in quibus Evangelia describuntur? Nonne materia est mensa pretiosa, quae nobis panem vitae suppeditat? Nonne item materia est aurum, et argentum, ex quibus cruces, et sacri disci ac pocula fabricantur? Et ante omnia ista, nonne materia est Dominici corporis et sanguinis? Igitur horum omnium cultum, adorationemque tolle: aut Ecclesiasticae traditioni etiam imaginum adorationem permitte. Exprobravit etiam hoc Leoni Armeno Iconoclastarum fautori Theodorus Studita, de quo Michael Studita, qui res ab illo gestas memoriae prodidit, narrat inter caetera sic eum Imperatori locutum esse: sed quoniam vobis, Imperator, imaginum quidem honor odio est: crux vero reverentia digna censetur: primum illud capere non possum, cum iam utriusque honor coniunctus sit. Simul enim imago, et simul Crux: quandoquidem Domini adventus gloriam utrique attulit. Nunc ex vobis alterum ab altero secernitur, ita ut alteri sors melior obtigerit, alterum repudietur, et contemnatur. Deinde quaeram, o ceterarum Scripturae interpres! quomodo cum lex execratione dignam crucem vocet: maledictus enim, ait, qui pendet in ea, tu qui crucem colis, legem vilipendere non videare! etc.

Notandum 3. Primum colendae crucis impugnatorem videtur Claudium Turinensem Episcopum, Felicis Urgelitani in Francofordiensi Concilio una cum Elipando damnati discipulum, qui cum animadvertret quosdam Episcopos alios sacrarum imaginum cultui adversantes, et nihilominus crucem adorantes, hoc argumento pulsari: Quare enim crux, quae est effigies illius salutiferae crucis, in qua salus nostra pependit, adoratur, eadem ratione adorari debent Sanctorum effigies, et imagines: sed cruces adorandas, et colendas censet, idque semper docuit, et tenuit Ecclesia ab ipsis Apostolorum temporibus: igitur etiam oportet sacras imagines adorare. Hic vaferrimus et sevissimus haereticus contrario argumento coepit sacram crucis venerationem impugnare, dicendo: Si non debent Sanctorum imagines coli, pari ratione non est colenda crux Domini: sed sanctorum imagines nulla sunt comparatione colendae: ergo nec crux Domini. Hinc publicum crucibus bellum, et generale excidium per universam suam dioecesim indixit, easque ab omnibus Ecclesiis eliminari, et proiici voluit. Quem postmodum imitati sunt Pauliciani Manichaeorum propago quaedam, cui originem dedere Paulus et Ioannes filii Callinici cuiusdam impurae et perdita feminae, quae cum filios suos Manichaeorum dogmatibus perniciosis imbuisset, ad eandem haeresim propagandam dimisit in varia loca; at illi maxime in Armenia suum virus evomentes, tot sectatores habuerunt, ut narrantibus Annalistis Graecis, maxime vero Photio, et Petro Siculo, qui se Legatum ad illos haereticos profectum asserit, formidolosi tuerint Imperatoribus Constantinopolitanis, maximaque cum illis bella susceperint. Hi, inquam, haeretici, imperante

Basilio Macedone cum suis filiis Constantino et Leone, inter sex illorum impia dogmata quartum hoc erat, quod figuram, et efficaciam, ac vim pretiosae vivificaeque crucis non recipiant, sed infinitis contumeliis afficiant, ut refert Petrus Siculus. At cum semper insaniat, et aliquid delirii semper habeat omnis haeresis, quiddam de illis haereticis absonum et ludicrum refert Photius apud Euthymii Panopl. tit. 22. Cum, inquit, in vehementiorem aliquem morbum inciderint, pretiosam et vivificam crucem, ex ligno factam sibi imponunt: tum recuperata sanitate illam confringunt, proculcant, et abiiciunt. Et paulo post: Evangelium nostrum adorare non dubitant: sed non ea parte, in qua imago pretiosae crucis exarata est, verum in alia codicis eiusdem, ubi nulla est crucis figura. Ad hos crucis inimicos, et eius cultus impugnatores adiungendi Bogomili portentum quoddam hominum ex Manichaeorum, et aliarum omnium haeresum colluvione concretum: illi namque, ut recenset idem Euthymius tit. 23. Divinam crucem contemptui habent tamquam Salvatoris interfectricem: quam honore potius afficere oportuit, ut quae diabolum deiecerit.

Ab his impietatis Magistris, (inquit Petavius) Christi cultum abiicere ac damnare didicerunt posteriores haeretici, velut Petrobrusiani cuiusdam Petri de Bruis discipuli, de quibus haec refert Petrus Cluniacensis in epistola 2. Ad inauditam, (inquit eos interpellans) divinitatis contumeliam, magno de crucibus aggere instructo, ignem immisistis, pyram fecistis, carnes coxistis; et ipso passionis dominicae die lascivalem Dominicam procedente, invitatis populis, publice epulandi haeresim comedistis. Hos nebulones et sacrilegos secuti sunt Wicleffistae, quorum insaniam adversus S. Crucem Thomas Waldensis erudite coarguit: qui suae impietatis et dementiae successores habuerunt Lutheranos et Calvinistas, qui acerrimum bellum sancta cruci, Sanctorumque imaginibus, ac omnibus sacris indixerunt. Contra quos omnes errores sit

Conclusio prima. — Vera Crux, in qua Salutis Auctor pependit, et singulae illius particulae, adorandae sunt adoratione latriae respective. Haec Conclusio duabus partibus constat, quarum Prima, nempe, quod crux sit adoranda, est de fide, ut colligitur ex 7. Synodo Oecumenica Actione 7. ubi haec conclusio tamquam de fide certa supponitur, siquidem ibi definitur, honorem, et adorationem, deferendam esse typo venerandae et vivificantis crucis Christi: nam si typo defertur honor et adoratio, ipsi verae cruci multo melius tribuenda est; utrumque enim signum est Christi crucifixi.

Probatur secundo ex Scriptura sacra, quae varias causas indicat, ac egregia motiva, ob quae Christi D. vera crux speciali cultu sit celebranda. Primo quidem: Christus sua cruce velut armis diabolum expugnavit, ut qui in ligno vicerat, in ligno quoque vinceretur. Quod utique egregie explicat Apostolus ad Coloss. 2. ubi ait Christum in cruce donasse nobis omnia delicta, delens quod adversum nos erat chirographum decreti, quod erat contrarium nobis, et ipsum tulit de medio, affigens illud cruci, et expolians principatus, et potestates, traduxit confidenter palum triumphans eos in semetipso. Quibus duo maxime significat: Primum, quod Christus in cruce proprio suo sanguine eluens omnia nostra peccata, quibus tamquam debito nostra voluntate contracto, ac veluti chirographo manu nostra consignato eramus addicti cruciatibus aeternis, nos ab eiusmodi debito liberos fecerit, et a daemonis tyrannide liberaverit: Secundum, quod crux fuerit Christo veluti currus triumphalis, in qua ita devicit hostem humani generis, ut omnibus palam ostenderit, quam imbelles sint daemones, quamque facili negotio a Christi sectatoribus exarmari possint et expugnari. Utrumque hoc in cruce praestitum a Christo beneficium elegantissime expendit Sanctus Leo. Primum quidem serm. 10. De Passione, ubi ait:

Exaltatus Christus Iesus in ligno, retorsit mortem in mortis auctorem, et omnes principatus, adversasque virtutes per obiectionem passibilis carnis elisit, admittens in se antiqui hostis audaciam, qui in obnoxiam sibi sapiente natura, etiam ibi exactor ausus esset esse debiti, ubi nullum potuit vestigium inveniri peccati. Evacuatum est igitur generale nostrae venditionis, et lethale chirographum, et pactum captivitatis in ius transit Redemptoris. Clavi illi, qui manus Domini, pedesque transfoderant, perpetuis diabolum fixere vulneribus, et Sanctorum poena membrorum, inimicorum fuit interfectio potestatum: sic suam Christo consummante victoriam, ut in ipso, et cum ipso omnes, qui in eum crederent, triumpharent.

Secundum vero explicat serm. 8. cap. 1.

Cum Dominus, inquit, portaret lignum crucis, quod in sceptrum sibi converteret potestatis; erat quidem hoc apud impiorum oculorum grande ludibrium, sed manifestabatur fidelibus grande mysterium, quia gloriosissimus diaboli victor, et inimicorum virtutum potentissimus debellator, pulchra specie, triumphi sui portabat trophaeum, et invictae patientiae humeris signum salutis, adorandum regnis omnibus intererat.

Similia profert S. Ambrosius lib. 10. in c. 23. Lucae, ubi ait:

Nos autem, quoniam trophaeum iam vidimus, et quod currum suum triumphator ascendit; consideremus quod non arborum truncis, non quadriiugis plaustri manubiis de mortali ligno quaesitas, sed patibulo triumphali captiva de saeculo spolia suspendit. Non hic Gentes brachiis post terga revinctas, nec excisarum urbium imagines, oppidorumque captorum simulacra cernimus, aut submissa captivorum Regum colla miramur, qualis humanorum solet esse species triumphorum, ne victoriae terminos regionis sibi definitos, sed ovantes populos nationum, quaesitos non ad supplicium, sed ad praemium Reges liberis affectibus adorantes, voluntariis urbes studiis deditas, et in melius reformatas imagines oppidorum, quas non fucus expresserit, sed devotio colorarit: fidei arma, victoriarumque iura toto orbe occurrentia, captivum principem mundi, et spiritalia nequitiae, quae sunt in caelestibus obedientia imperio vocis humanae; subtilitates dominationum, variarumque virtutum species non sacris, sed moribus emicantes: fulget castitas, fides splendet, et induta mortis exuviis devotio fortitudinis iam resurgit. Unus Dei triumphus fecit omnes prope iam homines triumphatores. Solet quoque praecedere pompa victores: at ante currum Domini triumphalem praecessit bona pompa resurgentium defunctorum. Solet demum titulus subiugatarum Gentium numerum designare. Scribitur autem et his titulus. Sit in illis triumphus ordine quodam di> gesta miserabili devictarum praemium contumeliosa captivitas nationum: hic redemptarum Gentium vernat gratia. Digni tanto triumpho iugales, ut caelum, terra, maria, inferna, corruptela mutentur in gratiam.

Secundo, Christus in cruce aeterno Patri nos infensos reconciliavit, ut idem explicat Apostolus ad Coloss. 1. In ipso complacuit omnem plenitudinem inhabitare: et per eum reconciliare omnia in ipsum, pacificans per sanguinem crucis eius, sive quae in terris, sive quae in coelis sunt: et vos cum essetis aliquando alienati, et inimici sensu in operibus malis: nunc autem reconciliavit in corpore carnis eius per mortem, etc. Unde Sanctus Leo Sermone 13. cap. 3. Quid aliud egit crux Christi, quam ut destructis inimicitiis, et reconcilietur mundus Deo, et per sacrificium immaculati Agni veram in pacem cuncta revocentur? etc. Tertio, Crux fuit quasi sacrum altare, in quo Christus D. consummans omnia veteris legis sacrificia seipsum in cruentum sacrificium offerebat, ut praeclare docet S. Paulus ad Hebr. cap. 9. et 10. quod etiam apprime declarat S. Leo Serm. 4. De Passione. c. 3.

Crux ergo Christi, sacramentum veri, et praenuntiati habet altaris, ubi per hostiam salutarem, naturae humanae celebraretur oblatio. Ibi sanguis immaculati Agni antiqua praevaricationis pacta delebat: ibi tota diabolicae dominationis conterebatur adversitas, et de elatione superbiae victrix humilitas triumphabat; et Serm. 8. cap. 5. Pascha nostrum, ut ait Apostolus, immolatus est Christus, qui se novum et verum reconciliationis sacrificium offerens Patri, non in templo, cuius iam erat finita reverentia, nec intra septa civitatis, ob meritum sui sceleris diruendae; sed foris, et extra castra crucifixus est: ut veterum victimarum cessante mysterio, nova hostia novo imponeretur altari, et crux Christi non templi esset ara, sed mundi.

Quarto, Crux Christo fuit veluti via, et scala, per quam ad aeternae beatitudinis, et gloriae thronum gradum faceret, ut docet Apostolus ad Philip. 2. Humiliavit semetipsum factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis: propter quod et Deus exaltavit illum, et donavit illi nomen, quod est super omne nomen. Unde Apocal. 5. Dignus est Agnus, qui occisus est, accipere virtutem, et Divinitatem, et sapientiam, et fortitudinem, et honorem, et gloriam, et benedictionem. Hinc ipsemet adorandus Salvator praeclare dicebat Ioan. 12. Nunc iudicium est mundi, nunc princeps huius mundi eiicietur foras, et ego si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad me ipsum. Quod equidem divinum oraculum sic mirum in modum elucidat S. Leo Serm. 8. De Passione, cap. 7.

O admirabilis potentia crucis! o ineffabilis gloria passionis! in qua, et tribunal Domini, et iudicium mundi, et potestas est Crucifixi. Traxisti enim, Domine, omnia ad te, et cum expandisses tota die manus tuas ad populum non credentem, et contradicentem tibi, confitendae maiestatis tuae sensum totus mundus accepit. Traxisti, Domine, omnia ad te, cum in execrationem Iudaici sceleris una protulerunt omnia elementa sententiam, cum obscuratis luminaribus solis, et converso in noctem die, terra quoque motibus quateretur insolitis, universaque creatura impiorum usui se negaret. Traxisti, Domine, omnia ad te, quoniam scisso templi velo, sancta Sanctorum ab indignis Pontificibus recesserunt: ut figura in veritatem, prophetia > in manifestationem, et lex in Evangelium verteretur. Traxisti, Domine, omnia ad te, ut quod in uno Iudae templo obumbratis significationibus tegebatur, pleno apertoque sacramento universarum ubique nationum devotio celebraret. Nunc etenim, et ordo clarior Levitarum, et dignitas amplior Seniorum, et sacratior est unctio Sacerdotum: quia crux tua omnium fons benedictionum, et omnium est causa gratiarum, per quam credentibus datur virtus de infirmitate, gloria de opprobrio, vita de morte.

Quinto, Crux Christi sacrum fuit eius martyrii instrumentum, nam in cruce Christus omnium martyriorum obiit nobilissimum, et ad quod tolerandum solus par erat. Hinc Apocalypsis 5., per excellentiam vocatur μάρτυς, et Isaiae 50. v. 4. De ipso Deus pronunciat: Ecce testem, (seu martyrem) populis dedi eum, ducem ac praeceptorem gentibus. Et psalmo 19. v. 38. Christus dicitur testis in coelo fidelis, non tantum quia testatur de Patre et nobis revelat arcana quae ante ipsum latuerant; sed quia etiam sanguine suo testatur et confirmat veritatem dogmatum quae vivens clare et distincte docuerat. Ideo locus mortis eius et resurrectionis appellatum est etiam a nascentis Ecclesiae filiis Martyrium, quo etiam nomine donatum est templum in eodem sacro loco erectum ut refert Eusebius lib. 4. De Vita Constantini, cap. 15.: Cum Imperator, inquit, Deo bonorum largitori, Martyrium, velut quoddam pacis donarium in ipso Salvatoris monumento dedicaret: et Sozomenus lib. 2. Hist. cap. 26. de eodem templo sermonem faciens, interea vero, inquit, circa trigesimum annum imperii Constantini, absoluta iam ecclesia Hierosolymis in Calvariae loco, quae magnum Martyrium appellatur, Varius quidam non mediocri dignitate praeditus, notarius Imperatoris, Tyrum ingressus, episcopis in concilio congregatis, Imperatoris porrexit epistolem, qua eos hortabatur, ut confestim Hierosolymam profecti, ecclesiam dedicarent.

Idipsum confirmat S. Cyrillus Hierosolymitanus episcopus, qui Catechesi 12. qua occurrit in editione Prevoti, ubi haec legimus:

Deinde secundum eamdem scripturae seriem dicit Sophonias 3.8.: Propterea expecta me, dicit Dominus, in diem resurrectionis meae, in martyrium. Vides qualiter locum resurrectionis praecidit propheta, Martyrium vocando, qua ratione enim, non secundum ecclesias, hic Golgotha, et resurrectionis locus ecclesiae vocatur, sed et martyrium. Iterum id forte propter prophetam dicentem: in diem resurrectionis meae, in martyrium.

His accedit Eucherius Lugdunensis, epistola ad Faustum Rhemensem, de situ urbis Hierosolymitanae, ubi scribit:

Primum de locis sanctis pro conditione platearum dicendum est ad basilicam quae Martyrium vocatur, a Constantino magno cultu extructa. Dehinc cohaerentia ab occasu sunt Golgotha et Anastasis. Sed Anastasis est in loco resurrectionis, Golgotha vero medius inter Anastasim et Martyrium locus est Dominicae passionis, in qua etiam rupes apparet, quae quondam affixo Domini corpore crucem pertulit.

Quibus verbis Eucherius ab aliis historicis dissentire videtur in duobus maxime capitibus, primo quod locum crucis Martyrium vocaverit, et ibi basilicam extructam esse asseruit, quod quidem videtur alienum a sententia multorum qui Martyrium in loco resurrectionis aedificatum narrant, ut Eusebius, Socrates, Theodoretus, Sozomenus, auctor itinerarii Hierosolymitani, et alii. Sed tamen Sozomenus dicit conditam fuisse basilicam a Constantino in loco Calvariae, lib. 2. cap. 26. ut supra dictum est. Secundo quod dixerit basilicam illam extructam fuisse a Constantino, cum tamen plurimi auctores ab Helena basilicam istam aliasque in locis Christi Domini peculiari praesentia consecratis extructas esse referant. Sic praesertim Rufinus, lib. 1. Hist. Eccl., cap. 3. ubi memoravit miraculum quo Helena crucem Christi inter latronum cruces agnovit et distinxit, addit:

Et admota fuit tertia crux languenti et fere exanimi mulieri, repente apertis oculis mulier consurrexit, et stabilitate virium recepta, alacrior multo quam cum sana fuerat tota domo discurrere et magnificare Dei omnipotentiam coepit. Sic evidenti miraculo Regina facta compos, templum mirificum in eo loco ubi crucem repererat, regia ambitione construxit.

Et Sulpicius Severus lib. 2.:

Hoc temporum tractu, mirum est quantum invaluerit Religio christiana. Tunc siquidem Hierosolyma horrens ruinis, frequentissimis et magnificentissimis ecclesiis est adornata. Nam Helena mater Principis Constantini quae Augusta cum filio conregnabat, cum Hierosolymam agnoscere concupisceret, reperta ibi idola ac templa protrivit, mox usa regni viribus, basilicam in loco Dominicae passionis et resurrectionis et ascensionis constituit.

Ut autem hi diversa auctorum de templo et Martyrio Ierosolimitano sententiae ad veritatem revocentur, dicendum arbitror, ad primum quod templum istud ab Helena simul et Constantino dicitur aedificatum, quia illa non nisi huius concessione, opibus et voluntate hoc opus suscepit. Ad secundum vero dico quod etsi Helena plura aedificari templa curaverit, praesertim in monte Olivarum unde Christus ad caelum ascendit, in civitate Bethleem ubi natus est, et in monte Golgotha ubi crucifixus est et sepultus, et resurrexit, tamen hoc postremum cum caeteris esset magnificentius, etiam praec caeteris commendatur et memoratur ab auctoribus. Licet autem haec basilica esset unica, tamen cum ab utroque latere duas haberet sacella, scilicet sacellum Crucis, et sacellum Anastaseos seu resurrectionis, ideo templum istud ab his suis partibus et sacellis denominationem accipiens dicebatur modo Martyrium crucis, modo Martyrium resurrectionis. Quia vero resurrectionis triumphus iucundius erat et gloriosius, ideirco frequentius vocabatur Anastasis et Martyrium resurrectionis quam crucis. Sic in concilio Constantinopolitano sub Menna anno 536. Sabinus dicitur diaconus Anastaseos resurrectionis, idest templi Hierosolymitani quod Anastasis dicebatur. Sic apud Theophanem Eudoxia Hunerici Ariani uxor, Hierosolymam fugit et eum ibi humanitatem exueret, reliquit omnia quae habebat in Anastasi, idest in templo Anastasis. Et Iustinianus Imperator in novella XL vocat omnium ecclesiarum sanctissimam Anastasim, nimirum templum. Sic in Graecorum menologiis memorantur ad mensem septembris dedicatio templi Domini Christi Dei nostri resurrectionis, Ab isto vero templo exortam puto consuetudinem templa Ecclesiae vocandi Martyria; nam ante huius basilicae aedificationem non video templa in honorem alicuius martyris constructa et consecrata nomine Martyrii appellata. Ex eo vero tempore vox Martyrii frequentissime usurpatur. sic in concilio Laodiceno Canone 9. non oportet eos qui sunt Ecclesiae concedere ad coemeteria, vel ad ea loca quae dicuntur Martyria haereticorum accedere orationis vel sanationis recuperandae gratia; et in concilio Chalcedonensi anno 451.¹ Can. 6. 8. et 10. vox illa Martyrium eodem sensu accipitur, et alibi saepe; unde S. Isidorus lib. 15. cap. 9. Martyrium locus martyrum, graeca derivatione, eo quod in memoriam martyrum sit constructum. At ut eo unde deflectit oratio, nimirum ad encomia crucis Christi revertatur, observandum est Sexto quod

Crux Christi ideirco maxime a nobis est veneranda, quod tactu carnis, et sanguinis Christi consecrata fuerit, quod utique perdocte declarat S. Damascenus lib. 4. cap. 12. Haec supple crux: clypeus, atque armatura, et trophaeum est adversus diabolum. Haec sigillum, ut ne exterminator Angelus nos tangat, velut Scripturae sacrae monumentis proditum est. Haec iacentium excitatio est, stantium fulcimentum, infirmorum baculus, ovium virga, resipientium adminiculum, proficientium perfectio, animae et corporis salus, malorum omnium depulsio, bonorum omnium causa, peccati extinctio, resurrectionis planta, vitae aeternae lignum.

Et tum subnectit, quod huic rei servit, dicens:

Hoc itaque ingentis sane pretii lignum, ac venerandum, in quo Christus seipsum sacrificii causa pro nobis obtulit, ut ex sancti corporis et sanguinis contactu sanctificatum optimo iure adorari debet: clavique item, et lancea, et indumenta, ac sacra ipsius tabernacula, hoc est praesepe, antrum, Golgotha, crux, vivificum sepulchrum, Sion Ecclesiarum arx, aliaque id generis: quemadmodum ait eius parens David: Introibimus in tabernacula eius, adorabimus in loco, ubi sedebunt pedes eius. Quod autem his verbis crucem intelligat, argumento est id, quod sequitur: Exsurge Domine in requiem tuam. Comes enim crucis est resurrectio. Nam si eorum, quorum amore flagramus, et domus nobis chara est, et lectus, et vestis, quanto magis ea, quae Dei ac Salvatoris sunt, per quae nobis salus parta est?

Hinc S. Hieronymus Epist. 17. ad Marcellam aegre fert Hierosolymam, maledictam terram nominari, quod cruorem Domini hauserit, et e contra sustinet potius benedictam ex eo diei debere; quidni magis de cruce?

Et quomodo, benedicta loca putant, in quibus Petrus et Paulus, Christiani exercitus duces, sanguinem fuderunt pro Christo? Si servorum et hominum gloriosa concessio est, cur Domini et Dei non sit gloriosa confessio? Et Martyrum ubique sepulchra veneramur, et sanctam favillam oculis apponentes, si liceat, etiam ore contingimus: et monumentum, in quo Dominus conditus est, quidam existimant negligendum? Si nobis non credimus, credamus saltem diabolo et angelis eius, qui quotiescumque ante illud de obsessis corporibus expelluntur, quasi in conspectu tribunalis Christi stantes contremiscunt, rugiunt, et sed dolent crucifixisse, quem timeant: si post passionem Christi (ut scelerata vox concrepat) hic detestabilis locus est, quid sibi voluit Paulus Hierosolymam festinare, ut ibi faceret Pentecostem? qui retinentibus se locutus est, dicens: Quid facitis flentes, et conturbantes cor meum? Ego enim non solum ligari, sed et mori in Hierusalem paratus sum pro nomine Domini Iesu. Quid caeteri Sancti illustres viri, quorum vota et oblationes post praedicationem Christi, ad fratres, qui erant Hierosolymis, deferebantur?

Et longe post expostulat illum diem, quo possit lignum crucis osculari, his verbis:

Eritne illa dies, quando nobis liceat Salvatoris speluncam intrare? > in sepulchro Domini flere cum sorore? crucis deinde lambere lignum?

Sanctus etiam Chrysostomus causam quaerit, et exprimit, quare omnibus tantum sit crucis studium.

Unde, inquit, dices mihi, omnibus tantum est studium et cura, quod ita desiderata cunctis, et omnibus desiderabilior? Ipsum ergo hoc lignum, in quo positum corpus sanctum Domini et crucifixum, quare non habet totus orbis ita contendit, ut qui parum quiddam ex illo habent, hoc auro concludant, tam viri, quam mulieres, et cervicibus suis aptent, hinc valde honestati, et magnifici, et muniti, ac protecti, licet condemnationis fuerit lignum.

Et respondet:

Sed qui omnia operatur, et praeparat, qui orbem terrarum a peccato tanto transfert, et terram caelum facit, etiam rem hanc licet contemptam, et omnibus mortibus turpiorem, ad caelos elevavit.

Haec S. Chrysostomus.

Probatur tertio ex constanti, perpetuaque Ecclesiae traditione, quae ex antiquiorum usu temporum, institutoque, salutiferam crucem, cui suffixus est Salvator, fidelibus in honore et veneratione habuit. Cuius evidentissimum argumentum est miraculosa eiusdem crucis tot annis sub terra delitescentis inventio ab Helena Constantini Imperatoris matre, caelesti monito instructa, quaesitae et inventae, ut non solum testatur universalis Ecclesia Catholica, quae illius Inventionis festum diem celebrat, sed etiam primarii ex Patribus, et Ecclesiasticae historiae Scriptores. Nam S. Ambrosius, in Oratione funebri Theodosii Imperatoris rei gestae seriem uberrime descripsit; Paulinus item Nolanus Episcopus in Epist. 11. ad Severum Sulpicium: hic ipse Severus in libro secundo historiae; Ruffinus lib. 1. Historiae, cap. 8; Socrates, lib. 1. c. 13. Theodoretus lib. 1. cap. 18. Sozomenus, lib. 2. c. 3. Hi omnes inventae crucis ab Helena narrationem latius explicant. Quamvis autem in paucis, quae rem circumstant, nonnihil a se mutuo discrepent, attamen in eo, quod caput est, conveniunt, sacrum crucis dominicae lignum Helenae cura et industria, imo vero peculiari ductu Numinis et admonitu apud Hierosolymam inventum fuisse. Testes sunt eiusdem rei, sed citra Helenae mentionem, antiquissimi duo; Eusebius Caesariensis, et Cyrillus Hierosolymitanus. Ille in lib. 3. De Vita Constantini, c. 29. singulare in hac inventione, ac divinum plane miraculum agnoscit, et his verbis praedicat:

Tanta est, Salvatoris nostri gratia, nullus ut orationis cultus praesentis miraculi dignitatem assequi possit. Etenim monumentum illius sanctissimae passionis, iampridem sub terra delitescens tanto annorum spatio occultatum fuisse ad id usque tempus, quo communi omnium hoste sublato, in libertatem vindicatis servis suis refulgere deberet, omnem revera superat admirationem.

Extra controversiam igitur est crucem Domini Constantini tempore Hierosolymis quaesitam et inventam fuisse, quidquid haereticorum more obganniat Salmatius Epist. 1. De cruce, ubi hanc narrationem quasi fabulam ridet. At nisi crux Christi veneratione et honore digna esset, nec Helena, ut quaereret eam divina inspiratione mota, nec peculiari Dei providentia ipsam adinvenisse diceretur, nec in eius praeclara inventione Deus miracula edidisset, ut illa a latronum crucibus discerneretur. Quod enim Ambrosius supra laudatus, et Chrysostomus Homil. 81. in cap. 19. Ioan. affirmant crucem Christi ex titulo fuisse cognitam, non est argumentum ad illam notitiam non tuisse opus miraculo; nam, ut narrat Rufinus lib. 12 Historiae, c. 7, aderat quidem et titulus, sed neque ipse satis evidenter prodebat signa patibuli. Hic iam humanae ambiguitatis incertum divinum flagitat testimonium; quod quidem haec ratione videtur intelligendum, vel quia titulus etiamsi iuxta crucem Domini repositus esset, forte non erat affixus, vel quia licet affixus esset, tamen dubium esse poterat, an malitiose a Iudaeis esset mutatus, ut inde deciperentur Christiani, si aliquando detorsas cruces inquirerent et invenirent.

Eamdem veritatem suis oraculis firmant SS. Patres, imprimis vero S. Ambrosius, qui cum plura elegantissime dixisset in illa oratione funebri Theodosii Imperatoris, describendo historiam repertae crucis, et inventricis pietatem mirum in modum extulisset, postea de adoratione crucis istius ita meminit: Sapiens Helena, quae crucem in capite regum erexit, ut crux Christi in regnis adoretur…. Et mox Iudaeos ita conquerentes introducit: Nos crucifiximus, quem Reges adorant. Nec obstat, quod ibidem dicat, Helenam regem adorasse, non lignum: nam tantum significat Helenam non adorasse veram crucem more Gentilium, qui, ut intelligitur ex eodem S. Ambrosio libro 3 Epistolarum, Epistola 32, putabant lignum esse Deum, et ita illud colebant: at Helena non ita, sed Christum in illa cruce appensum, vel crucem illam propter eius contactum ad Christum, vel quatenus fuerat salutis nostrae instrumentum, adorabat. Eamdem veritatem mirifice commendat S. Chrysostomus plurimis in locis, maxime vero Homil. 61, ubi inter caetera eximia et mirifica, quae in crucis commendationem protulit, haec de verae crucis ligno commemorat: Ipsum lignum, inquit, in quo sanctum corpus est extensum et crucifixum, quanto omnium studio expetitur! Itaque multi exiguum ex eo frustum adepti, auro includentes mira pulchritudine, ac gemmis de collo suo suspendunt, idque ornamenti loco habent. — Hieronymus in epitaphio Paulae: Prostrata, inquit, ante crucem, quasi pendentem Dominum cerneret, adorabat. Et Epistola 17, quam ad Marcellam, ut commigret Bethleem, scribit: Ergone erit illa dies, quando nobis licebit speluncam Salratoris intrare, in sepulchro Domini flere cum sorore, fere cum Matre, cum istis deinde lambere lignum? Quo significat affectum animi cum ligno testificante summam aliquam excellentiam esse in illo ligno, et proinde adorationem deberi, quatenus denotat singularem aliquem fructum percipi ex tali actione exercita circa veram crucem sanguine Christi Domini perunctam. Idem etiam significat in epitaphio Paulae cum de eadem ait: Ingressa sepulchrum resurrectionis, osculabatur lapidem. Et idem Apologia 2 Contra Rufinum ait se adorasse praesepe Christi Domini: cuius tamen adorandi ratio habet etiam locum in Christi cruce: quapropter exponens illud Psalm. 98 Adorate scabellum pedum eius, ait ista etiam de cruce Domini intelligenda. — S. Augustinus lib. 22 De Civit., cap. 8, refert partem sanctissimae crucis ex Calvariae monte in Africam adductam multa patrasse miracula: hinc in crucis laudes, et encomia passim totus effunditur: maxime vero serm. De Laude Crucis, et in Psalm. 103, et serm. 130 De Tempore, ubi crucem mirum in modum extollit. — Similiter S. Paulinus Nolanus Episcopus Epist. 11 Severo Sulpicio sanctorum reliquias postulanti mittere se respondet etiam particulum de ligno divinae crucis, quod et sequenti epistola repetit, cuius necasione sacri illius ligni praestantiam commemorat: ubi etiam narrat historiam crucis à Helena repertae, subiicit narratque quantum illud lignum sacrum in honore habitum tuerit Hierosolymis: Quamvis, inquit, Episcopus urbis eius quotannis cum Paschae Domini agitur, adorandam populo princeps ipse venerantium promit, atque alteram diem, qua crucis ipsius mysterium celebratur, ipsa, quae sacramentorum causa est, quasi quoddam sacrae solemnitatis insigne profertur: nisi interdum religiosissimi postulent, qui hac tantum causa illo peregrinati advenerint, ut sibi eius revelatio in pretium longinquae peregrinationis deferatur, quod solum Episcopi beneficio obtineri fuerit, cuius et tantum munere de eadem cruce haec minuta sacri ligni ad magnam fidei et devotionis gratiam haberi datur: quae quidem crux in materia sensata cernitur, ita ex illo tempore innumeris pene quotidie hominum votis lignum suum commodat, ut detrimenta non sentiat, et quasi intacta permaneat: quotidie diriduam sumentibus, et semper totam cernerentibus: sed istam imputribilem virtutem, et indetribilem soliditatem de illius profecto carnis sanguine bibit, quae passa mortem non vidit corruptionem. Idem miraculum sacri illius ligni quotidie sine ulla diminutione abrasae soliti commemorat Cyrillus Hierosolymitanus Catechesi 10: Lignum, inquit, sanctae crucis testatur (nempe Christum esse Deum) quod hodieque apud nos cernitur, et per eos, qui cum fide particulam ex illo cupiunt, totum istine orbem terrarum fere complevit. Ut hinc discant haeretici, cur tot in locis olim servabatur, hodieque inter sacra habeantur tot venerandae illius crucis particulae, ut si colligerentur omnes, iungerenturque simul, earum multitudo crucis dimensionem excederet. — Vere igitur Rusticus Diaconus in dialogo Contra Acephalos ait: Clavos, quibus confixus est Christus, et lignum venerabilis crucis, omnis per totum mundum Ecclesia absque ulla contradictione adorat. Cui similis est haec Ioannis Damasceni sententia: At ipsum, inquit, reipsa crucis lignum et venerandum, in quo semetipsum in sacrificium pro nobis obtulit Christus, tamquam sancti corporis et sanguinis tactu sanctificatum, merito est adorandum, nec non clavi, lancea, restes, et sacra illius habitacula, cuiusmodi sunt praesepe, spelunca, Golgotha, crux, vivificum sepulchrum.

Secunda pars eiusdem conclusionis, nempe quod vera crux Christi adoranda sit cultu latriae respectivae, constabit ex dicendis, ubi probabimus Christi et Sanctorum imagines adorandas esse eodem cultu respectivo, quo sua prototypa: nam aut lignum verae crucis, in qua Salvator pependit retinet formam crucis, aut non habet illam figuram. Si primum, certum est quod quando apprehenditur ab adorante tamquam imago Christi in illa patientis pro nobis, adoratione latriae respectivae adoranda est, propter habitudinem quam habet ad Christum. Si secundum, cum ut sic apprehendatur ab adorante tamquam habens specialem excellentiam fundatam in eo, quod Christum tetigerit, eique fuerit instrumentum nos redimendi, eumque haec excellentia Christum respiciat tamquam fontem, a quo emanat, sicut Christum adoramus latria absoluta, ita lignum illud salutiferum adoramus latria respectiva.

Obiicies haeretici primi. Quod non est ex fide, peccatum est, ut ait Apostolus ad Rom. 14: sed adoratio crucis fit sine fide; si quidein illius adorationis nullum exemplum, aut praeceptum legimus in Scripturis: igitur, etc. — Respondeo primo, mentem Apostoli non esse, ut supponunt haeretici, opus illud esse peccatum, quod non procedit ex ea fide, qua sumus Christiani, et quae nobis divinitus revelata sunt credimus: sed ibi Apostolus fidem sumit pro fidentia, seu persuasione, qua quis putat aliquid sibi esse licitum: unde sensus Apostoli est, illum peccare, qui agit contra dictamen conscientiae, ut amplius dicemus agendo de fide, et gratia sanctificante. — Respondeo secundo, negando minorem: nam crucem esse adorandam est de fide determinata in VII. Synodo Generali, et perpetua traditione à ipsis Apostolorum temporibus ad nos usque propagata.

Instant. Si crucis adoratio ab Apostolis ad nos usque esset propagata, talem ipsi impendissent adorationem Apostoli, aut nascentis Ecclesiae fideles: at numquam legitur ab eis crux aut adorata, aut in honore, imo potius in contemptu habita, quippe cum ad annum 300 sub terra defossa iacuerit: igitur illa traditio non videtur ab ipsis Apostolis ad nos dimanasse. — Respondeo primo, argumentum hoc vitiosum esse et sophisticum, utpote à negatione, quod haereticis familiarissimum, inutile tamen et inane esse debet, ut communiter docent Dialectici. Secundo, dico non omnia opera bona, quae fecerunt Apostoli, sacris Litteris esse consignata. Tertio, suppositum, et gratis confictum, quod crux ipsis Apostolorum temporibus patenter hominibus proposita fuerit: imo longe probabilius illo ipso Christi de cruce depositionis die, aut non ita diu post, cruces illas tum Christi, tum duorum latronum à Iudaeis in terra fuisse defossas. Denique, quantum honorem cruci impendendum iudicaverint Apostoli, colligere licet non solum ex historia passionis S. Andreae, qui summo affectu, et ingenti anima exultatione ac veneratione paratam sibi crucem salutavit, sed etiam ex eo quod passim Apostolus de cruce honorifice sermonem faciat; item ex eo quod primis illis saeculis, quibus haeretici Ecclesiam floruisse in puritate doctrinae non denegant, vera crux apud fideles fuerit in summo honore, ut constat maxime ex iis, quae referuntur de inquisitione et inventione sanctissimae crucis ab Helena.

Urgent Centuriatores Centuria 1. cap. 10, et cum eis impius Salmasius, aliique plurimi haeretici historiam illam de crucis inventione inanem esse fabulam. Idque probare nituntur hoc maxime argumento, quod Eusebius historiae ac vitae Constantini oculatissimus ac peritissimus scriptor, non meminerit istius inventionis, quod tamen celebre admodum fuisset ipsi Constantino, eiusque matri, hoc autem ipsum, aut ignorasse Eusebium, aut incuria seu oblivione praetermisisse verisimile non est. — Respondet Alanus Copus dialogo 4. Primo, hoc genus argumentationis à negatione nil concludere. Secundo, etiam Eusebium meminisse illius inventionis crucis; nam postquam lib. 3 De vita Constantini, cap. 20, narravit quomodo impii Gentiles et Iudaei, ut oblitterarent memoriam sepulchri Christi illud sordibus aggeratis, extructoque sacrario Veneris et illius statua locata, ubi crux fixa fuerat, profanum facere studuissent, cap. 26 narrat qualiter haec omnia fuerint à Constantino sublata. Et cap. 22 apparuisse sacrum Christi Domini sepulchrum, et tandem c. 20 retulit Epistolam Constantini ad Macarium, quae incipit in haec verba: Tanta Salvatoris nostri erga nos benignitas declarata, ut nulla tam accurata dicendi ratio et vis sit, quae praesens miraculum possit explicare. Nam ut insigne illud sanctissimae illius passionis monumentum, quod terra et saeculis abditum tot, tamque multis annorum conversionibus iam iacuisset, tune illucesceret servis Dei, cum illi hoste victo in libertatem essent vindicati, omnem profecto hominum admirationem longe superat. Haec Constantinus, ubi licet solius sepulchri meminerit, tamen ibi absconditae etiam caetera Passionis Christi reliquiae facile sunt intelligendae. His adde, quod Eusebius in suo Chronico ad annum Domini 325 peculiarem inventionis Crucis Christi mentionem fecit, quam sine ullo prorsus fundamento, et sola haeretica, omnia pro libito negandi aut affirmandi libertate, asserunt Centuriatores à posterioribus fuisse isti Chronico additam.

Obiiciunt 2. Si vera Christi Domini crux esset adoranda latria respectiva, maxime vel propter contactum quem habuit ad Christum, sicut in argumento priore probavimus adorandam latria respectiva; sed contactus illius ad Christum fuit naturalis et diuturnior; contactus vero crucis violentus fuit et brevi tempore duravit: hunc tamen cultum Virgini Deiparae tribuendum negant Catholici Doctores. Non etiam secundum, alioqui lictorum et crucifigentium manus pari ratione essent adorandae, quia fuderunt Christi sanguinem in pretium nostrae salutis. Confirmant: si contactus ad humanitatem Christi sufficeret, ut aliquid adoratione dignum existimaretur, consequens esset, quod aqua Iordanis, qua Christus fuit baptizatus, item terra, quam pedibus calcavit, asina, cui triumphali apparatu Ierusalem intrans insedit, similiter cathedrae, lectuli, mensae, et alia id genus innumera, quae Christi Domini tactu nobilitata sunt, essent eadem latria respectiva adoranda: imo et ipsum impurissimum os Iudae proditoris, quo deosculatus est Christum, necnon et manus Malchi, qua eum colaphis caedit, ac impiorum carnificum manus, qui tot diris tormentis ipsum in passione laniaverunt, eadem ratione forent adoranda latria, quod absurdum est: igitur nec tali cultu Christi Domini crux est adoranda. — Respondeo ad argumentum, crucem esse adorandam latria respectiva, ob utramque rationem in obiectione positam. Ad id autem inconveniens, quod deducitur ex parte Virginis, dico quod si res ex aequo libretur, non abnuerem illam esse capacem adorationis latriae respectivae, ob diuturnum illius contactum ad Christum, et ministerium ei exhibitum pro nobis redimendis. Imo id ei maiori titulo convenit (inquit Isambertus disp. 5 ad quaest. 25 art. 2, ex Clichtovaeo in commentariis ad cap. 12 lib. 4 De fide orthodoxa S. Damasceni) quam verae cruci, cum nobiliori modo utrumque hoc praestiterit; siquidem illa modo vitali tam in genere naturae, quàm in genere moris ad id concurrit; corpus enim Christi formatum est ex purissimo eius sanguine, et oportuit, ut suum praeberet consensum, quo Deus Incarnationis mysterium in ea perageret: lignum vero crucis tantum concurrit ad nostram Redemptionem ut quid mortuum, et per modum altaris, in quo Christus seipsum tamquam victimam aeaeterno Patri obtulit. Cur autem beatissima Virgo communiter non adoretur cultu latriae, dicemus Articulo tertio. — Ad confirmationem particularem respondeo sigillatim. Primo quidem, quod spectat ad aquam Iordanis, quod si haec eadem numero, qua Christus lavit et tetigit, fuisset asservata, et ut talis certo esset cognita, revera posset ob eiusmodi contactum adorari; secus vero de caeteris aquae Iordanis partibus, quae cum Christi humanitatem non tetigerint, tali adoratione non censentur dignae. — Quantum ad Asinae pullum, cui Christus insedit, respondeo, quod etsi adhuc subsisteret, non esset adorandus: tum quia cum non haberet proprium dominum, deputabatur communi hominum usui: certum est autem, quod res illae, quae post contactum ad Christi Domini corpus communibus usibus perviae sunt, exinde cessant esse sacrae, nec ex illo contactu mutuatam excellentiam conservant; quippe secundum moralem hominum aestimationem non habent amplius peculiarem ordinem ad Christum, quae tamen singularis habitudo sola in eis esset fundamentum respectivae eius adorationis. Idem dicendum de iis omnibus, quae Christus Dominus tetigit, et postmodum communibus usibus mancipata reliquit. Adde quod caveri deberet illa Asini pulli adoratio, quamvis nullis aliorum usibus post Christi contactum deservisset, propter suboriendum scandalum, et irrisionem indoctorum et ignorantium; non enim satis est ad hominis institutum, quod bonum faciat, sed requiritur praeterea, ut istud bene et decenter exequatur. — Iuvat hic attexere, quae Ionas Aurelianensis in praefatione libri secundi De cultu imaginum reponit adversus Claudium Taurinensem eamdem obiectionem effutientem, ubi cum dixisset, et retulisset varia encomia, quibus Apostolus celebrat Christi Domini crucem, subdit:

Quibus verbis quam sit absurda aselli tui, et virificae crucis nostrae comparatio, aperte comprobatur, et cunctis Christum veraciter colentibus manifestum habetur. Neque enim ait idem Apostolus, quod Christus asello tuo principatus et potestates tenebrarum harum, quae spiritualia nequitiae sunt in caelestibus, sed cruce eas triumphans devicerit. Asellus itaque tuus, Claudi, rudit fame, aut lupi terrore stimulatus; Crux Christi purpureo, pretiosoque sanguine eius rubet, in qua vitis vera pependit, ex cuius botro stirps crucis coruscae rutilat, quadratumque orbem suis sacratis quatuor cornibus circumfovet, et fidelium frontibus defixa procul ab eis propellit daemonum praestigias. Nam si Isaac non asinum ad iugulandum futurus ipse hostia, sed ligna portavit; nec utique verus Isaac noster asellum tuum, sed crucem baiulavit, futurus ille salutiferae hostia Patris.

— Quantum autem ad os Iudae proditoris, manum Malchi, et carnificum, respondeo quod cum illa membra fuerint hominum iniquissimorum, et cum saevitia ac contumeliis Christum tractantium, potius contraxerunt maculam, quam sanctitatem ex illo contactu Christi Domini corporis; quippe contactus ille, utpote contumeliosus aut cruentus, grande peccatum erat. Unde tantum abest, ut propter contactum istum illa impiorum hominum membra dignitatem aliquam mutuata fuerint, et existimata ut digna aliqua veneratione, quinimo ut sacrilega et profana erant execranda.

Obiiciunt denique: Filius erga patrem amore et veneratione flagrans, non existimaret honorandum patibulum, in quo pater eius contumeliose morte fuisset extinctus: sed Crux fuit patibulum, in quo Christus nostrae salutis parens contumeliose et cruente obiit: igitur tantum abest, ut censetur à Fidelibus Christianis venerandum, imo potius apparere debet execrandum. — Distinguo maiorem: Filius non colit, nec honorat patibulum, in quo pater, ob propriam culpam contumeliose extinctus est, concedo: non deberet illud honorare, si pater istud patibulum voluntarie elegisset et assumpsisset tamquam instrumentum congruum, tum ad conciliandum sibi honorem et gloriam, tum ad Patriam a captivitatis iugo liberandam, tum denique ad filios ipsos perpetua felicitate, et omni bonorum copia donandos. Nego. Haec autem omnia per crucem evenere; siquidem ipsemet Christus per crucem erat sublimandus, ut testabatur Ioan. 12, ubi de sua morte sermonem faciens, aiebat: Nunc iudicium est mundi, nunc Princeps huius mundi eiicietur foras, et ego si exaltatus fuero à terra, omnia traham ad meipsum: hoc autem dicebat, significans, quâ morte esset moriturus. Unde Luca 21 duobus Discipulis in via ait: oportuit pati Christum, et ita intrare in gloriam suam. Similiter per crucem nos à daemonum iugo liberavit, nosque aeeterno Patri reconciliavit, ut significat Apostolus ad Coloss. 1 In ipso complacuit omnem plenitudinem inhabitare: et per eum reconciliare omnia in ipsum pacificans per sanguinem Crucis eius, sive quae in terris, sive quae in caelis sunt. Hinc praeclare exclamat S. Augustinus, sermone De Laude Crucis:

O Crux, quae Deo hominem coniunxisti, et à dominio diaboli captivantis magnifice segregasti! O Crux, quae humano generi passionem Salvatoris mundi, et redemptionem captivitatis humanae, vera comitante fide semper repraesentas incolumem! O Crux, quae quotidie laudes immaculati Agni Fidelibus dividis Apostolis, et dira serpentis venena poculo salutari depellis, atque romphaeam paradisi signatam credentibus sine intermissione restringis! O Crux, quae quotidie pacem terrenis cum caelestibus operaris, et Mediatoris mortem, qui de mortuis resurrexit, et iam non moritur, aeterno Patri Ecclesiae pro filiis satagente sedulo reparas, et legatione felicissima renovas, et reformas grande, et profundum mysterium Crucis, et ineffabile, atque inseparabile vinculum charitatis! Per crucem ad se traxit omnia Deus. Hoc est enim lignum vitae, quo destructum est mortis imperium.

Haec S. Augustinus.

Conclusio secunda. — CRUCIS EFFIGIES VEL PICTA VEL EX QUALIBET MATERIA FORMATA EST DIGNA ALIQUA ADORATIONE. Haec est de fide determinata in 7. Synodo actione 7.

Probatur ex constanti perpetuaque traditione et praxi, quibus aperte constat effigiem S. Crucis sive pictam, sive ex qualibet materia fabricatam fuisse honoratam, ut testis est Tertullianus pluribus, maxime vero in Apologetico cap. 16, ubi ait: Qui Crucis nos religiosos putat, consecraneus erit noster, cum lignum aliquod propitiatur, etc. Quibus significat Christianos suo tempore crucem venerari: unde Gentilibus id obiicientibus Christianis, quod lignum adorarent, id non denegat, sed ibidem ostendit, quod si absurdus videatur ille crucis cultus, paris absurditatis Gentiles esse arguendos, qui plura simulacra in crucis modum conformata adorarent. Idipsum firmatur testimonio S. Martialis Apostolorum discipuli epist. ad Burdigalenses, cap. 8, ubi vult Fideles Crucem Domini semper non solum in mente, et in ore, sed et in signo habere. Idem docet Iustinus Martyr adversus Triphonem, necnon et Apologia 2 pro Christianis. — Hinc illa conficta à Gentilibus in Christianos calumnia, cruces omnes ab illis adorari. Apud Minucium Felicem Caecilius Gentilis homo in Christianos invectus hoc illis exprobrat, quod hominem summo supplicio pro facinore punitum, et crucis lignum feralium coerimoniarum suspicio fabulatur. Cui sic Octavius Christianorum patronus occurrit: Cruces nec colimus, nec optamus. Nempe promiscuas, et quae ad principalis crucis representandam figuram proprie non spectant: igitur apud Gentes rumor iste percrebuerat cruces omnes etiam noxiorum à Christianis in more, cultuque haberi; quod certe non obiicerent, nisi Christianos aliquas cruces venerari conspexissent. — Missa facio, quae de crucis effigie exarata in vexillo, cui nomen labarum impositum est, refert Eusebius in vita Constantini, lib. 1 cap. 32 Quo salutari signo, inquit, velut munimento adversus hostiles infestasque vires omnes perpetuo usus est Imperator: et eiusdem expressas figuras praeire deinceps mandavit exercitibus suis. Neque hoc contentus idem crucis signum militum clypeis insculpi voluit, ac tam in nummis, quam alibi exprimendam illius imaginem imperavit. Item, inquit Sozomenus, lib. 1 cap. 8, divinae cruci multum venerationis adhibebat, tam propter subsidia in bello contra hostes gerendo ex eius virtute sibi oblata, quam propter divinam de ea sibi oblatam visionem. Sufficit enim ad istum cultum salutiferae crucis imagini à Christianis deferri solitum comprobandum: sufficeret illa Iuliani Apostatae criminatio, qui in eo opere, quod adversus Christianos edidit, graviter eos incessit, quod ab avita religione Paganorum desciscentes Ancile, hoc est e caelo lapsus Clypeum colere desiissent, ac pro eo crucis signum adorarent, ait enim: O miseros mortales, qui crucis lignum adoratis, imaginem illius in fronte, et ante domos pingentes! Cui Cyrillus Hierosolymitanus, lib. 1 contra ipsum hanc adorationem, ut obiectum crimen non negat; sed fatetur crucis imaginem depingi ad genus humanum erudiendum, et ad omnis virtutis recordationem. — Exinde profanis usibus interdicta fuit crux, et à Constantino vetitum ne amplius in reorum suppliciis assumeretur, ut refert Eusebius. Unde S. Augustinus, serm. 2 in Psal. 36: Crux iam de pura venere humana sublata est. Cum enim sub ea antiqui scelerati crucifigerentur, modo nullus crucifigitur. Honorata est, et finita est poena, manet in gloria; à locis suppliciorum fecit transitum ad frontem Imperatorum. Et in Psal. 41: Attendite gloriam Crucis Christi: iam in fronte Regum crux illa fixa est, cui inimici insultarunt. Effectus probat virtutem, domuit orbem non ferro, sed ligno. Imo imperatoria lege cautum est à Theodosio in Codice tit. 8 lib. 1 cap. 1: Signum illud Salvatoris Christi nemini licere, vel in solo, vel in silice, vel in marmoribus humi positis insculpere, vel pingere: sed quocumque reperitur tolli. Quod ipsum sub excommunicationis poena decrevit Trullana Synodus Can. 3, his verbis: Cum crux vivifica salutare nobis ostenderit, nos omne studium adhibere oportet, ut ei, per quam ab antiquo lapsu salvati sumus, eum quem par est honorem habeamus: unde et mente, et sermone, et sensu arlorationem ei tribuentes, crucis figuras, quae a nonnullis in solo ac pavimento fiunt, omnino deleri iubemus, ne incedentium conculcatione victoriae nobis trophaeum iniuria afficiatur. Hos igitur, qui posthac crucis figuram construxerint excommunicari decernimus.

Conclusio tertia. — SIGNUM CRUCIS, QUOD MANUS CONSIGNATIONE FORMATUR, SEMPER FUIT A CHRISTIANIS USURPATUM, ET IN VENERATIONE HABITUM.

Probatur 1. ex S. Dionysio Areopagita, lib. De Ecclesiastica hierarchia, ubi signaculi usum in baptismo, et consecratione chrismatis pluries nominatim recenset. Idem testimonio SS. Ignatii, et Martialis probatum habes apud Eusebium, lib. 6 cap. 13. Hinc Tertullianus lib. De Corona militis cap. 3 demonstrans multa sola traditione usurpari in Ecclesia, id maxime probat ex more consignationis signi crucis: Ad omnem congressum, inquit, atque promotum, ad omnem aditum et exitum, ad vestitum et calceatum, ad lavacra, ad mensas, ad lumina, ad cubilia, ad sedilia quaecumque nos conversatio exercet, frontem crucis signaculo terimus. Unde subdit: Harum, et aliarum eiusmodi disciplinarum si legem expostules, Scripturarum nullam invenies: traditio tibi praetendet auctrix, consuetudo confirmatrix, et fides observatrix. Hinc catechumenis signaculum hoc ab ipsis rudimentis Christianismi praeseribi solebat, ut testatur S. Augustinus Tract. 11 in Ioan.: Si dixerimus catechumeno, Credis in Christum? respondet, Credo: et signat se cruce, Christi crucem portat in fronte; et non erubescit de cruce Domini sui. Idem serm. 181 De Tempore, inter varias causas quas protulit, quare Dominus potius elegit mori per supplicium crucis, quam alterius supplicii genus, hanc subdit:

Ut signum crucis in propugnaculum, et consecrationem nobis traderet: quare Dominus tale mortis genus elegerit, inquit? quare noluit praecipitari, vel lapidari, aut etiam gladio trucidari? Utique causae nostrae salutis hoc fecit. Mors enim Christi signum est nostrae salutis. Noluit ergo lapidari, aut etiam gladio percuti, quia videlicet nos semper lapides, aut ferrum ferre non possumus, quibus defendamur. Elegit vero crucem, quâ levi motu manus exprimitur, quâ et contra inimici versutias munimur. Hoc enim signo crucis consecratur corpus Dominicum, sanctificatur fons Baptismatis, initiantur etiam presbyteri, ac caeteri gradus ecclesiastici, et omnia quaecumque sanctificantur, hoc signo dominicae crucis cum invocatione Christi nominis consecrantur.

Ita S. Augustinus. — Quantum efficacitatis et virtutis sit sacrum hoc signaculum adversus daemonum insultus et insidias, praeclare docuit Origenes, Homil. 6 in Exod.: Quid times, daemones? Quid trepidatis? Tremunt sine dubio crucem Christi, in qua triumphati sunt; in qua exuti sunt principatus eorum, et potestates. Timor ergo, et tremor cadent super eos, cum signum in nobis viderint crucis fideliter fixum; et magnitudinem brachii illius, quod Dominus expandit in cruce. Eamdem daemonibus terrificam in signaculo isto vim inesse eximie confirmat S. Athanasius lib. De Incarnat. Verbi Dei, et eo argumento utitur ad Christi Divinitatem, et potentiam maxime adversus daemones comprobandam; ad cuius rei experientiam provocat quemlibet e Gentilibus: *Cruciatur, inquit, signo crucis, quam irridere solet Christo solo nominato: ac ridebit quemadmodum per ipsum daemones quidem fugiunt, oracula vero cessunt, porro magica vis omnis, et venefica irrita redditur. Hinc ut ipse refert in vita S. Antonii, sanctus ille monachorum parens signi crucis praesidio daemonum omnes frangebat impetus, minasque superabat. Unde solebat dicere: Signum crucis, et fides ad Dominum, inexpugnabilis nobis murus est. Eodem armatus clypeo cum daemonibus assidue luctabatur Hilarion, de quo in eius vita Hieronymus sic scribit: Prolapsus genibus, Christi crucem signavit in fronte: talique armatus casside, et lorica fidei circumdatus, iacens fortius praeliabatur. — Praeclare igitur dixit S. Cyrillus Alexandrinus lib. 2 in Isaiam crucis signum esse, quo fideles muniri solent: Hac enim re semper utimur, inquit, cum omnem diabolicam invocationem abolemus, ac daemonum impetus depellimus: Murus enim firmus et impenetrabilis est: et de ea gloriari revera est salutare: mihi autem absit gloriari nisi in cruce Christi. — Neque vero cogitandum est, ut talia criminantur huius temporis haeretici, nos putare aut asserere vim inesse signaculo crucis, aut ipsi cruci, qualibet ex materia fabricatae, per sese, seu quatenus physice considerantur: quis enim tam absurde, inepteque deliret, ut hoc sibi persuadeat? Fatetur igitur Catholicus quisque crucis effigiem, aut signum nullam ex natura sua virtutem praeferre; sed esse instrumenta divinae potentiae, quae per se nihil possunt, nec agunt, perinde ut in sacramento baptismi aqua propria vi nullam gratiae nec sanctitatis habet efficientiam, uti nec malleus in extruenda domo: sed eadem illa mirifica opera per haec signa patrat ille, qui ad hominum salutem ea instituit et usurpavit.

Quaeres: an sicut imagines verae crucis, sic etiam imagines clavorum, lanceae, et aliorum instrumentorum passionis Christi Domini possint adorari. — Respondeo primo, cum S. Thoma qu. 25 art. 3 ad 3, non eandem esse rationem de clavis, et aliis instrumentis passionis Christi, ac de cruce, siquidem cruces referunt Christum, eumque repraesentant velut in cruce expansum: clavi autem, lancea, et alia huiusmodi Dominicae passionis instrumenta, cum Christum ita pro nobis patientem non repraesentent, sed solum eius sacrosanctum corpus tetigerint, propter contactum istum quandam excellentiam obtinent, et sic possunt adorari adoratione latriae respectivae; cum vero imagines clavi, et lanceae, nec Christum pro nobis patientem referant, nec eius corpus tetigerint, ideirco nulla videntur adoratione digna. Respondeo secundo, clavos, lanceas, et id genus alia secundum communem Ecclesiae usum non assumi ad repraesentandos clavos, lanceas, et alia instrumenta passionis Christi; ac propterea cum careant hâc repraesentatione et significatione, non potest religiosus cultus eis adhiberi; secus vero dicendum est, quando illa instrumenta simul cum cruce pinguntur, cum enim tunc apprehendantur prout habent specialem aliquam habitudinem ad Christum patientem, sic considerata adorari possunt adoratione latriae respectivae.

Cum diabolus hominum infensissimus hostis omne suum virus evomat, in eos maxime, qui vacuatas ab eo sedes, divina suffragante gratia obtinere et implere nituntur, omnes quas potuit semper mortis machinas, et malitiae tentavit artes, ut quorum felicitatem praepedire non valuerat, eorum gloriam et honorem infestaret: hinc virulento ipsius affiatu concitati nefarii homines, debitum illis beatissimis hominibus cultum et obsequium omni ferme ab Apostolis saeculo oppugnare tentarunt. Prodierunt namque imprimis Marcionistae, Manichaei, et Phantasiastae, qui ut asserit Tarasius Constantinopolitanus Archiepiscopus Actione 5 septimae Synodi, omnes tum Christi, tum Sanctorum imagines execrabantur. — Eodem pestifero veneno agitatus fuit Nenaias quidam natione Persa, conditione servus, qui dominum fugiens cum Antiochiam venisset, pro clerico se gerens, etsi nondum baptismo fuisset initiatus, vicinos illic pagos a recta fide instituit abducere: sed à Calandione Antiochiae legitimo Praesule pulsus, à Petro Cnaphaeo eiusdem urbis Pseudo-Patriarcha Hierapolitanus Episcopus creatus est circa annum 485. Hic itaque ab universis suae Diocesis Ecclesiis sacras imagines amovere tentavit: at neminem in hoc impio negotio habuit sectatorem. — Contigit etiam post centum circiter annos, ut Serenus Massiliensis Episcopus zelo quidem ductus, sed minus prudenti, sacras imagines ab Ecclesiis sibi commissis deturbari curaret, ne videlicet, qui ex Gentilibus ad Ecclesiam fuerant recepti, eas ut idola, et ementitas divinitates adorarent. Quocirca Gregorius ad eum scribens laudavit quidem intentionem, sed intempestivum zelum reprimens mandavit ut quantocius imagines restitui curaret, populumque doceret, quem eis cultum deberet impendere. — At omnium, qui sacris imaginibus exitiale bellum indixerunt, perditissimus fuit Imperator Leo à patria Isauricus cognominatus, qui Conon antea dictus, obscuro genere natus, vile mercimonium exercens, cum duos Iudaeos Impostores et Magos casu asellum ducens obviam habuisset, audiissetque ab eis se futurum Imperatorem si spondere vellet se rem unicam eis concessurum, ubi primum Imperium esset adeptus, stipulatione facta, renuntiatoque vili opificio, statim militiae nomen et operam dedit; et ita feliciter ac strenue pugnavit, ut summos tandem praeteturae militaris gradus adeptus, postmodum Imperator salutatus fuerit circa annum 715. quem cum illi duo Iudaei Praestigiatores convenissent, se velut à Deo deputatos Prophetas simulantes, hoc unicum rogarent, quod si diu feliciterque Imperium tenere et regere peroptaret, omnes è Christianorum templis imagines tamquam idololatriae offendicula amoveret ac exturbare curaret. Hoc vaticinio excitatus Leo, et diuturni ac felicis Imperii spe illectus, nullum non mortis lapidem, quo execrabile sacris imaginibus bellum denuntiaret. Quod utique din conceptum nefarium animi decretum tandem in apertum deduxit, cum decimo post adeptum Imperium anno publicum edictum proposuit, quo ex Ecclesiis, aliisque quibuscumque locis sacras imagines exturbari voluit. Dum vero pervetustae religionis imaginem Salvatoris, quae ad aeneam urbis portam sita erat, ex edito loco vi, ferroque deturbat; succensent qui aderant, totaque hoc nuntio civitas percellitur; tunc armati populi concursu satellites discerpuntur, et apparitores ad hoc exequendum facinus missi. Ea de re infrendet ferox et truculentus Leo, totamque urbem rapinis, hominum raptationibus et caedalibus suppliciis infestat et cruentat. Aggreditur inter alios sapientissimum et venerandum Studitarum collegii praefectum, eiusque duodecim contubernales divina, humanaque sapientia instructissimos, ad quos, ceu ad oraculum in praecipuis divinarum, humanarumque disciplinarum ambiguitatibus recurrere solebat, quos etiam ipsi Imperatores frequenter consulebant. Hos privatis colloquiis adhibitis, nunc blanditiis, nunc minis in suas partes attrahere conatus est Leo; sed eorum constantia repulsus, eosdem cum aedibus, in quibus convivebant, una cum instructissima Bibliotheca armariis(?) una nocte absumpsit. Novis praeterea sceleribus priora accumulans, Sanctorum etiam cultum abolere, eorum loculos perfodere, sacraque foedare lipsana institit. Has excitatas à Leone tragoedias recensent Auctor Historiae miscellaneae, Nicephorus Constantinopolitanus Patriarcha in Breviario, Zonaras, et Cedrenus in Leone. Dum truculenter furit leo (inquit Cabassutius in epitome Conciliorum), Regiae urbis Patriarcha Germanus vir sanctissimus omni studio nascentem impietatem coercere nititur, atque fideles, quos dira insectatio urgebat aut labefactabat, confirmare: hunc privatis colloquiis frustra tentatum ex sede Patriarchali, et urbe exegit, eiusque loco Anastasium Iconoclastam Leo subrogavit. Ioannem quoque Damascenum piarum imaginum strenuum defensorem transmissis ad Saracenum Principem Damasci confictis proditionis litteris accusat, quasi Damascenam civitatem, cuius custodiae Ioannes praetectus erat, sibi vendere attentasset: unde ipsi dextera manus iussu Principis barbari amputatur; sed ei praecisam manum invocata Dei Genitrix insigni miraculo restituit. Sic efferatum, grassatumque Leonem Gregorius Papa II. boni, sollicitique Pastoris pro dominico grege munus obiens, à coeptis nefariis per litteras revocare conatur. Verum crescente in dies illius rabie, anathemate pertulit, simulque Italiam eius dominationi subtraxit, atque illi tributa ulterius pendi prohibuit. Tum ille maiori perculsus rabie, comparata ingenti classe, et Pontificis et Italiae molitur exitium. Sed classem cum omni bellico apparatu ad Adriaticum littus exorta tempestas allisit, aliisque simul calamitatibus eius Deus ferociam reprimit, et impietatem ulciscitur defectione urbium et Provinciarum; maxime vero fame, penuria, pestilentiis, et horrendis terrarum agitationibus, eo usque ut plurimae urbes, maxime vero Regia Constantinopolis, per integrum annum istis assiduis concussionibus agitatae pene tota corruerit, omniaque illius magna ex parte solo sint aequata. Et ipse Leo tandem post exactos in imperio annos 24 et menses tres diris exerceriatus torminibus animam seram exhalavit. Impio parenti successit impiissima proles Constantinus, cui Copronymi, idest Stercorei cognomen indutum fuit, ab excrementorum profluvio, quo cum infans baptizaretur, sacrum lavacrum inquinarat. Unde Germanus Patriarcha, qui illum baptismo excipiebat, vaticinatus est eius impietate sanctam Dei Ecclesiam aliquando foedatum iri: praedictionem eventus demum comprobavit. Is enim paternam non solum aemulatus est impietatem, sed etiam longe supergressus, quippe qui se totum magicis flagitiis, et daemonum execrandis evocationibus, quibus ventura posset cognoscere, et suis adversariis mortem, dolores, et alia quaevis infausta procurare, et insuper longe crudelius quam pater Dei Genitrici, aliorumque Sanctorum cultoribus, et sacris imaginibus bellum denuntiavit. Crudelissime vero saeviit in omnes prorsus Religiosos, et sanctissimos quosque viros, in desertis, montibus, et cavernis latentes, quos Sanctorum cultores, et sacrarum imaginum defensores audiebat. Cum autem ipse ubique provinciarum praesens non posset adesse, ut conceptum in Catholicos odium facilius expleret, omnibus sibi subditarum provinciarum rectoribus mandavit, ut dirissime in imaginum cultores animadverterent. Cuius impio mandato prae caeteris obsequentissimi fuerunt Manes prorex Galatiae, Michail Melissenas, et Lacanodracon thematis Thracensium, qui omni saevitia in omnes Catholicos debacchati sunt; maxime vero eorum postremus. Is namque omnes sibi subditae provinciae Religiosos, sive solitarios, sive in claustris degentes, una cum religiosis Virginibus in aperta et patenti planitie iuxta muros Ephesi congregari mandavit, et eis omnibus ingenti numero collectis significavit, aut exuendam religiosam vestem, eiurandamque professionem, et matrimonium invicem ineundum, aut avulsis illico oculis in exilium esse detrudendos. Cui nefario mandato pauci obsequentes, ingens illa sanctissimorum Virorum ac venerandarum Virginum turba perditis oculis varias in insulas relegata est. Post haec omnium eorum monasteriorum vendita sunt suppellectilia ornamenta, ac sacra vasa, ex quibus ingens auri, argentique copia compacta, transmissa est ad Constantinum, qui gratulatorias ad Lacanodragon epistolas scripsit, quod ita feliciter, fideliterque sui Principis mandato paruisset. Interea tot impietatibus, et coniunctis una crudelitatibus populi commoti, Constantino rebellant, affinemque illius Artabasdum Curopalatem virum Catholicum, qui adversus illum arma sumpserat, illiusque exercitum profligaverat, designant Imperatorem, sacrasque imagines pristinis in locis reponunt. Sed comparato ingenti exercitu, Artabasdo bellum denuntiat Copronymus, illumque semel, et iterum victum tandem Constantinopoli inclusum obsidet, eumque cum civitate captum oculos perdere iubet, et omnes illius liberos interfici. In reliquos etiam sibi adversos crudelissime desaeviit, maxime in orthodoxos, quorum plurimos variis suppliciis excarnificatos interimit, reliquos omnibus fortunis spoliatos in exilium tradit. Quin etiam in Pseudopatriarcham Anastasium, qui Artabasdo manus dederat, et sacras imagines animo placendi regnanti principi restitui curaverat, suae vesaniae specimen exhibuit; hunc enim asello praepostere impositum, et à publico lictore per urbis compita flagellis caesum, tandem tot cumulatum opprobriis in thronum Patriarchalem idcirco restituit, quod in universo imperio hominem ipso nequiorem, et principi assentatorem magis, ac devotum non agnoverat. Cum autem Romani Pontifices diversis in occidente collectis Conciliis, Copronymi, et omnium sibi Iconoclastarum adherentium impietatem et nefariam haeresim damnassent, ut aliquid religionis praetenderet Copronymus, Pseudo-synodum 330 Antistitum Constantinopoli coegit anno 753, qua in sacras imagines conclamatur. Quoniam autem audierat non solum à Romano Pontifice, sed etiam à tribus Patriarchis, Antiocheno, Alexandrino, et Hierosolymitano damnatam esse suam suorumque de sacris imaginibus haereticam sententiam, ut saltem aliquis e Patriarchis ipsi suffragaretur, et eo praeside Synodus aliquid auctoritatis prae se ferre videretur, Anastasio iam miserè vita functo suffecit perditissimum nebulonem nomine Constantinum, eumque Patriarcham denunciavit, ac consecrari voluit, qui peracta Pseudo-Synodo, cui praefuerat, ut suam (ait Cabassutius) Imperatori fidem consignaret, ipsius satellitio stipatus per forum, per Ecclesias, per omnis sexus Monasteria, per privatorum aedes concursans, imagines quot supererant diripit, abradit, deiicit, et eos qui habebant verberibus et carceribus mancipat. Sanctorum reliquias cum venerandis imaginibus, et Catholicorum libris excitatis rogis incendit. Ipse vero Copronymus aliquot Senatores, et clarissimos viros, eo quod prohibitas imagines coluissent vel occultassent, durissimis nervis in medio foro verberare ad necem iussit: Monachos etiam, et Sanctimoniales raptari, et post immania supplicia et ludibria trucidari. Qui vero superfuerunt Monachi, compulsi sunt pallio, et cucullo deposito inire incesta connubia, sordidisque artibus victum quaerere, inter milites quoque Monasteria distributa sunt, ut omnis instituti Monastici memoria prorsus aboleretur; Monasteriorum autem praedia, et facultates fisco sunt addictae. Constantinum Pseudo-patriarcham tot scelerum facem ac incentorem divina ultio prosecuta est. Cum enim detestandus Copronymus arcanum illi suum de abroganda Christi divinitate aperuisset, nec ille rem silentio texisset, iussus est per urbis vicos flagellari, et in sordidissimo loco iugulari. Pari etiam ultio in Copronymum incubuit, cui pedes ardentibus anthracibus intumuerant, tantoque aestu totum eius corpus exarsit, ut vociferaretur infelix se inextinguibili traditum igni, ob violatum Deiparae nomen et cultum: et cum eamdem iussisset honorifice coli, sera tamen eius minime recepta est poenitentia, sed acerbissimo et horrendo interitu, ad quae migraret supplicia demonstravit. Successorem Copronymus habuit Leonem filium, qui Catholicum se principio simulavit; ubi vero suum fundamento firmatum credidit Imperium, in apertam haeresis professionem erupit, quam et sacrilegio cumulavit. Cum enim gemmarum cupiditate carbunculis radiantem coronam, quam in maiori Basilica Mauricius olim dedicarat, detractam inde suo capiti imposuisset, eruperunt ex illius capite venenati carbunculi, ex quibus ardens exorta febris hominem brevi extinxit, ut Theophanes, et Miscellae Historiae scriptor Diaconus referunt. Hinc haeredem reliquit Constantinum ex Irene susceptum Filium. Irene gubernacula suscepit Imperii sub Constantino decenni puero. Tum demum immanibus, diuturnisque procellis discussis, pax, et nova lux Orientis Ecclesiis refulsit. Catholicae namque religionis amantissima Irene, nihil antiquius habuit, quam ut illam iacentem excitaret, Regiamque civitatem multiplici anathemate involutam, et à reliqua Ecclesia divulsam reduceret. Cumque Paulus abdicato Patriarchatu se in Monasterium conclusisset ad spontaneam poenitentiam, respondit Imperatoribus causam rei sciscitantibus, quia Copronymi Conciliabulo, quo processum fuit adversus venerandas imagines decretum, suam adiecerit subscriptionem, et ni poenitentia scelus elueret, aeterno foret supplicio damnandus. Quâ permoti responsione Imperatores de optimo Patriarcha eligendo solliciti Tarasium promovendum curarunt. Ille vero gravissimum onus detrectabat, nec prius urgentibus Augustis cessit, quam fore pollicerentur, ut legitimam Synodum ex Romani Pontificis consensu indicendam et habendam curarent. Scripsit ergo litteras ad Adrianum Papam Tharasius, quibus de sacrarum imaginum cultu pie, docteque disserit. Scripsere pariter ad eumdem Constantinus et Irene, rogantes ut Synodum indiceret, suosque de more Legatos ad eam mitteret. Laetior Pontifici nullus afferri poterat nuntius. Itaque Petrum Archipresbyterum Ecclesiae S. Petri, et alterum Petrum Abbatem S. Sabae committit, qui suo nomine Synodo praesint. Caeterum adeo Constantinopoli haeresis invalescebat, ut ibi tumultus incredibiles excitarint Iconomachi, quos ne ipsi potuerunt Imperatores compescere. Igitur Nicaea praelecta fuit, in qua Synodus haberetur: quae Civitas Metropolis Bithyniae est, prima Synodo Ecumenica dudum insignis. Interfuere cum Monachi Ioannes et Thomas sedium Orientis Patriarchalium locum tenentes, et cum his 350 Episcopi, multique cum delectis Monachis Archimandritae, qui Patrum consessum sanctitatis doctrinaeque splendore decorabant, missique ab Imperatoribus aliquot Senatores. Concilio praesederunt Apostolici Legati. Gesta haec sunt an. 787. Coacta iam Synodo multitudo Episcoporum supplices libellos obtulerunt ad veniam deprecandam, eo quod Copronymi Synodum approbassent: imprimis Gregorius Neocaesariensis, qui fuerat in Pseudo-Synodo quasi praeses et antesignanus. Utramque in partem agitata sententia est, sed mitior demum praevaluit, quâ cunctis condonatum est, et permissum, ut suum quisque gradum et dignitatem retineret. Lecta primum fuit Adriani epistola, cui honorifice ab omnibus acclamatum est. Placuit deinde, ut ex sanctorum Ecclesiae Doctorum libris depromptae palam legerentur gravissimae sententiae et exempla, quibus religiosa imaginum veneratio asseritur, tanquam à sanctissimis Patribus tradita, iam inde ab exordiis Ecclesiae continuoque Christianorum saeculorum usu recepta, plurimisque confirmata miraculis. Quapropter Patrum suffragiis sancitum est, ut in Ecclesiis, aliisque honestis locis, Christi Domini, Sanctorumque imagines collocentur ad piam memoriam, et virtutum imitationem excitandam: tum etiam ut ipsi in suis imaginibus debita sibi veneratione colantur, quandoquidem his delatus honor ad prototypum et exemplar refertur, quod illae repraesentant. Decretum quoque, ut fideles debita veneratione Sanctorum reliquias prosequantur, et his contradicentes haeretici declarantur, et anathemate feriuntur. His sanctissime constitutis placuit in medium proferri Salvatoris imaginem, et ab omnibus suppliciter procumbentibus adorari. Perlecta etiam ne quid deesset, examinataque sedulo fuit Copronymi Synodus, eiusque vanae rationes verissimis aliis eversae, et quantum opus erat exposita divinarum litterarum testimonia, quibus idola Gentium redarguuntur, nihil cum sanctis imaginibus habere commune. Proinde damnata illa Pseudo-Synodus omnium consensu fuit, et dictum anathema in Anastasium, Constantinum, etc. Hanc autem Synodum probavit Adrianus summus Pontifex, et illam inter Ecumenicas ordine septimam admittendam decrevit. Cui tamen intercesserunt plurimi occidentalis Ecclesiae Praesules, quasi minus Catholice in ea decretum fuisset eodem cultu adorandas esse sacras imagines, quo divina Trinitas. Hinc illa existimatione decepti Praesules, qui Francofurti regnante Carolo Magno in Synodum convenerant adversus haeresim Felicis et Elipandi, qui Christum non naturalem, sed adoptivum Dei Filium praedicabant, hunc secundum Canonem ediderunt: Allata est, inquiunt, in medium quaestio de nova Graecorum Synodo, quam de adorandis imaginibus Constantinopoli fecerunt, in qua scriptum habebatur, ut qui imaginibus Sanctorum, ita ut deificae Trinitati, servitium aut adorationem non impenderet, anathema iudicaretur: qui supra sanctissimi Patres nostri omnimodâ adoratione et servitute renuentes, contempserunt atque consentientes condemnaverunt, etc. Verum multiplex in illa sententia circâ tactum error involvitur. Primo Constantinopolis pro Nicaea. Secundo, Constantinopolim esse Bithyniae urbem, cum sit Thraciae. Tertio, fuisse Graecorum Synodum illam sine Romani Papae consensu habitam; cum tamen constet fuisse ab ipso Adriano Papa indictam et approbatam, eiusque Legatos in ea praefuisse. Quarto, eamdem Synodum constituisse, ut imagines eodem cum Deo cultu colerentur, cum tamen eius Actione 1 Basilius Ancirae Episcopus quondam Iconomachus, non aliter à Nicaena Synodo admissus fuerit, nisi profitendo palam sacras imagines esse venerandas et adorandas modo ne latriae cultu, qui soli debetur. Et Act. 3 Constantius Constantiae Cypri Episcopus, Actionibus 4 et 7 aliique similiter Ecclesiae reconciliati fuerint, et unitati fidelium redintegrati cum eadem fidei protestatione, modo ne latriae cultu soli Deo competenti sacrae imagines adorentur. Verum de hac Concilii decisione, sicut et de sententia Ecclesiae Catholicae nobis amplior et commodior erit sermo in sequentibus tribus Quaestionibus: quarum Prima aperiet utrum, et quo cultu Sanctorum imagines sint colendae; secunda, quali honore sint excipiendae eorum reliquiae: Tertia, quâ pietate et devotione Sancti sint invocandi et venerandi.

Quod etsi tria haec vocabula, imago, idolum, et simulacrum, prima sua institutione, et communi Grammaticorum usu idem significare videantur; tamen apud Christianos pridem factum est, ut distinctam significationem obtinerent. Imago namque latius patet simulacro, simulacrum vero idolo; omne siquidem idolum simulacrum est, et omne simulacrum imago; non autem vice versa omnis imago simulacrum, nec omne simulacrum idolum, saltem secundum Latinam significationem; quanquam, ut observat S. Augustinus in Psal. 135, simulacra Graece appellentur idola, et passim ubi Septuaginta Interpretes habent ⟦greek: εἴδωλον⟧, Latina editio vertit simulacrum. Unde imago tantum sonat similitudinem rei verè expressam seu factam ad repraesentandum. Simulacrum vero, vel est similitudo et conformitas imaginis cum re, quam exprimit, si verum sit illud simulacrum; vel est tantum repraesentatio rei fictae; nam, ut observat

S. Isidorus lib. 8. Etymologiarum, Simulacra dicuntur, vel pro ea, quod sunt similia, vel pro eo, quod simulata, atque conficta, unde et falsa sunt. Quocirca simulacrum a simulando dicitur, ut habet commentarium ad caput primum ad Thess. S. Hieronymo falso adscriptum: unde simulacra proprie significant imagines falsas, hoc est, quae vel nullam rem repraesentant, vel nonnisi ementita effigie illam adumbrant, iuxta illud Habacuc cap. 3. Sculpsit illud fictor suus, conflatile, et imaginem falsam: sperarit in figmento fictor eius, ut faceret simulacra muta. Idolum vero est simulacrum, quod humana effigie factum, et consecratum est, inquit ibidem Isidorus; quapropter omne idolum est effigies ordinata ad repraesentandam aliquam divinitatem quasi praesentem, et simulacro inexistentem, cui propterea religiosus cultus impendatur.

Hinc Apostolus 1. ad Corinth. 8. egregie ait: Scimus quia nihil est idolum in mundo: quod tripliciter exponi potest, ait ibidem in Commentario S. Thomas. Primo modo sic:

Idolum nihil est, idest, inter creaturas mundi, quantum ad formam idoli: licet enim materia idoli sit aliquid, scilicet aurum, vel argentum, vel huiusmodi; tamen nil est forma, scilicet quae creditur ibi esse ab idololatris, qui credunt idolum esse Deum. Secundo modo sic: Idolum nihil aliud est, scilicet persona subsistens ex simulacro, et spiritu praesidente: ex illis enim duobus nihil fit, sicut ab idololatris putatur. Tertio modo sic: Idolum nihil est in mundo, idest, nullius rei, quae fit in mundo, habet similitudinem; est enim differentia inter idolum et simulacrum, quia simulacrum dicitur, quod sit ad similitudinem rei alicuius naturalis, idolum ad nullius rei fit similitudinem, ut si corpori humano addatur caput equinum: Isaiae. 10. Cui similem fecistis Deum?

Certum est igitur, quod apud Ecclesiasticos Scriptores (inquit etiam ipse Henricus Stephanus in thesauro linguae Graecae) εἴδωλα Latine etiam idola peculiari significatione vocantur, simulacra numen aliquale repraesentantia, quod honore et cultu dignantur.

Constat itaque imaginis nomen esse genericum, nempe ad veram et falsam aut fictam repraesentationem, ut etiam colligitur ex Scriptura sacra, qua nomen imaginis interdum usurpat ad significandas falsas et ementitas effigies, ut Deuter. 1. Ezechiel. 1. Habacuc 2. Interdum vero ad veras et reales exprimendas: sic homo dicitur creatus ad imaginem Dei, Genesis 1. Item Christus imago Patris 2. ad Corinth. 1. Si autem hoc nomen non esset genericum ad veram et falsam imaginem, sed esset plane synonymum, tam recte possemus asserere Christum esse idolum Patris, et hominem fuisse creatum ad Dei idolum, ac religiose dicimus Christum esse imaginem Dei: et male etiam apud haereticos audiret, qui assereret Christum esse idolum Patris, et non esse tactu ad idolum Dei, quia sic significaretur falsa quaedam, et rei inanis repraesentatio: igitur imago ita distinguitur ab idolo, ut idolum supra imaginem addat inanitatem et falsitatem: quocirca non distinguitur idolum ab imagine penes solum cultum religiosum rei exhibitum, ut volunt haeretici, quia prius intelligitur aliquid esse idolum, quatenus est repraesentativum rei inanis et falsae, quam cultus aliquis existimetur ei deferri.

Notandum 2. Gentiles revera existimasse simulacra et idola, quae colebant, non solum esse deorum suorum repraesentationes, sed etiam pro diis haberi, ut colligitur ex Psalmo 95. Omnes dii gentium daemonia, 4. Reg. cap. 19. Miserunt Deos eorum in ignem, non enim sunt Dii, sed opera manuum hominum ex ligno, et lapide, Isaia. 44. Deum fecit, et sculptile sibi: curvatur ante illud, et adorat illud, et obsecrat dicens: Libera me, quia Deus meus es tu. Et Sapientiae 15. Omnia idola nationum Deos aestimaverunt. Et Act. 19. Demetrius argentarius faciens aedes argenteas Dianae coram Ephesiorum populo de Paulo conqueritur: Paulus hic suadens avertit multam turbam dicens: Quoniam non sunt dii, qui manibus fiunt. Quibus aperte constat revera Gentiles existimasse Divinitatem aliquam inesse suis idolis. Quod utique confirmatur ex SS. Patribus, nam Irenaeus lib. 3. cap. 6. 1 Moyse dictum est: Non facies tibi omnem similitudinem in Deum, quaecumque in coelis sursum, et quaecumque in terra deorsum. Similiter Tertullianus in Apologetico adversus Gentes loquens de diis Gentium, et de persecutione, qua saeviebant Gentiles in Christianos: Ignibus urimur, inquit, hoc, et illi: (dii vestri) a prima quidem massa in metalla damnantur: inde censentur Dii vestri, etc. Si per haec constat divinitas aliqua, ergo qui puniuntur, consecrantur, et numina erunt dicenda supplicia. Paulo post: Si Capitolium, si olitorium forum petitur, sub eadem voce praeco nis, sub eadem hasta, sub eadem annotatione quaestoris, divinitas addicta conducitur. Similiter Minutius Felix in Octavio: Ecce funditur, fabricatur, scalpitur, nondum Deus est: Ecce plumbatur, construitur, erigitur, nec adhuc Deus est: Ecce ornatur, consecratur, oratur, tunc postremo Deus est. Denique Arnobius adversus Gent. lib. 1. Eos ipsos divos, quos esse mihi persuaseram, efficiebam contumelis gravibus, cum eos esse credebam ligna, lapides, utque ossa, aut in huiusmodi rerum habitare materia. Et idem lib. 6. praeveniens obiectionem Gentilium:

Sed erras (inquit) et laberis: nam neque nos aera, neque auri, argentique materias, neque alias, quibus signa confiant, eas esse per se Deos, et religiosa decernimus Numina: sed eos in his colimus, eosque veneramur, quos dedicatio infert sacra, et fabrilibus efficit inhabitare simulacris. Non improba, neque aspernabilis ratio, qua possit quivis tardius, necnon et prudentissimus credere, Deos relictis sedibus propriis (idest coelo) non recusare, nec fugere habitacula inire terrena; quinimo iure dedicationis impulsos simulacrorum coalescere inductioni. In gypso ergo mansitant, atque in testulis dii vestri? quinimo testularum, et gypsi, mentes, spiritus, atque animae dii sunt? atque ut fieri augustiores vilissimae res possint, concludi se patiuntur, et in sedis obscurae coercitione latitare.

Hanc autem falsam existimationem habuere Gentiles, quod revera daemones plerumque in simulacris et idolis existerent, in eisque vaticinia et oracula personarent, ut testantur Tertullianus de Idol.: Daemones corporibus conferunt. Cyprianus de Idol. van.: Hi spiritus sub statuis, atque imaginibus consecratis delitescunt. S. Hieronymus in Habacuc cap. 2. Omnibus simulacris assident immundi spiritus. S. Augustinus in Psalm. 135. Ut daemonia potius, quae sunt in simulacris significarentur. Arnobius Iunior in Psalm. 95. Probatum est, quod omnes dii Gentium, qui in templis positi essent, habitarent in eis daemonia.

Non me latet politissimos quosque ac doctissimos ex Gentilibus non adeo fatuos, hebetesque tuisse, ut inania simulacra Deos putarent, quod significavit Iulianus Apostata in 1. part. operum his verbis:

Simulacra, et aras, necnon aeterni custodiam ignis, et, ut uno verbo dicam, caeterum id genus omnia deorum praesentia signa maiores nostri constituerunt, non ut ista Deos esse credamus, sed ut ipsos per illa veneremur. Etenim quoniam nos in corpore degentes consentaneum corpori cultum adhibere diis oportebat, idem porro corporis sunt expertes: primum nobis illi simulacra monstrarunt: quod est secundum a primo genus Deorum, quod circum coelum universum in orbem colitur. Sed cum ne istis quidem corporeus cultus attribui possit, nam suapte natura rei nullius indigent: tertium in terris inventum est genus simulacrorum, in quod cultum nostrum impendentes, Deus nobis propitius reddetur.

Mox ita disputare pergit, illa ipsa simulacra, Deos non esse, sed effigies Deorum, sicut imagines Regum non sunt Reges, sed horum effigies. Porro, qui Reges amant ac venerantur, eorumdem imagines in amore habere atque cultu. Ita Deorum amatores atque cultores pari in illorum simulacra ferri affectu. Haec Iulianus. Verum, inquit Petavius, non est dubium, quin, etsi prudentiores et eruditi inter Gentiles facile istud animadverterint, ligneas, aut ereas, aut pretiosiore metallo fabricatas effigies, Deos non esse; complures tamen, et quidem maiore numero, pro diis illas habuerint et adoraverint. De quo nemo Christianus controversiam facere potest: neque quisquis divinis utriusque Testamenti Litteris fidem potius adhibendam esse censeat, quam execrando Apostata, ex mendacio et impudentia pessimae causae praesidium advocanti. Certe idipsum, quod ad institutum nostrum satis est, persuasum erat haereticis Iconoclastis, qui Catholicam Ecclesiam sacrarum imaginum cultricem eadem onerabant infamia, quam penes Ethnicos simulacrorum, hoc est, idolorum veneratores, residere cognoverant.

Notandum 3. Triplicem de imaginibus fuisse generatim sententiam; Prima quidem erat haereticorum, non solum imaginum cultus impugnantium, sed eas etiam in Basilicis, locisque aliis tamquam idola deturbantium, qui ideo Iconoclastae dicti sunt, vel Iconomachi, quod imagines penitus evertendi, eas demoliri ac dissolvendi fuerint ausi. Quorum rursus secta bifariam dividitur, nam alii solas ad humanam formam expressas effigies improbabant, crucem vero, eiusque figuram retinebant, et honore utramque prosequebantur; quocirca Paulus Pseudo-Patriarcha Constantinopolitanus, ut Copronymo adularetur, dum publicam ad populum concionem haberet, Salutiferis lignis in altum sublatis iurarit se ex eorum numero non esse, qui sacras imagines adorarent, ut refert Nicephorus in Breviario ad ann. 766. Hinc Michael Baldus Imperator Iconoclasta in epistola ad Ludovicum Pium Imperatorem, queritur imagines in tali honore habitas sicut honorificum et vivificum lignum, in quo Christus verus Deus noster crucifigi dignatus est propter nostram salutem. Alii vero, ut Claudius Taurinensis, omnes etiam cruces ab Ecclesiis semovebant, cuius impietatem hisce postremis saeculis aemulati sunt, imo supergressi sectarii Calvinistae, et eiusdem farinae plures alii nebulones, qui generale bellum sacris Imaginibus, et crucibus denuntiavere. Secunda opinio fuit eorum, qui imagines quidem habendas esse putabant, nec penitus abolendas, aut ab Ecclesiis et templis semovendas, sed ita ut nullus illis honor, nullaque veneratio impendatur: at dumtaxat servarentur, exponerentur ad spectaculum, hoc est, ad conservandam divinorum beneficiorum memoriam, aut Sanctorum eximiam virtutem, ac praeclara facinora refricanda et repraesentanda. Quam sententiam complures olim complexi sunt, minime tum haeretici iudicati. Tales videntur Gallicani Praesules, qui in Francotordiensi Synodo Concilium Nicaenum secundum damnarunt: talis fuit praeceteris Ionas Aurelianensis, ut constat ex tribus illius libris adversus Claudium Taurinensem editis; talis etiam extitit ille, quisquis est auctor et scriptor eorum quatuor librorum, qui Caroli Magni Imperatoris nomine conscripti feruntur, et ad Adrianum Romanum Pontificem missi; tales denique fuerunt illi Antistites, qui ex Ludovici Pii Imperatoris mandato Parisiis convenientes, suam de sacris imaginibus sententiam in epistola, seu libello ad Eugenium summum Pontificem direxerunt. Illi siquidem omnes existimabant imagines Sanctorum neutiquam venerandas et adorandas esse, neque tamen a Basilicis et sacris locis excludendas. Tertia tandem sententia est omnium Catholicorum docentium, primo ab ipso Ecclesiae exordio ad nos usque a fidelibus usurpatas; secundo illas etiam in templis collocari solitas; tertio tandem eas esse cultu et veneratione dignas, ut patebit in tribus sequentibus Conclusionibus.

Conclusio prima. — Imagines esse et cultus ab ipso nascentis Ecclesiae primordio fuit a fidelibus frequentatus.

Probatur primo ex illis celeberrimis imaginibus Christi, vel miraculosa ipsius virtute, vel discipulorum, et priorum fidelium studio eformatis ac elaboratis. Ferunt enim primo sacri Annalistae, duas ab ipso Christo expressas esse sui divini vultus imagines: primam quidem, quam ipse sudario super faciem imposito expressit, misitque ad Abagarum Regem Edessenae civitatis, qui cum per Legatos illum exorasset, ut relictis perfidis Iudaeis, ipsum assiduo infestantibus, in civitatem Edessenam una cum Discipulis sese reciperet, ut auditas miraculorum opiniones illi et populo suo exhiberet, refert Eusebius lib. 1. cap. 13. Christum per epistolam respondisse: Si faciem meam corporaliter videre cupis, en tibi cultus mei speciem transformatam in linteo dirigo, per quam, et desiderii tui ferrorem refrigeres, et quod de me audisti nequaquam impossibile existimes. Postquam autem complevero ea, quae de me scripta sunt, dirigam tibi unum e discipulis meis, qui tibi et populo tuo sanitates impertiat, et ad sublimitatem fidei eos perducat, etc. Porro huius imaginis mentionem faciunt non solum Evagrius lib. 1. Historic. cap. 26. Nicephorus, lib. 2. cap. 7. Damascenus Oratione 1. De Imaginibus, Stephanus summus Pontifex in Concilio Romano; sed insuper Leo Lector Constantinopolitanus testatus est in septima Synodo Act. 5. se illam divini Christi vultus effigiem vidisse in civitate Edessena, ex qua Romam deportata etiam hodie religiose asservatur et fidelium venerationi exponitur in Ecclesia Monasterii Monialium S. Sylvestri. Secunda divinitus a Christo Domino expressa sui divini vultus effigies est illa, quam tempore passionis in linteo expressit, et Veronicae piae mulieri tradidit; qua in Ecclesia S. Petri adhuc Romae conservatur, et in Bibliotheca Vaticana extat historia manuscripta, in qua refertur qualiter tempore Tiberii haec divini Christi vultus effigies Romam fuerit deportata.

Celebratur etiam apud SS. Patres et Ecclesiasticae historiae Scriptores plurimis miraculis famosa illa statua aerea, quam apud Paneadem, mulier a fluxu sanguinis per tactum fimbriae vestimenti Christi liberata, gratitudinis ergo ipsi Christo Domino erexit: quam ab ipso Christo, et ab eius Apostolis visam fuisse credibile est, atque se quoque illam vidisse affirmat non solum Antipater Bostrensis Episcopus serm. de miraculo eius sanatae mulieris, sed etiam Eusebius lib. 7. Historic. cap. 14. qui insuper refert, quod herba quaedam inusitatae formae ad statuae pedes pullulabat, quae ubi ad eiusdem statuae pallii fimbriam excrevisset, omnia morborum genera curandi virtutem eliciebat. Addit Sozomenus lib. 5. cap. 20. quod cum Iulianus Apostata inde statuam amovisset, suamque ibidem imponi iussisset, illico ligno de coelo demisso caput impiae statuae abscissum fuisse. Subdit cap. 21. cum illam Christi statuam Gentiles ignominiose tractatam confregissent, Christianos eius frusta colligisse, et in Ecclesia reposuisse; ubi, inquit Sozomenus, ad hunc usque diem asservantur.

Ex QUIBUS COLLIGERE LICET imaginum fabricam, venerationem, et cultum, nec a Deo vetitum esse in novo Testamento, nec a nascentis Ecclesiae fidelibus reprobatum; quippe cum ipsemet Christus Dominus imaginum ipse fictor fuerit, et illas in pretio fideles habuerint, et effinxerint. Nam, ut observat Tertullianus libro De Pudicitia, cap. 10. ubi stultis Montani, et sagarum feminarum fascinatus neniis contra Catholicos declamat, quo moechiis convictis, et paenitentia functis veniam, et communionem relaxarunt, et ad hoc suadendum, boni pastoris uterentur exemplo, et amissam ovem et inventam suis humeris ad ovile reportantis, cuius effigiem in calicibus depingebant. Cui ille: Si forte patrocinabitur pastor, inquit, quem in calice depingis, prostitutor, et ipsum Christiani sacramenti meritum, et ebrietatis dolum, et meretricis asylum post calicem subsecuturae; de quo nihil libentius bibas, quam ovem paenitentiae secundae. At ego eius pastoris Scripturam haurio, qui non potest frangi. Quibus verbis Tertullianus, quamvis haeretico animo, nihilominus vere refert imaginem Salvatoris a nascentis Ecclesiae fidelibus effigiari solitam. His accensere iuvaret, quae refert Niceph. Calixtus in lib. 6. cap. 15. nempe Apostolorum imaginum frequentem usum fuisse apud Christianos tempore Constantini primi Imperatoris, ut constat ex historia ipsius conversionis ad religionem Christianam. Quod itidem confirmat S. Ambrosius Epist. 51. ubi de SS. Gervasio et Protasio sibi per visum oblatis loquens, ait: Cum quadam mihi tertia apparuerunt persona, quae similis esse beato Paulo Apostolo videbatur, cuius me vultus pictura docuerat. Quem etiam locum citavit sanctus Damascenus Orat. 2. De Imaginibus. Viderat ergo S. Ambrosius Pauli effigiem coloribus expressam. Idem indicat S. Augustinus lib. 1. De Consensu Evangelistarum, cap. 10. ubi agens de quibusdam gentilibus, qui nescio quos libros a Christo conscriptos cum Apostolis praeferrent. Quod pluribus locis, inquit, simul cum eo pictos viderunt. Similiter S. Hieronymus in cap. 4. Ionae, Apostolorum imagines a fidelibus effigiari solitas testatur, his verbis: Et revera in ipsis cucurbitis, inquit, cascularum, quas vulgo Saucomarias vocant, solent Apostolorum imagines adumbrari. Non iuvat his attexere omnes SS. Patrum sententias, qui celebrem de sacris imaginibus usurpatam memoriam instituunt. Quippe eas omnes auctoritates ubertim collectas habes, et commendatas a Patribus 7. Synodi, qui in conclusione ultimae actionis, post definitum sacrarum imaginum cultum, una voce exclamant in haec verba: Haec est fides Apostolorum, haec est fides orthodoxorum: haec fides orbem terrarum confirmavit. Nos antiquae Ecclesiae Legislationi insistimus, nos decreta Patrum custodimus. Idem pluribus confirmat Adrianus Papa Epist. ad Carolum Imperatorem adversus Pseudo-Carolinum librum, ubi refert omnes suos praedecessores, necnon et Oecumenica Concilia, quibus sacrae imagines venerationi fuerunt, ut patebit intra.

Obiicies haeretica. Minutium Feliciem, qui gentilem ita Christianis exprobrantem refert: Cur nullas aras habent, templa nulla, nota simulacra? Cui Octavius respondens ait: Putatis nos occultare quod colimus, si delubra, et aras non habemus? Quod enim simulacrum Deo fingam, cum, si recte existimes, sit Dei homo ipse simulacrum? Templum quod ei extruam, cum totus hic mundus eius opere fabricatus, eum capere non possit? et cum homo latius maneam intra unam aediculam, tanti maiestatis inclusor? Nonne melius in nostra dedicandus est mente, in nostro imo consecrandus est pectore? Igitur tempore Minutii Felicis, sicut Christiani nulla habebant templa, ita nec imagines,

Nego sequelam. quamquam enim primis Christianae religionis temporibus cum adhuc gentilis in eam exardesceret furor, et in hominum mentibus haereret adhuc idolorum superstitio, non tam frequens fuerit sacrarum usus imaginum, uti neque templorum et altarium: inde non est consequens apud eos nullas fuisse imagines, nec altaria; constat enim ex Tertulliano, et aliis antiquioribus, fideles tunc temporis habuisse quaedam loca sacra, necnon et altaria, in quibus antelucanis coetibus convenire solebant, tum ad fundendas preces, tum ad offerendum incruentum sacrificium, tum ad sacram synaxim faciendam. Constat pariter ex eodem, ut supra diximus, imaginum usum apud fideles fuisse frequentem. Pace autem ac libertate Ecclesiae reddita, uti Basilicas, et Templa, et Altaria in Dei honorem ac cultum extruere non dubitarunt fideles, sic imagines Christi atque Sanctorum, quarum nondum publicus et solemnis percrebuerat usus, usurpare coepit Ecclesia ad propagandam Christi, ac Martyrum, Sanctorumque caeterorum animandos ac instruendos ad pietatis constantiam fideles. Nam, inquit Nilus Abba: S. Chrysostomi discipulus, epistola ad Olympiodorum Praetectum: Qui litteras nesciunt, neque sacras litteras possunt legere, picturae contemplatione in memoriam revocant illorum praeclara facta, qui vero Deo sincere serviebant. His autem publicus imaginum usus, ut praeclare observat Petavius lib. 15. cap. 13. neutiquam omnibus in locis eodem instituto ac tempore fuit a fidelibus frequentatus; sed alibi citius, alibi tardius, prout nationum captus et indoles erat, et qui illis praerant expedire iudicabant, ne imaginum veneratio idololatriae periculum esset. Quod utique diligenter observandum est ad enodandas plures difficultates, et explicanda recaetera exempla ac testimonia, quibus ad oppugnandum imaginum cultum abuti solent Iconomachi, contendentes imagines repudiatas et damnatas fuisse interdum ab orthodoxis, ut referemus in sequenti Conclusione. Quod equidem prudenter factum fuisse non denegarem pro temporum et locorum ratione.

Conclusio secunda. — Licite ac religiose sacrae imagines in Christianorum templis collocantur.

Haec est contra Iconomachos, maxime vero contra Calvinum, qui licet aliquas imagines a primitivae Ecclesiae fidelibus usurpatas admittat, tamen lib. 1. Institutionum, cap. 11. affirmat quingentis primis annis a fundata Ecclesia in Christianorum templis imagines non fuisse, et ideo nunc perperam in ipsis collocari.

Probatur primo ex Canone 8. Apostolorum in Synodo Antiochena, ubi sic statuitur: Decerpiantur salcati ab idola: sed pingant ex opposito divinam, humanamque manufactam impermixtam effigiem Dei veri, ac Salvatoris nostri Iesu Christi: ipsiusque servorum contra idola, et Iudaeos. Neque errent in idolis, neque similes fiant Iudaeis. Quibus verbis tria notanda occurrunt: Primum, efformandas esse Christi D. et servorum eius imagines: Secundum, districte prohibitam esse idololatriam: Tertium, opponendas esse Christi, et Sanctorum imagines, tum idolomaniae, tum Iudaeorum superstitioni. Ex quibus inferre licet scopum illius Canonis, et Concilii esse, quod imagines collocentur in templis. Nam haec oppositio imaginum contra idola indicat ibidem ordinari imagines in templis esse constituendas. Illic enim, ut plurimum, Ethnici habebant sua idola, ut et Iudaei, qui ad idololatriam Gentium deflexerant. Confirmatur ex Theodoreto, qui lib. 8. adversus Graecos refert idolorum loco Sanctorum reliquias introductas esse in templa. Verum valeat reponere fidem istius Apostolicae constitutionis esse dubiam; nam, inquit Fevardentius noster lib. 2. cap. 2. in annotationibus suis ad lib. S. Irenaei num. 15. hunc Apostolicum Canonem, germanum esse, non recens unus, et alter in angulo affirmunt; sed prope innumerabiles, qui in publico totius orbis theatro ante octingentos annos convenerunt Patres Synodo Nicaena posteriore. Hoc quoque Canone innixus Basilius Magnus ante 1270. assertit, imaginum usum ab Apostolis emanasse: simulque eo adhuc antiquior Eusebius a maioribus proditisse confirmans: et Pamphilus Martyr utroque superior, hunc Apostolorum constitutionem, cum pluribus aliis se in Origeneis Bibliotheca reperisse testatur. Quod vero de Synodo Nicaena attingit, hoc ex eadem adscribo, nempe ex Act. 1. ubi Gregor. Nyssenus Episcopus hunc Canonem adducit in confirmationem usus imaginum, his verbis: In Antiochena Synodo SS. Apostolorum dictum est, salcatos non debere amplius ad idola vagari, sed certandum esse ante columnum Dei, et hominis Iesu Christi Domini nostri. Cui caeteri Patres annuerunt. Verum nota Apostolorum Canonem ubique non potuisse sortiri effectum illico in primitiva Ecclesia, iuxta eorum decretum, quia propter persecutiones decem Caesarum Ethnicorum, paucissima Ecclesia aedificata fuerunt usque ad tempus Constantini Imperatoris. Adeoque mirum non esse, quod eo usque parum reperiatur de imaginum usu in templis scripto consignatum. A tempore vero ipsius Constantini, et deinceps frequens legitur ipsius usus; huius enim rei testis est Damascenus in Pontificali de S. Sylvestro Pontifice, ubi dicit Constantinum in Basilica Constantina haec dona dedisse: fastigium argenteum habens in fronte Salvatorem sedentem in sella, et duodecim Apostolos cum coronis, item a tergo in abside respicientem Salvatorem sedentem in throno, et Angelos quatuor ex auro purissimo; candelabra denique ex aurichalco numero septem interclusa sigillis Prophetarum cum ornatu ex argento. Et rursum in labro fontis, ubi baptizatus est, agnum ex auro purissimo, ac in lava agni B. Ioannem Baptistam ex argento tenentem titulum scriptum: Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi.

Probatur ex ipsa Ecclesiae perpetua praxi, nam Tertullianus, qui floruit circa annum 200. lib. De Pudicitia, cap. 1. et 10. ut dictum est in priori Conclusione, notat suo tempore in sacris calicibus fuisse depictam imaginem Christi Domini portantis super humeros ovem inventam. Similiter S. Gregorius Nyssenus Orat. de S. Theodoro Martyre, refert Basilicam in eius Martyris honorem extructam picturis decoratam fuisse, quibus ipsius certamina coloribus expressa videbantur pari elegantia atque fructu. Solet enim, inquit, pictura tacens in pariete loqui, maximeque prodesse. Item S. Basilius, ratione de Barlaam Martyre, ait victorias Martyrum fuisse depictas in Ecclesia: et in fragmento epistolae illius ad Iulianum loquens de Apostolis, Martyribus, et Prophetis ait: Characteres imaginum eorum honoro, et adoro, praecipue cum hoc traditum a SS. Apostolis, et non prohibitum sit, quin et in omnibus Ecclesiis nostris ostendatur depictum. Hanc veritatem luculenter explicat Prudentius in hymno S. Cassiani, ubi ait se in ipsius Martyris Basilica conspexisse eius imaginem, his verbis:

Stratus humi, tumulo advolvebar, quem sacer ornat Martyr, dicato Cassianus corpore. Dum lacrymans mecum reputo mea vulnera, et omnes vitae labores, ac dolorum acumina: Flexi ad coelum faciem, stetit obvia contra facis colorum picta imago Martyris, Plagis mille gerens, totos lacerata per artus, Ruptam minutis praeferens punctis cutem.

Et S. Paulinus, lib. 1. Epist. 4. describens baptisterium S. Severi, haec habet:

Martinum veneranda viri testatur imago; Altera Paulinum forma refert humilem.

Et in descriptione trium sacellorum, seu capellarum templi S. Felicis, quas Basilicas appellat, ait:

Martyribus mediam pictis pia nomina signant, Quos par in vario redimivit gloria sexu: at geminas, quae sunt dextra, laevaque patentes, Binis historiis ornat pictura fidelis. Unam Sanctorum complent sacra gesta virorum. Iob vulneribus tentatus, lumine Tobis. Ast aliam sexus minor obtinet, inclita Iudith: Quae simul, et Regina potens depingitur Esther.

Hi autem omnes, et alii plures, quos commemorare taediosum esset, vivebant ante primos quingentos annos: mentitur itaque Calvinus, cum affirmat primis quingentis annis ab Ecclesia fundata imagines in Christianorum templis non fuisse. Quam utique veritatem non minus docte, quam eleganter explicat et confirmat summus Pontifex Adrianus in Epistola ad Carolum Imperatorem, nam cap. 19. respondens Pseudo-Carolino libro sic obiicienti: Scientes nos faciant, ubi in veteri, vel novo Testamento, aut in sex Synodalibus Conciliis iubeatur imagines facere, vel factas adorare, sic ait:

Nos quidem infra scientes facimus, sicuti iam fecimus, quia et in Veteri, et in Novo Testamento, sive et in sex Synodalibus Conciliis semper venerandae fuerunt sacrae imagines, et factae inter sancta Sanctorum titulabantur. Nam illi nobis dicere solebant, in quali de ipsis sex Synodalibus Conciliis reprehensae sint sacra imagines. Enimvero in primo sancto Concilio saepius ostensum est, quia sanctus Sylvester Papa, et Constantinus Christianissimus Imperator venerati sunt sacras imagines, et cum nomine Christianitatis palam coram omnibus fideliter, atque mirabiliter eas ostenderunt, et a tunc usque hactenus sanctorum Pontificum, videlicet Sylvestri, Marci, et Iulii mirae magnitudinis sanctae eorum Ecclesiae apud nos sunt depictae, tam in musivo, quamque in caeteris historiis, cum sacris imaginibus ornatis. - Item in sancto secundo Concilio sanctus Damasus elegantissimus Papa propriam suam fecit Ecclesiam, cuius sanctus Gregorius meminit in Dialogis, quae ex nomine Conditoris Damasi vocatur: similiter a tunc usque hactenus historiis sacris, et imaginibus pictam habemus. - Iterum, et de sancto tertio Concilio S. Coelestinus Papa proprium suum coemeterium picturis decoravit. Magis autem successor eius beatus Sixtus Papa fecit Basilicam sanctae Dei Genitricis Mariae cognomento Maiorem, quae ad Praesepe dicitur. Simili modo, et ipse tam in metallis aureis, quamque in diversis historiis, sacris decoravit imaginibus. Sed et per rogatum eius, Valentinianus Augustus fecit imaginem auream cum duodecim portis, et Salvatore, gemmis pretiosis ornatam, quam voto gratiae super confessionem beati Petri Apostoli posuit, et a tunc usque hactenus apud nos ab omnibus fidelibus venerantur. - Itemque de sancto quarto Concilio egregius atque mirificus praedicator S. Leo Papa, et ipse fecit Ecclesias, quas in musivo, et diversis historiis seu imaginibus pingens decoravit. Magis autem in basilica beati Pauli Apostoli, arcum ibidem maiorem faciens, et musivo depingens Salvatorem Dominum nostrum Iesum Christum, seu viginti quatuor Seniores, nomine suo versibus decoravit, et a tunc usque hactenus fideliter a nobis venerantur. - Et de sancto quinto Concilio sanctissimus Vigilius Papa in Lateranensi Patriarchio basilicam faciens, pulcherrime eam decoravit picturis, tam in historiis, quamque in sacris imaginibus. Multo amplius vero eius sanctissimi successores Dominus Pelagius, atque Dominus Ioannes mirae magnitudinis Ecclesiam Apostolorum a solo aedificantes historias diversas, tam in musivo, quam in variis coloribus cum sacris pingentes imaginibus, et a tunc usque hactenus a nobis venerantur. Sed et sanctus Gregorius, lib. 3. Dial., cap. 33. in Monasterio suo pulchrum fecit oratorium, et ipsum diversis historiis pingi fecit, atque sacras ibidem imagines; monachi ingressus, in oratione pariter exauditi sunt. Et ille vir sanctus Eleutherius, quem dicunt et mortuum suscitasse, ante ipsas sacras imagines se prosternens divinam exorare clementiam, cum sancto Gregorio non dubitavit: sed fidem ferentes perfectam, pariter exauditi sunt, et usque hactenus apud nos venerantur. Sed et Ecclesia Arianorum cuius ipse sanctus Gregorius in Dialogis suis meminit, placuit eidem sancto Gregorio, ut in fide Catholica introducta illuc beati Sebastiani, et S. Agathae Martyrum reliquiis, dedicari debuisset, quod et factum est. Et post miraculum, quod in eadem Ecclesia factum est, diversis historiis ipse beatus Gregorius pingi fecit eam, tam in musivo, quam in coloribus, et venerandas imagines ibidem erexit: et a tunc usque hactenus venerantur. Si enim voluerimus enarrare per ordinem, nostri praedecessores Pontifices quantas Ecclesias fecerunt usque hodie imagines erigentes, atque diversas historias pingentes, necnon et venerantes, apostolice audemus dicere, deticiet nos tempus enumerandi, atque eorum aedificia cum sacris imaginibus, et historiis explanandi. - In sexto vero sancto Concilio Canone ⟦lacuna?⟧ contemnere non sunt ausi, sed etiam easdem sacras imagines venerantes, statuerunt Agnum Christum Deum nostrum secundum humanam figuram, et in imaginibus a nunc pro veteri agno retitulari. Quapropter S. Ambrosius Mediolanensis Episcopus in lib. 3. De Fide, cap. 7. inter caetera pro huiusmodi docuit: Severimus ergo praescripta maiorum, nec haereditaria signacula audaci temeritate violemus, etc.

Obiiciunt haeretici 1. Deus vetuit ne in templo Salomonis, et Iudaeorum synagogis imagines aliquae collocarentur: sed eadem est ratio, imo longe potior de templis Christianorum: igitur omnes imagines ab eis sunt ablegandae. Antecedens probatur primo ex illo Exodi 20. Non facies tibi sculptile, neque omnem similitudinem, quae est in coelo desuper, et quae in terra deorsum; neque eorum, quae sunt in aquis sub terra. Et Levitici 26. Non facietis vobis idolum, et sculptile, nec titulos erigetis, nec in signum lapidem ponetis in terra vestra, ut adoretis eum. Hinc Tertullianus, lib. 4. Contra Marcionem, cap. 22. cum dixisset Moysem et Eliam cognitos fuisse a Petro in transfiguratione, non quod antea eorum effigiem Petrus vidisset, sed per divinam revelationem, ait: Nec enim imagines eorum, vel statuas populus habuisset, et similitudines lege prohibente. Unde Origenes, lib. 4. Contra Celsum, de Iudaeis sermonem faciens ait: Apud quos nullum aliud Numen erat receptum, quam Deus cuius rerum universalitatis potestati procul ablegatis omnibus simulacrorum opificibus; nam in civitate eorum nullus pictor admittebatur, nullus statuarius, legibus totum hoc genus arcentibus, ne occasio praebetur hominibus crassis, neve animi eorum a Dei cultu avocarentur. Respondeo primo, negando antecedens; et ad illius probationem dico, eatenus dumtaxat imagines lege divina prohibitas fuisse, quatenus dumtaxat adorarentur pro diis, et ipsis cultus soli Deo debitus impenderetur; hinc in praeceptis prohibentibus fabricationem sculptilis, statim subditur, ut adores illud, quo significatur ea solummodo ratione vetitas fuisse Iudaeis illas imagines, quae communi Gentilium ritu Numina dicebantur, veraque erant idola.

Quod autem absolute a Iudaeorum templis et synagogis lege divina imagines et sculptilia non fuerint eliminanda, aperte constat ex eo, quod Exod. 25. Domino iubente duae figurae Cherubinorum ex auro fusili positae fuerint; et in ipso oraculo templi posuit etiam Salomon 3. Reg., cap. 6. duas alias Cherubinorum statuas ex lignis Olivarum altitudinis decem cubitorum, quarum singulae alae quinque cubitorum erant. Denique ut scribitur 3. Reg. 7. idem Salomon in templo posuit boum, Leonum, et Cherubinorum figuras; igitur non omne simulacrum arcebatur a Iudaeorum templis. Hanc eamdem solutionem praeclare expendit Leontius Episcopus Neapoleos apud Damascenum, Orat. 3. De imaginibus:

Age, inquit, deinceps iam sanctarum expressionis imaginum defensionem moliamur, ut ora iniquorum iniusta loquentium obstruantur. Neque enim inventum nostrum hoc est, sed legis institutum. Audi enim Deum ipsum Moysi praecipientem, ut gemmas Cherubim imagines sculptiles et conflatiles strueret, quae propitiatorium obumbrarent. Praeterea templum ostendit Deus Ezechieli, quod quidem a pavimento usque ad laquearis fastigium sculptiles, inquit, habebat leonum, et palmarum, et hominum, et Cherubim facies. Quid tum, o Leonti? Vere sermo, inquit, terribilis. Deus qui iussit Israeli, ne ullius rei, quae in coelo, quaeve in terra est, sibi facerent similitudinem, praecipit Moysi, ut sculpta faciat animantia Cherubim; Quin etiam Salomon formam ex lege sumens, templum aeris boum, et palmarum, et hominum simulacris implevit. Neque tamen ob id reprehensus est a Deo.

Et immediate post inferens non esse sugillandam confectionem imaginum in Ecclesia, subiungit: quamobrem si vis me reprehendere, Deum prius haec fieri iubentem reprehende, ut eius admonitio nobis exemplo sit.

His adde, quod ex illo Matth. 22. Cuius est imago haec, et superscriptio? constat non omne genus imaginum fuisse populo Iudaico prohibitum; siquidem imago illa Caesaris apud omnes erat recepta, nec consequenter pingendi et sculpendi artes fuisse apud Iudaeos vetitas aliqua lege divina: licet forte decursu temporis populus ille omnem eiusmodi artificem ex suis civitatibus relegaverit, ut ita securius praeseptum legis observaretur, ne imperito vulgo ulla prorsus idololatriae esset occasio.

Obiiciunt: Scriptura sacra pluribus prohibet cultum cuiuscumque simulacri opera manuum hominum effigiati: igitur et imaginum.

Nego absolute; nam, ut praeclare ait Stephanus Bostrensis, lib. Adversus Iudaeos, c. 4. Si quae facta sunt hominum opera, et manu effecta, quid sibi vult, ut abeantur in terra, quam hominum manus aut propitiatorium, aut Cherubini, aut urna illa aurea, qua manna continebat, aut interius tabernaculum, et omnia, quae a Deo appellantur sancta Sanctorum? Nonne Cherubim, quae Angelorum imaginem referunt, hominum facta sunt labore et manu? Quid ais, si haec idola appellas, quod Moysi et Israeli adorantibus nomen impones?*

Obiiciunt 2. Canonem 36. Concilii Eliberitani sic definientis: Placuit picturas in Ecclesia esse non debere, neque quod colitur, aut adoratur, in parietibus depingatur.

Respondeo. 1. Concilium aperte in haereticos militat, quippe significat in primitiva Ecclesia imagines a fidelibus esse usu receptas, et in veneratione habitas. Dico secundo, Concilium non proscribere imaginum cultum, et earum in Ecclesiis situm, sed dumtaxat vetare ne depingantur in parietibus, vel aliis eiusmodi subiectis, quae facile non possent loco moveri, et alio deportari. Quod autem haec fuerit genuina mens Concilii, patet tam ex ratione, quam ibi subiicit, quam ex conditione illorum temporum. Ex ratione quidem, eam enim subiicit, ne id quod colitur, aut adoratur, in parietibus depingatur, quibus verbis significat se tali edicto prohibere dumtaxat pingendas imagines in parietibus, sed potius debere maiori cum reverentia in tabula, aut alia materia per se collocari; imagines enim in parietibus depictae non solum splendorem et pulchritudinem amittunt, atque facile faedantur, nec ita ad venerationem movent sicut si in tabulis collocentur: sed etiam non possunt alio deportari. Ex conditione vero temporum, quia Concilium hoc celebratum creditur circa annum Christi 305. hoc est, viginti annis ante primum Concilium Nicaenum, quo tempore, cum adhuc in Christianos saeviret persecutio, nec esset eis liberum Christianae religionis exercitium, facile poterat contingere, ut eorum templa profanis usibus cederent, ibique remanentes Sanctorum imagines, non solum debito sibi honore frustrarentur, sed etiam in contemptum et ludibrium venirent. Hinc est, ut observat Vazquez, disp. 105. cap. 2. quod rarissime in Hispanorum templis in parietibus depictae antiquitus appareant imagines, praeter effigiem S. Christophori; quamquam plurima templa invenies, aut tabulis depictis, aut statuis ligneis inauratis, et coloribus variatis exornata. Quod certe indicium est, definitionem illius Concilii diuturna consuetudine in Hispania viguisse, licet hisce novis temporibus Hispani, sicut et caeterae nationes, suorum templorum parietes piis imaginibus exornare coeperint. Origenes, lib. 7. Contra Celsum, non procul a fine, refert illius calumniam et obiectionem adversus Christianos, quod barbarorum instar aversarentur templa, aras et statuas: Nec ferunt, inquit, templa, aras et statuas inspicere. Ne Scythae quidem, et Numidae, et Seres impii, non aliae gentes, quae tam religione carent quam legibus. Item de Persis narrat Herodotus: Persarum, inquit, ritus hic est: statuas, aras, templa nec ipsi dedicant, et alios pro stultis habent qui hoc faciunt: ut equidem opinor, quia Deos non credunt esse hominibus ortos, quae Graecorum est opinio. Atqui Heraclitus sic de illis pronuntiat: ita preces offerunt istis simulacris, ac si quis fabuletur cum stipitibus, quia nec Deos, nec heroas sciunt quinam sint. Quid igitur hi nos docent Heraclito sapientius? Ille subindicit, stultum esse vota vovere apud statuas, nisi quis noscat Deos et heroas, quinam sint. sunt. Huiusmodi est Heracliti sententia: at isti contemnunt in totum Deorum statuas. Si ideo quod lapis, aut lignum, aut aes aut aurum ab hoc vel illo expolita non sit Deus, ridicula est haec sapientia: quis enim alius, nisi sit totus fatuus, haec Deos credit, non Diis dicatas statuas? Quod si putant ne pro imaginibus quidem Deorum habendas, et aliam esse Dei formam, ut etiam Persis videtur; imprudentes suum dogma redarguunt, cum dicunt ad imaginem Dei creatum esse hominem, et ei specie similem. Sed de similitudinibus quidem assentient, caeterum negabunt esse Deos quibus haec dedicantur, contendentque esse daemonia: fugiendam autem Dei cultori venerationem daemonum.*

Hanc calumniam depellit Origenes ibidem. Christianos alia ratione statuas et idola non colere quam qua moventur Scythae, Numidae, Seres et Persae. Harum enim, inquit, Gentium nemo ab his alienus est, quod vereatur numen, atque has caeremonias detrahere, quae versantur circa aras, et materies effigiatas variis imaginibus: nec quod intelligat daemones defixos haerere certis locis et statuis, sive incantatos quibusdam magicis carminibus, sive alias incubantes locis semel praepoccupatis, ubi Turcarum more se oblectant victimarum nidoribus, voluptatem captantes nefariam et aetitiam divinis atque naturae legibus. Caeterum Christiani homines et Iudaei sibi temperunt ab his propter illud legis: Dominum Deum timebis, ipsi soli servies... Nos vero ideo quoque non honoramus simulacra, quia quantum possumus, caremus ne quo modo incidamus in eam credulitatem, ut et his tribuamus divinitatis aliquid.

Obiiciunt 3. S. Irenaeum, lib. 1. Adversus haereses, cap. 23. et 24. referentem inter haereses Gnosticorum, et Carpocratianorum; quod habuerint quasdam imagines depictas, quasdam autem de reliqua materia fabricatas, dicentes formam Christi factam a Pilato in tempore, quo fuit cum hominibus: igitur sanctus Irenaeus haeresim deputat, quod imagines a Christianis habeantur: ac subinde multo magis, quod in eorum templis collocentur. Respondeo, S. Irenaeum non culpare illos haereticos, quod imaginem Christi habuerint, et eam fuerint venerati; sed quod eam more gentili ita adorarent, ut etiam ei sacrificium offerrent, sicut de eis observat S. Epiphanius, haeresi 27. Quod etiam significat S. Irenaeus; nam ibi est sermo de Valentino, quae, ut notat S. Augustinus, cap. 7. De Haeresibus, fuit sectae ⟦lacuna?⟧, ut habet Theodoretus, lib. 1. Haereticarum Fabularum. Hinc S. Irenaeus claudit citatum cap. 24. his verbis: Et reliquam observationem circa eos similiter, ut Gentes faciant. Signum est igitur haereticos ab eo impugnatos ritu gentili imagines coluisse.

Obiicit 4. Adrianus Imperator, ut refert Aelius Lampridius in vita Alexandri Imperatoris, in Christianorum gratiam templa condidit sine imaginibus, ut in eis orarent. Respondet Alanus Copus, dialogo 1. cap. 2. templa illa non dicto extructa absque imaginibus, sed sine simulacris, et numinibus Gentilium: cum enim Christiani nollent in templis Gentilium orare, quod idolis plena essent, Imperator iussit alia templa extrui, in quibus nulla essent simulacra, quae pro diis et numinibus Gentiles colere solebant; non autem consequens, quod ibi nullae fuerint imagines. Adde quod forte initio conditi templi

Christiani illius temporis noluerint in ea imagines collocare, ne forte Imperator et Gentiles adversus eos querimoniae ansam haberent, quod repugnantes Gentilium simulacra venerari, alia venerarentur.

Obiiciunt 5. S. Epiphanium Epist. ad Ioan. Hierosolymitanum Antistitem, quam Latinam fecit S. Hieronymus, et qua inter eius epistolas numeratur ordine 60. ubi ita scribit: Praeterea quod audivi quosdam murmurare contra me, quid quando simul pergebam ad S. Locum, qui vocabatur Bethel, ut ibi collectam tecum ex more Ecclesiastico facerem curam, et revertissem ad villam, quae dicitur Inablatha, vidissemque ibi praeteriens lucernam ardentem... inveni velum pendens in foribus eiusdem Ecclesiae, tinctum, atque depictum, et habens imaginem quasi Christi, vel Sancti cuiusdam; non enim memini cuius imago fuerit: cum ergo vidissem in Ecclesia Christi contra auctoritatem Scripturarum hominis pendere imaginem, scidi illud, et magis dedi consilium custodibus eiusdem loci, ut pauperem mortuum eo obvolverent.

Respondent Catholici Doctores cum Alano Copo, dialogo cap. 22. illam partem epistolae, qua hanc historiam refert, supposititiam esse, et ab haereticis additam. Quod utique apparet, primo quia tempore S. Hieronymi plurima illius epistolae Graeca exemplaria extabant, ut ipse testatur Epistola 101. nec tamen Iconomachi in Pseudo-Synodo Constantinopolitana, qui omnia sanctorum Patrum testimonia specie aliqua cultum imaginum impugnantia colligere et referre studuerunt, nullatenus istius testimonii meminerunt, non omissuri si illo ipso tempore in codice Graeco Epiphanii, et in Latino Hieronymi fuisset. Secundo, non est verisimile S. Epiphanium ritu callentem sacros Canones (in quibus cavetur ne unus Episcopus in alterius dioecesi absque ipsius licentia Episcopale munus exerceat) ausum fuisse id attentare in dioecesi Hierosolymorum Antistitis: aut si minus conquestus fuisset Ioannes Hierosolymitanus, quam conquestus est, quod in sua dioecesi se inscio Presbyterum ordinasset, ut constat ex eadem epistola: nullatenus tamen de hoc facto querimoniam instituit, ut patet ex Epistola 61. S. Hieronymi respondentis ad omnia, quae Ioannes obiiciebat Epiphanio. Tertio, quia S. Damascenus, Orat. 2. De Imaginibus, circa finem, respondens cuidam testimonio S. Epiphanii ab Iconomachis obiecto, ait sermonem illum esse confictum ab aliquo, qui S. Epiphanii nomine abusus est. Quod utique confirmat ex eo, quod eius Ecclesia Cypri semper fuerit imaginibus exornata usque ad Iconomachorum tempora. Quarto, cum S. Epiphanius complexus fuerit omnes haereses, quae ad suum usque tempus Ecclesiam vastaverant, si imaginum cultores revera contra Scripturam agere tuisset arbitratus, haud dubie illos inter haereticos annumerasset, cuius tamen haeresis nusquam meminit. Denique, appendix illa priori parti epistolae repugnat; nam tota secunda parte notat Ioannem Hierosolymitanum esse Origenistam, et de seipso esse conquestum, quod dixisset eum non debere laudare Origenem Arii patrem, et aliarum haeresum radicem: at in illa extrema parte monet eum quasi Catholicum, ut fugiat Palladium, quia haeresim Origenis disseminabat et tuebatur; quod certe non minus fuisset ridiculum, quam si Catholicus adhortaretur ministrum Calvinistam, aut Lutheranum, ne commercium haberet cum altero ministro, quia Calvini aut Lutheri haeresim praedicat. Respondet secundo, cum Mariano Victore in Annotatione ad illam epistolam, Vazquezio, disp. 95. cap. 4. quod si S. Epiphanius haec fecerit, propterea fecisse, quod existimaret imaginem illam non esse alicuius Sancti, sed profani cuiusdam hominis, quem venerari ut sanctum, in Scripturam pugnat: si enim putasset illam imaginem esse alicuius Sancti, non diceret habens imaginem quasi Christi, vel Sancti cuiusdam, sed scriberet absolute, habens imaginem Christi, aut Sancti. Unde parenthesis illa non memini cuius imago fuerit, non denotat eum non potuisse discernere, an esset imago Christi, vel alterius Sancti; enimvero si illam deposuit et laceravit, id facile iudicare potuit; significat igitur per illam parenthesim se ab incolis illius loci non potuisse scire cuiusnam hominis, profani an sancti esset illa imago. Inde, ut observat Vazquez, parenthesis non debet referri ad illud, Christi, vel Sancti cuiusdam, sed ad illud, habens imaginem, quasi diceret: non memini cuiusdam hominis esset illa imago, quae ante fores templi ea maiestate et veneratione pendebat, ac si esset Christi aut alicuius Sancti. Confirmatur, quia addit ibidem, quod ut compesceret murmur incolarum illius loci, promisit se daturum aliud velum, ac statim cessasse murmurationem; quod signum est, incolas illos non fuisse etiam certos cuius esset illa imago; si enim existimassent fuisse imaginem Sancti, aut Christi, quam in veneratione habebant, non annuissent ipsi dumtaxat aliud velum promittenti, nec solum dixissent: si scindere voluerat, iustum erat, ut aliud daret velum, et mutuaret; sed ultro requisissent, ut aliam Christi, aut illius Sancti, quem colebant, imaginem substitueret.

Obiiciunt 6. S. Augustinum lib. De consensu Evangelistarum, c. 9. ubi ait eos errare, qui Christum, et Apostolos in pictis parietibus quaesierunt. Et Epist. 19. q. 3. De simulacris, quae in loco insigni collocantur, ut adorentur; necnon et concione 2. in Psalm. 113. exponens illa verba, Os habent, et non loquentur, ubi ait: in templis Christianorum esse quidem casas aureas, et argenteas, sed non tales, quae os habeant, et non loquantur, et quibus supplicetur. Respondeo, nil ex praetatis S. Augustini testimoniis posse elici, quod Iconomachorum errori patrocinetur. Non quidem ex prima auctoritate; siquidem ibi S. Augustinus non damnat imaginum picturas et repraesentationes, sed crassam eorum culpat ignorantiam, qui ex eo, quod viderent S. Pauli effigiem una cum imagine Christi, et S. Petri depingi, colligebant etiam S. Paulum Christi Domini, dum mortalis in terris viveret, fuisse discipulum: unde illam ignorantiam arguendo subiungit, eos promeruisse decipi, quod omissis sacris codicibus, in quibus falsitatem sui erroris cognorissent, eius probationem quaesierint in picturis. Ex quibus contra Iconomachos infertur tempore S. Augustini apud Christianos fuisse usu receptum, quod imagines Christi, et Apostolorum pingerentur. Non etiam eis suffragatur secunda auctoritas ex Epistola 19. siquidem ibi tantum dicit, Christianos habere, quod culpent in sacrilegis ritibus Paganorum, non quod construant templa, instituant sacerdotia, et faciant sacrificia, sed quod haec idolis et daemoniis exhibeant: quodque idola his sedibus locentur honorabili sublimitate, ut a precantibus et immolantibus attendantur, ita ut ipsa similitudine animatorum membrorum, atque sensuum, quamvis sensu et anima carent. Afficiunt infirmos animos, ut vivere, ac spirare videantur. Quibus verbis aperte significat, se sermonem facere de simulacris et idolis, in quibus Gentiles aliquod Numen inesse putabant: certum est autem, quod Christiani ita imagines venerentur, ut nihil in ipsis inesse putent dignitatis et excellentiae, nisi ratione prototypi, quod adumbrant et repraesentant. — Denique nil quidquam etiam eis suffragatur ultima S. Augustini auctoritas, ibi namque dumtaxat loquitur de idolis et simulacris, quibus Gentiles supplicabant; non autem negat esse in templis Christianorum imagines, uti nec vasa aurea et argentea, quibus non supplicamus, sed soli Deo; neque enim Catholici preces suas ad imagines dirigunt, sed tantum ad Sanctos, quos ipsae repraesentant.

Denique obiiciunt: Omnis idololatriae occasio a Christianorum templis est submovenda: at imagines sunt eiusmodi: igitur, etc. Maior constat a simili; nam Ezechias lib. 4. Reg., cap. 18. laudatur, quod deturbaverit serpentem aeneum, quia Iudaeis erat occasio idololatriae. — Nego minorem, siquidem, inquit Isambertus ad q. 25. dist. 3. art. 9. Ecclesia studiose cavet ne in templis Christianorum collocentur imagines, quae sint vel falsi dogmatis, vel praebeant populo occasionem erroris, praecipitque Pastoribus, ut sedulo incumbant, quatenus populos instruant circa cultum sacris imaginibus impendendum. Unde non est par ratio de nostris imaginibus, ac de serpente aeneo, quia hic tunc temporis tamquam aliquid divinitatis in seipso habens, a Iudaeis colebatur, ut notat S. Augustinus lib. 10. De Civit. Dei, c. 8. Quem serpentem, inquit, propter facti memoriam reservatum, cum postea populus errans, tamquam idolum colere coepisset, Eschias Rex religiosa potestate serviens cum magna pietatis laude contrivit.

Ex his apparet, quam perperam haeretici huius temporis Catholicos calumniis incessant, quod videlicet idololatrarum instar, imagines non solum in templis collocent, sed etiam in processionibus publice circumferant. Enimvero nihil aliud facimus, quam Israilitae, qui ex Dei instituto Arcam cum Cherubinis ad Dei honorem pluribus annis circumferebant. Adde quod huiusmodi usum Deus etiam miraculis comprobavit. Ascribam unum, atque alterum. Notum est, quod Gregorius Magnus, cum saevissima pestis Romae saeviret, ac multae simul aliae calamitates accederent, religiosam in die Resurrectionis supplicationem instituerit, et imaginem Dei Genitricis per Sanctum Lucam depictam in publicum proferri curaverit, et piam circumgestationem Deus miraculo comprobavit. Etenim quacumque ferretur imago, pestilentis coeli gravitas depulsa, et optata salubritas in urbe consecuta est. Ubi gratulantibus omnibus Deo, ecce tibi Angelus, qui sanctam Virginem his vocibus e caelo alloqueretur: Regina caeli, laetare, alleluia: Quia quem meruisti portare, alleluia: Resurrexit sicut dixit, alleluia. Quam orationem simul atque Gregorius coram audivit, divino Spiritu statim excitatus, eam in hunc modum explevit: Ora pro nobis Deum, alleluia. Quod Canticum deinde solemne mansit in Ecclesia, et Paschalis laetitiae vel argumentum, vel confirmatio quotannis esse consuevit. Eamdem historiam a veteribus acceptam Sigonius quoque confirmat.

Conclusio tertia. — Sacrae imagines Christi et Sanctorum digne sunt aliqua adoratione et veneratione. Haec est de fide, et probat primo Alanus, Copo dialogo 3. cap. 8., ex illis omnibus Scripturae textibus, quibus affirmatur res etiam inanimes divino cultui dedicatas et sacras aliqua veneratione esse dignas. Sic Exodi 3. Solve calceumenta de pedibus tuis, locus enim, in quo stas, terra sancta est. Et Psalm. 98. Adorate scabellum pedum eius, quoniam sanctum est, quod intelligitur de Arca Domini, quae lib. 1. Paralip., cap. 28. appellatur scabellum pedum: existimabant enim Hebraei Deum sedere velut in throno super alas Cherubim, qui erant super Arcam, iuxta illud Psalmi 79. Qui sedes super Cherubim, et pedes eius super Arcam tamquam in suppedaneo seu scabello pedum quiescere. Hinc summa veneratione illa Arca erat tractanda a solis Levitis et Sacerdotibus: quapropter Oza percussus obiit 2. Reg., cap. 6., quod, ut existimat Lyranus, eam in plaustro posuisset, cum humeris esset religiose, et a viris sanctis portanda, iuxta illud Isaiae 52. Mundamini, qui fertis vasa Domini, et ideo 1. Reg. 6. ex Bethsamitis plures occisi sunt, quia sine debita reverentia curiosius eam aspicere voluerunt. — Nec refert, quod in Hebraeo textu legatur adorate ad scabellum, non vero adorate scabellum, ut obiiciunt haeretici; nam Hebraice non est verbum, adorate, sed prosternite: unde cum sit idem se prosternere ad scabellum, ac adorare scabellum, consequens est, quod eo loci exprimatur veneratio et adoratio Arcae debita propter ordinem et habitudinem, quam habebat ad Deum. Quidni igitur pari ratione cultus impenderetur sacris imaginibus, propter similem causam?

Probatur secundo ex definitione Conciliorum, in quibus sacrarum imaginum usus et cultus contra suborientem Iconoclastarum haeresim assertus fuit et propagatus: nam, ut missas faciam varias Synodos hac de re tum in Oriente, tum in Occidente collectas, illas commemorare iuvat, quae Romae congregatae sunt sub variis Summis Pontificibus, quos refert Adrianus Papa in responsione ad librum Pseudo-Carolinum his verbis:

Nam et Praedecessores nostros, videlicet beatissimos Pontifices Gregorium, et Gregorium, Zachariam, et Stephanum, Paulum, et iterum Stephanum, reperimus pro sacrarum imaginum erectione in Spiritu sancto ferventes rectae fidei zelum habere. Pro quo Dominus Gregorius Papa secundus iunior, una cum 79 sanctissimis Episcopis, ante confessionem beati Petri Apostolorum principis praesidens, multorum sanctorum Patrum testimonia roborantes, venerari et adorare sacras imagines in eorum Concilio censuerunt. Porro et praedecessor noster sanctae recordationis quondam Dominus Stephanus Papa similiter cum Episcopis partium Franciae, atque Italiae praesidens in Basilica Salvatoris Domini nostri Iesu Christi, quae appellatur Constantiniana, praedecessoris sui venerabile Concilium confirmans, atque amplectens, magis, magisque et ipse una cum omnibus Episcopis praesidentibus, Sanctorum Patrum testimoniis adhaerentes, adorare, atque venerari sacras imagines statuerunt. Unde et beatus Paulus Apostolus docens, inquit: Tenete traditiones, quas accepistis. Et iterum: Sed licet nos, aut Angelus de caelo evangelizet vobis, praeter quam quod evangelizavimus vobis, ana> thema sit. Verum apertissime hoc catholicum ac fidele dogma traditum ac definitum fuit in VI. Synodo generali Nicaena II. Act. 7., in professione fidei, his verbis: Statuimus cum omni exacta cura, et diligentia similiter, ac sanctae crucis, et vivificae crucis figuram, venerandas et sanctas imagines palam proponi, quae coloribus, tessellisve constant, aut alia qualiscumque idonea materia in sanctis Dei Ecclesiis, in sacris vasis, et vestibus, necnon et parietibus et tabulis, domibus, et viis: nempe tum Domini ac Dei et Salvatoris nostri Iesu Christi imagines, tum immaculatae dominae nostrae sanctae Dei Genitricis, necnon honorabilium Angelorum, ac sanctorum omnium, et piorum virorum: quanto enim frequentius per imaginariam expressionem videntur, tanto magis, qui illas intuentur ad prototyporum recordationem et desiderium excitantur: et uti ipsis osculum, et honorariam adorationem deferant, non tamen veram, secundum fidem nostram, latriae cultum, qui soli divinae naturae convenit, sed eodem modo veneremur, quo figuram pretiosae, ac vivificae crucis, et sancta Evangelia, ac caetera sacra donaria: tum ut suffitus, et lumina ad illas honorandas adhibentur: quod fuit antiquorum religiosa consuetudo. — Quibus verbis Concilium triplicem errorem perstringit et damnat. Primum quidem Iconoclastarum sacras imagines demolientium. Secundum eorum, qui illas honore ac veneratione spoliaverant. Tertium denique proscribit quorundam superstitionem, qui Iconoclastis extrema oppositi volebant sacras imagines adorandas esse eodem cultu latriae, qui Deo debetur, ut refert S. Damascenus lib. De haereticis, circa finem, ubi superstitiosos illos nominat accusatores Christianorum, quod ansam praeberent Saracenis Christianos idololatriae insimulandi. Adversus igitur hunc triplicem errorem sancte, religioseque Concilium pronuntiat: Primo, sacras imagines non esse confringendas: secundo, illas honore ac veneratione esse prosequendas: Tertio denique, eas cultu latriae soli Deo debito non esse colendas. — Eamdem veritatem definivit Concilium Florentinum Sess. ⟦num. deest⟧. Sed omnium clarissime Tridentinum Sess. 25. his verbis: Imagines porro Christi, Deiparae Virginis, et aliorum Sanctorum in templis praesertim habendae et retinendae, eisque debitum honorem, et venerationem impertiendam, non quod credatur inesse aliqua in iis divinitas, vel virtus propter quam sint colendae, vel quod ab eis aliquid sit petendum, vel quod fiducia in imaginibus sit figenda, veluti olim fiebat a Gentibus, quae in idolis spem suam collocabant; sed quoniam honor, qui eis exhibetur, refertur ad prototypa, quae illae repraesentant; ita ut per imagines, quas osculamur, et coram quibus caput aperimus et procumbimus, Christum adoremus, et Sanctos, quorum illae similitudinem gerunt, veneremur: id quod Conciliorum, praesertim vero secundae Nicaenae Synodi decretis contra imaginum oppugnatores est sancitum*: Subdit rationem cur pingi, et effigiari debeant, ac eis honos deferatur: Illud vero diligenter doceant Episcopi per historias mysteriorum nostrae Redemptionis picturis, vel aliis similitudinibus expressas, erudiri et confirmari populum in articulis fidei commemorandis, et assidue recolendis: tum vero ex omnibus sacris imaginibus magnum fructum percipi, non solum quia admonetur populus beneficiorum, et munerum, quae a Christo sibi collata sunt, sed etiam quia Dei per Sanctos miracula, et salu> taria exempla oculis fidelium subiiciuntur, ut pro iis Deo gratias agant, ad Sanctorum imitationem, vitam, moresque suos componant, excitenturque ad adorandum ac diligendum Deum, et ad pietatem colendam. Si quis autem his decretis contraria docuerit, aut senserit, anathema sit.

Probatur denique ratione: Honor qui defertur prototypo, etiam redundare debet in illius effigiem: sed Deus, Christus, et Sancti omnes honorem merentur et venerationem: ergo et illorum imagines. Minor constat quantum ad Deum, et Christum. Constat pariter quantum ad Sanctos; quisquis enim excellentia et dignitate praestat, honore dignus est: Sancti autem multis titulis, tum propter eminentem gratiam, tum propter eximias virtutes, tum denique propter praeclara eorum facinora celebrandi sunt, et consequenter honorandi. Maior vero probatur: excellentia prototypi consequitur ipsum ubicumque est, et communicatur illius excellentia, cui communicatur eius esse: sed prototypum est in ipsa sui imagine, imo est ipsa imago, prout formaliter consideratur secundum rationem repraesentati; et imago est quaedam participatio illius prototypi, nam et ab illo desumitur, et fit ad instar illius, et illum repraesentat, imo est ipsummet prototypum non in essendo, sed in repraesentando: ergo est capax honoris repraesentati, et relativi. — Confirmatur auctoritate S. Athanasii Oratione 1. Contra Arianos, ubi loquens de imagine Regis, cum dixisset illam posse sic inspectorem alloqui: Ego, et Rex unum sumus, ego enim in illo sum, et ille in me, et quod in me animadvertis, id quoque in illo animadvertas, et quod vides in illo, vides et in me: statim significat imaginem non solum esse Regem quantum ad expressionem lineamentorum corporis, sed etiam quoad dignitatem et excellentiam Regis, qua moraliter in ipsam imaginem redundat, ait enim: Qui igitur adorat imaginem, in illa adorat ipsum Regem, quippe cum ipsa imago nihil aliud sit, quam forma Regis, ac species. Idem docet S. Basilius lib. De Spiritu Sancto, cap. 18. Rex dicitur, inquit, legis imago, non autem duo Reges; neque enim potestas scinditur, neque gloria diriditur. Quibus verbis significat dignitatem et excellentiam quae est in Rege, redundare in illius imaginem, et ei inesse, secundum moralem hominum aestimationem. Hinc S. Ambrosius in Psal. 118. Sermone 10. praeclare ait: Qui coronat imaginem Imperatoris, utique illum honorat, cuius imaginem coronaverit, scilicet quia honor imaginis redundat in honorem prototypi, sicut honor prototypi in eius effigiem redundat. — Deinde, quidquid est capax iniuriae est etiam capax alicuius honoris, et cultus: sed imagines personarum illustrium capaces sunt iniuriae et contumelia, ita ut iniuria ipsis irrogata redundet in ipsas personas, quas repraesentant, ut docet Methodius Orat. 2. De resurrectione, his verbis: Sicut Regum imagines honoramus, licet ex cere, saxove, et quisquis eas contumeliose tractaverit, is non ac si lutum, aurumve contempserit, sed tamquam in ipsum Regem impius extitisset, damnatur; sic Angelorum, quas ex auro conflamus imagines, eas ad honorem, et gloriam Dei effingimus. — Hinc constat ex variis historiis principum, etiam Christianorum, illos supplicio affecisse eos omnes, qui suis imaginibus iniuriam et contumeliam fecerant; nam refert S. Ambrosius de obitu Theodosii, illum plurimos Antiochenos occidi iussisse, quod stae uxoris imaginem ignominiose tractassent. Unde etiam Deus plerumque divinam suam ultionem exercuit in eos, qui imagines vel fregerunt, vel contumeliose tractarunt, ut videre est in Ecclesiasticis Annalistis, maxime Eusebio lib. 1. cap. 19., et Richeomo in libris De miraculis, et imaginibus. — Tertio denique, Deus multa dignatus est miracula patrare ad praesentiam SS. imaginum, tum ad remunerandam devotionem illorum, qui illas colebant, tum ad puniendam impietatem eorum, qui illas ignominiose tractabant: igitur signum est illam velle imagines in honore, et reverentia haberi. Antecedens constat ex VII. Synodo, Act. 1. ubi plurima referuntur miracula patrata occasione sacrarum imaginum. — His adde, quod imagines Christi, et Sanctorum multas praese ferunt utilitates, ob quas non solum servandae, sed et colendae videntur, quas omnes expendit VII. Synodus. Prima est, quia librorum instar idiotas erudiunt, eosque fidei mysteria, et Sanctorum praeclara facta edocent, solet enim pictura tacens in pariete loqui, ait Sanctus Gregorius Nyss., Orat. De S. Theodoro. Hinc docet S. Gregorius Magnus lib. 7. Epistolarum, Epist. 111. ad Serenum Massiliensem, quod idcirco pictura in Ecclesiis adhibetur, ut hi, qui litteras nesciunt, saltem in parietibus videndo legant, quae legere in codicibus non valent. — Secundo, imagines efficacius movent aliquando ad virtutem sectandam, vitiumque cavendum, quam libri vel conciones. Hinc Gregorius Nyssenus, quem referunt Patres VII. Synodi, visa imagine Abrahae sacrificantis suum filium lacrimatus est, unde addit Theodorus Catana Episcopus: Quanto magis depicta incarnata dispensatio Christi Domini nostri, qui propter nos homo factus est, videntes ad profectum, et lacrimarum effusionem hortabitur? Referunt ibidem ex Gregorio Nazianzeno Serm. De virtute habito in carminibus, quod cum meretrix ab adolescente ad nefarium actum advocata, prospiciens iuxta portam illius, vidisset imaginem Philosophi Polemonis, tanto pudore suffusa est, ut viventem verecundata depictum statim retrocesserit, et in meliorem frugem sese receperit. Unde referunt Patres, quod si effigies Philosophi tam efficax ac potens fuerit, ut scortum immutaret, quantae efficacitatis debent esse Christi ac Sanctorum imagines, ut ad eorum vestigia sectanda nos provocent? — Tertio, imagines Christi et Sanctorum eorum virtutes et exempla referunt, et ad illa sectanda nos adhortantur; nam, et si Scipio Africanus dicebat nullo se magis animari ad virtutem, quam maiorum exemplis, quorum imagines in foro depictas videbat, ut refert Plutarchus in eius vita, quanto magis Christi et Sanctorum effigies nos provocare debent ad eorum virtutem sectandam? — Has omnes utilitates egregie explicat Sanctus Bonaventura in 3. dist. 9. artic. 1. q. 2. ubi docet, quod imaginum introductio in Ecclesia non fuit absque rationabili causa.

Introductae enim fuerunt propter triplicem causam: videlicet propter simplicium ruditatem, et propter affectuum tarditatem, et propter memoriae labilitatem. Propter simplicium ruditatem inventae sunt, ut simplices, qui non possunt legere, in huiusmodi sculpturis apertius possint sacramenta nostrae fidei legere. Propter affectus tarditatem similiter introductae sunt, videlicet ut homines, qui non excitantur ad devotionem in his, quae pro nobis Christus gessit, dum illa aure percipiunt, saltem excitentur, dum eadem in sculpturis, > et picturis tanquam praesentia oculis corporeis cernunt. Plus enim excitatur affectus noster per ea quae videt, quam per ea quae audiunt. Unde Horatius de arte Poëtica, circa medium: Segnius irritant animos demissa per aurem, Quam quae sunt oculis subiecta fidelibus, etc. Propter memoriae labilitatem, quia ea quae audiuntur solum, facilius traduntur oblivioni, quam ea quae videntur. Frequenter enim verificatur in multis illud, quod consuevit dici: verbum intrat per unam aurem, et exit per aliam. Praeterea non semper est praesto, qui beneficia nobis praestita ad memoriam reducat per verba: ideo dispensatione Dei factum est, ut imagines fiant praecipue in Ecclesiis, ut videntes eas recordemur de beneficiis nobis impensis, et Sanctorum operibus virtuosis.*

Obiiciunt 1. Haeretici varios Scripturae textus, quibus prohibetur cultus omni sculptili impendendus, nam Exodi 20. Non facies tibi sculptile, neque omnem similitudinem, quae est in caelo desuper, etc. Levitici 26. Non facietis vobis idolum, nec sculptile, nec titulos erigetis, nec insignem lapidem ponetis in terra vestra, ut adoretis eum.

Respondeo, his, et similibus forte prohiberi Hebraeis cultum omnis imaginis sive Dei, sive Patriarcharum, sive aliorum Sanctorum, ne foret eis causa idololatrandi; cum enim crassioris essent genii, proclivissimi erant ad idololatriam: ideo ut omnis idololatria removeretur occasio, congruum fuit, ut eis prohiberetur quarumlibet imaginum cultus. Inde tamen non est consequens, quod etiam ille sit prohibitus Christianis: sicut enim nunc, abrogata veteri lege, non amplius tenemur legalibus praeceptis, et nobis licitum est comedere plures cibos tunc temporis vetitos: sic nunc licet uti imaginibus, et eas colere, quamvis eo tempore fuerint prohibitae.

Respondeo secundo, illis locis non prohiberi cultum imaginum, sed tantum earum, quae falsa numina repraesentabant, quaeque pro diis colebantur, ut dictum est in secundo Notabili. Unde Exodi 20. supra laudato, prius prohibentur falsi dii, Non habebis Deos alienos; deinde cavetur inanium Deorum sculptile; demum adoratio illius sculptilis, ita quod tria ex unico praecepto prohibeantur, nempe fabricatio imaginis falsi Dei, eiusdem conservatio et adoratio. Hinc Deus rationem illius prohibitionis subiungit: Ego sum Dominus tuus quo significat se haec tria prohibere, ne scilicet sculptilia ista adorentur pro Diis, et habeantur ut idola gentium.

Obiiciunt 2. varias Sanctorum Patrum auctoritates. Primo quidem Hieronymi in cap. 3. Danielis, ubi ait: Cultores Dei statuam aut imaginem adorare non debent. Similiter S. Augustini lib. De Moribus Ecclesiae, cap. 34. Nolo, inquit, multos esse sepulcrorum et picturarum adoratores. Denique Gregorii Magni lib. 7. Epistolarum, Epist. 11. qui ad Serenum Massiliensem Episcopum scribens, graviter eum redarguit, quod quosdam imaginum adoratores aspiciens (inquit) easdem Ecclesiae imagines confregit, atque proiecit. De quo quid sentiat, his verbis exponit Gregorius: Et quidem zelum nos, ne quid manu factum adorari possit, habuisse laudamus: sed frangere easdem imagines non debuisse iudicamus. Idcirco enim pictura Ecclesiis adhibetur, ut hi, qui litteras nesciunt, saltem in parietibus videndo legant, quae in codicibus legere non valent. Tua ergo fraternitas, et illas servare, et ab earum cultu populum prohibere debuit: quatenus, et litterarum nescii haberent unde scientiam historiae colligerent, et populus in pictura adorando minime peccaret. Ad eumdem porro Serenum alteram scripsit ibidem lib. 9. epist. 1. epistolam, in qua pluribus idem illius factum redarguit: Et quidem qui eas adorare statuisses, omnino laudavimus, fregisse vero reprehendimus. Maxime vero illa re offensus est, quod cum inter gentes habitaret, attendere debuerat, ne dum recto caelo incaute succenderetur, ferocibus animis scandalum generaret. Frangi vero non debuit, quasi non ad adorandum in Ecclesiis, sed ad instruendas solummodo mentes fuit nescientium collocata. Et quia in locis venerabilibus Sanctorum depingi historias non sine ratione vetustas admisit, si zelum discretione condidisses, sine dubio, et id quo intendebas salubriter obtinere, et collectum gregem non dispergere, sed potius dispersum poteras congregare. Demum hortatur illum, ut imagines restituat, et ne adorentur admoneat.

— Respondet ad S. Hieronymum Sixtus Senensis lib. 1. Bibliothecae Sanctae, annot. 217. eum loqui de imaginibus, et statuis, quas gentes suis Regibus adhuc vivis effingebant, vel in publico loco collocabant, qualis fuit illa Nabuchodonosor Daniel 13. Ad S. Augustinum respondet Alanus Copus Dialogo 1. cap. ⟦?⟧ cum loqui de cultoribus sepulcrorum, non Martyrum, sed quorumvis mortuorum, super quorum sepulcra dicit eos luxuriose bibere et manducare, et suas voracitates religioni tribuere. Eodem pacto intelligit adorationes picturarum, non Dei, Christi, aut Sanctorum, sed quorumlibet; et eos iure reprehendit, quod cum Christiani essent, indiscriminatim quasvis imagines ad sepulcra positas colebant, et more Gentilicio, religionis cuiusdam praetextu, voracitate super sepulcra contaminabantur.

— Denique, ad Sanctum Gregorium respondeo illum prohibere adorandas imagines cultu latriae, qui soli Deo debetur, eo scilicet cultu, quo Gentiles suorum Deorum inania simulacra adorabant. Hanc autem ipsius esse mentem aperte constat ex eius verbis in obiectione laudatis, ideirco namque prohibet adorandas imagines, ne illi qui recenter ex gentilibus ad fidem et Ecclesiam fuerant recepti, ex imaginum aspectu, eis parem honorem tribuerent, qualem non ita pridem suis idolis impendebant. Quod autem Sanctus Gregorius non improbaverit cultum sacrarum imaginum inferiorem eo cultu, qui divinitati defertur, probaverunt Patres VII. Synodi, necnon et Adrianus summus Pontifex in responsione ad lib. Pseudo-Carolinum, ex eiusdem Sancti Gregorii Epistola ad Secundinum Religiosum inclusum, ad quem mittens imaginem Salvatoris, quam ipse postulaverat, quemadmodum illa sit colenda ita declarat lib. 7. Epistolarum, Epist. 51. Scio quidem, inquit, quod imaginem Salvatoris nostri non ideo petis, ut quasi Deum colas, sed ob recordationem Filii Dei in eius amore recalescas, cuius tu imaginem videre desideras. Et nos quidem non quasi ante divinitatem ante illam prosternimur, sed illum adoramus, quem per imaginem, aut natum, aut passum, sed et in throno sedentem recordamur. Quibus verbis Sanctus Gregorius significat in usu positum esse apud fideles Catholicos, ut imagines venerarentur, et coram eis sese prosternerent, ita respiciendo prototypum, ut cum exteriore cultu coram imagine exhibito interiorem voluntatis affectum in illius imaginis prototypum dirigerent.

Obiiciunt 3. Quaedam Concilia, in quibus imaginum cultus fuit proscripus, maxime Concilium Constantinopolitanum sub Leone Isaurita, et alterum ibidem sub Copronymo, necnon et Ephesinum tertium.

Respondeo, duo praefata Concilia Constantinopolitana esse nullius auctoritatis et momenti. Primum quidem, utpote cum nullus Patriarcha ei interfuerit, et quotquot aderant Catholici Praesules adversus haereticam illius Concilii definitionem reclamaverint. Secundum vero, quia illegitima fuit illius convocatio, et celebratio; unde falso sibi sanctae, magnae, ac universalis VII. Synodi nomen vindicat; nam ut VII. Synodo Act. 6. dixit Ioannes Cancellarius: quomodo sancta, quae nec quid est sanctum in notione suscepit? Praesertim cum sit polluta, et execranda. Illi enim, qui in ea congregati sunt, ut prophetice fateamur, inter sanctum et pollutum non distinxerunt, et inter mundum et immundum non discreverunt, iconem incarnati Dei Verbi, Domini videlicet nostri Iesu Christi, similiter ut iconem Satanae, idolum nuncupantes. Quomodo autem magna et universalis, quam neque receperunt, neque concordaverunt reliquarum praesules Ecclesiarum, sed anathemati hanc transmiserunt? Non habuit enim adiutorem illius temporis Romanorum Papam, vel eos, qui circa ipsum sunt sacerdotes, nec etiam per Vicarios eius, neque per encyclicam epistolam, quemadmodum lex dictat Conciliorum. Sed nec consentientes sibi Patriarchas Orientis, Alexandriae scilicet, Antiochiae, ac sanctae civitatis, vel comministros, et summos Sacerdotes, qui cum ipsis existunt. Idem iudicium ferendum est de tertio Concilio Ephesino, cum ex VII. Synodo Act. 6. appareat praefatum Concilium Constantinopolitanum, vocatum fuisse Ephesinum, occasione sumpta erroris a Theodosio Ephesino Episcopo, qui isti Pseudo-Synodo Constantinopolitanae inter Praesides adfuerat.

Obiiciunt 4. Canonem 2. Concilii Francofordiensis, quo damnatur VII. Synodus quod imaginum cultum statuisset, ut diximus in praeludio huius sectionis.

Respondeo, variam ac multiplicem esse de isto Canone auctorum sententiam. Volunt enim aliqui primo cum Alano Copo Dialogo 1. cap. 11. non esse damnatam Nicaenam Synodum secundam, sed solum Constantinopolitanam haereticam. Verum reclamant omnes Annalistae Francorum asserentes Francofurti damnatam fuisse illam Synodum, qua imaginum adorationem et cultum definierat. Sic imprimis referunt Annales antiquissimi, quos Tomo 2. inseruit Andreas Quercetanus, ubi haec habentur: Pascha celebratum est in Francofurt, ibique congregata est Synodus magna Episcoporum Galliarum, Germanorum, Italorum: in praesentia iam Principis (Caroli) et Missorum Domini Apostolici Adriani, quorum nomina haec sunt, Theophilactus, et Stephanus Episcopi. Tum Pseudo-Synodus Graecorum, quum falso septimam vocabant, et pro adorandis imaginibus fecerunt, reiecta est a Pontificibus. In alio vero Chronico: Pseudo-Synodus Graecorum pro adorandis imaginibus facta, quam falso septimam vocabant, reiecta est a Pontificibus. Eadem et Bertiniani annales referunt. Similiter Eginhardi annales, Synodus etiam, inquit, quae ante paucos annos in Constantinopoli sub Irene, et Constantino filio eius congregata, et ab ipsis non solum septima, verum etiam universalis erat appellata, ut nec septima, nec universalis haberetur, dicereturque quasi supervacua, in totum ab omnibus abdicata est. Idem refert Ammonius in Annalibus Francorum sub ann. 791. ubi ita scribit: Sic etiam scilicet Francofurti synodus, quae ante paucos annos Constantinopoli congregata sub Irene, et Constantino filio eius septima, et universalis ab ipsis appellata est, ut nec septima, nec aliqua diceretur, quasi supervacanea ab omnibus abdicata. Haec eadem verba ex ipso desumpsit Liber Urspergensis in Chronico sub anno ⟦?⟧. Regino autem lib. 2. sub anno 791 sic habet: Pseudo-Synodus Graecorum, quam pro adorandis imaginibus fecerant, a Pontificibus (scilicet Episcopis Francofordiensis Concilii) reiecta est. Ado in Chronico anno 792. ait: Sed Pseudo-Synodus, quum septimam Graeci appellant, pro adorandis imaginibus abdicata penitus est. Ioannes Aventinus in Historia Boiorum sic inquit: Item acta Graecorum de imaginibus adorandis reprobata sunt. Igitur ex iis omnibus constat damnatam fuisse in Francofordiensi Concilio aliquam Graecorum Synodum, in qua determinatus tuerat imaginum cultus. Certum est autem, quod ille cultus non fuerit propugnatus, imo expugnatus in Pseudo-Synodis Constantinopolitanis: igitur de ipsis non fuit sermo in Concilio Francofordiensi. Nec refert, quod eorum plurimi damnatam illam Synodum asserant fuisse celebratam Constantinopoli. Nam addunt sub Irene et Constantino filio eius congregatam, quibus significant in Concilio Francofordiensi damnatam fuisse illam Synodum, quae celebrata est sub Irene: illa autem est Nicaena secunda, quam forte ideirco Constantinopolitanam appellant, quod primum Constantinopoli fuerat congregata et inchoata, ut dictum est in praeludio Sectionis.

— Secundo plurimi contendunt Patres Concilii Francofordiensis revera damnasse definitionem Synodi secundae Nicaenae, sed rei gestae ignoratione plane decepti, utpote cum existimaverint ibi definitum esse eundem sacris imaginibus cultum impendendum, qui Deo deferri debet, aiunt enim in illo Canone secundo: Allata est in medium quaestio de nova Graecorum Synodo, quam de adorandis imaginibus Constantinopoli fecerunt, in qua scriptum habebatur: ut qui imaginibus Sanctorum, ita ut divinae Trinitati servitium, aut adorationem non impenderent, anathema iudicarentur: cuius tamen contrarium definitum fuerat per illam Synodum, siquidem Act. 1. Basilius Ancyrae Episcopus antea Iconomachus, non aliter receptus fuit in Concilio, quam profitendo sacras imagines esse venerandas dumtaxat adoratione, quae pertinet ad honorem, ut legere est in eius confessione fidei ibi exarata. Alii similiter Episcopi, qui Pseudo-Synodo Constantinopolitanae interfuerunt, non aliter admissi sunt, quam confitendo honorem debere impendi sacris imaginibus inferiorem illo, qui Deo defertur.

Nec refert, quod Act. 3. VII. Synodi dixisse videatur Constantinus Cypri Episcopus, ut habet liber Pseudo-Carolinus: Suscipio et amplector honorabiliter sanctas et venerandas imagines, et quae secundum servitium adorationis substantiali et vivificatrici Trinitati emitto. Certum est enim illam contessionem Constantini in Pseudo-Carolino libro corrupte et vitiate referri: nam ipse Constantinus in supra dicta Act. 3. approbans definitionem fidei Theodori Patriarchae Hierosolymorum, sic loquitur: His consentio, et concors efficior, suscipiens et amplectens honorabiliter sanctas et venerabiles imagines, atque adorationem, quae per latriam, idest Deo debitam servitutem efficitur, soli supersubstantiali et vivificae Trinitati impendo. Quod certe directe adversatur praetensae illius confessioni, prout in Carolino libro iacet exarata. Ex quibus intelligi licet, quod acta illa VII. Synodi, quae ex Graeco Latina facta, missa sunt ad Adrianum summum Pontificem, et ab eo in Gallias, depravata fuisse: siquidem Graeca aliud longe significant, quam Latina, cuiusmodi in Adriani Apologetico, et in Pseudo-Carolino libro leguntur; nam Acta Graece exarata continent sensum Catholicum, nempe imagines esse adorandas; non tamen eo adorationis genere, quod Deo debetur: Latina vero significant imagines eodem latriae cultu prosequendas, quo sanctissimam Trinitatem veneramur. Quod autem coniicere liceat etiam Adrianum summum Pontificem non habuisse fideliter traducta Act. VII. Synodi, dum rescribens ad Carolum Magnum respondet aliquibus obiectionibus in Pseudo-Carolino libro expressis, aperte satis colligitur ex eo, quod tacens satis confessioni illius Constantini Cypri Episcopi, qua Pseudo-Carolinus liber contendit illum voluisse eodem cultu colere divinam Trinitatem, nihil aliud reponit Pontifex, quam quod revertentes ex prava haeresi, conantur abundantissime Ecclesiae satisfacere; nullo autem negotio, et longe doctius ac melius illam solvisset et diluisset obiectionem, reponendo contessionem illius Constantini depravatam fuisse in obiectione positam, si ipse ad Graecum exemplar fideliter habuisset acta VII. Synodi, ut nunc habemus Tomo 1. Conciliorum, opera et studio Philippi Labbaei exarata et traducta.

Nec dicas summum Pontificem, cum acta illius Synodi transmisit in Galliam, illam iam approbasse, et inter Oecumenicas Synodos computari voluisse: ac proinde oportuit illum tunc temporis habere illius Synodi acta integra. Respondeo enim, summum Pontificem eatenus tantum Concilium tunc temporis approbasse, quatenus a suis Legatis Romam reversis audiverat viva voce Synodum Nicaenam sacras imagines (ut ipse loquitur circa finem suae epistolae ad Carolum Magnum) in pristino statu erexisse, et eis osculum et honorabilem salutationem esse reddendam, non autem verum cultum adorationis latriae, quae soli Deo est impendenda, et insuper damnaverat Pseudo-Synodum Constantinopolitanam sub Constantino haeretico: Et ideo, inquit, ipsam suscepimus Synodum: nam si eam minime recepissemus, et ad suum pristinum errorem fuissent reversi, quis pro tot millium animarum Christianarum interitu, haberet reddere rationem ante terribile et tremendum divini iudicis examen, nisi nos solummodo? Et intra: Nos vero adhuc pro eadem Symodo nullum responsum hactenus eidem Imperatori Constantinopolitano reddidimus, metuentes ne ad eosdem reverterentur errorem, etc. Quibus verbis indicat se nondum plenarie, et publico ac authentico testimonio (quod posteriora tempora bullam appellavere) illam Synodum approbasse, et duntaxat eam ea lege recepisse, quia ipsius Legati testati tuerant viva voce, nil in ista Synodo fuisse definitum, quod Catholicae ac Apostolicae doctrinae non concordaret.

— Tertio, Baronius ad annum 794. ingenue quidem fatetur Nicaenum Synodum in Francofordiensi Concilio fuisse damnatam, non quidem a tota Synodo, sed dumtaxat a quibusdam Episcopis Iconoclastarum errore infectis, qui certa capitula de Nicaenae Synodi actis excerpserant, et ea Carolo Magno Imperatori eo fine obtulerant, ne scilicet in suo regno illius Synodi decreta publicari et recipi permitteret, qua quidem excerpta, in fascem redacta, et quatuor libris distincta misit Carolus ad Adrianum summum Pontificem, ut de iis quid sentiendum esset aperiret. Bellarminus vero lib. 2. De Romano Pontifice, cap. 8. existimat Francofordiensem Synodum revera Nicaenam improbasse, sed per errorem, et materialiter, deceptam ab auctore librorum Carolinorum, qui dupliciter mentitus est: primum quod in Nicaena decretum esse finxit, ut imagines adorarentur cultu latriae; deinde, quod Graecos sine consensu Papae Romani illud esse factum assruit.

— Quarto, probabilius mihi videtur dicendum cum Vazquez disp. 107. cap. 5., Kellisono qu. 2. art. 3., Bernardo Puiol lib. De Sacro Adorationis Cultu, d. 3., qui sect. 6. existimant Concilium Francofordiense nil quidquam adversus VII. Synodum decrevisse, nec in eo actum fuisse de imaginibus, quidquid dicant Annalistae supra nominati, necnon et Hinemarus Rhemensis in Opusculo 85 capitulorum cap. 20. qui in eo decepti sunt, quod Pseudo-Carolinum librum pro Synodalibus actis Concilii Francofordiensis habuerint. Cuius sententiae fundamenta sunt, quod Concilium Francofordiense habuerit Legatos Adriani Pontificis, ut supra dicti historiae Francorum Scriptores asserunt, a quibus Patres collecti rescire poterant VII. Synodum non decrevisse imagines eodem cultu, quo sancta Trinitas, esse colendas; et sic de hac veritate certiores facti a sua contra VII. Synodum definitione libenter abstinuissent. Cuius observantiae maximum argumentum est, quod in libro sacro-syllabo nomine illius Synodi a S. Paulino Aquileiensi scripto, postquam sententiam excommunicationis tulissent in eos, qui contrarium de servitute et adoptione Christi sentirent, subdunt Patres, Servato per omnia iuris privilegio summi Pontificis Domini, et Patris nostri Adriani, primae sedis beatissimi Papae. Non igitur verisimile est illius Synodi Patres restitisse Legatis summi Pontificis, qui in omnibus supremam illius auctoritatem agnoscebant.

— Deinde, Claudius Taurinensis Iconomachus, licet suam Iconomachiam paulo post hoc Concilium disseminaret, non allegavit pro se tuendo hoc Concilium; nec Ionas Aurelianensis, qui contra illum pro imaginibus scripsit, nec Petrus Diaconus, qui floruit tempore Caroli Magni, huius decreti contra Synodum, et contra, vel pro imaginibus meminit. Denique, non est verisimile coram Carolo Magno pio admodum Imperatore, qui Concilio intererat, errorem Iconomachiae fuisse definitum; nam Carolus electus fuit Imperator in Occidente a Leone III. septem fere annis post Concilium Francoford. eo quod Orientales Iconomachi essent, cum tempore Concilii dumtaxat esset Rex Francorum. Quis ergo putet summos Pontifices, qui ab Orientalibus Imperatoribus ob eorum impietatem contra sacras imagines discesserant, electuros Carolum in Imperatorem, si ipse idem cum Orientalibus in Concilio sensisset? Probabilius igitur est, auctores libri Carolini, utpote Iconomachos, cum intelligerent VII. veram Synodum generalem definivisse imagines esse adorandas et colendas, plus illi, more haereticorum, ascripsisse, et dixisse illam definivisse imagines esse adorandas cultu latriae; sicut quia Catholici dicunt imagines, et Sanctos esse colendos, moderni haeretici dicunt nos colere imagines et Sanctos ut Deos. Nec obstat, quod plures auctores, et scriptores historiae Francorum supra laudati asserant Synodum Nicaenam proscriptam fuisse in Francofordiensi.

Nam, inquit Vazquez cap. 8. hi omnes Germani et Italii scriptores, multo tempore post VII. Synodum, et Concilium Francofordiense scripserunt. Ceteris namque antiquior Ammonius usque ad annum 828. historiam texuit, (neque enim est Ammonius ille Monachus, apud Trithemium, qui post Reginonem, et Adonem fuit) quocirca centum ferme annis post VII. Synodum, et Concilium Francofordiense scripsit: reliqui autem post ipsum. Iam vero unde hic auctor scire potuit, in Concilio Francofordiensi contra VII. Synodum actum esse, aut reliquam notitiam huius habere, nisi aut ex Paulo Diacono, qui Carolo Magno familiarissimus fuit, aut ex Secretario Caroli Eginhardo, aut ex Iona Aurelianensi qui eodem ferme tempore vixit, aut ex libri illius Carolini praefatione, aut denique ex Hincmaro? At Ionas in libris illis de cultu imaginum saepius citatis, et Paulus Diaconus, et Eginhardus in vita Caroli nullam huius damnationis mentionem faciunt: superest ergo, ut, aut eam confinxerit ex suo cerebro, aut ex Hincmaro, et libro Carolino desumpserit. Hos autem ostendimus plane fuisse deceptos: librum sane Carolinum, malitiose: Hincmarum autem, ex ignoratione, utpote cum referat se haec audivisse cum esset iunior, ait enim in Opuscul. 55. Capitulorum ad Hincmarum Laudunensem, cap. 20. Septima vocata universalis Pseudo-Synodus de imaginibus: quas quidam confringendae, quidam autem adorandae dicebant: neutra vero pars intellectu sano definiens, sine auctoritate Apostolicae sedis, non longe ante nostra tempora Constantinopoli est a quam pluribus Episcopis habita, et firmissimam missam quam etiam Papa Romanus in Franciam direxit. Inde tempore Caroli Magni Imperatoris, iussione Apostolica sedis, generalis est Synodus in Francia, concocente praefato Imperatore, celebrata, et secundum Scripturarum tramitem, traditionemque maiorum, ipsa Graecorum Pseudo-Synodus destructa, et penitus abdicata. De cuius destructione non modicum documentum, quod in palatio adolescentulus legi, ab codem Imperatore Romam est per quosdam Episcopos missum.

Quibus verbis significat se id accepisse ex libro Carolino, cum adhuc esset iuvenis. Adolescentulus autem, et iuvenis male de rebus instructus facile potuit decipi, accipiendo librum Carolinum pro definitione Concilii Francofordiensis, cum forte tunc temporis liber ille una cum actis Concilii Francofordiensis editus fuisset. Porro cum ait, neutra vero pars intellectu sano definiens, etc., non est dicendus damnasse sacrarum imaginum cultum, cum alioqui vir Catholicus esset, sed tantum negasse cultum latriae imaginibus esse impendendum, cuius contrarium arbitrabatur fuisse definitum in VII. Synodo, cum accurata illius Synodi acta nondum haberet. Ex his colligit Vazquez Ammonium nullum habuisse veterem scriptorem, ex quo certe rescire potuerit, quid decretum fuisset circa imagines in Concilio Francofordiensi. Titubat tamen in Eginhardo cum ait illum nullam damnationis imaginum mentionem fecisse: contrarium enim apparet, ex eiusdem testimonio supra laudato.

— Denique, aliqui existimant cum Petavio lib. 15. cap. 12. n. 10 Patres Francofordienses non tam VII. damnavisse Synodum, quam nondum Oecumenicam, et ab Adriano probatam esse scirent, utpote cuius ad illos acta miserat Pontifex, utique consideranda et cognoscenda, ut Hincmarus testatur. Quamvis autem obiectiones istae (quas falsam et nullam, nisi neminem excipias ⟦line destroyed⟧) non careant fundamento, videanturque probabiles: nihilominus (ut dixi) probabilius existimarem nullum in Concilio Francofordiensi de sacris imaginibus editum fuisse canonem; cuius assertionis non leve argumentum est, quod omnes veteres historiae scriptores eiusmodi Canonis non meminerint, quem cum caeteris antea ignotum, non ita pridem in lucem edidit Sirmondus; nec etiam aliqua illius controversiae fit mentio, tum in libro sacrosyllabo, tum in Epistola Caroli ad Episcopos Hispaniae, tum in aliis actis huius Concilii, quod dumtaxat collectum videtur contra Felicianam haeresim. Nec obstat, quod liber Carolinus in praefatione hunc Canonem refertat, nam plurimi suspicantur praefationem illam ad librum Carolinum, in qua hic refertur Canon, fuisse editam ab aliquo haeretico huius temporis, qui tacito suo nomine, et expresso solum his syllabis, Eli, fili, illud opus in lucem edidit anno 1549. quamquam Cardinalis Perronius in suis collectaneis asserat D. du Tillet illud praelo commisisse studio nocendi, quoniam ipse Calvini discipulus extiterat, nec consequenter alia ipsi, quam impia praeceptori de imaginibus haeretica sententia inerat.

Obiiciunt 5. Librum illum Pseudo-Carolinum, quem nomine Caroli Magni volunt fuisse editum contra definitionem VII. Synodi de colendis imaginibus, qui liber quadripartitus missus dicitur a Carolo Magno ad Adrianum summum Pontificem, cui summus Pontifex respondit retellens omnia obiecta. Illudque videtur esse volumen, quod se adolescentulum in Palatio legisse, et ab Carolo Magno Romam esse missum per quosdam Episcopos, testatur Hincmarus verbis supra laudatis. Signum est igitur, (inquiunt Calvinus lib. 1. Institutionum, c. 11., et Centuriatores centuria octava) Carolum Magnum, et Ecclesiam Gallicanam venerationem imaginum reprobasse.

Respondeo primo, libros illos non fuisse revera a Carolo Magno, nec eius nomine aut imperio compositos, quidquid praese ferat et asserat illis praefixa praefatio; quod utique suadetur primo, quia Carolus ipsos libros direxisse videtur ad Adrianum summum Pontificem, ut ipse sua auctoritate responderet et contueretur, et quid circa hanc controversiam credendum esset definiret, ut videre est circa finem apologiae, seu epistolae Adriani, necnon et capitulorum directorum ad ipsum Adrianum. Capitulum enim ultimum fert sequendum esse sensum Epistolae S. Gregorii scribentis ad Serenum Massiliensem Episcopum: Permittimus, inquit, imagines Sanctorum, quicumque eas formare voluerint, tam in Ecclesia, quam extra Ecclesiam, propter amorem Dei, et Sanctorum: adorare vero eas nequaquam cogimus, qui noluerint: frangere, vel destruere eas, etiam si quis voluerit, non permittimus, et quia sensum sanctissimi Gregorii sequi in hac epistola universalem Catholicam Ecclesiam Deo placitam indubitanter libere profitemur. Quod utique ultimum capitulum sacrum, et venerandum, ac multum a caeteris capitibus distans agnoscit Pontifex ibidem. Et idcirco, inquit, in eo cognovimus vestrae a Deo servatae, orthodoxaeque regalis excellentiae esse proprium, in eo ubi recta fidei plena penitus confessa est sensum sanctissimi Gregorii sequi. Hic autem sensus omnino catholicus est, et longe alienus, ut merito dixit Pontifex, a sensu auctoris libri Pseudo-Carolini: igitur Carolus Magnus non est censendus illius libri auctor nec promotor; quippe si liber eius auctoritate aut genio fuisset editus, nec illum transmisisset ad Pontificem, quem noverat approbasse septimam Synodum, nec ultimum illud capitulum caeteris addidisset. Unde inferre licet, librum illum a quibusdam ductoribus Iconoclastis Gallis fuisse editum, et cum eius occasione contentiones ac disceptationes fierent in Gallia, Carolus forte illum direxit ad Adrianum, ut quid de eo sentiret, auctoritate Pontificia aperiret: quocirca ipse Carolus caeteris capitulis hoc ultimum proprio genio adiecit, ut suam fidem et venerationem circa sacras imagines significaret. Secundo, certum est, quod mortuo Adriano post Concilium Francofordiense, Leo tertius Pontifex, Graecorum Imperatorem relapsum in haeresim Iconoclastarum execratus, eorum excussit auctoritatis iugum, et Carolum Magnum in Imperatorem Romanorum in Occidente nominavit, et coronavit: quis autem credat ea occasione ipsum Imperatorem electum et coronatum, si paulo ante Iconomachiae doctor et promotor fuisset? Tertio, testatur Paulus Aemilius lib. 1. Historiae Francorum, ipsum Carolum initio sui regni misisse ad Concilium Lateranense sub Stephano Papa duodecim selectos Episcopos, quorum maxime opera damnata est Pseudo-septima Synodus sub Copronymo. Non apparet ergo verisimile, Carolum Regem improbare voluisse doctrinam Ecclesiae definitam in Synodo Nicaena in omnibus concordem cum definitione Concilii Lateranensis: alioqui isti omnes Episcopi, qui Lateranensi interfuerant, necnon et alii eiusdem fidei et contessionis, haud dubie repugnassent: et inde non minor fuisset in Gallia, quam in Oriente circa cultum imaginum animorum suborta contentio, et seditio, cuius nullus veterum Scriptorum meminit; igitur non est, quod haeretici tantopere in his libris sui erroris patrocinium quaerant, siquidem constat illos potius a Carolo improbatos, quam approbatos.

Respondeo secundo, librum illum ab imperitis et omnino ignaris fuisse editum, ut docte observat Perronius in collectaneis titulo De Imagine, et Carolo Magno, colligitque auctorum inscitiam et puerile genium, eo quod contendant primam Nicaenam Synodum esse longe excellentiorem, quam secundam, quia in ipsa erant Episcopi 312, in hac vero tantum 306. numerus autem, inquiunt, duodenarius longe ternario praestantior est, quod utique probant, quia sunt duodecim Apostoli, duodecim menses, duodecim signa, etc. Quae certe ratio futilis et puerilis est. Deinde, auctor librorum illorum plerumque Iconoclastarum dicta quasi definitiones Concilii usurpat, et inde virulentum et acerbum odium suum in Synodum effundit. Addit etiam impugnando historiam imaginis Philosophi Polemonis in Concilio memoratam, se nescire qualis ille sit sanctus Polemo, quem diutino labore in Sanctorum albo et Kalendario quaesitum non invenit. Denique, quaerit quis sit S. Gregorius Nyssenus, quem inter SS. Patres, et Doctores a Synodo memoratum et laudatum demiratur. Alia eiusmodi innumera ignorantis et puerilis genii ludibria exempla et testimonia in ipso opere invenies, ex quibus apparet illud nullius esse auctoritatis.

— Nec dicas, Adrianum Pontificem, qui omnes istius libri naevos et errores notavit ac improbavit, nullam praedictorum mentionem fecisse. Hinc enim non leve mihi argumentum est praefatum librum non eum esse, qui a Carolo Magno ad Adrianum directus est, sed tantum eiusdem libri capitulorum titulos aliquot selectos, et inverso ordine scriptos. Quod insuper confirmatur, quia titulis dumtaxat praefixis in capitibus librorum Carolinorum respondet Pontifex: non vero eorum titulorum probationibus, quae acri ac vehementi reprehensione varias sententias in septima Synodo pronuntiatas notant, et damnant: quis autem existimet Pontificem scribendo ad Regem, qui capitula transmiserat, ut eis responderet, voluisse dumtaxat refellere operis titulos, rationes autem ac probationes eorum reliquisse intactas? Deinde, in libris quatuor Carolinis inveniuntur 120. capitula, seu lemmata, et obiecta proposita contra Synodum: Pontifex autem nonnisi ⟦num. illegible⟧ commemorat ac refellit. Denique, non eodem ordine Pontifex refertat et refellit illa obiecta, quo scripta sunt in libris Carolinis: siquidem primum capitulum, cui respondet Pontifex, praefixum est capiti tertio libri tertii Carolini. Secundum capitulum in Pontificis apologia pro Synodo, est titulus capitis quarti libri tertii Carolini. Et sic frequenter in caeteris nullum invenies concordantem ordinem inter titulos librorum Carolinorum, et eos quibus in sua apologia respondet Pontifex. Quod certe non leve mihi argumentum est, non ex integro libros illos directos fuisse ad Pontificem, sed ex eis excerptos quosdam capitulorum titulos, qui forte tunc temporis in libellum collecti et compacti ab Iconoclastis per Gallias vulgabantur, quo facilius minus cautos et doctos in suam erroneam sententiam pellicerent.

— Nec refert, quod Hincmarus supra laudatus asserat, non modicum illud volumen contra septimam Synodum scriptum, quod adolescentulus in palatio legerat, fuisse a Carolo Romam missum per quosdam Episcopos. Inde enim etiam mihi argumentum est, illos libros non esse, quos excepit, et quibus respondit Adrianus, sed dumtaxat forte quaedam eorum librorum capitula; ipse enim initio apologiae, et Epistola ad Carolum Regem scribit se accepisse quoddam capitulare adversus Synodum, quod pro sacrarum imaginum erectione directum a vestra clementissima praeclara regali potentia, per Engilbertum Abbatem, et ministrum capellae, qui pene ab ipsis infantiae rudimentis in palatio vestro enutritus est, et in omnibus Conciliis vestris receptus. Igitur opus, cui respondet Pontifex, non est illud grande volumen, quod Romam missum per Episcopos commemorat Hincmarus. Inde tamen inferre non licet volumen istud ex quatuor Carolinis libris compactum, fuisse etiam per Episcopos transmissum, legatione et deputatione distincta, et seorsim ab ea qua fungebatur Engilbertus: siquidem huius Episcoporum legationis ne leve quidem indicium apud Adrianum, nec apud scriptores Gallos invenies, nisi forte apud eos, qui decepti sunt Hincmari relatione; qui cum esset adhuc adolescentulus facile errore labi potuit, existimando totum volumen fuisse transmissum Romam per Episcopos, cum dumtaxat illius Synopsis aliqua transmissa fuerit per Engilbertum Abbatem, qui in regali curia summa auctoritate pollebat.

Urgent Haeretici: Non potest efficacius colligi, qua fuerit Caroli Magni sententia, quam ex iis, quae post eius obitum gesta sunt: sed post eius obitum nondum Ecclesia Gallicana admittebat venerationem imaginum, nec in Synodo, nam imperante Ludovico Pio Caroli Magni filio, cum Michael Balbus et Theophilus Imperatores Graeci ad Ludovicum Pium legatos in Gallias misissent cum imperatoriis litteris, quibus Orientalis Ecclesiae, propter imaginum venerationem, dissidium exponebant, seque ea de causa mandasse legatis suis, ut acceptis Ludovici Imperatoris commendatitiis Epistolis Romam ad Pontificem pergerent, efficerentque cum eo, ut eius opera per Orientem et Occidentem concors fieret de sacris imaginibus apud Christianos sententia. Legatis autem auditis, congregari iussit Parisiis Synodum in suo Palatio anno 825. in qua proscripta fuit imaginum veneratio et adoratio, necnon et secunda Nicaena Synodus, ac duae Epistolae Adriani damnatae, in quibus Pontifex cultum sacrarum imaginum tuebatur. — Respondeo primo, conventum illum Parisiense, si quis tuerit, non fuisse Synodum, quamquam libellus anno 1596. prodierit Francofurti typis excussus cum hoc titulo, Synodus Parisiensis de imaginibus anno 825. e vetustissimo codice descripta, et nunc primum in lucem edita, ubi nulla fit mentio loci, unde acceptus esset ille vetustissimus codex. Nam sui tituli vanitatem redarguit libellus ipse, sic enim legimus pag. 126. in pretensa Epistola Ludovici Pii ad Eugenium Pontificem:

Nos non Synodum congregando, sed quemadmodum a vobis postulaverimus, licentiamque agendi percepimus, una cum familiaribus nostris, filiis vestris, quantum pro multiplicibus regni diversis occupationibus impediti, per intervalla potuimus, considerare studuimus, quid commoditati vestra de tanta necessitate significare potuissemus.

Igitur ex ipsius libelli assertione, Conventus ille Parisiensis, si quis fuerit, non habuit nomen, nec auctoritatem Synodi, sed dumtaxat congregationis cuiusdam, in quam convenire non solum aliqui Episcopi, sed et Doctores ac viri litterati, qui excerperent et colligerent SS. Patrum de imaginibus sententias, quibus ad decidendam controversiam istam, et conciliandam pacem inter Latinam Ecclesiam et Graecam Pontifex posset adiuvari. Respondeo secundo, verisimilius videri spurium et illegitimum esse, ac ex cuiuspiam recentioris haeretici cerebro confictum libellum istum, ut praecclare demonstrat Bellarminus in eiusdem libelli refutatione sex capitibus distincta, quam ut appendicem attexuit tract. De Cultu Imaginum. Hic enim libellus, inquit Bellarminus, quinque praecipue continet:

Primo namque in eo legitur epistola Michaëlis nomine, et Theophili ad Ludovicum Pium filium. Secundo, collecta testimonia ex veteribus Patribus, quibus probatur imagines neque frangendas esse, ut volebant Iconomachi, neque colendas, ut Synodus Nicaena secunda statuerat. Tertio, epistola summi Pontificis nomine scripta a Francis Doctoribus ad Michaëlem Imperatorem, qua docetur imagines neque iniuria afficiendas esse, neque etiam adorandas. Quarto, epistola Ludovici Imperatoris ad Eugenium Pontificem eius nominis secundum, qua eum hortatur ad legationem in Graeciam mittendam, et Ecclesiam pacificandam. Quinto, epistola eiusdem Ludovici ad Ieremiam, et Ionam Episcopos, quos Romam ad summum Pontificem mittit, eosque instruit, quemadmodum prudenter eum Pontifice se gerere debeant, ut eum ad suam sententiam pertrahant.

Verum haec omnia, aut falsa sunt et erronea, aut ementita supposititia. Nam, ut paucioribus complectar, quae fusiori stylo tradit et explicat Bellarminus, certum est primo epistolam Michaelis Balbi mendaciis esse refertam, nam imprimis deplorat simul necem Leonis Imperatoris sui praedecessoris, quem dicit ab improbis quibusdam coniuratione facta misere necatum: at constat ex annalibus Zonarae, Cedreni, etc. ipsum Michaelem conspirationis, et necis principem fuisse. Insuper pie queri videtur, quod Ecclesia ob cultum imaginum sit dissensione divisa, cum ipsemet praecipuus esset illius dissensionis artifex, quod Synodum Nicaenam, quae dissensiones sustulerat, reiecisset, et Iconomachiam eam pene sepultam restituisset. Quod vero in extrema epistolae parte reprehendit Catholicos, quod crucem despiciant, quod imagines ut Deos adorent, quod eis sacrificia offerant, quod ab eis, nescio quo artificio, de sacro fonte suscipi, et sacram communionem percipere velint, etc. mera calumniae, atque imposturae sunt. Igitur vel illi, qui supponuntur convenisse in conventu Parisiensi, fidem dederunt huiusmodi epistolis, vel non. Si primum, haud dubie decepti sunt: si secundum, decipere voluerunt abutentes litteris illis, ut suaderent Ludovico Pio, necnon et Eugenio Pontifici improbandam esse Nicaenam Synodum, et imaginum cultum esse impugnandum. Secundo, eorum vel error, vel crassa ignorantia apparet ex collectis SS. Patrum sententiis, quorum plurima nihil aliud probant, nisi solum Deum esse colendum cultu latriae sibi uni proprio, et non esse imagines ita adorandas, ut etiam sacrificia illis offerantur, quae neque Catholici negant, neque Nicaena Synodus decreverat: nonnullas vero contrarium in sensum detorquent; alias vero plurimas congerunt, quae directe in eorum nefarium dogma militant. Unum referam, quem laudant, S. Basilium, Epist. ad Imperatorem Iulianum, ubi haec ex illo inter caetera excerpebantur:

Suscipio vero, et sanctos Apostolos, Prophetas, et Martyres, et ad Deum deprecationem, quo per eos propitium mihi effecit misericordissimum Deum, pro quo et figuras imaginum eorum honoro, et adoro; specialiter hoc traditum est a sanctis Apostolis, et non prohibitum, sed in omnibus Ecclesiis nostris eorum designari volo historias, etc.

Non desunt alia testimonia similia in eodem libello, Athanasii, Germani, Leontii, et aliorum, quae imprudenter ab adversariis contra suum erroneum dogma proferuntur, ut inde appareat quantis viribus polleat veritas, nam ipsam quoque illius oppugnatores non raro vel inviti tuentur. Tertio, ridicula prorsus, et Pontifici omnino indigna epistola, quam ipsi praetensi Doctores, nomine Pontificis, scribunt ad Michaëlem Imperatorem, praetenduntque illam a Pontifice subscriptam, ut plurimis demonstrat Bellarminus, maxime vero, quia haec epistola facit Pontificem adulatorem Imperatoris imprudentissimum, dum volunt ad eum ita scribere: O venerandi mundi Principes! cum universa sancta Dei, quam Domino disponente et committente gubernatis, Ecclesia. Quis autem ferat Pontificem sic alloqui hominem scelestissimum, qui magicis artibus addictus erat, carnis resurrectionem negabat, fornicationem licitam esse dicebat, et tot sanctissimos viros Catholicae veritatis detentores, vel exilio, vel carcere, vel caede mulctaverat? Secundo, in illa epistola reprehenditur Constantinus, et eius Mater Irene, quod edicto suo iusserit sacras imagines iuxta Concilii genralis decretum cum veneratione esse habendas. Quae sane reprehensio a summo Pontifice, nisi plane amente, scribi non potuit. Unde etiam nec huic epistolae subscripsit Eugenius, nec ullus ex eius successoribus in eum lapsum ruit. Hinc Anastasius Bibliothecarius scribens ad Ioannem octavum eiusdem nominis Pontificem, qui Adriano secundo Eugenii secundi successori suffectus fuerat, in praefatione septimae Synodi, ait:

Quae super tenerabilium imaginum adoratione praesens Synodus docet, haec et Apostolica vestra sedes, sicut nonnulla scripta innuunt, antiquitus tenuit, et universalis Ecclesia semper venerata est, et hactenus veneratur, quibusdam dumtaxat Gallorum exceptis, quibus utique nondum est horum veritas revelata.

Denique quantum ad caetera, nempe ad epistolam Ludovici Pii ad Eugenium Pontificem, et Ieremiam Senonensem, et Ionam Aurelianensem Episcopos, plura sunt, quae redolent fraudes recentium haereticorum, ut legenti patebit, unde maxime suspicatur Bellarminus totum libellum istum, vel esse confictum, vel quod credibilius est, depravatum et auctum, ad invidiam Ecclesiae Romanae conciliandam.

Instant haeretici: Talis erat Ecclesiae Gallicanae de imaginibus sententia tempore Ludovici Pii, qualem referunt scriptores illius aevi: at illi imaginibus nullam venerationem censent esse deferendam. Proditur maxime ex Iona Aurelianensi, qui in libris de adoratione imaginum respondens Claudio Taurinensi arguenti ex veteri Testamento Deum adorationem sculptilium prohibuisse, ita scribit:

Negare non possum, quin similitudines coelestium et terrestrium creaturarum extiterint: etsi illa non a Deo ad adorationem, sed ut typos futurorum praetenderent, sint factae: sinantur a te imagines Sanctorum, non ut colantur, sed potius, ut quamdam pulchritudinem reddant, et praeteritarum rerum memoriam sensibus imperitorum ingerant, in Ecclesiis depingi, creaturam vero adorari, eique aliquid divinae servitutis deferri, nefas dicimus.

Similiter Hincmarus post quadraginta annos scribens in Opuscul. 55. capitulorum cap. 20. ad Hincmarum Laudunensem, inter caetera ait, illo ipso tempore Romanos Pontifices suarum pupparum cultum vehementius promovisse, ut referunt Centuriatores 8. cap. 9. — Respondeo ad primum, Ionam non solum ad ornatum et recordationem, sed etiam ad cultum imagines in Ecclesiis servari voluisse, nempe ut eas osculemur, caput eis inclinemus, et alia exhibeamus signa venerationis et honoris; id namque saepius docet in illis libris, sed tantum denegat adorationem ipsis impendendam, quae in affectu divinae servitutis consistit, et est latria interna ac mentalis, ut videre est in eius libro secundo, ubi Claudio Sanctorum reliquias contemnenti, et venerationem eis exhibendam prohibenti, quod opera sint manuum hominum, ait:

In huius sententiae sensu nobiscum sobrie sapis. Verum est, inquam, quia neque opera manuum hominum sunt adoranda et colenda, illo ridelicet cultu et adoratione, qui solius Divinitatis est. Opus namque manuum Dei corpora Sanctorum praecedentia opusculi tui te dixisse produnt: quae non adoranda adoratione Divinitati debita, sed pio sunt amore complectenda et honoranda, utpote S. Spiritus templa sacra.

Non abnego tamen Ionam de imaginibus sententiam implicatam videri, et parum sibi constantem ac cohaerentem; nam interdum denegat omnem cultum ac venerationem operi manuum hominum, et aliquam adorationem creaturae non impendendam esse profitetur, nihilominus totus est ut probet contra Claudium, crucem laudabiliter coli, et adorari ex SS. Patrum traditione; illam tamen creaturam esse et opus manuum hominum nemo dubitet. Secundo dico praefata verba non esse Hincmari, sed Centuriatorum; quamquam Baronius ad annum 791. n. 41. existimans haec ab Hincmaro scripta, eum acriter arguit, quod minus catholice, nec ea gravitate ac pietate, qua Archiepiscopum decebat, de sacris imaginibus senserit. Verum verba ista non sunt Hincmari, utpote quae nec in eius libris typis excussis, nec in aliquibus eiusdem manuscriptis operibus inveniantur; illa igitur verba sunt Centuriatorum, quae forte Baronii Amanuensis ab eis exscribendo sententiam Hincmari, quae diverso charactere non erat exarata, etiam cum Hincmari verbis descripsit.

Quaeres. 1. An licite imagines aliquae Deum, divinasque personas repraesentantes formari possint, et adorari?

Affirmo cum omnibus Catholicis, colligiturque ex septima Synodo Act. 5. ubi inter impia dogmata cuiusdam Nenaiae recensetur et istud quod diceret, hoc esse puerilis animi factum, fingere in columbae idolum peradorabilem Spiritum sanctum. Et paulo post ibidem, damnatur quod putaret inconveniens pios homines Spiritum Sanctum, ut corpus habentem, delineare.

Confirmatur ex frequentissimo et antiquissimo usu Ecclesiae, quae in templis divinas personas pridem figuris exprimi delineari voluit, nam in Synodo Constantinopolitana sub Menna Act. 5. refertur libellus supplex Clericorum et Monachorum Antiochiae ad Ioannem Patriarcham contra Severum, in quo inter istius scelera refertur eum columbas aureas, et argenteas in formam Spiritus sancti super divina lararia, et altaria appensas sibi appropriasse, dicentem non oportere in specie columbae Spiritum sanctum nominare. Hinc Concilium Tridentinum Sess. 25. approbat eiusmodi usum Ecclesiae, cum praescribit:

Qualiter si aliquando historias et narrationes sacrae Scripturae, cum indoctae plebi expediet, exprimi et figurari contigerit, doceatur populus, non propterea Divinitatem figurari, quasi corporeis oculis conspici, vel coloribus et figuris exprimi possit.

Ut autem omnis obiicienda difficultas tacite eluatur, observandum est ex Caietano ad q. 25. imagines Dei posse fieri tribus modis: Primo quidem, ut per eas intendatur depingi et figurari Deus secundum veritatem suae naturae: et sic imagines Dei fingere prohibetur Isaias c. 10. et ab Ecclesia damnatur, ut haeresis Anthropomorphitarum: non enim debemus aestimare auro et argento divinum esse simile, ait Apost. Act. 17. Secundo, ut per imaginem repraesentetur Deus, non quidem ut in se est, sed ut aliquando hominibus apparuit in forma aliqua visibili, sive per seipsum immediate, sive per Angelos. Et sic imagines Dei posse fingi, non denegant etiam haeretici, maxime Chemnitius supra citatam definitionem Concilii Tridentini; et Petrus Martyr in locis communibus cap. 5. Sic Deum Patrem pingimus in forma senis, quia in illa videtur apparuisse Danieli cap. 7; Deum filium in forma humana, quia humanitatem assumpsit; Deum vero Spiritum sanctum in specie columbae, quia in ea apparuit Matt. 3. Quamvis enim illa columba formata fuerit indivisim a tribus personis, tamen quia tacta fuit ad repraesentandum Spiritum sanctum, solus in ea dicitur apparuisse. Tertio, ut per imaginem Deus, aut divina aliqua persona repraesentetur, quatenus illa habet analogiam cum aliqua Dei perfectione: et hoc modo etiam apparet Deum, divinasque personas posse repraesentari. Nec obstat Can. 82. sextae Synodi, in quo prohibetur imago Christi effigianda in forma agni. Nam dico primo, quod Canones isti a multis videantur non esse verae et germanae sextae Synodi, sed nonnullorum Episcoporum, qui aliquot annis post solutam et finitam sextam Synodum congregati in Trullo, illos Canones ediderunt, quos universalis Ecclesia non comprobavit, ut fuse docent Turrianus lib. De actis falsis sextae Synodi, et Baronius ad annum Christi 692. Dico secundo, Canonem non prohibere Christum sic figurandum absolute, sed tantum comparative, nempe quod istis figuris agni praeferenda sint imagines Christum repraesentantes in figura humana. — Plura testimonia tum Scripturae, tum Patrum congerunt haeretici, quibus probare nituntur nullam imaginem Dei esse faciendam. Verum illa omnia facile dissolves reponendo, intelligenda esse de imagine Dei primo modo usurpata, qua scilicet significare vellet Deum huiusmodi in figuram habere.

Obiicit: Si qua imago Dei sit adoranda, maxime viva, qualis est homo: sed homo non est adorandus: igitur nec ulla imago est colenda. — Respondeo primo, hominem non tam dici Dei imaginem, quam ad imaginem Dei factum. Secundo, adorationem religiosam fundari in aliqua excellentia, quae dicat ordinem ad finem supernaturalem, sicut cultus civilis fundatur in perfectione ordinis naturalis: unde cum homo sit imago Dei tantum secundum sua naturalia, hac ratione non videtur colendus religioso cultu. Tertio, hominem, quatenus est imago Dei, posse etiam aliqua veneratione excepi: hinc plerumque videmus in Scripturis sacris homines coram aliis procumbentes, et eos adorantes.

Quaeres. 2. An imagines possint adorari vel per se, ita ut adoratio ipsa reddatur rei, tanquam ad rem, quae illam terminat, sitque terminus qui illius adorationis: vel tantum ratione prototypi, ita ut imago tantum dicatur terminus quo illius adorationis?

Respondeo, verisimilius videri imagines duntaxat adorandas ut terminum quo illius adorationis, ita ut, qui imaginem adorat, per eam veneretur exemplar, ut terminum, et materiem proximam illius adorationis. Ita omnes Theologiae principes, id enim docent Alensis 3 par. qu. 30. membr. 3. art. 3. §. 1. S. Bonaventura in 3. dist. 9. art. 1. qu. 2. Albertus ibidem artic. 1. S. Thomas ibidem qu. 1. artic. 2. et plures alii eorum sequaces, quos citat Vazquez dist. 104. cap. 3. Praefertur autem haec sententia contra plurimos Recentiores

Primo quidem auctoritate Conciliorum: maxime vero ex definitione septimae Synodi, quam expressimus supra: nam postquam decrevit imagines in templis honorifice retinendas, quo scilicet per harum imaginum pictarum inspectionem, omnes qui viderint ad prototyporum memoriam, et recordationem, et desiderium convolant, illisque salutationem, et honorariam adorationem exhibeant, etc., subiungit rationem his verbis: imaginis enim honor in prototypum resultat, et qui adorat imaginem, in eam adorat quoque descriptum argumentum. Quibus verbis significat ideo imagines adorari, quia scilicet idem honor imaginis in exemplar resultat. Similiter Concilium Senonense decreto 11. Christi imagines adorantur, inquit, non quia illis insit numen aliquod, sed ob venerationem exemplaris. Quibus verbis totam adorationem imaginis refundit in ipsum prototypum. Deinde, Tridentinum docet imagines esse adorandas,

non quod, inquit, credatur inesse aliqua in his Divinitas, vel virtus propter quam sint colenda: sed quoniam honos, qui his exhibetur, refertur ad prototypa, quae illae repraesentant, ut per imagines, quas osculamur, et coram quibus caput aperimus, et procumbimus, Christum adoremus, et sanctos, quorum illae similitudines sunt.

Non ergo existimat Concilium imagines esse per se adorandas ob peculiarem suam excellentiam, sed dumtaxat ratione prototypi, quod repraesentant.

Probat secundo Vazquez auctoritate SS. Patrum docentium honorem sacris imaginibus impensum non in eis sistere, sed in prototypum retundi. Sic S. Dionysius cap. 2. De Coelesti Hierarchia: Qui sacra simulacra studiose spectant, in his talibus lineamentis, ut ceris non immorantur, utque rebus divinis, et ex rerum negationibus, et diversis cum extremis vestigiis earum similitudinibus honor tribuatur. Quibus significat in sacris imaginibus cum spectantur et adorantur et coluntur, non esse immorandum et sistendum, sed earum exemplaribus honorem esse tribuendum. Eamdem veritatem luculenter probat S. Damascenus Orat. 1. De Imag. testimonio S. Basilii ex libro De Spiritu Sancto, cap. 18. ubi sic habet:

Quia lex etiam dicitur Regis imago, et non dumtaxat reges: neque enim imperium scinditur, neque gloria dividitur, quemadmodum principatus, et potestas una est, quae nobis dominatur: sic etiam et glorificatio a nobis una est, et non multa, propterea quod imaginis honor ad exemplar transit.

Quam etiam sententiam sic commentatur:

Quemadmodum purpura, et sericum, et quicquid ex his vestimentum conficitur, per se nihil aliud sunt, nisi tenue quoddam operimentum; quod tamen si rex induerit, honoris quo praestat Rex, ipsum quoque particeps fit: ita res ex materia constantes per se quidem adorandae non sunt, at si gratia plenus sit is, quem illae referunt, pro fidei proportione, ipsae quoque participes fiunt.

Confirmat Oratione 3. testimonio Leontii in Dialogo 4. contra Iudaeos, ubi sic dicitur:

Quemadmodum etiam Iacob accipiens a filiis suis tunicam sanguine conspersam Ioseph, cum lacrymis osculatus est, suisque oculis circumposuit, non ipsam tunicam diligendo, aut honorando hoc fecit, sed per eam arbitratus est, se Ioseph osculari, et in manibus habere: sic etiam Christi omnes imagines Christiani, aut Apostoli, aut Martyris tenentes, nostraque carne osculantes, animo videmur nobis ipsum Christum, aut Martyrem amplecti.

Adducit vero in exemplum eum, qui filii mortui vestem osculatur. Idem de filiis, qui, Patre ipsorum longe absente et peregrinante, quidquid in domo illius vident, sive baculum, sive chlamidem, cum lacrymis amplexantur, hi tamen digni non sunt reprehensione. Reddit rationem his verbis: non enim, ut Deum, tunicas adorasti, sed ipsum amorem erga eum, qui his amiciebatur, tuum per oscula declarasti. Tandem concludit rationem dicens:

Ergo, ut saepius dixi, in omni salutatione et adoratione intentio ipsa requiritur et reputatur, id est, consideranda et expendenda est. Missa tactis aliorum SS. Patrum testimonia, quibus eamdem veritatem probat ibidem Vazquez.

Ut autem a Recentioribus Theologis gravis hac de re concitata controversia, etsi, ut mihi videtur, ad Catholicam veritatem minus utilis, aequiore iudicio componatur, censerem dicendum, sacras quidem imagines praecipuo ac primario cultu dumtaxat propter earum prototypum esse venerandas, ita quod ea ratione censeantur cultu religioso dignae, quod excellentiam prototypi in memoriam revocent: nihilominus cum, ut supra diximus, fiat quaedam ipsius prototypi in suam imaginem excellentia moralis diffusio et attributio, inde censerem etiam imagines ratione illius promanantis et super effusae moraliter excellentiae, per se etiam aliqua veneratione censeri dignas, non quidem secundum earum esse materiale, ex quo formantur, nempe quatenus sunt lignum, aes, argentum, aurum, aut colores, neque etiam secundum earum esse formale simpliciter, hoc est secundum lineamenta, et dispositionem partium perite, et affabre concinnatarum, hoc enim mere artificiale est, sed quatenus ordinantur ad significandam et repraesentandam rem, quae secundum se, et in se complectitur praecellentiam veneratione dignam.

Notandum 1. Varios haereticos sacras Sanctorum vita functorum exuvias et reliquias non solum nullo in honore habuisse, sed etiam despexisse, ac earum cultum damnasse. Nam, ut missos faciam omnes Iconoclastas, qui sicut imaginum, sic et reliquiarum sacrarum fuerunt impugnatores acerrimi, maxime vero nefarius ille Copronymus, plurimi sunt, qui speciatim reliquiarum venerationem e medio sustulerunt. Primus apparet Eustathius Sebastiensis, qui, ut referunt Alphonsus de Castro, et Prateolus, verbo Eustathii, damnatus fuit in Concilio Gangrensi: nam licet in eo Concilio nullus Canon contra sacras reliquias spernentes praescribatur; nihilominus in eius Concilii praefatione attribuitur error Eustathio, quod loca sanctorum Martyrum contemnat, et qui illuc conveniunt, reprehendat. Eumdem errorem isti Eustathio attribuit Ionas Aurelianensis lib. 1. De Cultu Imaginum. Huius autem in errore sequaces fuerunt Eunomius, et Vigilantius, quorum postremus, ut refert S. Hieronymus Epist. 51. Catholicos appellabat cinerarios et idololatras, quod Sanctorum cineres et sacras exuvias colerent. Eiusdem erroris propagator fuit Faustus Manichaeus, nam, ut refert S. Augustinus lib. 20. Contra ipsum, cap. 22. Christianos arguebat, quod Martyrum memorias honorarent, et idola in Martyres convertissent, vino et dapibus defunctorum umbras placantes. Omnium istorum Errorum nefariam animi sententiam pridem sepultam denuo excitaverunt Wicleffistae, ut refert Waldensis Tom. 3. tit. 11. cap. 131. Lutherani, quorum antesignanus, Serm. De Cruce, reliquias, fidelium seductiones appellat, et altissime sub terra defodiendas cupit.

Calvinistae, qui maxime hoc saeculo omnem illorum veterum haereticorum virulentam faecem ebibentes, non solum Sanctorum invocationem, ac imagines e medio tollere moliti sunt, sed etiam daemonis rabie in omne sacrum furentes, in venerandas omnes Sanctorum reliquias debacchati sunt; quorum omnium impia dogmata, et fundamenta proponenda sunt ac convellenda.

Notandum 2. Non unam, concordemque esse apud Catholicos de modo sacras reliquias colendi sententiam. Quamquam enim conveniant omnes contra haereticos, Sanctorum sacras exuvias esse in pretio et honore habendas, nihilominus invicem dissentiunt circa modum eas colendi. Quidam enim cum Seraphico Doctore in 3. dist. 9. art. 1. quaest. I. docent quod etsi imagines sacrae non sint colendae speciali cultu ab illo, qui prototypo debetur; quia eas ratione dumtaxat representationis veneramur, nosque semper ducunt in venerationem et aestimationem exemplaris quod referunt; nihilominus reliquiae Sanctorum secundum se aliquam excellentiam sibi vindicant, nempe aut propter contactum, aut propter affinitatem, quam habuerunt, et adhuc servant cum anima beata, a qua in generali mortuorum resurrectione denuo debent revivificari, subindeque eas secundum se cultum aliquem, ac venerationem promereri. Alii vero existimant reliquiis secundum se cultum, et adorationem non deberi, sed solum cum eo cuius reliquiae sunt: ita quod illae non sint terminus qui totalis illius adorationis, sed tantum partialis; nec simpliciter dici queant adorari cultu absoluto, sed dumtaxat respectivo: quid autem verius censendum sit, infra patebit.

Notandum 3. Per sacras reliquias nos non solum hic intelligere sacras Sanctorum vita functorum exuvias, et integra corpora, aut eorum partes, sed etiam illorum vestes, et alia similia, quae vel ad ipsorum necessarium usum, vel ad poenitentiae et mortificationis ministerium inservierunt. De quibus omnibus duo hic occurrunt determinanda: Primum, an istae sacrae reliquiae colendae sint, et adorandae. Secundum, an cultum absolutum, vel dumtaxat respectivum sibi vindicent.

Conclusio prima. — Reliquiae Sanctorum veneratione dignae sunt.

Probatur primo ex Veteri Testamento, illis videlicet omnibus testimoniis, quibus Deus voluit Sanctorum virorum vita functorum corpora in veneratione haberi, idque tamquam religiosum, ac divino praecepto sancitum munus viri pietate clari observaverunt. Hinc Genes. 50. Ioseph praecepit, ut aromatibus condirent patrem suum Iacob vita functum, petiitque licentiam a Pharaone eum sepeliendi in terra Chanaan, in illa spelunca duplici, quam emerat Abraham, prout Iacob ipse petierat Genes. 23. Similiter Ioseph Genes. 50. morti proximus fratribus suis mandat: Asportate ossa mea vobiscum de loco isto.... et conditus aromatibus repositus est in loculo in Aegypto. Hinc Ecli. 49. dicitur de ossibus Ioseph: Ossa ipsius visitata sunt, quia nimirum Ioseph Genes. 50. dixerat: Visitabit vos Deus, asportate ossa mea vobiscum, et dicuntur ibidem ossa Ioseph post mortem prophetasse, vel quia Prophetia Ioseph de illis impleta fuit, quando iuxta praedictionem eius asportata sunt; nam Exodi 13. Tulit Moyses ossa Ioseph secum, eo quod adiurasset filios Israel dicens: Visitabit vos Deus, afferte ossa mea vobiscum: vel quia post mortem operata sunt miracula, quae illum Prophetam Dei magnum fuisse testabantur. Similiter Ecli. etiam 49. de duodecim Prophetis dicitur: Et duodecim Prophetarum ossa pullulant de loco suo. Dicuntur autem ossa illorum pullulare, quia post mortem in memoria et honore vivunt, ob eadem miracula, prophetias, et vitae sanctitatem. Legimus similiter 4. Reg. c. 13. quod Deus ad contactum sepulti corporis Elisaei, cadaver in eius sepulcrum iniectum suscitaverit, ne videlicet profanum cadaver in sepulcro sanctissimi Prophetae quiesceret: quo miraculo significavit Deus Prophetarum ac Sanctorum reliquias in veneratione et honore esse habendas. Hinc ibid. cap. 23. Iosias Rex volens omnem idololatriam et superstitionem evertere, cum omnia Pseudo-Prophetarum ossa exhumari, et super idolis dedicatum altare comburi iussisset, Elisaei, et alterius veri Prophetae sepulcrum intactum esse voluit. Hinc observat S. Hieronymus in cap. 1. Osee, quod eiusdem Osee, Ionae, et Abdiae sepulcrum usque hodie cum Elisaei Prophetae, et Baptistae Ioannis in Sebaste venerationi habetur.

Similiter eadem veritas colligitur ex Novo Testamento, nam imprimis Christi Domini sepulcrum tanto apud omnes fideles in honore semper extitit, iuxta illud Isaiae cap. 11. vaticinium: Et erit sepulcrum illius gloriosum, ut S. Hieronymus Epistol. 17. scribat suo tempore de toto orbe Christiano fideles ad illud devotionis et venerationis causa concurrere. Quicumque, inquit, in Gallia primus huc properat, dictus ab orbe Britannus, si in religione processerit, medio sole dimisso, quaerit locum forma sibi tantum per scriptorum relationem cognitum. Legimus item Matth. 9. quod mulier, quae fluxum sanguinis patiebatur, devote tangens fimbriam vestis Christi, ab infirmitate sanata fuerit. Et Act. 5. scribitur quod populi certatim aegros adducebant, et ponebant in lectulis ac grabatis, ut veniente Petro, saltem umbra illius obumbraret quemquam, et liberarentur de infirmitatibus suis. Quod Serm. 29. de Sanctis ponderans S. Augustinus, et celebrans vincula, quibus ligatus fuerat Petrus ait:

Si tam medicabilis fuit obumbratio visitantis, quanto magis catena cingentis? Si inanis quaedam species caecae imaginis habere potuit in se vim salutis, quanto plus de corpore meruerunt attrahere salutis, ferreo pondere sacris impressa membris vincula passionis?

Idem refertur cap. 19. de Sudariis, et Praecincturis S. Pauli: Supra languidos deferabantur a corpore eius sudaria, et semicinctia, et recedebant ab eis languores, et spiritus nequam egrediebantur.

Probatur tertio haec veritas ex Conciliis; definita est enim in Concilio Gangrensi Canone ultimo, si cum his, quae dicuntur in praefatione ipsius Concilii, conferatur. Similiter in septima Synodo Act. 6. in definitione fidei praecedenti Quaestione expressa. Item in Carthaginensi quinto Can. 14. ubi definitur altaria non esse sine reliquiis Sanctorum consecranda; in Bracarensi tertio Can. 5. Moguntino tempore Caroli Magni Can. 51. Lateranensi sub Innocentio III. cap. 62. maxime vero Tridentino Sess. 21. ubi praescribit modum exponendi et colendi sacras reliquias, ita quod nullae possint de novo recipi, et fidelium venerationi exponi, nisi recognoscente et approbante Episcopo.

Eamdem veritatem contestantur SS. Patres, ac sacri Ecclesiastici scriptores, qui asserunt Christianos ex antiquo, Sanctorum, praesertim Martyrum, corpora, cineres, ossa, et alias reliquias in veneratione habuisse. Id probat imprimis Ecclesia Smyrnensis in Epistola encyclica, quam de actis et morte S. Polycarpi sui Episcopi, et Apostolorum discipuli, scripsit circa annum Christi 117. quam etiam Eusebius Caesariensis in lib. 4. suae Historiae cap. 15. intexuit. Ibi post expositam passionem, eiusdem narratio refert ad extremum apud Proconsulem egisse Christianorum hostes, ne corporis illius potestatem illis facerent, ne Crucifixo relicto hunc venerari aiebant inciperent. Hoc cum Iudaei potissimum urgerent, ait Centurionem corpus sacrum incendio consumpsisse. Ita nos, inquiunt Smyrnenses,

sublatis postea ossibus illius, quae quibusvis pretiosiora lapillis, et auro probatiora erant, ibi eum, uti par erat, reposuimus, quo in loco, pro eo ac poterimus, in exsultatione ac laetitia dabit nobis Dominus congregatis natalem Martyrii illius celebrare diem: tum ad eorum memoriam, qui ante certamine functi sunt: tum ad illorum, qui postea sunt passuri exercitationem et praeparationem.

— Cyrillus Hierosolymitanus Catechesi 18. de Resurrectione disputans, de Elia et Elisaeo, et ab utroque suscitatis agens, posteriorem hunc ait bis mortuum excitasse, in vita et post mortem. Vivus enim, inquit, resurrectionem effecit per animam suam: sed ut non solum animae iustorum honorentur, verum etiam credatur vim quamdam inesse iustorum corporibus, qui in Elisaei sepulcrum abiectus erat mortuus, ubi mortui Prophetae corpus attigit, vivificatus est. Quod et unde probat sic; nam si sudaria, et semicinctia Pauli, qui extra corpus erant ipsius, aegris admota eos sanabant, quanto id magis de Sanctorum par est credi corporibus, quae vim trahunt ex animis, quibus diu domicilium praebuerunt? — S. Basilius in Psal. 115. exponens haec verba, Pretiosa in conspectu Domini mors Sanctorum eius, observat in veteri Lege mortuorum corpora pro immundis habita fuisse; in nova autem lege secus rem habere. Modo vero quisquis, inquit, ossa Martyris attigit, nonnullam sanctificationis communicationem percipit ex ea gratia, quae corpori illius insidet. — S. Gregorius Nazianzenus Oratione 18. in S. Cyprianum, testatur huius reliquias, sacrosque cineres daemonas expellere, morbos sanare, et mirabilia facere. Quae omnia Cypriani, inquit, vel pulvis ipse potest, si fides adsit, ut experti norunt, et qui rem gestam ad nostram usque memoriam propagarunt, et in consequentia tempora transmittent. — S. Ambrosius in Epistola 53. referens qualiter repererit corpora SS. Gervasii et Protasii, narrat deinde quanta miracula ibi tacta sint:

Cognovistis, inquit, imo vidistis ipsi multos a daemoniis purgatos, plurimos etiam, ubi vestem Sanctorum manibus contigerunt, iis quibus laborabant debilitatibus absolutos, reparata restituti corporis miracula, quo se per adventum Domini Iesu gratia terris maior infuderat: umbra quorum Sanctorum corporum plerosque sanatos cernitis. Quanta sudaria iactantur? Quanta indumenta super reliquias sacratissimas, et tactu ipso medicabilia reposcuntur? Gaudent omnes extrema linea contingere, et qui contigerit, salus erit.

Demum se Martyres ait sub altari condidisse: Conferamus ergo reliquias sacrosanctas, et dignis aedibus inducamus, totumque diem fida devotione celebremus. Et in Sermone 14. qui est de SS. Nazario et Celso, de reliquiis SS. Corporum agens: Hoc est, inquit, sanctorum Martyrum gloria: quorum etsi per universum mundum seminetur in cineribus portio, manet tamen integra in virtutibus plenitudo. Et in fine:

Honoro ergo, inquit, in carne Martyris exceptas pro Christi nomine cicatrices: honoro viventis memoriam perennitate virtutis: honoro per confessionem Domini sacratos cineres: honoro in cineribus semina aeternitatis: honoro corpus, quod mihi Dominum meum ostendit diligere: quod me propter Dominum mortem docuit non timere: cur autem non honorent corpus illud fideles, quod reverentur et daemones, quod et afflixerunt in supplicio, sed glorificatur in sepulcro? Honoro itaque corpus, quod Christus honoravit in gladio: quod cum Christo regnarit in caelo.

— S. Hieronymus Epist. 53. sic Vigilantium interpellat:

Dolet, inquit, Martyrum reliquias pretioso operiri velamine, et non vel pannis, vel ciliciis colligari, vel proiici in sterculinum, ut solus Vigilantius ebrius et dormiens adoretur. Ergo sacrilegi sumus, quando Apostolorum basilicas ingredimur, sacrilegus fuit Constantinus Imperator, qui sanctas reliquias Andreae, Lucae, et Timothei transtulit Constantinopolim, apud quas daemones rugiunt, et inhabitatores Vigilantii illorum se sentire praesentiam confitentur? Sacrilegus et nunc dicendus est Augustus Arcadius, qui ossa beati Samuelis longo post tempore de Iudaea transtulit in Thraciam? Omnes Episcopi non solum sacrilegi, sed et fatui iudicandi, qui rem vilissimam, et cineres dissolutos in serico, et vase aureo portaverunt? Stulti omnium Ecclesiarum populi, qui occurrerunt sanctis reliquiis, et tanta laetitia, quasi praesentem, viventemque Prophetam cernerent, susceperunt, ut de Palestina usque Chalcedonem iungerentur populorum examina, et Christi laudem una voce resonarent!

Addit paulo post:

Male fecit ergo Romanus episcopus, qui super mortuorum hominum Petri et Pauli, secundum nos ossa veneranda, secundum te vilem pulvisculum, offert Domino sacrificia, et eorum tumulos Christi arbitratur altaria, etc.

— S. Chrysostomus innumeris prope locis, et maxime Homil. 65. de SS. Berenice, Prosdoce, et Domnica: Forte, inquit, ingens in vobis concitatum est desiderium Martyrum istorum. Cum hoc igitur ardore accedamus ad reliquias ipsorum; amplectamur eorum loculos. Possunt enim vel ipsa Martyrum conditoria magna valere, quemadmodum eorundem ossa Martyrum plurimum possunt. Sic in Hom. 65. de S. Pelagia:

Illustrius, ait, esse palatiis regiis omnium iudicio sepulcrum illud, in quo situm est corpus eiusmodi, quod cum virtute, pietateque vixit. Atque huius rei testes vos estis, qui divitum sepulcra, quamvis aureis ornata palliis, tamquam speluncas praeteritis; ad hanc vero Sanctam cum ingenti alacritate concurristis; quoniam martyrio, et confessione, ac virginitate, pro aureis vestibus, semetipsam velut ad funebrem apparatum componens, inclyta Martyr excessit.

Ita in calce Homil. 76. de SS. Iuventino et Maximino, quorum reliquias in unum loculum impositas fuisse dicit, eos vocat columnas, et scopulos, et turres, et luminaria Ecclesiae, quod eam sustentent et protegant. Tum populum sic hortatur: Assidue itaque ad illos veniamus, et loculum contingamus, et cum fide reliquias eorum circumplectamur, ut benedictionem aliquam inde attrahamus. Nam ut milites vulnera ostendentes ab hostibus accepta, audacter Regem alloquuntur, sic etiam isti capita sibi abscissa manibus portantes, et in medium proferentes, facile omnia quacunque coluerint apud coelestem Regem efficere poterunt. — Si plus desideres SS. Patrum hac de re testimonia, consulas Coccium lib. 5. De Sanctis Ecclesiae, cap. 16. Alanum Copinus dialogo 3. cap. 12. Bellarminum lib. 2. De Imaginibus, Petavium lib. 14. De Incarnatione, cap. 15. Perronium in refutatione falsae dissertationis et mendacis discursus Tilleni, ac plures alios moderniores, qui de hac controversia adversus haereticos huius temporis uberrime scripserunt.

Merito igitur contra haereticos huius temporis, innovare possumus querimoniam, quam anno Christi Domini 825. formavit Dungalus in eadem omnino controversia, libro suo adversus Claudium Taurinensem:

Qualis, inquit, et quanta est insana elatio, et vana temeritas, ut quod a primaevo tempore Christianitatis per annos ferme 825. (dicamus nos 1675.) a sanctis ac beatissimis Patribus, ac religiosissimis postmodum principibus, in gloriam et laudem Dei, in Ecclesiis, et in quibuslibet Christianorum dominibus fieri concessum, constitutum, et iussum est, unus homo (scilicet Claudius Taurinensis) blasphemare, reprehendere, contestari, proiicere, ac sufflare praesumat? Quasi in tanto iam dicto spatio nullus sanctus, vel sapiens in Ecclesia Dei extitisset auctor, qui tam ardentissimum in corde suo zelum, vel subtilissimum potuerit habere intellectum, sicut iste, qui audet oppugnare, quod caeteri quasi formidolosi ausi non sunt; vel vituperare, quod alii esse vituperandum, quasi stulti non intellexerunt.

Obiiciunt haeretici: Illud Christi Domini oraculum Luc. 11. Vae vobis, qui aedificatis monumenta Prophetarum: Patres autem vestri occiderunt illos; profecto testificamini, quod consentitis operibus Patrum vestrorum, quoniam ipsi quidem occiderunt, vos autem aedificatis eorum sepulchra: at Christus his verbis non accusat Iudaeos de alio crimine, nisi quia aedificabant monumenta Prophetarum, et eorum reliquias venerabantur, in quo consentiebant operibus Patrum suorum: igitur crimen est Sanctorum reliquias venerari. — Nego minorem, nullus enim est ex SS. Patribus, aut Scripturae Interpretibus, qui dixerit eo loco improbari ornatum monumenti Virorum iustorum; nam eorum sepulchra in honore semper fuerunt apud Iudaeos, nec usquam aliqua superstitione notata, ut optime observat Waldensis Tom. 3. cap. 131. Dicendum est ergo Christum Dominum ibidem Pharisaeos hypocrisis speciatim insimulare, quod dilucide explicat Matth. 23. ubi eamdem querimoniam instituens ait:

Vae vobis Scribae, et Pharisaei hypocritae: quia aedificatis sepulchra Prophetarum, et ornatis monumenta iustorum, et dicitis: si fuissemus in diebus Patrum nostrorum, non essemus socii eorum in sanguine Prophetarum: itaque testimonio estis vobismetipsis, quia filii estis eorum, qui Prophetas occiderunt.

Quibus verbis Christus Dominus significat illos fuisse eiusdem, quantum ad animum, criminis reos, cuius parentes; quia sicut illi Prophetas occiderunt, sic debebant ipsum Prophetarum maximum occidere, etiam in animo ipsius necem ac persecutionem meditabantur. Unde reprehendit eos, non quod edificarent monumenta Prophetarum, sed quod sub hac specie pietatis erga Prophetas, occultarent malevolum animum erga illum, qui Prophetarum erat Princeps: sicut ibidem eos reprehendit, quod decimarent mentham, et anethum, et cyminum, non quod arguat decimationem, quae lege erat praecepta: sed quod sub praetextu, et velo horum operum leviorum occultarent impietatem, et graviora legis praecepta omitterent.

Obiicit 2. Illud Deuteronomii cap. ult. ubi dicitur Moysem vita functum in Monte Nebo sepultum fuisse in valle Moab, et postea additur: et non cognovit homo sepulcrum eius usque in praesentem diem: at (inquit Calvinus in admonitione de reliquiis), non aliam ob causam occultatum fuit Moysis corpus, et sepulcrum, quam ne coleretur a Iudaeis: igitur corporum Sanctorum cultus est a Deo prohibitus. Confirmant ex Epistola S. Iude, ubi ait: Cum Michael Archangelus cum diabolo disputans altercaretur de Moysis corpore, etc.: haec autem altercatio inter Michaëlem, et diabolum, non alia fuit, quam quod Michaël vellet corpus Moysis semper occultari, ne Iudaei illud venerantes in idololatriam ruerent, diabolus vero voluit sepulcrum, et corpus Moysis revelari, ut sub praetextu pietatis Iudaeis foret occasio idololatriae: igitur cum idem sit periculum in veneratione reliquiarum, pari ratione haec est cavenda. — Respondeo primo, praefatum textum Calvino potius adversari, quam patrocinari: siquidem cum Deus voluerit Moysis corpus Angelorum ministerio tumulari, signum est, quod ipse velit reliquias, et corpora Sanctorum in honore esse habenda. Dico secundo iure quidem optimo Deum noluisse Moysis corpus revelari, ne Iudaei, ad idololatriam proclives, illum tamquam numen colerent, maxime cum eum vivum habuissent ducem, legislatorem, et salvatorem, ac tot tamque stupenda miracula illum edentem conspexissent. Non est autem huiusmodi cavendum periculum in Christianis, maxime cum melius instruantur de cultu sacris reliqiis impendendo: nullus enim est, qui nesciat se sanctos colere non ut numina, sed ut pios Dei ministros propter eximiam virtutem Sanctorum, et patrocinium, quod ipsorum intercessione potest obtineri.

Obiiciunt 3. Illud S. Pauli ad Coloss. 2. Nemo vos seducat volens in humilitate, et religione Angelorum, quae non vidit, ambulans frustra, inflatus sensu carnis suae: hanc autem religionem Angelorum vocat ἐθελοθρησκείαν, idest, voluntarium cultum, hoc est a Deo non praescriptum: sed cultus reliquiarum est voluntarius, et minime a Deo praescriptus: ergo est cultus voluntarius, et superstitiosus. — Respondent huic obiectioni Doctores Catholici, Apostolum in eo capite duo reprehendere in Iudaeis: nimirum cultum Angelorum, quia illos colebant tamquam minores Deos, et quia eos supra Christum extollebant; et observationem certorum ciborum, et aliorum legalium, et hunc cultum Angelorum vocat religionem Angelorum; et observantiam illam legalium in fine capitis, vocat superstitionem. Quocirca nihil ex hoc loco colligi potest contra Catholicos, quia illi non honorant Angelos, vel Sanctos, vel eorum reliquias, supra Christum; neque observant legalia, vel certis cibis utuntur more Iudaeorum, et tamquam lege retineri praescripta, quia agnoscunt legem veterem quoad caeremonialia, et iudicialia esse per Christum abrogatam: neque cultus Sanctorum, vel imaginum, et reliquiarum potest vocari ⟦ethelothreskeiam?⟧ significat fictum et mere voluntarium cultum, pro quo nulla est auctoritas sufficiens, nulla ratio: at pro cultu Sanctorum, imaginum, et reliquiarum habemus auctoritatem Scripturae, Traditionis, Conciliorum, et Patrum, imo et rationem pro hoc cultu militantem, et sic hic cultus non est mere voluntarius et fictus, uti erat cultus ille Angelorum, et superstitio in cibis.

Obiiciunt 4. Concilium Eliberitanum can. 34. ubi prohibetur cereos interdiu accendi, ne spiritus defunctorum inquietentur: Cereos, inquit, placuit in coemeterio non accendi: inquietandi enim Spiritus sanctorum non sunt. Similiter et S. Hieronymus adversus Vigilantium, ubi cum obiecisset Vigilantius idololatriam esse eiusmodi cereos interdiu in templis, vel coram Sanctorum reliquiis accendere, respondet S. Hieronymus:

Cereos clara luce non accendimus, sicut frustra calumniaris: sed ut noctis tenebras hoc solatio temperemus, et vigilemus ad lumen, nec caeci dormiamus in tenebris. Qualiter si aliqui ex imperitia et simplicitate saecularium hominum, vel etiam religiosarum personarum, de quibus vere possamus dicere, confiteor, colunt Deum sed non secundum scientiam, hoc pro honore Martyrum faciunt, quid inde perdis?

Existimavit igitur S. Hieronymus cultum Sanctorum reliquiis impensum esse superstitiosum. — Respondeo, Concilium Eliberitanum ideo prohibuisse usum cereorum coram Sanctorum sepulchris, ut fideles inter paganos versantes eorum superstitioni non participarent: Ethnicis enim persuasum erat mortuorum animos in sepulcris degere, et eorum sepulta corpora aliquid adhuc sensus habere, ac subinde cibis et lucernis indigere, quibus tamen et tenebras dispellerent: ideoque dapes, et lac, et vinum funeribus impendebant, ut refert Plutarchus initio vitae Romuli. Hinc Virgilius lib. 6. Aeneidos in exsequiis Miseni, ait: Aversi tenuere facem, congesta cremantur / Thurea dona, dapes, fuso crateras olivo. Observat etiam Tertullianus Ethnicos ita defunctis parentare, ut eis esculenta apponant, quae comedant. Quin etiam tumulis accensas lucernas includebant, cuiusmodi etiam nunc ad effossas earum urnas reperiuntur: imo fiebat plerumque, ut appositis ad sepulchra luminibus, per magicam impietatem et necromantiam spiritus evocarent, ut refert Plinius 30. Historiae, c. 2. sicque animas vita mortali functas videbantur inquietare; qua voce usus est etiam Samuelis spiritus a Pythonissa rogatu Saulis Regis evocatus, dicens 1. Reg. cap. 28. Quare inquietasti me, ut suscitarer? Ne autem fideles viderentur gentilibus morem gerere, et nefarios eorum ritus sectari, ideo prohibet in coemeteriis per diem lucerna accendi, addit vero rationem dicens: Inquietandi enim spiritus Sanctorum non sunt; non quod existimet Concilium animas defunctorum magicis incantationibus moveri de loco suo, etiamsi in phantasmate appareant, cum a Magis evocantur: sed quia sciebat cultum illum superstitiosum esse, ac proinde Sanctis displicere, et spiritus eorum inde dici inquietari; sicut ad Ephes. 4. Spiritus sanctus nostris pravis operibus contristari dicitur. Vel, ut exponit Garsias Loaysa exponens praefatum Canonem, spiritus Sanctorum intelliguntur non mortuorum, sed viventium; nam fideles in Scriptura Sancti appellantur: ideo vero dicerentur inquietari illo ritu, quia ille superstitionem, et imitationem gentilium redolere videretur. Postquam vero detestante gentilitate, Christi invaluit religio, tum demum fideles procul ablegato metu, vel suspicione approbandi, vel imitandi profanos gentilium ritus, cereis accensis Christianorum exequias prosecuti sunt. Scribit namque S. Hieronymus ad funus S. Paulae, ingentem fuisse concursum Clericorum, et Monachorum cereos ardentes deferentium. Gregorius etiam Nyssenus in vita Macrinae Sororis commemorat Clericos, qui ei iusta persolvebant, funus comitantes, cereos accensos prae manibus habuisse. — Ad S. Hieronymum dico, praefatis verbis non improbari ritum accendendi cereos in templis Christianorum, sed tantum Vigilantio demonstrare, quod falsa Catholicis imponat, et quod si aliqui propter imperitiam in coemeteriis, vel coram sacris Martyrum reliquiis cereos accendant interdiu, non propterea culpandi sunt, cum pro honore Martyrum id faciant, ac subinde nihil perdant, et sui operis mercedem sint accepturi. Cum autem adderet Vigilantius hunc ritum esse superstitiosum et ab idololatris acceptum, respondet S. Hieronymus:

Non diffiteor omnes nos qui in Christo credimus de idololatria errore caenisse. Non enim nascimur, sed renascimur christiani. Et quia quondam colebamus idola, nunc Deum colere debemus, nec similes videamur cum idolis honore venerari. Illud fiebat idolis, et ideo detestandum est: hoc fit martyribus, et ideo recipiendum est. Nam absque martyrum reliquiis per totas Orientis Ecclesias, quando legendum est Evangelium, accenduntur luminaria, iam sole rutilante: non utique ad fugandas tenebras, sed ad signum laetitiae demonstrandum. Unde et virgines illa evangelicae semper habent accensas lampades suas. Et ad Apostolos dicitur: sint lumbi vestri praecincti, et lucernae ardentes in manibus vestris.

Igitur censet in signum laetitiae posse lucernas interdiu accendi super Martyrum sepulchris, et ad significandam lucernam aeternam, quae post caducam hanc vitam piorum animis affulget.

Obiicit 5. Id non est exponendum fidelium venerationi, quod potest in superstitionem ducere: at tales sunt Sanctorum reliquiae, quia pro veris possunt esse supposititiae, et sic qui illas veneraretur, indebitum ac superstitiosum cultum exhiberet. — Respondeo primo, plurimas, ut diximus, Sanctorum reliquias miraculis esse illustres, et in dies clarescere prodigiis, quibus illarum veritas et virtus aperte sit cognita. Dico secundo, Concilium Tridentinum Sess. 25. huic abusui impediendo sufficienter providisse, dum praecipit eas reliquias fidelium venerationi non esse exponendas, nisi prius Episcoporum iudicio ut legitima approbentur. Dico tertio, quod etsi his non obstantibus contingeret aliquas reliquias esse supposititias, inde tamen non esset damnanda circa eas fidelium veneratio, quae in hoc casu esset dumtaxat superstitio materialis, non vero formalis, cum fideles haberent intentionem venerandi alicuius Sancti reliquias, et ad id suam venerationem dirigerent.

Conclusio secunda. — Reliquiae Sanctorum venerandae sint cultu respectivo, eo scilicet quo eorum imagines sunt colendae.

Ita sanctus Damascenus lib. 1. De Fide, cap. 12. ubi univerim de omnibus sacris venerandis ait: Omnia quae Deo dedicata atque consecrata sunt, ita adoramus, ut cultum et venerationem eidem cum referamus. Idem docet Auctor Epist. II. apud S. Hieron. qui loquens de veneratione, quam sancta Paula exhibuit locis et rebus per humanitatis Christi contactum et praesentiam consecratis ait: Inde speluncam Salvatoris ingressa, postquam vidit sacrum Virginis diversorium, et stabulum, in quo agnovit bos possessorem suum, et asinus praesepe Domini sui, ut impleretur, quod in eodem Propheta scriptum est, me audire iurabat, se cernere fidei oculis infantem pannis involutum, vagientem in praesepio, Magos adorantes Dominum, &c. Hinc ipsa Paula dicebat: Ego misera, atque perculsa indigna sum osculari praesepe, in quo Dominus parvulus vagiit.

His etiam suffragatur ratio, quia res inanimes, quales sunt reliquiae, per se non sunt capaces honoris, aut contumelia, nisi quatenus dicunt ordinem et necessitudinem cum rebus ratione praeditis: igitur in tantum Sanctorum reliquiae venerandae sunt, in quantum dicunt respectum ad ipsos Sanctos, seu ad eorum animas praecellenti virtute, gratia, et habitudine illustres. Idem itaque ferendum est iudicium de reliquiis, ac de sacris imaginibus; quamquam iudico sacras reliquias ampliori cultu et veneratione dignas esse, quam Sanctorum imagines, tum quod Deus saepius ad reliquiarum, quam imaginum praesentiam miracula operetur; tum quod corpora Sanctorum maxime deservierint ad virtutis exercitium; et consequenter, inquit Tertullianus libro De Resurrectione carnis, Non possunt separari in mercede, quas opera coniungit; tum denique quia illae venerandae exuviae non solum viva fuerunt templa Spiritus sancti variis sacris unctionibus delibuta, sacramentorum frequentatione pluries consecrata, et speciali ac intima animae sanctissimae non solum contubernio, sed et motibus, operationibus, ac praeclaris actionibus illustrata. His enim omnibus, et aliis similibus gloriae titulis, ampliorem sibi vindicant honorem et venerationem, quam imagines, quae dumtaxat prototypi similitudinem referunt.

NOTANDUM 1. Sanctorum opitulationem, et mediationem ab iisdem haereticis impugnari, qui venerationem insectantur: nam Vigilantius apud Hieronymum libello 1. Contra eundem impie dicebat: Dum vivimus, nobis mutuo pro nobis orare possumus, postquam mortui fuerimus, nullius pro alio exaudienda est oratio. Non minore impietate Copronymus publico edicto prohibuit Sanctorum intercessionem, ut testantur Suidas in Copronymo, et Glicas 4. annalium. Eamdem haeresim sectati sunt Waldenses ex Guidone haeresi 16. Lollardi ex Trithemio in Chronico ad annum 1315. Wicleffistae, nam, ut refert Waldensis, Wiclefus 1. 3. Trialogi dicebat, Stultum esse Christum fontem paratiorem relinquere, et ad viros turbidos, et remotos (sic Sanctos appellat) recedere. Lutherani hanc, ut omnes fere alias veteres pridem sepultas haereses, etiam ab inferis suscitarunt; nam Lutherus in Postilla maiori super dominicam septimam post Trinitatem ait: Divi Petri merita ne se quidem redimere: quomodo autem mihi auxiliabuntur, cum neque sibi ipsi opem tulerint? Et in hac impietate subscripsit Calvinus libro 1. Institutionum, capit. 11. ubi dicit solum Deum esse orandum, et invocationem Angelorum appellat Platonicam philosophiam.

NOTANDUM 2. Sanctos merito appellari mediatores nostros apud Deum; mediatoris siquidem qualiscunque nota propria est intercessio, hoc est, deprecatio, et conciliatio, qua in gratiam potentioris aliquis reducitur, praesertim alienati, et offensi: quamquam enim Christus apud Patrem huiusmodi functionem primario exerceat, ac munus istud praestantissime et peculiari quadam ratione illi conveniat, ut disp. 2. demonstratum est; nihil ea res tamen obstat, quin post ipsum, et eius auctoritate ac virtute, suffragatores sint, et mediatores alii, per quos ad principalem accessus pateat. Nam ad mediationem perfectam duplex desideratur officium: unum quod in bene merendo, ac factis ipsis opitulando cernitur: alterum quod in precibus, et orationibus consistit, quas pro susceptis in tutelam clientibus, patronus ad Deum, mediatorque fundit, ut eius opem, et beneficientiam eliciat. Ex quibus mutuus in clientibus amor in patronum, et fiducia nascitur; qua utantur, ut et in arduis ac difficilibus rebus, ad illius praesidium recurrant, et eum supplicationibus ac votis ambiant, tum in eundem vicissim gratum ac benevolum animum, quibus possunt obsequiis et honore cultuque testentur. Haec autem omnia Sanctos erga nos implere patebit in huius disputationis decursu.

NOTANDUM 3. Ex Seraphico Doctore in 1. dist. 45. art. 3. quaest. 2. Sanctos nobis opitulari, et divinam beneficientiam conciliare duplici medio; nempe merito, et affectu.

Merito quidem praecedenti, inquit, quo Deo facillime servierunt, et tantum locum suis meritis sunt adepti, ut non solum sibi beatitudinem et gloriam meruerint, sed etiam aliis suffragari. Multa etiam supererogaverunt affectu, quin amici Dei sunt facti, et amicitia est idem velle, et nolle: hinc cum Sancti aliquem speciali amore prosequuntur, illum stimulant, ac impellunt, ut Deum diligat, et ei impense in omnibus obsequatur.

His ita praemissis, statuendum est Catholicum dogma, nempe constanti, ac perpetua Ecclesiae traditione Sanctorum invocationem, et interpellationem a fidelibus omni saeculo fuisse usurpatam, quam utique veritatem aperiet et firmabit

Conclusio unica. — SANCTORUM INVOCATIO AC INTERPELLATIO RELIGIOSE A FIDELIBUS SEMPER FUIT FREQUENTATA ET USURPATA.

Probatur primo ex Scriptura sacra, illis maxime locis, quibus Angeli a Patriarchis, et viris sanctissimis interpellantur, et exorantur. Sic Genes. 18. Iacob Angelum precatur, ut benedicat filiis Ioseph, et praeterea monet, ut post suam mortem, suum nomen cum nomine Patrum suorum Isaac, et Abraham super eos invocetur: Angelus, ait, qui eruit me de cunctis malis, benedicat pueris istis, et invocetur super eos nomen meum, nomina quoque patrum meorum Abraham, et Isaac. Censet ergo sanctorum Angelorum, et virorum etiam vita functorum opitulationem et interpellationem vivis prodesse. Idem significatur Iob 5. ubi Eliphaz Iob monet: Voca ergo si est, qui tibi respondeat, et ad aliquem sanctorum convertere.* Supponit ergo interpellationem Sanctorum non fore frustraneam. Idem significatur Iob 33. ubi Eliu loquens de peccatore, cuius anima appropinquavit corruptioni, ait: Si fuerit pro eo angelus loquens, unus de millibus, ut annuntiet hominis aequitatem, miserebitur eius, et dicet: libera eum, ut non descendat in corruptionem: inventa est enim ei propitiatio. Quibus verbis aperte significat sanctos Angelos hominibus interdum opitulari, et pro eis ad Deum preces fundere, ac auxilium elicere, quo peccata declinent. Confirmatur ex illo Ieremiae 15. ubi Deus Prophetam alloquens ait: Si steterit Moyses, et Samuel coram me, non est anima mea ad populum: supponit ergo Moysem et Samuelem, licet tune vita functos, potuisse orare pro populo.

NEC VALET REPONERE CUM CALVINO lib. 3. cap. 20. inde colligi contrariam nostrae Conclusioni; nam, inquit, cum Deus dicat: si steterit Moyses et Samuel, supponit eos non stetisse, nec ipsos orasse pro populo Israilitico: igitur multo minus caeteri Sancti existimandi sunt pro vivis intercedere, et si Deus non exaudiisset orantes Moysem et Samuelem, nec alios exauditurus est. Respondeo enim Calvinum ineptias vel latebras quaerere; nam quamvis Moyses et Samuel tune non oraverint, non est consequens eos non potuisse pro illo populo deprecari: nec enim asserimus Sanctos continuo pro nostris vel delictis vel necessitatibus exolvendis apud Deum precibus agere: et certe, si nullae pro vivis essent Sanctorum vita functorum preces, luderet Deus dicendo, quod si Moyses, et Samuel pro praevericante Israëlitico populo preces funderent, eos tamen hac in parte non esse exauditurum. Ad quid enim haec obtestatio, nisi ut significet eorum preces se solitum exaudire? Hinc merito S. Chrysostomus Homil. 1. in 1. ad Thess. (quem mutilum, ac suppressis quibusdam verbis truncatum, ut haereticis familiare est, in suas partes traduxerat Plessaeus Mornaeus), ex illis Ieremiae verbis infert non esse spernendas Sanctorum preces; nec tamen in iis dumtaxat nostrae salutis securitatem ac certitudinem esse stabiliendam. Id maxime probatur ex 2. Machabaeorum 15. ubi Iudas Machabaeus refert se in somniis Oniam et Ieremiam vita functos vidisse et audisse orantes pro populo Israëlitico: hunc autem librum esse Canonicum constat ex Concilio Carthaginensi 2. Can. 22. Augustino lib. 18. De Civitate, cap. 36. et Hieronymo contra Vigilantium.

Confirmatur etiam ex Novo Testamento, nam S. Petrus Epist. 2. cap. 1. spondet fidelibus se post mortem suis precibus apud Deum acturum, ut quae docuerat, divina suffragante ac stimulante gratia opera complerent: ait enim: Dabo autem operam, et frequenter habere vos post obitum meum, ut horum memoriam faciatis. Adde quod maior sit ratio, imo potior, interpellandi Sanctos vita functos longe intimius Deo coniunctos in coelesti patria triumphantes, quam eos qui hac in mortali vita exulant et militant: sed docet Apostolus nobis prodesse intercessionem iustorum hic degentium, et illam ipsemet saepius exorat: nam eos sollicitat, ut pro se ad Deum preces fundant. Sic 1. ad Thess. 5. Fratres, orate pro nobis. Et ibidem Paulus orat pro illis. Et Epistola ad Philemonem: Spero per orationes vestras donari me vobis. Ad Heb. ultimo: Orate pro nobis.

Secundo eadem veritas definita est in Conciliis, maxime vero in septima Synodo; nam in eius Actione 1. approbatur epistola Tharasii ad Ioannem Presbyterum et Anachoretam, in qua inter caetera haec habet: Poscimus intercessionem intemeratae Dominae nostrae sanctae Deiparae, sanctorum item Angelorum, omniumque Divorum. Et in fine eiusdem epistolae: Salvos facias intercessione, et precibus Dominae nostrae sanctae Deiparae, et eiusdem fidei confessio, in qua haec habet: Obsecrans intercessionem sanctissimae, intemerataeque Virginis Mariae, sanctorumque Angelorum, Prophetarum, et Martyrum, Confessorum, et Doctorum. Et iterum in fine: Sanctamque suam Ecclesiam custodiat, quaeque huic imminent scandala, intercedente immaculata Deipara Virgine Maria, omnibusque Sanctis, avertat. Similiter Concilium Chalcedonense Act. 11. post medium, hanc veritatem confirmat; nam in eo Patres clamarunt: Flavianus post mortem vixit, Martyr pro nobis oret. Et Concilium Trid. Sess. 25. in decreto de invocatione, veneratione, et reliquiis Sanctorum, et sacris imaginibus, definit bonum et utile esse sanctos invocare, &c. et damnat contrarium asserentes.

Probatur tertio auctoritate SS. Patrum, et veterum Theologorum: imprimis Origenes lib. 8. Contra Celsum, Sanctos orare pro nobis, Deumque placare demonstrat:

Habent enim, inquit, sensum eorum, qui Dei benevolentia digni sunt: nec solum erga eos, qui digni sunt, sic sunt affecti: sed et omnibus opitulantur, qui summum colere Deum cupiunt, quem et propitium reddunt, et cum iis communiter precantur, ac simul postulant.

Quapropter lib. 2. in Iob ait: O beate Iob, ora pro nobis miseris, &c. et in lamentatione: O Sancti Dei, vos lacrymis, fletu, dolore pleno deprecor, ut procidatis misericordiae eius pro me misero. Et postea: Haec mihi Pater Abraham deprecare pro me.

Subscribit S. Basilius Homil. 20. de quadraginta Martyribus ubi ait:

Quantum laborares, ut vel unum invenires, qui pro te Dominum rogaret? Ecce quadraginta sunt eandem effundentes orationem. Ubi duo, vel tres congregati sunt in nomine Domini, ibi in medio ipsorum est. Ubi ergo quadraginta sunt, quis de illius praesentia dubitabit? Qui affligitur, ad quadraginta confugit: qui laetatur, ad ipsos occurrit. Hic, ut malorum exitum inveniat: ille, ut in secundis rebus conservetur. Hic religiosa femina pro illis orans invenitur: ac peregre agenti viro reditum postulans: aut aegrotanti sanitatem. Tum Martyribus postulata nostra iunguntur.

Tune quibusdam interpositis: O communes, inquit, custodes humani generis, boni curarum participes, orationis adiutores, legati potentissimi!

Adstipulatur S. Gregorius Nazianzenus Oratione funebri in S. Basilium, ubi circa finem sic eum exorat:

Tu vero, divinum, et sacratum caput e coelo nos aspice; et carnis stimulum a Deo nobis ad disciplinam datum, vel precibus tuis siste, vel persuade fortiter ferre: ac totum vitae nostrae curriculum ad id, quod maxime conducibile est, dirige. Postquam autem excesserimus e vita, illic nos etiam in tua tabernacula suscipe; ut simul viventes, et sanctam ac beatam Trinitatem intuentes, &c.

Eadem precandi formula S. Athanasium compellat in fine Orationis 21. Et in Oratione 21. de eodem dicens Athanasio: Hic res, ait, nostras e coelo prospicere, ac manum porrigere iis, qui virtutis causa laborant, eoque id magis facere, quo vinculis corporis expeditus est. Concordat S. Gregorius Nyssenus

Oratione in s. Theodorum, cuius his verbis auxilium sic praeclare postulat: Intercede pro patria apud communem regem... Timemus vexationes, expectamus pericula. Non longe absunt nefandi Scythae, qui bellum contra nos meditantur. Tamquam miles pro nobis pugna: tamquam Martyr pro consortibus utere libertate. Quum e vita excesseris, qui nosti perpessas et necessitates humanae naturae: Parem postula. Tunc ita pergit:

Nos enim dum incolumes sumus servati, tibi acceptum referimus. Postulamus autem, et futuri securitatem temporis. Quod si maiori adrocatione et intercessione opus est, fratrum tuorum Martyrum chorum congrega; et cum omnibus deprecare. Multorum iustorum orationes populorum ac multitudinum peccata dissolvunt. Admone Petrum, excita Paulum, necnon Ioannem Theologum et dilectum Discipulum, ut pro fundatis a se Ecclesiis solliciti sint, pro quibus catenas gestarunt.

Sanctus Ambrosius eamdem veritatem pluribus commendat, maxime Epist. 63. ubi refert quemadmodum sanctorum Gervasii et Protasii corpora, revelante sibi Deo, repererit, in quorum sepulcro libellus etiam inventus est, in quo et eorum ortus, ac finis scriptus erat, cuius haec erat clausula: Ego servus Christi Philippus sustuli cum filio meo furtim nocte sancta corpora: et in domo mea, Deo solo teste, in ista arca saxea sepelivi: credens me orationibus eorum consequi misericordiam Domini nostri Iesu Christi. At clarissime hanc veritatem explicat in libro De Viduis, ubi demonstrat sanctos mortuos, perinde ac vivos, pro nobis intercedere: cum enim retulisset miraculum socrus Simonis a Christo sanatae ob intercessionem Petri et Andreae, addit: Ergo rogaverunt pro ea Petrus et Andreas. Exsistat aliquis, qui tam cito possit rogare pro nobis, vel certe isti, qui pro socru rogant, Petrus et Andreas frater eius. Tune enim pro affinitate poterant: nunc iam possunt pro nobis, et pro omnibus impetrare. Pergit deinde:

Observandi sunt Angeli pro nobis, qui nobis ut praesidium dati sunt: Martyres observandi, quorum videmus nobis quodam corporis pignore patrocinium vindicare. Possunt pro peccatis rogare nostris, qui proprio sanguine, etiam si qua habuerint peccata, laverunt. Isti enim sunt Dei Martyres, nostri praesules, speculatores vitae, actuumque nostrorum. Non erubescimus eos intercessores nostrae infirmitatis adhibere: qui et ipsi infirmitatem corporis, etiam cum viverent, cognoscebunt.

Id ipsum variis in locis commendat Sanctus Chrysostomus, maxime vero in Homilia panegyrica de Martyribus Aegyptiis. Et in Epistolam primam ad Cor. 1. 12. ac in Homilia de Sanctis Berenice, &c. ubi ait:

Non solum in hoc die festo, sed in aliis etiam diebus ad illas adhaereamus, deprecemur eas; oremus uti patronae nostrae sint, magnam quippe fiduciam apud Deum obtinent, non viventes dumtaxat, sed etiam mortuae: imo mortuae multo magis. Nunc enim stigmata Christi portant: haec porro stigmata monstrantes, nihil non Regi persuadere possunt, &c.

S. Hieronymus clarissime hanc veritatem ubique praedicat, maxime Epist.

1. 25. et 27. at fusissime in libro Contra Vigilantium, ubi inter caetera haec habet:

Dicis in libello tuo, quod, dum vivimus, mutuo pro nobis orare possumus: postquum autem mortui fuerimus, nullius sit pro alio exaudienda precatio, praesertim cum Martyres ultionem sui sanguinis obsecrantes impetrare non quieverint. Si Apostoli, et Martyres adhuc in corpore constituti possunt > orare pro ceteris, quando pro se modo debent esse solliciti, quanto magis post coronas, victorias, et triumphos? Unus homo Moyses septuaginta millibus animorum impetrat a Deo veniam: et Stephanus imitator Domini sui, et primus Martyr in Christo pro persecutoribus vitam deprecetur: et postquum cum Christo esse coeperint, minus valebunt, &c. Denique, Sancti non appellantur mortui, sed viventes.

Quo nos item argumento Catholici contra Vigilantii sectatores Hagiomachos uti consuevimus, ad easdem diluendas calumnias.

Omnium optime Sanctorum invocationem et opitulationem commendat S. Augustinus infinitis prope testimoniis: at praeciarissime Sermone 51. De diversis cap. h. De S. Stephano, cuius reliquiae recens inventae fuerant:

Triumphavit, inquit, coronatus est: latuit tanto tempore corpus eius: processit quomodo Deus voluit, illuminavit terram, tanta miracula fecit, et mortuus est rursum fortiter mortuus, quia nec mortuus. Ergo hoc commendo charitati vestrae, ut sciatis, quod orationes eius multa impetrant, non tamen omnia. Nam invenietis etiam in libellis, qui dantur, fuisse illi difficultates impetrandi: et accepisse tamen postea beneficium, non detrectante supplicis fide. Non cessatum est, oratum est: et dedit postea Deus per Stephanum. Sunt verba orantis Stephani: et responsum est illi: Pro quo oras non est dignus, hoc et hoc fecit. Et lumen institit, rogavit, accepit.

Similia habet Serm. 91. 96. et 99. necnon et libro De cura pro mortuis gerenda cap. 16. quaerit quomodo Martyres invocantibus se interesse possint: et id censet vel Angelorum ministerio, vel singulari Dei gratia fieri. Deus, inquit, omnipotens, qui est ubique praesens, nec concretus nobis, nec remotus a nobis, exaudiens Martyrum preces per Angelica ministeria usquequaque diffusa probet hominibus ista solvit. Sed et in libro 1. De baptismo contra Donatistas, sub initium: Adiuret itaque nos in orationibus ait de S. Cypriano loquens in istius carnis mortalitate, tamquam in caliginata nube laborantes, ut donante Domino quantum possumus, bona eius imitemur.

Missos facio omnes alios celebres posteriores eiusdem veritatis assertores, qui constanti traditione a Patribus acceptum Sanctos invocandi ritum, ad nos usque propagarunt: sat enim est demonstrasse illos sanctissimos Ecclesiae Doctores, quorum tempore adhuc illibatam viguisse fidem ac puram Evangelii doctrinam non denegant haeretici, ut inde constet illos nefario errore detineri, dum Sanctos invocare grande piaculum deputant.

Probatur insuper hac ratione: Ni superstitiosum vel illicitum esset Sanctorum opem implorare, maxime vel quia hoc redundaret in Christi iniuriam: vel quia ipsi nos orantes et interpellantes audire non possunt: vel quia non possunt opem et subsidium ferre: vel quia nolunt: at nullum istorum verum est: igitur Sanctos interpellare et invocare non est illicitum. Maiorem admittunt haeretici, his namque potissimum quatuor capitibus Sanctorum interpellationem impugnant. Probatur minor quantum ad singulas partes: Primo namque certum est Sanctorum invocationem non esse Christo iniuriosam, tum quia absque Christi iniuria oramus Sanctos, et viros iustos viventes, ut pro nobis Christum obsecrent: quidni igitur etiam citra iniuriam Christi licebit interpellare vita functos? quippe qui non aliter eos, quam apud nos viventes invocemus, hoc est, non ut Deos, nec ut Christos, sed ut amicos Dei, et Christi. Tum quia non invocamus Sanctos, ut gratiam largiantur, vel remissionem peccatorum conferant, vel alia beneficia impendant, sed ut suis precibus apud Deum agant, quatenus ipse bonorum omnium auctor et largitor, a nobis postulata et expetita largiri dignetur. Tum quia non illos interpellamus, ut mediatores redemptionis: unus siquidem et solus redemptionis mediator Christus est: sed ut mediatores intercessionis, non quidem primarios et principales (hanc enim dignitatem solus Christus sibi vindicat), sed ut intercessores secundarios et minus principales, quorum preces omnem vim et efficaciam ex Christi meritis obtineant: igitur cum Christi gloriae et ministerii dignitati nihil detrahat sanctorum virorum interpellatio, nec etiam derogare censenda est invocatio eorum, qui licet vita corporea sint functi, nihilominus vivunt apud Deum, penes quem est fons vitae. Nec etiam illicita et frustranea foret Sanctorum invocatio, quia preces nostras audire non possent, ut ore foetido contra hanc religiosam observantiam effutivit Calvinus, lib. 3. Institutionum, cap. 20. n. 21: Quis tam longus esse illi aures recelerit, quae ad aures nostras porrigantur: oculos etiam tam perspicaces, qui necessitatibus nostris adrigilent? Dico enim quod etsi Sancti in caelis depositis corporis aures et oculos non habeant (si beatam Virginem, et eos qui cum Christo resurrexerunt excipias), habent tamen oculos et aures spirituales, quales sunt in Angelis, qui Luca 16. laetantur de conversione peccatoris: quales habuit Samuel, qui 1. Reg. 9. Sauli indicavit asinas, quas quaerebat, inventas esse: quales habuit Elisaeus, dum 1. Reg. 6. intima Regis Assyriorum consilia penetrabat, et illa Israilitarum Regi renuntiabat. Cum enim Sancti clara Dei visione illustrentur, omnia quae ad eorum statum pertinent intuentur, et audiunt. Hinc S. Ambrosius, lib. De Viduis, Martyres appellat spectatores vitae, actuumque nostrorum. Unde S. Gregorius Magnus lib. 1. Dialog., cap. 8. Quia inquit, in illa aeterna felicitate omnes communi claritate Dei conspiciunt, quid est quod ibi nesciant, ubi scientem omnia sciunt?

Idipsum probat S. Augustinus, lib. 2. De Civitat. Dei, cap. 29. allato exemplo Elisaei.

Nec refert, quod idem Augustinus, lib. De cura pro mortuis gerenda, videatur asserere Sanctos ignorare quid agatur, sed vel ab Angelis audire posse, vel revelante spiritu Dei; nam c. 16. cum dixisset Martyres ipsos interdum praesentes adesse supplicantibus, ut opem suam impendant, exemplo S. Felicis, qui visibiliter apparuit Nolanis civibus, ut illos a barbarorum obsidione liberaret: subinde dubitans proponit utrum Martyres per seipsos adsint uno tempore tam diversis locis, et opitulentur iis, quos per eos certum est adiurari, an iis generaliter orantibus pro indigentia supplicantium Deus exaudiens Martyrum preces, per Angelica ministeria usquequaque diffusa praebet hominibus ista solacia, &c. Res haec altior est, inquit quam ut a me possit attingi, et abstrusior quam ut a me valeat perscrutari: et ideo quidquid horum verum sit, an vero fortassis utrumque sit, ut aliquando ista fiant per ipsam praesentiam Martyrum, aliquando per Angelos suscipientes personam Martyrum, definire non audeo, multum a scientibus ista perquirendum.

At illud ipsum, quod haesitando in medium protulit Augustinus, et probabile putavit, asseverantius docuit Hieronymus, Sanctos neutiquam certis affixos esse sedibus, ut huc, illueque volitare ad opem ferendam nequeant: et hoc arguentem Vigilantium acriori oratione pungens a veterno excitat. Ais, inquit,

vel in sinu Abrahae, vel in loco refrigerii, vel subter altare Dei animas Apostolorum et Martyrum consedisse: nec posse suis tumulis, et ubi voluerint, adesse praesentes: Senatorica videlicet dignitatis sunt, ut non inter homicidas teterrimo carcere contineantur, sed in libera, honestaque custodia in Fortunatorum insulis, et in campis Elysiis recudantur. Tu Deo leges pones! Tu Apostolis cingula iniicies, ut usque ad diem iudicii teneantur custodia, nec sint cum Domino suo, de quibus scriptum est: Sequuntur Agnum, quocumque ierit? Si Agnus ubique, ergo et hi, qui cum Agno sunt, ubique esse credendi sunt. Et cum diabolus, et daemones toto vagantur orbe, et celeritate nimia ubique praesentes sint: Martyres, post effusionem sanguinis sui, arca operientur inclusi, et inde exire non poterunt?

Non etiam tertium, nempe quod ea auctoritate non valent, ut aliquid suis precibus pro nobis a Deo impetrent: nam, ut ait S. Augustinus, Sermone 1. De Sancto Stephano:

Commendemus nos orationibus eius, multo magis enim nunc exaudietur pro veneratoribus suis, qui sic exauditus est pro lapidatoribus.

Idem supra contra Vigilantium urgebat sanctus Hieronymus. Quapropter S. Bernardus Sermone in Vigilia Sanctorum: Vos tria, inquit, in festivitatibus Sanctorum considerare debere: auxilium Sancti, exemplum eius, confusionem nostram. Auxilium eius, quia potens in terra, potentior est in caelis ante faciem Domini Dei sui, &c.

Non denique, quia nolunt: enimvero si dum mortales viverent, tanta erga proximum charitate flagrarunt, ut eorum unusquisque cum Apostolo dicere posset: Cupio anathema esse a Christo pro fratribus meis, quanto ferventior et constantior erit eorum amor in proximum, non tantum gratia sanctificante excitatus, sed et gloria consummatus? Unde S. Bernardus loco mox laudato:

Si sanctus, dum hic viveret, misertus est peccatoribus, et oravit pro illis: nunc tanto amplius, quanto certius agnoscit miserias nostras, orat pro nobis frater, qui beata illa patria charitatem eius non immutarit, sed augmentavit: nec enim quia impassibilis omnino, ideo et incompossibilis factus est, sed nunc potius induit sibi viscera misericordiae, cum ante fontem misericordiae existat.

His adde quod, ut inquit Seraphicus Doctor in 1. dist. 15. quaest. ult.

Deus decrevit, et voluit quod Sanctos rogaremus triplici ex causa, scilicet propter nostram inopiam, Sanctorum gloriam, et Dei reverentiam. Propter inopiam in merendo, ut ubi nostra non suppetunt merita, patrocinentur aliena. Propter inopiam in contemplando, ut qui non possumus summam lucem aspicere in se, aspiciamus in Sanctis. Propter inopiam in amando, quia miser homo se magis sentit affici circa unum Sanctum, quam etiam circa Deum. Ideo compassus nostrae inopiae voluit nos rogare Sanctos, ac per hoc patet primum; quia ille qui ante erat indignus de se, rogando Sanctos, eorum patrocinio efficitur dignus. Secunda causa est Sanctorum gloria, quia Deus vult Sanctos suos glorificare, vult per eos miracula facere in corporibus, et salutem in animabus, ut ipsos laudemus: et hoc non tantum per supremos Sanctos, sed etiam infimos; unde sicut aliquis sanatur corporaliter invocando Petrum, alius e converso, sic et spiritualiter. Et sic patet > secundum, quia Deus vult honorem duliae omnibus Sanctis dari. Tertia causa est Dei reverentia, ut peccator quia Deum offendit, quasi non audeat Deum in propria persona adire, sed amicorum patrocinium implorare. Et sic patet tertium obsequium, quia bonum est aliquando a Deo resilire propter reverentiam.

Obiiciunt 1. Haereticos varios Scripturae textus producere: primo quidem illud Isaiae 63. Abraham nescivit nos, et Israel ignoravit nos. Secundo illud Apostoli ad Rom. Quomodo invocabunt in quem non crediderunt? Cum igitur non credamus in Sanctos, sed in Deum, non debemus illos, sed solum Deum invocare. Tertio illud 1. ad Timoth. 2. Unus enim Deus, unus et mediator Dei et hominum homo Christus Iesus. Et 1. Ioan. 2. Si quis peccaverit, advocatum habemus apud Patrem Iesum Christum iustum: igitur non debemus alium, quam Christum interpellare.

Respondeo ad primum, quod etsi tune temporis Abraham, et Iacob non cognoverint, quae apud Israilitas agerentur, non est consequens, quod Sancti nunc in caelis degentes nesciant, quae apud nos gerantur: siquidem illi Patriarchae tune cum caeteris iustis erant in limbo, ubi clara Dei visione non illustrabantur. Dico secundo, Prophetam his verbis dumtaxat significare, quod illi Patriarchae non cognoverint Israilitas scientia et notitia approbationis, eo quod pro legitimis filiis ipsos non habuerint, quia Iudaei per peccata a suorum Patriarcharum virtute deviantes, degeneres erant, et indigni qui Prophetarum virtute filii nominarentur. Ad secundum dico, Apostolum non asserere solum Deum esse invocandum omni prorsus invocatione, alioquin nec viros iustos viventes, nec principes, aut alios homines pro qualibet gratia liceret interpellare; sed tantum loquitur de invocatione suprema, quae latriae cultum habet annexum, quaeque in Deum tendit, trinum in potentissimum et uberrimum bonorum omnium largitorem et fontem. Ad tertium dico, Apostolum asserere Christum esse mediatorem unum, non tamen dicere eum esse unicum, quae duo longe distincta sunt, nam vocabulum unus societatem alterius includit, unicus autem excludit. Deinde dico Apostolum loqui de mediatore redemptionis, subdit enim: Qui dedit redemptionem semetipsum pro omnibus. Idem sapit S. Ioannes, nam addit: Ipse est propitiatio pro peccatis nostris. Hoc autem genere mediationis non negamus Christum esse unicum mediatorem. Sancti autem, ut supra dicebamus, non dicuntur mediatores redemptionis, sed intercessionis. Hoc autem genus mediationis alteri a Christo competere non denegant Apostoli, quippe cum ipsi viventes fuerint interpellati, ut pro ipsis ad Deum preces funderent.

Obiicies 2. Canonen 35. Concilii Laodiceni quo, iuxta Theodoretii interpretationem, Coloss., cap. 2. illi damnantur qui docebant Angelos esse colendos. Haec autem habet Canon: Non oportet christianos derelicta Dei Ecclesia abire et ad Angelos idololatriae admirandae congregationes facere, &c.

Respondeo, hunc Canonem edictum esse contra haereticos angelicos, sic dictos, ex eo quod teste Epiphanio, Haer. 60. et Augustino, Haer. 39. Angelos cultu latriae, soli Deo debito, colendos esse docerent: quod autem piam quamlibet Angelorum venerationem non damnet Canon, nec etiam Theodoretus, constat ex eo quod praecedente Canone 31. veri martyris cultus religiosus recipitur: falsorum vero Martyrum superstitiosa veneratio prohibetur. Quis autem credat sanctam synodum Canone immediate sequenti rescidisse pium cultum Angelorum, qui naturae et gratiae donis omnes fere Sanctos excellunt? Theodoretus vero non tantum veneratur Angelos, sed eosdem nostrae salutis administros, nostrosque apud Deum intercessores et patronos esse constanter affirmat, ut videre est lib. Divin. Decret. 5. De Angelis, et in Danielem, cap. 1.

Respondeo secundo cum Baronio, ad annum Christi 60. num. 20. et seq. quod sicut praecedenti Canone falsorum Martyrum, ita falsorum Angelorum hic cultus prohibetur. Falsos autem Angelos, quos gentiles et magi religiose colebant, genios fuisse ait Baronius, quorum gratia diem natalitium celebrantes, cognatos et amicos suos convocabant, et hoc est quod notat his verbis: et ad Angelos idololatriae abominandae (hoc est ab idololatris adoratos) congregationes facere. Probabilius tamen iudicat per falsos Angelos intelligi debere daemones, quos cum illi ad magias suas perficiendas invocarent, a Patribus huius concilii idololatrae nominati sunt. Cum vero ad imposturas suas honesto nomine velandas profiterentur se Angelos invocare, ut ait Tertullianus, in Apologet., cap. 28. idololatrae occulti nuncupabantur. Haec responsio sequentibus eiusdem Canonis verbis confirmatur: Quicumque autem inventus fuerit occulte huic idololatriae favens, anathema sit: quia derelinquens Dominum Iesum Christum Filium Dei, accessit ad idola. At honor quem Angelis exhibemus cum non sit latria, idololatria dici non potest, nec ipsi Angeli idola appellari possunt. Ergo longe alium a nostro damnat cultum synodus laudata.

Obiiciunt 3. Varias SS. Patrum trium priorum saeculorum auctoritates: maxime Ignatii, Epistola ad Philadelphenses: Irenaei, lib. 2. cap. 27; Tertulliani, in Apologetico, cap. 30; Clementis Alexandrini, libro Stromatum, cap. 8; Origenis, Contra Celsum, lib. 8. quibus praefati Doctores significant neminem praeter Deum invocandum esse.

Verum respondeo ex omnibus illis auctoritatibus, quas colligit et obiecit Molinaeus, in cap. 7. libri qui Papismi novitas inscribitur, nihil contra Catholicum dogma, et Sanctorum invocationem legitime inferri posse. Primo namque ad auctoritatem Ignatii, quam his verbis conceptam profert: Virgines solum Christum prae oculis habere, et eius Patrem in animabus vestris illuminari a Spiritu sancto: dico istam sententiam, in germana epistolarum illarum editione, qua nuper e Florentino codice est typis exarata, non occurrere, sicut nec in veteri editione latina. Deinde, etiamsi praefata verba sint Ignatii, nihil hinc presidii haereticis affulget; solum enim monet Ignatius inter orandum, Deum habere praesentem: quod utique fit, cum etiam ad ipsum per Sanctos intercessiones dirigimus: nec particula solum ibi vim habet exclusionis, alioqui inter orandum non oporteret ullatenus cogitare de Spiritu sancto; siquidem solum Christum, eiusque Patrem prae oculis habere monet Ignatius. Ad S. Irenaeum dico, illum ibi exagitare haereticos Valentinianos, qui Aeonas suos, et falsos Angelos invocabant, atque incantationibus operam dabant, quod execratur Ecclesia: Quae, inquit, munda, et pura, et manifeste orationes dirigit ad Deum, qui omnia facit, et nomen Domini nostri Iesu Christi invocat. Nihil autem simile profecto admittit qui Sanctos vel Angelos colit et invocat. De Tertulliano dico, illum ibi redarguere Gentiles criminantes Christianos, quod pro salute Imperatorum Diis non supplicabant, eosque irridet, quod illam salutem postulent a Diis, qui dare nequeunt. Tum ista subiicit: Hac ab alio orare non possum, quam a quo scio me consecuturum: quoniam et ipse est, qui solus praestat. Itaque ibi Tertullianus opponit daemonibus omnium bonorum vacuis principalem honorum omnium largitorem; non vero excludit intercessionem Sanctorum Angelorum, aut virorum. Ad Origenem dicentem soli supremo Deo esse supplicandum, dico illum dumtaxat excludere supplicationem faciendam idolis ac daemonibus; cum enim Celsus dixisset: Non soli Deo, sed etiam daemonibus, propterea quia Dii sint, credendum esse, ut litamus. Respondet Origenes: Apage consilium illud Celsi dicentis, supplicandum esse daemonibus. Non enim ullo modo ei auscultandum est. Quippe solus est orandus supremus Deus: sed et Unigenitus eius orandus, ac primogenitus omnis creaturae, hoc est Verbum Dei: ei postulandum ut ipse, tamquam Pontifex, orationem nostram, quae ad ipsum pervenerit, ad Deum suum, Deumque nostrum perferre velit. Manifestum est igitur illum supremum honorem, quem Celsus daemonibus adhiberi volebat, Origenem asseruisse soli Deo esse deferendum. Non excludit ergo intercessionem Sanctorum, qui inferiores Christo mediatores existunt.

Denique ad Clementem Alexandrinum dico, eum reprehendere gentiles, quod ab illis, qui non sunt Dii, tamquam a Diis aliquid petant. Extrema, inquit, est inscitia, ab iis, qui non sunt Dii, tamquam a Diis petere, vel ea petere, quae non conducunt: dum per bonorum speciem nobis mala postulamus. Unde merito cum unus sit bonus Deus, ab ipso solo bonorum alia dari, alia consecrari, orantes petimus tam nos, quam angeli. Culpat ergo dumtaxat eos, qui ab alio, quam a Deo bonorum omnium largitore aliquid obtinere posse existimabant: at dum Sanctos interpellamus, non ab alio expectamus postulationis nostrae effectum, quam ab ipso Deo, quem Sanctorum suffragante beneficio convenimus, et exoramus: igitur non est cur tantopere in praefatis testimoniis sui erroris apertum patrocinium habere glorientur haeretici.

Obiiciunt 4. Christus non solum sua morte, verum etiam suis precibus nobis promeruit omnes gratias, omniaque dona nobis a Deo conferenda: et insuper semper vivit ad interpellandum pro nobis: igitur superfluae sunt Sanctorum preces, et vana eorum interpellatio.

Nego consequentiam, sicut enim Christus quanquam omnem gratiam nobis per suam mortem fuerit promeritus, nihilominus voluit illam per sacramenta potissimum nobis conferri, ita pariter licet suis precibus omnia dona nobis necessaria meruerit, tamen plurima dumtaxat ad instantiam et preces Sanctorum tam vivorum, quam mortuorum, nobis conferre decrevit.

Adde quod si hac ratione illicita forent Sanctorum preces et invocationes, sequeretur etiam culpandas nostras ad Deum postulationes, nec nos posse quidpiam a Deo postulare citra iniuriam Christi orationis merito irrogatam.

Obiiciunt 5. Ex illa Sanctorum invocatione sequi nos illos tamquam Patronos et protectores venerari: at illud derogat gloriae Dei, quem ut unicum protectorem et auxiliatorem tenemur invocare: igitur, &c.

Distinguo maiorem: ut Patronos et protectores, qui autoritate ac potestate sua absoluta nos tueantur, nego: qui suis precibus Dei protectionem et auxilium nobis obtineant, concedo. Et similiter distincta minore nego consequentiam. Nulla enim inde Deo irrogatur iniuria, quod apud ipsum eos intercessores habeamus, quos tamquam amantissimos filios aeterna felicitate donavit. Hinc omnes SS. Patres supra laudati non dubitant Sanctos, ut protectores, et patronos interpellare. Sic maxime S. Basilius Oratione 10. De Martyribus ait: O sanctum chorum! o sacrum ordinem! o cuneum impugnabilem! o communes humani generis custodes! optimi curarum socii, precum, ac votorum invicem suffragatores, legati apud Deum potentissimi!

Obiiciunt 6. Sancti non possunt attendere ad tot orationes, quae ubique terrarum ad eos simul diriguntur: igitur earum plurimae sunt frustraneae.

Distinguo antecedens: si vim naturalem eorum intellectus dumtaxat spectes, transeat: si attendas divinam illustrationem, quae fit per lumen gloriae ad claram et intuitivam visionem Dei, eorum intellectum promoventis ac sublimantis, nego. Quemadmodum enim non obstante illa naturali humanae mentis debilitate in tantum roborari potest intellectiva facultas, ut ad intuitivam Dei conspectum assurgat, poterit longe maiori facilitate percipere omnia prorsus humana, quae ad eorum statum spectant.

Quod particularem de praecellentibus Deiparae Virginis dotibus, ac speciali cultu ei debito, disputationem ordine praepostero ad huius Tractatus calcem adiiciendam esse duxerim, non abs re factum est; congruum namque censui, ut quae ineffabilis Incarnati Verbi Oeconomia principium extitit, eiusdem mysterii Tractatui coronidem imponeret. Postquam igitur de Christi Dei et hominis eximiis praecellentiis et dotibus, quantum pro modulo nostro licuit, hucusque disputatum est; ne aliqua ex parte hic Tractatus deficiens et vacuus appareret, rationi consentaneum duxi, nonnulla de sacratissima eiusdem Incarnati Verbi Genitricis commendatione disputare. Verum cum omni laudum lege, o Virgo, gloria tua maior sit excellentia, aiebat S. Damascenus: eadem animum meum subit cogitatio, qua percitus fuit S. Basilius Seleucus, dum orationem de Annuntiatione agens, sic scribit: Copiosam encomiorum materiam comperiet, qui sacram Deiparam Virginem laudibus efferre instituerit. Ego vero cum non ignorem infirmitatem meam, tantarum rerum ponderi haudquaquam parem esse, mole exterritus multum, diuque me continui. Non enim quorumlibet est promereri Virginem laudes persolvere, sed eorum, qui divinae gratiae lumine insigniter illustrati sunt. Non etiam is mihi est animus per singulas eiusdem nusquam satis celebrandae Virginis praecellentias excurrere, sed dumtaxat referre ac resolvere eas omnes controversias, quae tum ab haereticis, tum etiam a nonnullis viris Catholicis proponi solent, et agitari.

Sex itaque maxime occurrunt hic determinanda: Primum, utrum Deipara ab omni prorsus originali peccato immunis fuerit, et eius Conceptio omnino immaculata. Secundum, an expers fuerit omnis omnino peccati tam mortalis, quam venialis. Tertium, an illibata Virginitate semper fuerit illustris. Quartum, an dignitate Matris Dei, et appellatione sit honoranda. Quintum, utrum non solum anima, sed et corpore in caelo recepta sit. Sextum tandem, quis et qualis sit specialis cultus ei debitus.

NOTANDUM 1. Triplicem distingui posse Deiparae Virginis Conceptionem: nimirum corpoream, spiritualem, et divinam. Prima est qua ipsius sanctissimi Parentes opere maritali invicem convenientes praestiterunt ea quae maxime spectabant ad ipsius corporis formationem, organizationem, et dispositionem ad recipiendam animam rationalem a Deo infundendam, quam utique conceptionem Doctores activam appellare solent. Secunda est ipsa animae infusio et unio cum corpore debite organizato, quae vulgo nominatur conceptio passiva, qua scilicet fit illo ipso instanti, quo rationalis anima corpori, omnibus membris ac suis organis constanti, unitur. Tertia tandem est ea, qua ipsa Virgo B. per singularem Spiritus sancti in ea operationem, purissimum suum subministravit sanguinem ad Christi Domini corpus formandum, et organizandum. Hic autem non est sermo de hac posteriori conceptione, quam utique sanctissimam ac omnino immaculatam esse nullus Catholicorum ambigit. Quamquam autem praesens moveri posset controversia de conceptione corporea, utrum videlicet ante animae rationalis infusionem corpus B. Virginis omni prorsus labe caruerit, fueritque munditia ac puritate conspicuum, quo decentius ac perfectius sanctissimae ipsius animae sacrarium fieret, praecipue tamen praesentis controversiae cardo vertitur de Conceptione spiritali, seu passive sumpta; utrum videlicet eo instanti, quo anima ipsius B. Virginis unita fuit corpori, omnino expers fuerit illa haereditaria macula, qua ex vitiata propagine et origine labefactari solent omnes omnino homines, qui opera maritali concipiuntur et nascuntur.

NOTANDUM 2. Varias ac gravissimas pridem agitatas fuisse controversias de illibata et omnino immaculata Conceptione spiritali ac passiva Deiparae Virginis, maxime vero circa annum 1112; cum enim Lugdunensis Ecclesia statuisset celebrandum esse festivum diem octavum mensis Decembris in honorem immaculatae Conceptionis beatissima Virginis, hoc audiens S. Bernardus aegre tulit, et ad eiusdem Ecclesiae Canonicos scripsit illam celebrem epistolam (si tamen revera genuinus illius sit fetus) in qua inter caetera sic eos carpit: Miramur satis quid casum fecerit hoc tempore quibusdam vestrum, mutare colorem optimum, novam inducendo solemnitatem, quam ritus Ecclesiae nescit, non probat ratio, non commendat antiqua traditio. Numquid Patribus doctiores, aut devotiores sumus? Cum autem non obstante hac S. Bernardi reprehensione, invaluisset ardentissimus zelus erga Deiparae Virginis illibatam Conceptionem, et cam denuo impugnare coepissent viri aliunde religiosi, et pia in Virginem Deiparam devotione celebres, eius tutelam ac patrocinium suscepit Subtilis Doctor. Is enim in 3. d. 3. q. 1. n. 1. ubi primum de Immaculata Conceptione sermonem facit, non ita quidem assertive eam ibi propugnat, sed dumtaxat solvit omnes rationes, quibus illibata Virginis Conceptio impugnari videbatur. Nam cum dixisset: Quod Deus potuit facere, quod ipsa beata Virgo numquam fuisset in peccato originali: potuit etiam fieri, ut per tempus aliquando esset in peccato, et in ultimo instanti illius temporis purgaretur. Demum cum omni submissione, pro solita sua modestia ac humilitate, suam sententiam non assertive sed dubitative profert, his verbis: Quid autem horum trium, quae ostensa sunt possibilia, factum sit, Deus novit: si auctoritati Ecclesiae, vel auctoritati Scripturae non repugnat, censebitur probabile, quod excellentius est attribuere Mariae: nempe quod Deus illam ab originali peccato illaesam servaverit. Verum postmodum animosior factus dist. 15. n. 18. absolute, et aperte pronuntiat, quod B. Virgo mater Dei numquam fuit immunda actualiter, ratione peccati actualis, nec ratione originalis: fuisset tamen, nisi fuisset praeservata. Quam utique sententiam solemnibus disputationibus et concertationibus assiduis ita feliciter propugnavit, ut in eam omnes celebriores doctores, maxime vero Parisienses pellexerit.

Nam (ut refert Cavellus in Rosario saeculo 11., iussu summi Pontificis habita solemni disputatione coram Facultate Parisiensi, praesentibus Apostolica Sedis Legatis, de Immaculata Conceptione tanta ingenii subtilitate, tanta solutionum facilitate et perspicuitate, omnia adversa argumenta mira dexteritate confregit et retudit, suamque piam sententiam de Conceptione Mariana, ipsius Mariae fretus auxilio, argumentorum pondere, tot tamque urgentibus rationibus comprobavit et munivit, quod celeberrimam illam facultatem matrem Universitatum in suam piam traxerit sententiam: quae in gratificationem nomine Doctoris Subtilis ipsum condecoravit: et acerrimis eius disputationibus inducta, sacrum illud ac celebrem Marianum decretum condidit, ne scilicet imposterum quisquam ad magisterii gradum admitteretur, qui tota vita se propugnaturum Immaculatam Conceptionem iuriurando non adstringeret. Postea Scotus Coloniam profectus victoriam pro Immaculata Conceptione ex discipulis Alberti Magni reportavit: et nomen Doctoris Subtilis ibi denuo est solemniter acclamatum. Fertur etiam a Pontifice in praemium eidem datum.)

Hactenus Cavellus. Illud ipsum confirmat Bosius De signis Ecclesiae, tom. 1. fig. 2. lib. 1. cap. 8. ubi ait: Clarissimum porro festum sensi acutissimi Theologi doctrina Mariana confirmatum, &c. Salazar, cap. 42. saeculo 12. Ioannes Duns Scotus praecipuus ac maximus purae Conceptionis vindex, qui tantam huic doctrinae sua auctoritate fidem comparavit, quantam nullus alius ante vel post ipsum. Et cap. 13. n. 1. Subtilissimus Doctor, quemadmodum primas scholas Immaculatae Conceptionis propugnandae auctoritate firmavit, ita nihil praetermisit, quod in hac re ad maiorem Virginis gloriam facere possit. De Parisiensi autem disputatione ita scribit Bernardinus de Bustis in officio Immaculatae Conceptionis a Sixto IV. approbato lectione 1. Dominus noster Iesus Christus ad protegendum dilectae Matris dignitatem Sanctum Ordinis Minorum Doctorem eximiun ad civitatem illam protinus destinarit, qui adversariorum fundamentis, argumentisque omnibus irrefragabili sermone confutatis, ita Conceptionis Dominae innocentiam clarissime comprobavit, quod omnes illi fratres sublimitatem eius plurimum admirati, obmutescentes in disputando deficerent. Quapropter opinio Minorum a Parisiensi studio illico approbatur. Neque mirum videri debet, quod piam de Immaculata Conceptione sententiam appellaverint opinionem Minorum: hoc enim nomine primitus vulgabatur, ut patet ex Abbate Panormitano, cap. perquestus de feris, et Ioanne Varsone in 3. dist. 3. et Salazar, cap. 12. sect. 15. Unde Hieronymus Hormachea in Cantic. Proleg. B. cap. 180. Iure optimo religiosam Seraphicam appellare possumus vexilliferum in hac pia sententia de Immaculata Conceptione, &c. Quoniam post Doctorem Subtilem, totus Ordo Seraphicus in eam sententiam propugnandam conspiravit, donec accendente totius sacrae Facultatis Parisiensis auctoritate, studio ac indefesso labore factum est, ut haec pia sententia per omnes Christiani orbis plagas propagaretur, et ita invalesceret, ut non iam solius Ordinis Minorum opinionem, sed omnium Christi fidelium esse videatur. Hic non refero alias hac de re postmodum subortas controversias, quas in huius Quaestionis decursu aperiemus.

NOTANDUM 3. Immaculatae Conceptionis nomine nihil aliud (ex sententia omnium Doctorum, qui ab exorta circa eam in scholis controversia scripserunt) intelligi debere, quam carentiam maculae peccati originalis in ipsa B. Virgine illo primo instanti, quo ipsius anima corpori fuit unita, ac vere potuit affirmari, concepta est Maria: ita ut omnes hae propositiones, quas passim reperies apud Auctores, qui de ista Immaculata Conceptione scripserunt, sint omnino aequivalentes, et eandem prorsus significationem obtineant, puta, Conceptio B. Virginis est immaculata: aut B. Virgo in primo instanti suae animationis fuit munda et immunis ab originali peccato: aut Beata Virgo, praeveniente et operante divina gratia, numquam actualiter subiacuit peccato originali: vel B. Virgo peccatum originale non contraxit: vel B. Virgo in primo instanti sui esse habuit gratiam sanctificantem: vel Beata Virgo a peccato originali fuit praeservata: et plures aliae similes propositiones, quae indiscriminatim a Doctoribus, verbis dumtaxat variatis, sed eodem vigente sensu, ad explicandam hanc piam sententiam usurpantur; adeo ut qui quamlibet illarum proferret, ita aperte Conceptionem immaculatam enuntiaret, ac si praedictis omnibus propositionibus et loquendi modis simul uteretur. Cuius ratio est, quod etsi vox immaculata latius pateat, quam puritas ab originali peccato; attamen dum additur Conceptioni, determinatur et restringitur ad solius culpae originalis carentiam significandam; nam in instanti Conceptionis, nec alia contrahi potest macula, nec formaliter per gratiam praeservantem impediri ac eliminari, quam quae haereditaria propagine a vitiata humani generis stirpe, in omnes homines grassatur.

His ita praelibatis, sit

Conclusio unica. — VIRGO DEIPARA REVERA IMMUNIS FUIT AB ORIGINALI PECCATO, ET AB EO PRAESERVATA PER GRATIAM SANCTIFICANTEM IPSI DIVINITUS INFUSAM IN PRIMO SUAE CONCEPTIONIS AC ANIMATIONIS INSTANTI. Hac Conclusio firmari potest gravissimis momentis, quae, maioris claritatis et methodicae disputationis gratia, proponemus et expendemus sequentibus in paragraphis.

§ I. — Deiparae Virginis immaculata conceptio et animatio ex Scriptura sacra non obscure colligitur.

Merito Christus Dominus dicebat Ioan. 5. Scrutamini scripturas… et illae sunt, quae testimonium perhibent de me, ut Iudaeorum ignorantiam, et caecitatem oblique perstringeret, quod cum se in sacris litteris peritissimos esse putarent, eum esse verum Messiam tot oraculis repromissum non deprehenderent: quamquam enim eiusmodi verba de seipso dumtaxat pronuntiaverit adorandus ille Salvator, attamen per sensum accommodatitium eadem usurpare potest B. Virgo. Quamquam enim, ut docet S. Thomas 3. part. q. 27. art. 1. Quod de sanctificata in utero, nihil in Scriptura Canonica tradatur, attamen quia inquit S. Paulus 2. ad Timoth. 3 Omnis sacra Scriptura divinitus inspirata utilis est ad docendum, ad arguendum, ad corripiendum, ad erudiendum in iustitia: ut perfectus sit homo, ad omne opus bonum instructus. Et ut egregie docet Subtilis Doctor quaest. 2. Prologi ad 1. argumentum principale:

Nulla scientia omnia scienda (in ipsa scilicet) explicaverit; sed illa, ex quibus possunt alia sufficienter elici: unde multae veritates necessariae non exprimuntur in sacra Scriptura, et ibi virtualiter continentur: sicut conclusiones in principiis, circa quarum investigationem utilis fuit labor Expositorum, et Doctorum:

Hinc est quod si divina Scripturarum oracula scrutemur, idest, profunda mentis attentione perpendamus et consideremus maxime secundum interpretationem SS. Patrum, et celebriorum Ecclesiae Doctorum, reperiemus plurima, quae Virginis Deiparae, immaculatae ac purissimae Conceptioni patrocinantur. Ex innumeris autem eiusmodi Oraculis, quae huic veritati testimonium perhibent, selectiora quaedam proponam.

Primum sit illud Genes. 3. ubi Deus serpentem mulieris expugnatorem alloquens ait v. 15. Inimicitias ponam inter te et mulierem, et semen tuum et semen illius: ipsa conteret caput tuum, et tu insidiaberis calcaneo eius. Quibus verbis significabat Non istam Evam, inquit Lyranus noster, sed aliam ab ea descendentem, scilicet Virginem Mariam, quae est infesta demonibus; unde Canticorum 3. dicitur: terribilis ut castrorum acies ordinata. Cuius rei perspicuam rationem reddit S. Hieronymus, vel quisquis est auctor epistolae Ad Amicum aegrotum de viro perfecto: Mater Domini, inquit, in illa iam muliere promissa est: haec inimicitis opposita est serpentis. Et ne hoc ad Evam pertinere videretur, non dixit, pono, sed ponam. illam indicans mulierem, quae salvatorem pariat, non quae generet fratricidam. Cui praeluserat S. Cyprianus lib. 2. Testimoniorum adversus Iudaeos, cap. 9. Verbum promissionis est, inquit, quod transmittitur in futura. Non dixit pono, ne ad Evam pertinere videretur; sed ponam, idest, suscitabo contra te mulierem. Alteram eiusdem significationis rationem profert S. Epiphanius lib. 3. adversus haeresos, quam colligit ex his verbis, inter semen tuum, et semen illius: Nusquam autem, inquit, reperitur semen solius mulieris, nisi in Maria: proinde non potest totum in Evam impleri. Cui subscribit Rupertus lib. 3. De Trinitate, cap. 19. cum ait: Iste est semen, seu filius mulieris (Christus), ut non etiam sit semen viri, et propterea non absque mysterio ab ea sola denominationem accepit.

Ex hoc autem Oraculo triplex depromi potest argumentum, quo probetur Virginis Deiparae immaculata Conceptio: Primum quidem, perpetua fuit inimicitia, eaque infensissima inter Mariam et daemonem serpentem: at si etiam per aliquod instans inquinata fuisset originali peccato, pro eo instanti non fuisset ipsius inimica, sed amica, utpote ei consentiens et subdita, et Deo minitanti, Inimicitias ponam inter te, et Mariam, respondere posset serpens: sed ego prius per originalis culpae vinculum amicitias cum ea iungam, arctiorem necessitudinem cum illa inibo, eam superabo, deiiciam, et in meorum captivorum numerum recensebo, similes iniquitate erimus, stabimus contra te infensi, et iniurii, etc.; qua omnia directe militant non solum in Dei gloriam, sed etiam in illius divini oraculi veritatem: igitur cum hostiles inimicitias Maria semper cum daemone serpente habuerit, nullus sanae mentis iudicabit illam cum ipso per originale peccatum amicitias et foedus iniisse. Confirmatur: Sicut enim amicitia vel supponit, vel efficit similitudinem et paritatem, sic et inimicitia dissimilitudinem et contrarietatem: Hoc enim, (inquit Rupertus mox laudatus) Amicitiae enim differunt, quod amicae pacatae sermonis cuiuslibet rei protendunt superficiem: inimicitiae vero manifestam contrarietatis habent intentionem: igitur eatenus Maria dicitur inimica serpenti, quatenus ei dissimilis est: at nisi in primo instanti conceptionis suae fuisset a Deo praeservata a labe originalis culpae, non potuisset dici absolute dissimilis serpenti: igitur ut illius divini Oraculi stet veritas, neque aliquod unquam vestigium similitudinis et amoris intercessisse existimetur, necessum est, quod etiam in primo instanti suae conceptionis ipsa serpenti fuerit dissimilis, et adversaria. — Secundum argumentum petitur ex illis verbis, Ipsa conteret caput tuum; nam, (inquit S. Augustinus, vel quisquis est auctor Commentarii in Genesim) cum subiectio peccati originalis caput sit diaboli: tale caput Maria contrivit, quia nulla peccati subiectio ingressum habuit in animam Virginis, et ideo ab omni macula immunis fuit. Ex quibus haec formari potest ratiocinatio: originale peccatum omnium peccatorum caput est, et initium, quod serpentini capitis more in omnia alia suum corpus, et influxum derivat, et sensim inducit: sed istud serpentinum caput Maria contrivit: igitur a pestilenti eius affiatu et morsu omnino immunis fuit et libera. — Tertium denique argumentum colligi potest ex illis verbis, Insidiaberis calcaneo eius, hoc est, illius vitae exordium frustra labefactare ac infestare tentabis; ex quibus sic argumentor: si beatae Virginis Conceptionem, et primum illius animationis instans suis insidiis ac fraudibus per originale peccatum surripuisset ac deturpasset daemon, illius calcaneus dici posset foedatus, nec exinde aliquam sibi pulchritudinem ac dignitatem Virgo Deipara vindicaret: at illa maxime commendatur ex calceamentis, appropriatur enim ei istud Cantic. 7. Quam pulchri sunt gressus tui in calceamentis, filia Principis! quasi diceret: gressuum tuorum pulchritudo, ac rectitudo viarum, ex quo primum movisti pedem, inde maxime celebratur, quia semper es filia Principis, primogenita dilectionis eius, et electa genitrix. Eva peccati quidem ancilla, caeteri filii vindictae, filii gehennae, dum formantur, et primum gressum ad vitam faciunt, ruunt in mortem: tu vero in tuae Conceptionis transcensu, non minus pulchre quam confidenter gressum facis. — Quam utique interpretationem sic egregie explicat Rupertus, cum ait:

De calceamentis hic igitur non corporis, sed spiritus, in quo discalceatum esse, summa est ignobilitas, et plusquam servilis egestas: idcirco ancillae calcaneum serpens momordit, tu autem, filia Principis, bene calceata, caput serpentis contrivisti. Tu maxime, o Princeps, et Domina singularis dilecta, etc.

Secundum Testimonium, Deiparae Virginis immaculatam Conceptionem demonstrans, petitur ex illis verbis Numer. 21. Orietur stella ex Iacob, et consurget virga de Israil: et percuties duces Moab, etc. Ex quibus verbis triplex colligitur argumentum ad illam Deiparae Conceptionis puritatem evincendam. Primum quidem, Maria dicitur stella, nam, ut praeclare ait S. Bernardinus Senensis, Sermone de glorioso nomine Virginis art. 1. cap. 3. Ante adventum huius Virginis, peccati nebula totum mundum obscuraverat, ut non esset qui verum lumen videre posset: erant enim gentes omnes nebulae turbinibus agitatae, ut dicitur 2. Petri 2. Proinde in tenebris morabantur, unde merito de talibus Nahum 1. Scriptum est: inimicos eius prosequentur tenebrae. Tamen processit B. Virgo sicut fulgida stella, ut de ea dici possit illud Eccles. 50. Quasi stella matutina in medio nebulae, etc. at stella nusquam tenebris, ac caligine infuscatur: concludendum ergo cum nostro Mayronio Serm. de Concept. B. Mariae, quod sicut lux aurea oriente sole, mane absque nubibus rutilat, ita anima Virginis semper resplenduit absque nubibus peccatorum. Omnes quidem Adae posteri originali piaculo obnubilati concipiuntur, sola Maria inter omnes innocens et immaculata eminus promicabat. De caeteris quidem Iob ait, cap. 3. Obtenebrescant stellae caligine eius. Expectet lucem, et non videat, nec ortum surgentis aurorae. Quae verba sic expendit Lyranus noster, ut refert Pelbartus lib. 4. part. 1. art. 3. Ibi Iob loquitur de reatu originalis peccati: et idem dicit: obtenebrescant stellae, idest, Sancti, caligine eius: expectet lucem, idest, Christum: et hunc non videat: eo quod Christus supernaturaliter ex Virgine conceptus, originale peccatum contrahere non potuit. Sequitur: nec ortum surgentis Aurorae, idest, Conceptum Mariae, quae figuratur per auroram. Cantic. 6. His adde quod beatissima Virgo non solum stella, sed et lunae ac solis nomine celebretur: ipsi namque Ecclesia attribuere solet Cant. 6. verba Progreditur quasi aurora consurgens, pulchra ut luna, electa ut sol: quibus significat omnem omnino innocentiae splendorem, ac puritatis et virtutis lumen, quod alicui creaturae conferre Deus potuit, ubertim in eam derivasse. Quocirca non ab re sentire possumus Deum idem in ordine gratiae fuisse auspicatum, quod in ordine naturae prius molitus fuerat: quemadmodum enim tria corporum genera, nempe solem, lunam, ac stellas, splendore micantia formavit, ita quod in primo eorum formationis exordio lumine circumfusa tuerint ac supervestita, sic et Christum Dominum verum iustitiae solem, Virginem eius genitricem, lunam istam mirabilem, necnon et Angelos veluti tot stellas in aeterna beatitudinis firmamento fulgentes, gratia divinae luce coruscantes, ac illustratos in primo eorum formationis instanti producere voluit.

Ex his itaque constat beatissimam Virginem nullis unquam peccati tenebris infuscatam fuisse, ac subinde originalis labis prorsus expertem, — Secundum argumentum deducitur ex sequentibus eiusdem

Oraculi verbis: Et consurget virga de Israil; nam Isaias vaticinatus fuerat cap. 11. Egredietur virga de radice Iesse, et flos de radice eius ascendet: quae verba sic expendit S. Hieronymus ibidem: Nos autem virgam de radice Iesse sanctam Virginem Mariam intelligamus, quae nullum habuit sibi fruticem cohaerentem: at si beata Virgo maculata fuisset aliquo peccato, haud dubie non solum fruticem, sed et nodositatem cohaerentem habuisset: concludendum ergo cum S. Anselmo lib. 2. De Conceptu Virginali, cap. 9.

Ego piissima Domina, qualiscumque servulus credo, et fateor, quod ex radice Iesse pulcherrima, ac per hoc ab omni, quod te decoloret, peccati vulnere aliena, integerrima permanens, forem pretiosissimum protulisti, non qualemcumque, sed super quem septiformis Spiritus requiescet.

Vel ut clarius habet S. Ambrosius in Sermone De Gabaonitis explicans eadem Isaiae verba: Haec est virga, in qua nec nodus originalis, nec cortex venialis culpae fuit. Nec refert, quod iste sermo non inveniatur inter opera Sancti Ambrosii typis excusa; nam plurimi quos laudat noster de Aula in Trituratione pag. 133. cum Michaele de Carchano in Sermone De Paenitentia impresso anno 1496. fidem faciunt se sermonem istum inter Sancti Ambrosii opera legisse: unde etiam praefata verba inserta sunt in Officio Conceptionis, quod ab Ordine Seraphico ex approbatione Apostolica recitatur. — Tertium denique argumentum peti potest ex illis verbis eiusdem vaticinii: Et percuties duces Moab: notum est enim daemones nomine Moab non obscure designari: quemadmodum enim Moabitae semper Israilitis fuerunt infensi, sic et daemones hominibus, maxime fidelibus ac virtute praeditis, perpetuum et infestum bellum denuntiant. At eos omnes Virgo Dei genitrix illa mystica virga non solum integerrimae suae vitae tempore pereussit, ac eorum fraudes dissolvit, et tentationes irritavit; sed et in suae Conceptionis ac Nativitatis exordio eorum potentiam fregit. Quod egregie explicat Rupertus lib. 1. In Cantica, cap. 1. ubi conferens hanc mysticam virgam cum Virga Mosis, ait:

Sicut virga illa virgas maleficorum et incantatorum devorarit, et omnem superbiam Aegyptiacam obtrivit, ac deinde germinarit, floruit, fronduit, et fructum protulit, non plantata, non succo terrae animata, sed virtute caelesti supra usum naturae provecta: sic tu, pulcherrima mulierum, amica mea, cunctum pravitatem haereticam interemisti, superbiam diaboli deiecisti, conceptu florida, partu fructifera, etc.

Eamdem veritatem praeclare illustrat S. Bernardus tom. 1. In deprecatione ad gloriam Virginis, postquam dixerat:

Tu terribilis ut castrorum acies ordinata. Quid enim? Annon horruerunt principes tenebrarum, quando viderunt, praeter morem, armatura omnifortiore instructam, contra se procedere feminam fortem ad bella doctissimam, cuius ensis super femur suum propter timores nocturnos! In circuitu eius acies valida spiritualium virtutum, suo se invicem ordine tuentium. etc.

Sic processit in sua Conceptione Maria. Satis indicat hoc id quod sequitur: utpote qui (Angeli scilicet) custodirent lectulum Salomonis gratissimum, ac providerent ne praepuratum aeterno Regi hospitium alienus hospes invaderet.

Plurima eamdem veritatem comprobantia oracula nobis subministrat Psalmista Regius: at ne longior sim, unum aut alterum dumtaxat profero. Primum sit illud Psal. 15. Sanctificavit tabernaculum suum Altissimus: Deus in medio eius, non commovebitur: adiuvabit eam Deus mane diluculo. Nemo namque negare potest Virginem Deiparam esse revera Altissimi tabernaculum, quia quem caeli capere non poterant suo gremio complexa est. Quod utique tabernaculum sanctificavit Altissimus ineffabili prorsus ac longe praestantiori modo, quam quaslibet alias animas sanctitate praecellentes, in quibus etiam habitare dicitur. Sunt enim plurimi, quos dumtaxat in vespere mortis sanctificat, ut latro paenitens: alii quos in aetate provecta, et velut in vitae meridie a vitiis ad sanctimoniae statum evocat, ut Sanctus Paulus, Magdalena, etc. Sunt etiam quos mane praevenit in benedictionibus dulcedinis, eos videlicet prius sanctificando, quam in lucem apertam per nativitatem prodeant, ut de Ieremia, ac Ioanne Baptista vaticinatum fuerat Ieremiae 1. Antequam exires de vulva sanctificavi te. Verum beatissimam Virginem adiuvit et protexit Deus mane diluculo, hoc est, a primo illius vitae exordio, eam videlicet ab omni prorsus peccati inquinatione praeservando, utpote cum illam in suum tabernaculum selegisset: qualiter enim Deus illam adiuvisset mane diluculo, si prius in daemonis tyrannidem per originale peccatum illam ablegasset? — Id ipsum exactius et apertius insinuat Psal. 86. dum dicit: Fundamenta eius in montibus sanctis, diligit Dominus portas Sion super omnia tabernacula Iacob… homo natus est in ea, et ipse fundavit eam Altissimus. Quibus verbis significat beatissimae Virginis sanctitatem orientem longe illum celsitudinis ac dignitatis verticem obtinuisse, quem consummata caeterorum sanctitas posset assequi. Hinc sanctus Gregorius expositione 1. in librum Reg. ait:

Montis Ephraim nomine beatissima semper Virgo Maria Dei genitrix designari potest. Mons quippe fuit, quae omnem electae creaturae altitudinem electionis suae dignitate transcendit. An non Mons sublimis Maria, qua ut ad conceptionem aeterni Verbi pertingeret, meritorum verticem supra omnes Angelorum choros usque ad solium Deitatis erexit? Huius enim montis praecellentissimam dignitatem Isaias vaticinans ait: erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini in vertice montium. Mons quippe in vertice montium fuit, quia altitudo Mariae supra omnes Sanctos effulsit:

At nulla ratione dici posset in suae sanctitatis exordio quamlibet aliorum Sanctorum adaequasse, imo superasse dignitatem, nisi revera fuisset ab omni peccato immunis in primo vitae suae instanti; si enim dumtaxat fuisset prius sanctificata quam nata, id commune haberet cum iis, qui sanctificati fuerunt in utero, ut mox diximus. Concludendum igitur cum S. Anselmo Hom. de Concept. Virg. Si Ieremias, inquit, qui in gemitibus erat prophetaturus, in vulva est sanctificatus, et Praecursor Domini Ioannes, Spiritu sancto ex utero Matris est repletus, quis disserere audeat totius saeculi propitiatorium, mox in suae Conceptionis exordio, Spiritus sancti illuminatione destitutum! — Confirmatur ex sequentibus verbis: Homo natus est in ea, etc. Per illum enim hominem Christum significabat, de quo vaticinatus fuerat Isaias scribens: Mulier circumdabit virum: at (inquit S. Anselmus lib. De Conceptu Virginali) decebat ut Christi conceptio de Matre purissima fieret: nempe decens erat ut ea puritate, qua maior sub Deo nequit intelligi, Virgo illa niteretur: cui Deus Pater unicum Filium suum, quem de corde suo aequalem sibi venitum tamquem seipsum diligebat, ita dare disponebat, ut naturaliter esset haeres, idemque communis Dei Patris, et Virginis filius. Hinc praeclare ait S. Petrus Damianus Serm. 2. De Virginitate: Caro Virginis ex Adam concepta maculas Adae non admisit, at singularis eius continentiae puritas in candorem lucis aeternae conversa est, ut videlicet Christus, qui est candor lucis aeternae, speculum sine macula, et purissima paternae bonitatis imago, ex purissima carne corpus sibi efformatum assumeret: Non enim credendum est (inquit Sanctus Bernardinus tom. 2. Serm. 19.) quod ipse Filius Dei voluerit nasci ex Virgine, et sumere eius carnem, quae esset maculata aliquo originali peccato; imo credendum est, quod voluit sumere carnem ex carne purissima, et quod eius Mater fuerit plusquam Eva, et Adam, qui creati fuerunt sine peccato originali. — Quod utique facile in mentem inducet quisquis audierit Ecclesiasticum monentem cap. 3. Quod gloria hominis ex honore Patris sui sit, et dedecus filii pater sine honore. Et ibidem: Maledictio matris eradicat fundamenta. Unde si unquam aliquid dedecoris, et maledictionis ratione originalis peccati suscepisset Virgo Deipara, ab hac certe propudiosa ignominia non esset immunis Christus eius filius, et si non culparetur, devenustaretur tamen parentis dedecore: nam ut sententiose dixit Tertullianus, Christus ex stirpe Iesse deputatus, per Mariam scilicet, et inde censendus, quasi Christi Dei honos censeatur ex Virgine, unde si Deipara infamissimae praevericationis fuisset rea, et tartareo tyranno tributaria, non tam gloria, quam filii aliquod dedecus inde censeretur: siquidem, ut praeclare dixit Arnoldus Carnotensis in Tractatu De Laudibus Mariae: Quod Maria praedicatur gratia plena, manifestum est individuum esse Matris, et Filii glorium, commune esse utriusque praeconium: nam, ut ibidem ait, una est Mariae, et Christi caro, unus spiritus, ex quo dictum est ei: Dominus tecum. Quo innotescat, gloriam utriusque individuam esse, et ita quodammodo communem ignominiam, quae a Matris dedecore derivaretur in Filium: Christus enim ex Virgine censetur. Missam facio varia eiusmodi testimonia, quae tum in libris Salomonis, maxime in Canticis Canticorum, ubi Deiparae Virginis eximiae puritatis ac sanctitatis pulchritudo egregie celebratur ac commendatur, tum in Prophetarum oraculis, quae in eiusdem purissimae Conceptionis Deiparae assertionem collineant, ut nonnulla ex Novo Testamento proferam, in quibus haec veritas perspicacius delineatur.

Prodit imprimis illa salutatio Angelica, qua nimirum Angelus, ut nuntiaret Incarnationis sacramentum, Orator a Deo destinatus ad Virginem, sic eam peroravit: Ave gratia plena: signanter dixit: Ave, hoc est, sine va, ut egregie explicat Angelicus Doctor in elucidatione salutationis Angelicae, (ut videre est in prima eiusdem operum editione, et antiquioribus manuscriptis.) Ex peccato, inquit, secutum est triplex va: va culpae: va poenae: va ignorantiae. Va culpae triplex: originalis, actualis, et venialis. Sine omni isto triplici va fuit beata Virgo. — Ipsi concinit Seraphicus Doctor in Speculo Virginis, cap. 2. ubi ait: Ave Maria absque va. Triplex est va, a quo immunissima fuit Maria: va culpae actualis, va miseriae originalis, et va poenae gehennalis. — Idipsum praeclare commendat S. Bernardinus Tom. 4. Sermone 1. De Annuntiatione, art. 1. cap. 1. Ave, inquit, beata Virgo, sine primo va, idest, sine peccato tyranno peccati originalis, quin sine eo concepta es. Ea autem salutationis formula usus est, ut inverso nomine Evae significaret, ait S. Hieronymus: Quod quidquid maledictionis ingestum est per Evam, totum abstulit benedictio Mariae. Unde etiam praeclare canit Ecclesia: Sumens illud Ave, gabrielis ore, funda nos in pace, mutans Evae nomen. Nec nomen dumtaxat, sed et sortem feliciter immutavit; quia ut egregie scribit S. August. Serm. 2. De Annunt., Auctrix peccati Eva, auctrix meriti Maria; Eva occidendo obfuit, Maria vivificando profuit: illa percussit, ista sanavit, etc. Qualiter autem haec omnia recte in Virginem Deiparam quadrarent, si ipsa eodem, quo Evae posteri, originalis peccati miseriae maledicto subiacuisset? — Eamdem veritatem plenius confirmat Angelus, cum ait: Gratia plena. Enimvero qua ratione dignissima Mater Dei plena gratia diceretur, si peccato originali locus in ea relictus fuisset, et gratia praeservationis, quae concessa fuit Angelis, ne cum perduellibus ruerent, ipsi defuisset? Dicendum igitur cum Seraphico Doctore Sermone 2. De Virgine, quod Domina nostra fuit plena gratia praecurrente in sua sanctificatione: gratia scilicet praeservativa, contra feeditatem peccati originalis culpae, quum contraxisset ex corruptione naturae, nisi speciali gratiae privilegio fuisset praeservata. Hanc veritatem nullus inficiabitur, qui cum sacris Doctoribus sentiet illis verbis, gratia plena, significari Virginem Deiparam omnis gratiae plenitudine et perfectione fuisse decoratam. Bene plena, (inquit auctor sermonis nomine S. Hieronymi ad Eustochium) quia caeteris per partes praestatur. Mariae vero simul se tota infudit plenitudo gratiae. Unde Richardus a S. Laurentio lib. 1. De Laudibus Virginis, cap. 4. sic ait: Omnis alia creatura aliquid habet vacuitatis, quia maiorem gratiam recipere potuit; ipsa autem sic usquequaque gratia plena fuit, quia maiorem gratiam habere non potuit: nisi ipsa Divinitati uniretur, hoc est, nisi ipse Deus esset. Haec est plenitudo, de qua hic specialiter dicit Angelus: Ave gratia plena. — Eadem est Theologiae Principum sententia: siquidem Alensis noster 1. p. sua Summa diserte pronuntiat: Beata Virgo tantum habuit gratiam, quod de facto non poterat plus recipere, et quantum pura creatura recipere potuit. Cui concinit B. Albertus Magnus in suo Mariale, cap. 177. In beata Virgine Maria, inquit, respectu omnium creaturarum non unitarum fuit gratia summa, fuit gratia in summo: ergo appropinquat ad primam lucem in summo; ergo puritas in summo: puritas enim sequitur naturam luminis, et luminosi. Quibus significat, quod ex summitate suae gratiae Maria nedum habuerit totius puritatis culmen et excellentiam, sed et ultro proximius ac perspicacius aeterni divinae essentiae luminis ac visionis particeps fuerit. Quam veritatem non minus pie quam eleganter sic explicat noster S. Bernardinus Senensis, Tom. 4. Serm. 18. De Exaltatione B. Mariae, art. 1. cap. 10. ubi inquit: Secundum Bernardum Virgo Maria divinae sapientiae ultra, quam credi valeat, penetravit abyssum, ut quantum sine personali unione creaturae conditio patitur, luci illi inaccessibili videatur immersa. Et ne putares, solummodo de sapientia Virginis sermonem agere, addit: Tanta gratia Virgini a Domino data est, quanta uni purae creaturae dari possibile esset. Tanta igitur gratiae ubertas et sublimitas nullum in Deipara Virgine peccato locum relinquere debuit, ac suInde ex hac plenitudine gratiae illius ab originali labe immunitas recte colligitur. — Addit Angelus eiusdem comprobandae veritatis novum argumentum, cum ait: Dominus tecum. Quis enim Domini ad Virginem praesentiam, assistentiam, et protectionem singularissimam ad illud dumtaxat tempus post eam conceptam limitare praesumet? Cum absolute Angelus pronuntiet: Dominus tecum, quo significet eam non solum omni tempore, sed etiam ab aeternitate a Domino nedum peculiariter electam, ut sui unigeniti Filii Mater fieret, sed et ab eo perpetuo possessam; unde merito ei tribuit Ecclesia hoc Sapientis Oraculum Prov. 8. Dominus possedit me in initio viarum suarum, antequam quidquam faceret a principio. Ab aeterno ordinata sum, et ex antiquis antequam terra fieret: nondum erant abyssi (peccati) et ego iam concepta eram. — Evidentius hoc indicant sequentia salutationis Angelicae verba: Benedicta tu in mulieribus. Benedictio enim ista non solum inter mulieres (hoc enim dixit Elisabeth), sed in mulieribus, tempora indicat praecedentia, in quibus benedictiones omnes cunctis mulieribus (imo et viris etiam) e Caelo collatae, Mariae interventu elapsa sunt. Pulchre sane Elisabeth ad Virginem sibi cognatam ait: Benedicta tu inter mulieres, ac si diceret: plus benedicta, quam omnes mulieres; sed scite magisque ac sententiose Gabriel Angelus dixit: Benedicta tu in mulieribus, exprimit namque ipsam fuisse in omnibus mulieribus benedictam; imo, inquit Eusebius Emissenus: Per ipsam mulieribus benedictio datur, et mundus a maledictione liberatur: nam ut pie addit peritissimus Idiota lib. Contemplationis De Virgine, cap. 1. Per te, o superbenedicta Maria, vita angelica recuperatur, innocentia reparatur, diabolus vincitur, et conteritur, etc. Concludendum ergo cum S. Laurentio Iustiniano Serm. De Annunt., quod beatissima Virgo ab ipsa Conceptione fuit in benedictionibus praeventa dulcedinis, et a damnationis aliena chirographo. Vel ut clarius explicat Richardus a S. Laurentio cap. 106. Constat eam ab omni originali peccato immunem fuisse, per quam non solum maledictio matris Evae soluta est, sed etiam et benedictio omnibus condonatur. — Confirmat eamdem veritatem Angelus cum ait: Ne timeas, Maria, invenisti enim gratiam apud Deum: nam ut idem sapientissimus Idiota ait cap. 6. Gratiam apud Deum singularem, o dulcissima Virgo, invenisti, quia fuerunt in te ab originali labe praeservatae, Angelica salutatio, et Spiritus sancti superventio. Cui praecesserat Andreas Hierosolymitanus ad haec verba, Ne timeas Maria, dicens: Inventa est enim gratia apud Deum, quum Eva perdiderat. Addit Hugo Cardinalis in 8. Canticorum: Invenisti pacem, quum perdiderant primi parentes: ac subinde gratiam illam integritatis, et pacis beatissima Virgo reperit, eaque ditata fuit, quam primi parentes sua in Deum perduellione perdiderant. — Denique huius probationis appendicem, et supremum robur subministrat Angelus, cum ait: Ecce concipies in utero, et paries Filium, etc. Nam ut supra diximus, pag. 775, tanta est, tamque arcta Incarnati Verbi cum Matre integritatis, ac gloriae societas, ut Christus ipse, inquit Tertullianus, ex Virgine censendus.

Secundum testimonium ex Novo Testamento, illudque, ut mihi videtur, Conceptionis Deiparae Virginis veritatem satis aperte significans, peti potest ex illo ad Rom. 5. v. 15. Non sicut delictum, ita et donum: si enim unius delicto multi mortui sunt, multo magis gratia Dei, et donum in gratia unius hominis Iesu Christi in plures abundavit. Ex quibus sic argumentari libet: Christi Domini gratia in plures abundavit, quam Adae delictum; ac subinde necessum est, ut Christi Domini gratia ad aliquos derivata fuerit, quos Adami delictum non inquinaverat: alioqui non apparet qualiter inconcussa staret Apostolici Oraculi veritas: sed si ad aliquem Adamici delicti expertem derivari debuit haec Christi Domini Mediatoris gratia, maxime ad dilectissimam eius Genitricem, ut praeclare significat Doctor in 3. dist. 3. qu. 1. cum ait: Perfectissimus Mediator habet perfectissimum actum mediandi respectu alicuius personae, pro qua medietur: sed Christus est perfectissimus Mediator: igitur Christus habuit perfectissimum gradum mediandi possibilem, respectu alicuius creaturae, sive personae, respectu cuius erat mediator: sed respectu nullius personae habuit excellentiorem gradum, quam respectu Mariae: igitur, etc. — Huc facit argumentum, quod ex hoc eodem capite desumit Franciscus Mayron. in 3. dist. 3. ubi postquam dixit: Si Mater Domini contraxisset peccatum originale per quantumcumque tempus, vel per unicum instans, peius ei fuisset, quum si fuisset aeternaliter damnata, quantum ad poenam damni, et sensus; statim addit: Privilegia Novi Testamenti excedunt vetusta, iuxta doctrinam Pauli ad Rom. 5. cap. Ibi autem fuit una mulier sine peccato in statu innocentiae. Item, Sicut Christus comparatur ad Adam secundum humanitatem 1. ad Cor. 15. sic Mater Christi ad Evam in ratione excedentis simpliciter, quantum ad omnem innocentiam. Missam facio varia eiusmodi divina Oracula, quae ex Novo Testamento ad illibatae Virginis purissimam Conceptionem comprobandam elici possent, ut paucis faciam satis nonnullis e Scriptura depromptis sententiis, quae adversus eam veritatem solent obiici.

Obiicies. 1. Illud Matthaei 19. Non est opus sanis medicus, sed male habentibus: sed inquiunt adversarii Christus fuit medicus animarum Virgini necessarius: igitur ipsa peccati maxime originalis infirmitate laboravit. Confirmant ex illo Lucae 19. Venit filius hominis quaerere, et salvum facere quod perierat: sed venit quaerere beatam Virginem; absit enim, ut eam non quaesierit: igitur ipsa sicut et alii, quos quaesivit, perierat per peccatum originale. Addunt insuper illud 1. ad Timoth. 1. Christus venit in hunc mundum peccatores salvos facere: sed venit salvam facere Virginem Mariam: igitur ipsa originali labe inquinata, et peccatrix censebatur. — Respondeo: peccatum quidem eluendum, et stabiliendam peccatorum salutem fuisse unum ex praecipuis motivis Incarnationis prout facta est; quamquam, ut diximus, non minus venisset Christus, etsi nullum tam actuale, quam originale peccatum extitisset; ac subinde illius adventus non fuit dumtaxat, ut peccatores salvos faceret, sed etiam ut ampliori sanctitate, et gratiarum ubertate iustos donaret et ditaret: igitur quamquam Virgo Deipara immunis fuerit ab omni originali labe, nihilominus propterea in eius, sicut et caeterorum hominum gratiam Christus in hunc mundum advenisse censendus est. His adde, quod Christus non minus dici possit et quaesitor et medicus respectu beatissimae Virginis, quod eam a peccati lapsu et infirmitate per uberiorem et efficaciorem gratiae medicinam praeservaverit: nec enim medicus dumdumtaxat peritus ille censendus est, qui deperditam sanitatem restituit, sed etiam qui iam adeptam conservat.

Obiicies. 2. Omnia sacrae Scripturae oracula, quibus asseritur omnes homines peccato labefactari, et Christi Mediatoris gratia ad opitulationem et emundationem egere. Sic illud Psal. 13. et 52. Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt, non est qui faciat bonum, non est usque ad unum. Sic etiam 2. ad Cor. 5. Si unus pro omnibus mortuus est: ergo omnes mortui sunt, et pro omnibus mortuus est Christus. Unde sic arguunt adversarii: pro quocumque Christus corporalem mortem subiit, ipse spiritalem mortem incurrerat: sed Christus mortuus est corporaliter pro beata Virgine, alioqui non pro omnibus mortuus esset: igitur beata Virgo spiritualiter fuit mortua: ac proinde peccatum saltem originale incurrit. Similiter illud 1. ad Timoth. 2. Unus est mediator Dei et hominum Christus, qui dedit semetipsum redemptionem pro omnibus. Ex quo sic arguunt: Christus non est Mediator nisi eorum, qui per peccatum aliquando fuerunt divisi a Deo: sed Christus est Mediator omnium hominum: igitur omnes homines (etiam beata Virgo) divisi sunt a Deo. Item illud ad Rom. 5. Sicut per unum hominem peccatum in hunc mundum intravit, et per peccatum mors: et ita in omnes homines mors pertransiit, in quo omnes peccaverunt. Ex quo sic inferunt: omnes homines ab Adam propagati via seminali in ipso peccaverunt: sed beata Virgo fuit ab Adam propagata via seminali: igitur in ipso peccavit. — Respondeo primo, propositiones universales in Scriptura sacra non ita rerum generalitatem complecti, quin plerumque limitationem et exceptionem patiantur: cuiusmodi plurima proferri possunt exempla; sic enim legimus Genes. 6. Omnis quippe caro corruperat viam suam: et tamen illius universalis dicti ibidem exceptio legitur his verbis: Noe vir iustus atque perfectus fuit in generationibus suis. Similiter Exodi 11. dum omnis Aegyptiacae gentis primogenitus ab Angelo vastatore trucidaretur, Scriptura ait: Neque enim erat domus, in qua non iaceret mortuus; quae propositio huic generali aequivalet: nulla domus erat, in qua aliquis mortuus ex primogenitis non iaceret: attamen ut observat S. Augustinus in hunc locum, potuit esse aliqua domus, quae primogenitorum non haberet: igitur universalis propositionis veritas stat cum debita exceptione. Idem observat S. Augustinus in illa verba Iudic. 9. Et occidit fratres suos filius Ierobaal septuaginta viros super lapidem unum: remansitque Ioathan filius Ierobaal minimus: vera est propositio universalis, inquit S. Augustinus, scilicet quod occiderit omnes filios Ierobaal, licet duo ex ipsis non fuerint occisi. — Celebrior omnibus locus est ex libro Esther, cap. 15. ubi Assuerus eam alloquens ait: Quid habes Esther? ego sum frater tuus, noli timere, non morieris: non pro te, sed pro omnibus haec lex constituta est. Ubi eiusdem particulae universalis adiicitur exceptio. — Idipsum plurimis exemplis confirmari potest ex Novo Testamento. Sic Ioan. 10. Ego sum ostium ovium: omnes quotquot venerunt fures sunt, et latrones. Quae verba nisi exceptione limitentur, consequens erit, quod omnes Prophetae latrones fuerint: unde, ut ex Cyrillo et Leontio observat Maldonatus, sic illa verba sunt accipienda: omnes quotquot venerunt, et per ostium ingressi non sunt, fures sunt et latrones. Etenim Prophetas ante illum quidem venisse, sed per ipsum tamquam per ostium ingressos fuisse, concludit. Traditque nobis regulam saepe huiusmodi generales propositiones in Scripturis sacris, ex circumstantiis loci, temporis, et rerum, de quibus agitur, restringi oportere. Constat igitur ex his universalibus propositionibus, quibus asseritur omnes homines peccato retineri, et in Adam peccavisse, non ita universim esse accipiendas, quin exceptionem patiantur. Nec enim arbitror ex eo, quod Ieremias dicat c. 15. Omnes avaritiae student; et S. Iacobus cap. 3. In multis offendimus omnes, aliquis recte concluderet, omnes prorsus nomine hominis significatos, nullo dempto, avaritiae studere, et in multis offendere, alioqui Christus Dominus qui verus est homo, avaritiae studuisset, et offendisset in multis. Igitur si ex eo, quod dixit S. Paulus: Omnes in Adam peccaverunt, consequens esset, quod etiam beata Virgo in ipso peccaverit, et peccatum originale contraxerit, pariter stante harum propositionum generalium veritate: Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt; et omnes avaritiae student: et in multis offendimus omnes, inferendum esset, quod beata Virgo declinaverit simul cum aliis, inutilis facta sit, nec bonum fecerit: similiter, quod studuerit avaritiae, et quod in multis Deum offenderit: sed hanc absurdam, ne dicam impiam, illationem catholicae aures non ferunt: igitur nec ferre debent praefatam adversariorum conclusionem. Si ergo beata Virgo excipienda sit ab illis generalibus propositionibus, quidni pariter censebitur libera ab illa, in quo omnes peccaverunt? an illud signum, omnes, minus est Canonicum, minusque universale in una propositione, quam in alia? Cum ergo in istis locis particula, omnes, non pro omnibus prorsus distributive debeat accipi, sed pro plerisque, multo magis testimonia illa S. Pauli erga Virginem temperanda et limitanda sunt, quatenus non de ipsa, sed de omnibus aliis Adae posteris legem ferunt. — Respondeo secundo, quod non aliter debeant accipi Scripturarum oracula, quam Ecclesia usurpanda esse censuit: at Ecclesia universalis in Concilio Tridentino congregata, post allegatos omnes praetatos Scripturae textus, ex quibus deducit Catholicum dogma, nempe quod omnes prorsus ab Adamo propagati illius peccato inficiantur, et efficiantur rei, Sessionem quintam, et definitionem de peccato originali sic concludit:

Declarat tamen haec ipsa sancta Synodus non esse suae intentionis comprehendere in hoc decreto, ubi de peccato originali agitur, beatam et immaculatam Virginem Mariam Dei genitricem: sed observandas esse constitutiones felicis recordationis Sixti Papae IV. sub poenis in eis constitutionibus contentis, quas innovat.

Ex quibus mirum videri debet, quod etiam aliqui Doctores Catholici tam asseveranter dicant, omnium Patrum doctrinam fuisse, beatam Virginem Mariam in peccato conceptam esse. Ut enim pulchre adnotavit Iacobus Granad. in lib. De Immaculata Conceptione, disp. 3. cap. 8. num. 6. si omnes Patres ita sensissent, id certe perspexisset Oecumenica Synodus in Spiritu Sancto congregata; et si perspexisset, conformaretur illis, sicut in aliis decretis conformatur; nunquam enim Concilia generalia non approbant, quod a communi sententia Patrum vident approbatum. Vix ergo satis mirari possum, aliquem esse ex Catholicis, qui vel suo, vel cuiuscumque alterius auctoris iudicio plus detrahat, quam sacro-sancti Concilii Tridentini auctoritati: ut quod Concilium asserere non vult, ipse plenis buccis (nescio, qua facultate, aut permissu) affirmare non formidet. — Confirmatur ex eodem Apostolo: quod cum dixit, in Adam omnes peccaverunt, terminus ille omnes idem omnino denotet, quod multi, cum ait ibidem, unius delicto multi mortui sunt. Vel ergo unus terminus per alium restringendus est, vel alius per alterum ampliandus. Cum igitur prius Paulus usus fuerit illo termino omnes, et statim illo termino multi, primum per secundum potius limitari debet, quam e converso: signum ergo universale, omnes, modificatur per terminum multi, per quem quasi ex industria Apostolus totaliter se in hac sententia declarat; ut satis videatur exceptioni Beatae Virginis locum dare; cum enim iterato non dixerit omnes, sed multi, utcunque aliquem ex omnibus excipiendum esse designavit: qua sane exceptio in nullo maiori titulo, quam in Deiparam Virginem quadrare potest: merito igitur Turrianus in Epist. ad Episcopum Antisiodorensem ait: Rogo ergo istos, cur ex eo, quod Paulus dixerit, In quo omnes peccaverunt, ipsi potius putent nulli datam esse exceptionem; quam ex eo, quod idem postea in eodem capite, parvo intervallo, dixit: Unius delicto multi mortui sunt, existimemus nos datam esse.

§ II. — Probatur immaculata Deiparae Virginis conceptio ex Conciliis.

Illibatam B. Mariae Virginis Conceptionem aperte satis declarant ac significant Concilia, dum eam omnino immaculatam absolute pronuntiant. Hoc autem honoris et gloriae titulo illam celebrat sexta Synodus Actione 11. et 13. dum approbat Epistolam Sophronii, in qua Maria Virgo dicitur sancta, et ab omni contagione liberata, et corporis, et animae, et intellectus. Eadem illam appellatione illustrat septima Synodus Act. 3. approbando Epistolam Synodicam Tarasii, in qua haec habentur: Veneramur etiam, et adoramus imaginem Deiparae, et Dominae nostrae irreprehensibilis, immaculatae, etc. Et in definitione fidei eiusdem Concilii, inter caetera haec habentur: Duas naturas incarnati propter nos ex immaculata Virgine Maria confitemur. Illud autem epitheton excludit omnem prorsus maculam proprie loquendo, idque pro quovis tempore. Alioquin considerando praesentem statum beatitudinis, quilibet Sanctus pariter dici posset immaculatus, quod est alienum a mente Conciliorum, quae titulum istum velut Deiparae proprium statuunt. — Hanc veritatem evidentissime declarat Concilium Basileense Sess. 36. ubi post plurimam hac de re controversiam, ita statuit:

Hactenus vero difficilis quaestio in diversis partibus, et coram hac sancta Synodo super Conceptione ipsius gloriosae Virginis Mariae Matris Dei, et exordio sanctificationis eius facta est, quibusdam dicentibus ipsam Virginem, et eius animam per aliquod tempus, aut instans temporis subiacuisse actualiter originali culpae; aliis autem e converso dicentibus, a principio creationis suae Deum ipsam diligendo, gratiam eidem contulisse, per quam a macula originali illam beatissimam personam liberans, et praeservans, sublimiori sanctificationis genere redemit, cum fundaret eam Altissimus ipse, et ipsam fabricaret Filius Dei Patris, ut esset Mater eius in terris. Nos vero diligenter inspectis auctoritatibus, et rationibus, quae iam a pluribus annis in publicis relationibus ex parte utriusque doctrina coram hac sancta Synodo allegatae sunt > aliisque etiam plurimis super hac re visis, et matura consideratione pensatis; doctrinam illam asserentem gloriosam Virginem Dei genitricem Mariam preveniente et operante divini Numinis gratia singulari, nunquam actualiter subiacuisse peccato originali, sed immunem semper fuisse ab omni originali et actuali culpa, sanctamque et immaculatam, tamquam piam et consonam cultui Ecclesiastico, fidei Catholicae, rectae rationi, et sacrae Scripturae, ab omnibus Catholicis approbandam fore, tenendam, amplectendam, et definimus, et declaramus, nullique de caetero licitum esse in contrarium praedicare, seu docere. Renovantes praeterea constitutionem de celebranda sancta eius Conceptione, quae tam per Romanam, quam per alias Ecclesias sexto idus Decembris antiqua et laudabili consuetudine celebratur, statuimus et ordinamus eamdem celebritatem praefata die in omnibus Ecclesiis, Monasteriis, et Conventibus Christianae religionis sub nomine Conceptionis, festivis laudibus colendam esse, cunctisque fidelibus vere paenitentibus et confessis, ea die Missarum solemniis centum; primis autem, vel secundis vesperis totidem, sermoni vero Verbi divini de ea festivitate interea celebrata 15. Kalendas Octobris anno a nativitate Domini 1439.

Quae utique sanctio eo maioris auctoritatis esse debet, quod in ea Synodo sanctissimi aderant Praesules, maxime vero Ludovicus Alemannus Cardinalis et Arelatensis Archiepiscopus istius Synodi praeses, plurimis post mortem miraculis clarus, ut refert Aeneas Sylvius, qui postmodum fuit summus Pontifex nomine Pius II. quique plerosque annos in Basileensi coetu consederat, ipsumque acriter adversus Eugenium IV. summum Pontificem Synodo adversantem propugnaverat, et postmodum mutata sententia summo studio impugnaverat. Sic autem loquitur in libro Descriptionis Europae, c. 42. quem cum esset Pontifex, ad sepulcrum Ludovici Cardinalis sanctae Caeciliae eius urbis Episcopi, inquit: quem Basiliae in consessu Patrum praesidentem vidimus, magna miraculorum opinio orta est, et invalidorum frequens undique concursus spe sanitatis factus. Quapropter Clemens Papa VII. ipsum in Beatorum album retulit, ut refert Spondanus ad annum 1438. Adde quod non absque maturo consilio, et non nisi praehabito gravium illius temporis Theologorum et Canonistarum iudicio, decretum istud sit editum; plurimos namque eo tempore conscriptos habemus tractatus de celebri hac controversia, illius Concilii sanctione editos, maxime vero ingens volumen Ioannis de Segovia tunc temporis Ecclesiae Toletanae Canonici demum Episcopi Caesarini, neenon (ut ferunt aliqui) S. Ecclesiae Romanae Cardinalis, qui mandantibus eiusdem Synodi Patribus, maxime vero Ludovico Alemanno, ut ipse testatur in praefatione sua ad Patres Concilii, scripsit septem allegationes, et totidem avisamenta, pro informatione Patrum Concilii Basileensis circa sacratissimae Virginis Mariae Immaculatam Conceptionem, eius praeservationem a peccato originali in primo suae animationis instanti, quibus omnibus respondet libro edito a Magistro Ioanne de Montenigro Ordinis Praedicatorum Provinciali Lombardiae illius temporis celeberrimi Theologi. Hoc autem maxime notandum est, quod illius Synodi Patres testantur festum Immaculatae Conceptionis sexto idus Decembris per Ecclesias antiqua et laudabili consuetudine celebrari; quod utique cum tanta certitudine non affirmarent, maxime cum tunc temporis adhuc vigeret gravis hac de re controversia, et opposita sententia plurimos celebres propugnatores haberet, nisi id constantissimum ac compertissimum omnibus fuisset; ex quibus colligere est festum Immaculatae Conceptionis non his postremis temporibus (ut volunt aliqui), sed ab antiqua et laudabili consuetudine in Ecclesia fuisse celebratum, ut Synodus affirmat.

Obiicies. Repones Porsanum Cembello idcirco Concilium haec decrevisse, quod infensum esset Patribus Dominicanis oppugnatam sententiam propugnantibus, eo quod totus eorum Ordo illi Concilio adversaretur, nec ullatenus ei interesse, aut adhaerere vellet. — Verum haec figmenta ridebit, quisquis legerit Aeneam Sylvium, qui omnium paene gestorum in Concilio Basileensi testis oculatus, haec inter caetera refert: Et per ipsas etiam reliquias approbarunt, studio maxime ac diligentia fratris Virolai Gullici, ex Ordine Praedicatorum, viri et ingenio, et sollicitudine admodum praestantis, cui nimirum huiusce rei expeditionem attribuo. Cui concinit S. Antoninus in 3. part. Historiae, tit. 22. cap. 10. fol. 525. col. 1. loquens de Concilio Basileensi, et Felice Antipapa:

Amedeum (inquit) Felicem nuncupaverunt. Qui intrhonizatus non in sede Petri, sed Luciferi, qui sedem suam posuit ad Aquilonem, aliquos Cardinales instituit, et inter eos Magistrum Ioannem, sacrae Theologiae Professorem Ordinis Praedicatorum, qui multum laboraverat in sermonibus et disputationibus, in firmando Conciliabulo, sed cito morte subtractus est, etc.

His adde decretum Concilii Provincialis Avenione celebrati an. 1457.¹ per D. Petrum de Fluxu seniorem Gallum Ordinis Minorum a Martino V. Cardinalicio honore insignitum, qui interfuit Concilio Constantiensi. Inter caetera enim decreta illius Synodi Provincialis, hoc habet:

Decretum in Concilio Basileensi factum de Conceptione Beatissimae Virginis Mariae statuimus inviolabiliter servari, districte omnibus inhibendo sub excommunicationis poena, ne quisquam aliquid in contrarium praedicare, vel publice disputare praesumat: quod si secus aliquis fecerit, dictam sententiam eum incurrere volumus ipso facto, et in prima Synodo per Dioceses per quemlibet celebranda, praedictam statuimus praedicari, et Curatis Ecclesiarum iniungi, ut haec populo manifestent. Datum in Ecclesia Cathedrali Avenionensi die 7. Mensis Septembris anni Incarnationis Dominicae 1457. Pontificatus D. V. Calixti Papae III. anno 3.

Subscripserunt huic statuto non solum ipse Petrus, qui illi Synodo praeerat, sed etiam Alanus Cotinus S. R. E. Cardinalis, Robertus Aquensium Episcopus, Petrus Episcopus Aptensis, Georgius Cenecensis, Gavacherius Vapiensis, Nicolaus Massiliensis, Petrus Digniensis, Petrus Glandavensis, Pontius Vasionensis, Ioannes Regiensis, Stephanus Tricastinensis, Michael Carpenteroratensis, et Ioannes Aurasiensis. At etsi caetera Concilia deficerent, ad eamdem veritatem comprobandam, sufficeret Trident. Concilii decretum Sess. 5. ubi postquam statuisset de fide omnes omnino Adam posteros illius peccato, ac originali macula inquinatos in lucem prodire; in fine decretorum ac canonum declarat non esse suae intentionis Beatam et

Immaculatam Virginem sub hoc decreto comprehendere: et insuper iubet observandas esse constitutiones felicis record. Sixti IV. Tres autem hac de controversia constitutiones dedit hic summus Pontifex, quas sequenti referemus, in quibus licet controversiam praecipuam de beatae Virginis immunitate ab originali peccato indefinitam reliquerit, attamen censuram opinionis pii, ac celebrationis festi Conceptionis expresse damnavit. — Quod autem Concilium tres memorandas constitutiones probaverit, non autem dumtaxat unicam, ut volunt aliqui, satis aperte colligitur ex his verbis, observandas esse constitutiones felicis recordationis Sixti Papae IV. ubi non constitutionem, sed constitutiones dicit, quo designet non unicam, sed omnes de hac controversia ab eodem Pontifice constitutiones editas approbare et innovare, quia quotiescunque Concilium allegat, vel refert diploma aliquod Pontificium plura capita, vel partes continens, semper illud vocat numero singulari constitutionem, ut patet Sess. 21. de reformat., et Sess. 20. tam de reform. quam de regularibus, et in multis aliis sessionibus, ubi de Reformatione agit; quae loca, quia obvia sunt, et res difficultate caret, indicasse sit satis; non ergo potest Concilium de unica Sixti IV. extravaganti explicari, cum in plurali nominet eius constitutiones.

Obiiciunt adversarii varia Concilia, maxime vero Africana, in quibus determinatum fuit contra Pelagianos, omnes omnino homines Adam peccato infici; imo idipsum probant ex Florentino, sub Eugenio IV. in quo inter caetera (inquiunt) pro instructione, et unione Iacobitarum decernitur: Firmissime credit, profitetur, et docet sacrosancta Romana Ecclesia, neminem unquam ex utero feminae conceptum, a diaboli dominatu fuisse liberum, nisi per fidem Mediatoris Iesu Christi Domini nostri, qui sine peccato conceptus, natus, et mortuus, humani generis peccata delendo, solus sua morte prostravit, et regni caelestis introitum, quod primus homo peccato proprio, cum omni sua posteritate perdiderat, reservavit. Hinc Caietanus cap. 5. loquendo de Concilio Basileensi sic inquit: Tum quoniam dicto Conciliabulo e regione opponitur, eorum, de reparando Concilium ex Ferraria in Florentiam translatum, Graecorum, et Latinorum, sub praedicto Eugenio IV., ubi inter dogmata fidei traduntur haec verba: Firmiter credit, et profitetur, etc. — Verum respondeo, ad decreta Conciliorum Africanorum idem esse reponendum, quod reposuimus ad auctoritates Scripturae sacrae, nempe enuntiationes universales, et propositiones illas generales non ita universim omnes omnino homines comprehendere, quin aliquam exceptionem patiantur: ac subinde quamquam Concilia statuerint omnes prorsus homines Adami peccato inquinari, tacite colligere licet eundem illis Patribus fuisse mentem, quam habuerunt Tridentini Patres, qui licet absolute statuerint omnes omnino homines Adami peccato infici, nihilominus declarant non esse suae intentionis in hoc decreto comprehendere beatam, et immaculatam Virginem Mariam. Nec obstat, quod Africani Patres similem modificationem, et exceptionem non praescripserint; id enim mirum videri non debet, cum tunc temporis de Immaculata Deiparae Virginis Conceptione nulla moveretur controversia. Ad Concilium Florentinum dici posset decretum illud omnino fictitium esse, ut tacite probari potest: Primo, quia inter acta eiusmodi Concilii nulla ipsius fit mentio, quamquam tria ibidem decreta inserta habemus, quorum primum incipit: Magna profecto sunt nobis, datum Ferrariae 9. Aprilis anno 1438, et est pro translatione Concilii ad Florentiam. Secundum incipit: Consentiente ad infrascripta, sive: Laetentur caeli, etc. datum pridie Nonas Iulii ann. 1439, et est concordia cum Graecis de processione Spiritus sancti a Patre et Filio. Tertium incipit Exsultate Deo, etc. datum 10. Kalendas Decembris eodem anno 1439, et agit de sacramentis Ecclesiae, et testificationibus observandis ab Armenis: sed de Iacobitis nec verbum extat, nec decretum hoc est in Regesto Vaticano, ubi Bullarum huius summi Pontificis sunt 210. libri manu scripti. Nec etiam extat in collectione Bullarum et decretorum eiusdem Pontificis primae impressionis anni 1579, nec secundae, nec tertiae Romanae, quamquam post duo integra saecula illud in suo Bullario inseruerit Laertius Cherubinus tom. 1. Constitutione 23. Eugenii IV. — Secundo, illud decretum supposititium esse apparet ex eiusdem Conclusione; habet enim: datum Florentiae in publica sessione Synodali solemniter in Ecclesia domus S. Mariae Novellae, apud quam nunc residemus, celebrata anno Incarnationis Dominicae 1441, pridie Nonas Februarii, Pontificatus nostri anno VI. In qua subscriptione notare debet lector, quod in illo Concilio nulla sessio fuit habita in Ecclesia domus S. Mariae Novellae, quae est Fratrum Praedicatorum, sed omnes in Ecclesia maiori, ut ex ipsis constat; item quod illa clausula, apud quam nunc residemus, in nulla Bulla, seu summi Pontificis decreto a diebus S. Petri usque ad praesens posita fuit. Forte desiderabat quisquis fuit ille Pseudo-Datarius, quod universus orbis sciret incolatum summi Pontificis Eugenii in domo Patrum Praedicatorum. — Tertio illud: anno Incarnationis Dominicae 1441, pridie Nonas Februarii, Pontificatus nostri anno undecimo, non cohaerent: nam Eugenius fuit creatus anno 1431, quinto nonas Martii, nullo dissentiente Chronologo; anno vero 1441 usque ad 5. Martii fuit annus decimus Pontificatus Eugenii: quomodo ergo pridie nonas Februarii poterat esse annus undecimus? Anno undecimo fuerunt bullae expeditae anno 1441 a die 5. Martii usque ac deinceps: illae vero expeditae mense Februario non erant anni undecimi: ac subinde Datarius ille nec Curialis erat, nec Arithmeticus, inquit de Alva. — Quarto tandem falsum est, quod decretum istud fuerit editum a Concilio Florentino: quia Concilium Florentinum absolutum fuit anno 1439, pridie nonas Iulii, ut ex eiusdem actis constat; quomodo ergo anno 1441 poterat esse illa sessio Synodalis solemnis in S. Maria Novella, ut illud decretum ederet? — His adde, quod etsi verum foret illud decretum, nihil quidquam adversariis patrocinaretur; nam inquit P. de Alva mun. 292. Prima determinatio est haec: nemo liberatur a diaboli dominatione, nisi per meritum Mediatoris: ergo omnes homines, inquiunt Adversarii, excepto Christo, contraxerunt originale peccatum: at quis iudicabit hanc consequentiam esse legitimam? Secunda determinatio: Christus sine peccato est conceptus, natus, et mortuus: ergo, inquiunt, omnes homines, excepto Christo, contraxerunt originale peccatum. Si consequentia haec esset legitima: igitur et ista: ergo omnes homines, excepto Christo, nati, et mortui sunt cum peccato. Tertia determinatio: hostem humani generis solus Christus sua morte pro- stravit: ergo, inquiunt, omnes homines, excepto Christo, contraxerunt originale peccatum: qualis illatio! Quarta est haec: primus homo peccato proprio regni caelestis introitum, cum omni sua successione perdiderat: ergo omnes homines, excepto Christo, contraxerunt originale peccatum. Haec equidem verisimilis apparet propter illud, cum omni sua successione. Verum nihil aliud significare potest, quam quod etiamsi in tota successione Adami nullum esset peccatum originale: nihilominus ex solo illo proprio peccato primi hominis clausus fuit regni caelestis introitus, non tantum ipsi Adamo, sed etiam omni suae successioni; nam qui claudit ostium, non solum pro se claudit, sed etiam pro omnibus aliis ingredi volentibus, sive sint illius domus, sive alterius, amici, vel inimici. Igitur illa determinatio, cuiuscumque sit, non patrocinatur adversariis, nec legitima est illatio, quam inferunt adversarii: ergo omnes homines, excepto Christo, contraxerunt originale peccatum. Quinimo inferre debuissent: ergo quamvis nullum aliud esset peccatum nisi primum, et proprium Adami, neque ipse, nec aliquis ex eius posteris regnum caelorum intraret, nisi prius illud reseratum fuisset per mortem Christi mediatoris.

§ III. — Tertia probatio petitur ex decretis summorum Ecclesiae Pontificum. — Imprimis namque Sixtus IV. qui sedere coepit anno 1471, die 9. Augusti, animadvertens controversiam de Immaculata Deiparae Virginis Conceptione maximos inter fideles tumultus ac varias animorum commotiones excitare, accitis Romam doctissimis viris, ex quovis saecularium, et Regularium ordine, anno 1475 celeberrimam, ac publicam disputationem edixit, quam per plures dies agitatam ipse saepe sua praesentia, ac auctoritate Pontificali cohonestabat. In ea excelluit inter omnes R. P. F. Franciscus Insuber Brixianus ex familia nostra Minorum, cuius etiam generalem praefecturam gessit: quem validissime pro Virginis preservatione decertantem, et plane victorem honorifice Pontifex appellans: Tu es, inquit, verus Samson: quod illi deinceps cognomen adhaesit, nec aliter ore et scriptis hominum, quam Franciscus Samson vocatur. Huius autem concertationis ac disputationis exitus fuit Bulla, quae incipit, Cum praexcelsa, etc. quam edidit idem summus Pontifex anno Domini 1476, Kalendas Maii, sui Pontificatus anno 6, in qua haec statuit:

quod omnes, et singuli Christi fideles, utriusque sexus, qui Missam et Officium Conceptionis eiusdem Virginis gloriosae, iuxta piam, devotum, et laudabilem ordinationem dilecti filii Magistri Leonardi de Nogarolis, Clerici Veronensis, Notarii Nostri, et quae desuper a Vobis emanarit, Missam, et officii huiusmodi institutionem in die festivitatis Conceptionis eiusdem Virginis Mariae, et per octavas eius devote celebraverint et dixerint, aut illis horis Canonicis interfuerint, quoties id fecerint, eamdem prorsus indulgentiam, et peccatorum remissionem exinde consequantur, quam iuxta felicis recordationis Urbani V. in Concilio Viennensi approbatas, et Martini V. et aliorum Romanorum Pontificum praedecessorum Nostrorum constitutiones, consequuntur illi, qui Missam, et officium, et horas Canonicas in festo Corporis Christi, et sanguinis Domini nostri Iesu Christi a primis Vesperis, et per illius octavas, iuxta Romanae Ecclesiae institutionem celebrant, aut dicunt, aut Missae, et officio, et horis huiusmodi intersunt, ac praesentibus, futuris temporis valituris. Quae utique Constitutio, et Bulla inserta est in Conciliis editionis Surianae, Coloniensis 1567, et in ultima Severini Binii Tom. 4. p. 1. fol. 713, imo et in iure Canonico inter communes De reliquiis, et veneratione sanctorum. — Verum cum huius aequissimo Apostolicae sedis iudicio non recte acquiescerent Immaculatae Conceptionis adversarii, imo eorum plurimi damnarent haeresim illius illibata Conceptionis assertores, maxime in Lombardia, aliam constitutionem edidit idem Pontifex anno 1482, et sui Pontificatus anno 11, quae incipit, Grave nimis gerimus, in qua sub poena excommunicationis reservatae summo Pontifici statuit: quod qui affirmare praesumerent sanctam Romanam Ecclesiam de spirituali duntaxat Conceptione et sanctificatione eiusdem Virginis gloriosae festum celebrare, et eos qui crederent, et tenerent eumdem ⟦illegible in OCR — raw garble: «оо ат riйт. pорen alcцus шсreis tahe рolluos pe, ирrое-»; likely further Latin words of the Bull, lost by OCR⟧ falsas, et erroneas, ac a veritate alienas, editosque desuper libros prodictos id continentes, autoritate Apostolica praesentium tenore reprobamus et damnamus, ac motu, et auctoritate prodictis statuimus, et ordinamus, quod Praedicatores Verbi Dei, et quicumque alii cuiuscumque gradus, ordinis, et conditionis fuerint, de cetero ausu temerario praesumpserint, in eorum prodicationibus ad populum, seu alias quomodolibet affirmare, huiusmodi per Nos sic reprobatas et damnatas assertiones et opiniones veras esse, aut dictos libros pro veris legere, tenere, vel habere, postquam de praesentibus scientiam habuerint, excommunicationis sententiam, et aeternum maledictionis poenam eo ipso incurrant, etc.

— Cum autem non obstante hac Apostolica constitutione, nonnulli eiusdem Immaculatae Conceptionis impugnatores, existimantes hanc Bullam perstringere dumtaxat eos, qui degebant in Lombardia, et eiusmodi accusationes, et declamationes adversus assertores Immaculatae Conceptionis aliis in regnis innovarent, idem Pontifex biennio post editam supra dictam Constitutionem, eamdem vel alteram ei similem, quae itidem incipit, Grave nimis, etc. edidit, in qua sub eadem interminatione generaliter prohibet eiusmodi accusationes. Haec autem Constitutio etiam inserta est praedictis Conciliis, et iuri Canonico, eamque cum duabus prioribus constitutionibus probavit Concilium Tridentinum Sessione 5. ut supra dictum est. Probaverunt pariter Alexander VI. Bulla, quae incipit, Illius qui, etc. et Pius V. in Bulla Super specula, in qua insuper gravissimis poenis hic Pontifex prohibet, ne ullus in popularibus concionibus, vel ubicumque promiscua virorum et mulierum multitudo convenire solet, de huius controversiae alterutra parte disputare rationibus, vel autoritate Doctorum, asserendo propriam sententiam, et contrariam refellendo, aut impugnando, vel de hac quaestione cuiusvis pietatis praetextu, vulgari sermone scribere vel dictare praesumat. Ubi subintellege eandem clausulam, contrariam refellendo, aut impugnando sententiam. Alioquin simpliciter persuadere veritatem, etiam scribendo lingua vulgari, non fuit prohibitum. — Insuper Paulus V. anno 1617, die 31. Augusti, considerans, quod occasione assertionis affirmativae, scilicet quod beata Virgo fuerit concepta cum peccato, orirentur in populo Christiano, signanter in Hispania, gravia scandala et dissensiones, eamdem sententiam sub iisdem poenis interdixit publicis concionibus, lectionibus, conclusionibus, et aliis quibuscumque actibus publicis: volens tamen sub iisdem poenis, quod piam sententiam in praedictis publicis actibus asserentes, aliam opinionem non impugnent, nec de ea aliquo modo agant, seu tractent. Quamvis ideirco (ut docet consuetudo optima legum interpres, litterae, et fini consona) non sit illicitum in libris argumentis alterius opinionis facile praesertim occurrere, sive illam proponere, ut solvantur: hoc enim non est in actibus publicis impugnare sententiam contrariam, aut de ea agere; sed potius extra similes actus agere de sententia pia, ut eiusdem veritas contrariis argumentis solutis clarius elucescat. — Postea Gregorius XV. anno 1622, die 24. Maii, confirmans Constitutiones Praedecessorum suorum, et eisdem causis evitandi scandala atque discordias in populo Christiano, quae pari ratione oriri possunt, et, ut accepimus, in aliquibus regionibus iam ortae sunt ex sermonibus privatibus, occasione assertionis affirmativae extendit decretum Pauli V. etiam ad colloquia et scripta privata, mandans omnibus et singulis, ne etiam in sermonibus et scriptis privatibus audeant asserere, quod eadem beatissima Virgo fuerit concepta cum peccato originali, nec de hac opinione affirmativa aliquo modo agere, aut tractare. Exceptis tamen quibus a Sancta Sede Apostolica fuerit super hoc, et specialiter indultum, idque sub interminatione poenarum in constitutionibus Praedecessorum suorum contentarum. — Porro idem Pontifex eodem anno die 27. Iulii indulsit Patribus Praedicatoribus, ut in privatibus colloquiis, inter se dumtaxat, possint de opinione affirmativa disserere, et tractare. An autem etiam ibi concedatur iisdem opinionem affirmativam asserere privatim inter se, ex verbis istis non satis probatur: cum aliud sit disserere et tractare, aliud asserere. Paulus V. enim loquens de iis, qui asserunt sententiam negativam, prohibet iisdem ne disserant vel tractent in disputationibus publicis de affirmativa, utique supponens praedicta duo esse distincta. — Declarant praeterea Paulus V. et Gregorius XV. se per suas constitutiones nolle praefudicium inferre opinioni affirmativa, praeterquam quoad supra disposita.

Confirmatur primo ex eo, quod summi Pontifices approbaverunt, et confirmaverunt ordinem religiosum Monialium sub titulo Immaculatae Conceptionis, qui idem ordo usque in hunc diem non solum perseverat, sed etiam per varias mundi regiones propagatur: hunc autem Ordinem imprimis Innocentius VIII. (qui creatus est anno Domini 1484.) approbavit anno 5. sui Pontificatus, pridie Kalendas Maii, per Bullam, quae incipit: Inter innumera, etc. in qua inter caetera concedit,

Quod Abbatissae pro tempore existentes, et Moniales professae, vestem albam cum scapulari etiam albo, et desuper mantellum coloris coelestis, in quibus quidem mantello, et scapulari imago eiusdem beatae Mariae affigatur, deferre, ac cingulo cannabis ad instar Fratrum Minorum cingi debeant, ac in horis Canonicis iuxta morem Romanae Ecclesiae dicendis in hunc modum, videlicet quod Dominicis, in quibus aliqua historia inchoari, sive officium Dominicae de necessitate dici debet, et quibus festa duplicia, et semiduplicia, et solemnia celebrantur, diebus etiam ferialibus, quibus officium feriale omitti non potest, ac vesperis ipsarum festivitatum dumtaxat, exceptis omnibus aliis diebus per totum annum, horas Canonicas maiores, et officium divinum de eiusmodi Conceptione dicere, et in praefatis exceptis diebus, in quibus > horas maiores de Dominica, vel feria, aut festo dici debent, horas minores, et officium parvum eiusdem beatae Mariae cum Antiphonis, versiculis, capitulis, et orationibus de eadem Conceptione dicere debeant, etc.

Huius autem Bullae originale servatur in Monasterio Monialium Toleti; servatur inquam, eo maiori pietate, quod, ut narrant Franciscus Bibarius Cisterciensis in historia Conceptionis p. 1. ss. 1. Torres, cap. 11. Aegidius de praesentatione l. 4. q. 6. art. 3. etc., Bulla haec grandi miraculo servata fuerit. Accidit enim navim, in qua haec litterae Apostolicae Roma Toletum deferebantur, vi tempestatis in maris profundum, una cum caeteris omnibus, quae in ea erant, demergi, cum ipsis Apostolicis litteris, quae nihilominus post duos menses illaesae repertae sunt, et a venerabili Domina Beatrice de Sylva, quae eas litteras expostulaverat, fuerunt receptae. — Eundem ordinem una cum regula approbarit Iulius II. qui ad Pontificatum assumptus est anno 1503, per Bullam, quae incipit, Ad statum prosperum, ubi cap. 2. eiusdem regulae habetur: Quaecumque a Deo illustratae et invocatae, saeculi vanitatem deserere voluerint, et huius regulae habitum assumentes Iesu Christo redemptori nostro desponsari voluerint, eiusdem Genitricis Immaculatam Conceptionem venerantes, voveant semper vivere sine proprio, et in castitate, cum perpetua clausura. Postmodum vero subditur ibidem forma Professionis, quam Sorores emittere debent his verbis: Ego soror N. ob amorem, et servitium Domini nostri, et Immaculatam Conceptionem eiusdem Genitricis, voveo, et promitto Deo, et Beatae Mariae Virgini, et beato Francisco, et omnibus Sanctis, et tibi Mater, toto tempore vitae meae vivere in obedientia, sine proprio, et in castitate, et in clausura perpetua sub regula per sanctissimum Papam Iulium II. nostro Ordini concessa, et confirmata. — Eundem Ordinem approbavit Leo X. anno I. sui Pontificatus per Bullam quae incipit, Quia nuper accepimus, etc. qua eis Monialibus concedit easdem gratias spirituales, ac temporales per Sedem Apostolicam concessas omnibus Ordinibus S. Francisci. Quam subinde approbationem caeteri summi Pontifices eius successores confirmaverunt, imprimis vero Alexander VII. qui ad instantiam Reginae Christianissimae Mariae Theresiae, concessit facultatem Monialibus sanctae Clarae in suburbio vulgo dicto Sancti Germani a Pratis degentibus, quatenus regulam, ac vestem Ordinis sub titulo Immaculatae Conceptionis Beatae Mariae induerent, ac susciperent.

Confirmatur iterum ex eo, quod summi Pontifices approbarunt varias confraternitates in orbe Christiano erectas sub titulo Immaculatae Conceptionis Deiparae Virginis, quarum insignem erexit noster eminentissimus, ac piissimus Franciscus Ximenius S. R. E. Cardinalis, in Ecclesia Toletana; quam institutionem sub eodem titulo approbavit Adrianus VI. per Bullam quae incipit, Sicut Salvatore nostro, etc. in qua concedit plenariam indulgentiam iis omnibus, qui eiusmodi confraternitati adscriberentur, consequendam diebus Conceptionis, vel Nativitatis, aut Assumptionis eiusdem Virginis Deiparae.

Confirmatur tertio ex omnibus favoribus spiritualibus ac indulgentiis, quas summi Pontifices concesserunt ob devotionem fidelium erga Immaculatam Deiparae Virginis Conceptionem: cum enim spirituales illae gratiae non concedantur nisi ob probatos, et ab Ecclesia receptos actus religionis ac devotionis, consequens est, inquit Valentia Tom. 4. dist. 2. q. 1. puncto 2, quod summi Pontifices hoc in ipso, quod ad Immaculatae huius Conceptionis celebrationem fideles omnes invitaverunt, etiam censuerunt reipsa hanc de Immaculata Conceptione opinionem esse tenendam. Idem infert Ioannes Serrarius lib. 2. cap. 8. ubi relatis indulgentiis Sixti IV. et aliis specialibus a Iulio II. concessis deferentibus imaginem Conceptionis, subdit: Quod nullatenus facerent, si de Conceptionis praeservatione dubitassent. Nam piaculum esset pro re dubia, aut non pia, indulgentias aut gratias impertiri. Et pag. 141. post commemoratas indulgentias Leonis X.: Tales certe, ac tantas concessioncs nullo hic Pontifex modo fecisset, si dubium aliquod de Immaculata semper Virginis Conceptione haberet. Has autem ab omnibus summis Pontificibus concessas indulgentias, et spirituales favores collectim habes in Regesto authentico pro tuendo titulo Immaculatae Conceptionis pag. 599 et seqq.

Confirmatur denique ex eo, quod plurimi summi Pontifices approbarunt officium a Leonardo Nogarolo Protonotario Apostolico, ac sacrae Theologiae Doctore celeberrimo, concinnatum in honorem Immaculatae Conceptionis Deiparae Virginis: imprimis vero Sixtus IV. ad quem officium istud directum fuit, qui insuper concessit indulgentias plenarias recitantibus illud officium, ut constat ex supra dicta Bulla, Cum praexcelsa, etc. Qui etiam mandaverat istud officium inseri in Breviario Romano.

Nec obstat, quod Pius V. praeceperit hoc Officium Nogaroli dispungi a Breviario Romano; non enim exinde sequitur eum improbasse Conceptionem illibatam Virginis, ut contendunt Adversarii. Enimvero idem summus Pontifex istud Officium quasi proprium depositum voluit semper servari in nostra Minorum familia, et ab omnibus Seraph. Ordinis Religiosis recitari, ut constat ex omnibus editionibus illius Breviarii Romani, ad cuius calcem inseruntur Officia propria sanctorum Ordinis Minorum, cum hac additione, quae Pius V. Pont. Max. tam pro fratribus, quam pro Monialibus eiusdem Ordinis viva voce concessit. Habentur haec verba, in editionibus Antuerpiensibus an. 1622. 1627. 1631. 16c6. 1611. 1613. Venetiis, ann. 1615. et 1636. Matritensibus, an. 1611. 1619. 1623. 1631. Parisiensi, an. 1630. Romana, ann. 1614. typis Bernardini Tani, et aliis quamplurimis facultate et subscriptione P. Vincentii Martinelli socii R. P. F. Nicolai Radulphi Sac. Palat. Apost. Magistri comprobatis. — Gregorius XIII. etiam vivae vocis oraculo approbavit officia Missarum Ordinis Minorum. Similiter Sixtus V. et Paulus V. eadem officia approbarunt, et recitanda concesserunt, absque ulla mentione prohibitionis Pii V. Signum est igitur Pium V. non prohibuisse, imo permisisse Ordini Minorum recitationem illius Officii, in quo beata Virgo pluries omnino immaculata, et ab omni peccato originali praeservata asseritur.

Obiiciunt Adversarii praetensum decretum sanctae Romanae, et generalis Inquisitionis, quo prohibetur titulus Immaculatae Conceptionis, emanatum feria 7. die 20. Ianuarii 1644. his verbis conceptum:

In congregatione Generali sanctae Romanae, et universalis Inquisitionis, habita in Conventu S. Mariae super Minervam, coram Eminentissimis, et Reverendissimis Dominis Cardinalibus, contra haereticam pravitatem Inquisitoribus generalibus, a Sancta Sede deputatis: Eminentissimi et Reverendissimi DD. Cardinales Inquisitores Generales praedictae decreverunt, quod quando agitur de tribuendo titulo Immaculato Conceptioni B. Virginis, nullo modo permittatur: sed solum dicatur, Conceptio Immaculata Virginis, et ita observari mandarunt. Loco sigilli. Ioannes Antonius Thomassinus sanctae Romanae Inquisitionis Notarius.

Verum decretum istud fictitium esse, et ab Adversariis elaboratum apparet Primo, quia decreta Pontificia, ac S. Inquisitionis, statim ac fuerunt edita, promulgantur, ut constat ex praxi, hoc autem supponitur emanatum an. 1644, 20. Ianuarii, hoc est sex integros menses ante mortem Urbani VIII. nec tamen orbi innotuit nisi biennio post electionem Innocentii X; si autem verum fuit, ac legitimum decretum de re ita gravi, et qua tot turbas ac tumultus propter repugnantes Adversarios excitaverat, quid necessum fuit tamdiu occultari? Nihil veritas erubescit, nisi solummodo abscondi, ait Tertull. lib. Contra Valentinianos, cap. 3. — Secundo, si verum fuisset illud decretum, cur fugienda esset summi Pontificis praesentia, ut eo in loco ederetur, nempe in Coenobio S. Maria super Minervam? Quonam tam grandis fuit urgens necessitas intempestive elaborandi illius decreti, ut istius conditores praestolari non possent tempus celebrandae Congregationis generalis Cardinalium in Palatio Apostolico, quae singulis hebdomadibus fieri solet coram summo Pontifice? Certe negotium istud sufficientis erat ponderis, ut nihil quidquam circa id decerneretur inconsulto summo Pontifice; maxime cum isto decreto proscribi deberent non solum tot Pontificia decreta, sed etiam Bullae authenticae, in quibus titulus Immaculatae Conceptionis diserte ac perspicue declaratur et firmatur. — Tertio, non est maior defectus, quam potestatis: at illa Congregatio, in qua decretum istud supponitur confectum, nulla prorsus pollebat auctoritate ad statuendas et decernendas res tanti ponderis; siquidem dumtaxat haec Congregatio instituta ac deputata fuit, ad causas Ecclesiasticas et contentiosas dirimendas, ut constat ex Constitutione 3. Pauli III. incip. Licet, 12. Kal. Augusti ann. 1542, et Pii IV. 79. incip. Cum nos, ann. 1564, non vero quae spectant ad materias religionis, et cultum divinum, ac mores fidelium probe, iusteque informandos: certum est autem, quod titulus ille Conceptionis Immaculatae, qui per eiusmodi decretum proscribitur, concernat morum sanctitatem, quippe cum aliqui status religiosi, variaeque confraternitates sub hoc titulo Immaculatae Conceptionis fuerint erectae, et ab Ecclesia probatae: unde necessum est sacra illa instituta nullius esse momenti, et eos omnes graviter delinquere, qui vel vota religiosa, vel sacros ritus Deo nuncuparent sub hoc titulo Immaculatae Conceptionis, si ille auctoritate Ecclesiastica esset prohibitus ac proscriptus. — Quarto, ut vim aliquam praetensum illud decretum haberet, necessum esset, quod per id derogaretur speciatim omnibus Apostolicis Constitutionibus, quibus titulus ille Immaculatae Conceptionis tribuitur, et approbatur, tamdiu siquidem vigent Apostolicae Constitutiones, donec expresse, et nominatim revocentur: id autem fieri nullatenus apparet ex praefato decreto, ac subinde omnes illae Constitutiones Apostolicae Immaculatae Conceptioni patrocinantes plenarium et integrum robur adhuc sortiuntur. — Ideo quod Pontificiae Constitutiones nonnisi per alias oppositas Constitutiones revocentur, eadem enim auctoritas ac solemnitas desideratur in revocatione legis, quae in eius constitutione intervenit. Quis autem existimet Cardinales prudentissimos ac oculatissimos decretum edidisse, quod nullius fore roboris, nulliusque efficacitatis facile coniicere licebat, quodque in tot Pontificias Constitutiones aperte militabat? — Quinto, si motu proprio, et dumtaxat ad praecavendum aut amovendum abusum aliquem, decretum istud constituerit sacra Congregatio, quid necessum fuit adversariis duos publicos libellos supplices Eminentissimis Cardinalibus sanctae Inquisitionis, pro tuendo praefato decreto offerre? Enimvero si a vera ac legitima auctoritate Ecclesiastica emanatum fuit, non egebat adversariorum ope, ut effectum sortiretur et mandaretur executioni: hos autem eorum duos libellos, unum quidem breviorem, alterum vero longiorem, habes in Armamentario Seraphico pag. s. cum doctissima, ac eruditissima omnium, quae perperam allegant, refutatione.

§ IV. — Quarta probatio ducta ex festo Conceptionis ab universali Ecclesia celebrato. — Enimvero Ecclesia non celebrat festum alicuius, nisi propter eximiam illius sanctitatem et dignitatem: sed iam a pluribus annis et saeculis Ecclesia celebrat festum Conceptionis Deiparae Virginis: igitur censet Ecclesia illam Conceptionem sanctam esse et immaculatam. Maior constat, et admittitur ab omnibus SS. Patribus, et Theologiae principibus. Nam Angelicus Doctor 3. par. qu. 27. art. 1. ex hoc principio colligit Nativitatem B. Virginis esse eximia sanctitate fulgentem; postquam enim pro utraque parte, iuxta morem solitum, propositam quaestionem ventilavit, et argumenta sanctificationem Virginis in utero materno oppugnantia proposuit, robustissimam, quam putarit pro stabilienda veritate in contrarium hanc obiicit rationem: Sed contra est, inquit, quod Ecclesia celebrat Nativitatem B. Virginis: non enim celebratur festum in Ecclesia, nisi pro aliquo Sancto: ergo beata Virgo in ipsa sua Nativitate fuit sancta: fuit ergo in utero sanctificata. Ipsi praeverat S. Bernardus Epist. 171. ubi de eodem argumento sic scribit:

Non fallitur omnino sancta Ecclesia sanctum reputans ipsum Nativitatis eius diem: et omni anno cum exultatione universae terrae totius celebritate suscipiens. Ego puto quod et copiosior sanctificationis benedictio in eam descenderit, quae ipsius non solum sanctificaret ortum, sed et vitam ab omni deinceps peccato custodiret immunem, quod nemini in natis quidem mulierum creditur esse donatum.

Similiter concludit et S. Augustinus Serm. 113. de S. Cypriano dicens: Quando natus est (Cyprianus) ignoramus, et quia hodie passus est, natalem eius hodie celebramus, sed illum diem non celebraremus, etsi nossemus: illo enim die traxit originale peccatum: isto autem die vicit omne peccatum. Et paulo infra concludit: Inde nos celebraremus natalia eius, nisi esset pretiosa in conspectu Domini mors Sanctorum. Idem habet Serm. 95. qui est de S. Stephano. Cum igitur Ecclesia, ut mox probabimus, Conceptionis B. Virginis festivum diem iam a multis saeculis celebret, consequens est quod illam Conceptionem immaculatam ac sanctitate praecellentem fateatur et agnoscat. — Probatur itaque minor, nempe quod illius Conceptionis festum, non solum a tempore Sixti IV. sed etiam plurimis antea saeculis Ecclesia celebraverit: nam imprimis ut multis argumentis probat

P. Oieda in sua Informatione Ecclesiastica, cap. 2.), in Ecclesiis Egypti semper celebrata est festivitas Conceptionis, quam institutionem acceperunt a S. Marco Evangelista. Et in Syriaco Novo Testamento tradito a S. Marco ut probant Burgensis tractatu 1. De usu Chaldaicae Paraphrasis, Salmeron prolog. 35. etc. ad caput 11. Lucae v. 27. ponitur titulus De Conceptione Deiparae Virginis; sicut et pro aliis quinque festivitatibus eiusdem. Hoc enim peculiare habet Novum Testamentum Syriacum, quod distribuatur in quosdam titulos designantes Evangelia, et Epistolas, quae in singulis festivitatibus decantantur, quae quidem distributio facta fuit ab antiquissimis S. Marci successoribus, ut affirmat Fabricius Boderianus in epistola proaemiali ante versionem Syriacam. — Eamdem festivitatem ab antiquo celebrari in Ecclesia Abyssinorum, probat idem Fabricius, qui refert eos asserere se suas testificationes ab Apostolis accepisse. — Confirmari potest ex S. Thesiphone discipulo S. Iacobi, qui ut habetur in uno ex libris in monte Sacro Granatensi anno 1595 repertis, refert Apostolos in Concilio docuisse B. Virginem fuisse sine originali conceptam, per haec verba: O Virgo, illa Maria, illa sancta praeservata fuit a peccato originali in primo instanti suae Conceptionis, et libera ab omni culpa. In alio libro ex praedictis S. Thesiphon ait: Mariam non tetigit primum peccatum. Et iterum: Nequaquam plena, si in originali fuisset concepta. De his libris, et laminis Granatensibus agit Doctor Luzerus discursu 2. De Conceptione; Iacobus de Granado De Concept., d. 3. cap. 6.; Madera in Historia de eisdem libris; Aegid. De Praesentatione, lib. 3. De Concept., quaest. 3. art. 1. sect. 1. qui satisfaciunt difficultatibus contra dictos libros, et laminas, quibus includebantur, et Universitas Complutensis propositionem 11. Gasparis Ram. sacra Theologiae Doctoris, qua asseruit dictos libros nullius esse auctoritatis, sic notavit: Haec propositio manifeste falsa est, cum sint multae rationes pugnantes et urgentes, quae affirmant id, quod de sancto Monte Granatensi dicitur. Refert etiam Aegyd. sup. et alii librum illum, laminas, reliquias, et alia inventa in monte sacro Granatae approbata fuisse a Concilio Provinciali. Hinc Galatinus noster lib. 1. cap. 5. cum Immaculatae Conceptionis Virginis Deiparae assertores et propugnatores laudasset varios Patres Graecos, addit: In cuius rei signum, festum de ipsa Immaculata Virginis Conceptione per annos fere mille celebrarunt: Et in Martyrologio, quod in crastino ipsius festi legitur, quodque a S. Ioanne Damasceno editum fuit, inter coetera, quae de ipsa beatissima Virgine pronuntiuntur, dicitur: Conceptio munda B. Annae Dei, et Domini nostri Aviae. Quibus verbis significatur Conceptio activa, qua S. Anna beatissimam Virginem in utero concepit. In editione vero Martyrologii opera Henrici Canisii, sic habetur: Commemoratio S. Annae matris Deiparae Virginis. Addunt aliqui, ut Bivarius ad Chronicum dextri an. 308. comment. 1. Conceptio munda B. Anna. Hinc omnes historiae Graecae periti fatentur festum Conceptionis passivae B. Virginis celebratum fuisse a Graecis ante 500. et amplius annos, ut observat Baronius in notis ad Martyrol. Rom. die 8. Decembris. Quamvis apud Graecos postridie, idest nona eiusdem mensis celebretur, quod utique aperte constat ex constitutione Emmanuelis Imperatoris inserta a Theodoro Balsamone commentario in Nomocanonem Photii, tract. 1. cap. 1. ubi inter dies solemniter colendos ita legitur: 9no Decembris, utpote quod in eo peragatur Conceptio castissimae Matris Dei nostri. Imperare autem coepit Emmanuel anno 1143. De hac ergo festi Conceptionis in Ecclesiis Graecis antiquitate nulla est controversia: quin potius probabilissime dici potest, circiter annum 900 iam festum Conceptionis apud Graecos celebre fuisse, cum idem Baronius testetur in Manuscripto Bibliothecae Stortianae n. 65. inveniri sermonem Leonis Imperatoris de Conceptione B. Mariae, qui omnino est Leo VI. sapiens cognominatus, cuius alia eiusdem generis scripta recenset Baron. Tom. 10. Annal. an. 911, in quem incidit Leonis mors; imperii autem initium in annum 886. Inde mirum videri non debet, quod Bartholomaeus Episcopus Brixiensis in suo Repertorio p. 2. in verbo festum, dicit, Ecclesiam celebrare solemne festum in die Conceptionis beatae Virginis. Et narrat insuper, quod ipse tali die celebraverit solemniter in sacello summi Pontificis in eius praesentia, et plurium Cardinalium, ut refert Bernardinus de Bustis Serm. 2. De Conceptione: vixit autem iste Bartholomaeus circa annum 1227. Igitur duobus saeculis ante Sixtum IV. iam Ecclesia Romana agebat diem festum immaculatae Conceptionis Deiparae Virginis. His adde quod anno 1263, die 20. Maii, in festo Pentecostes celebrata fuerint Pisis Comitia generalia nostri Seraphici Ordinis, probante, ac praesidente S. Bonaventura tunc Generali Ministro, ubi inter coetera, quae pie, religioseque statuta, ac decreta fuerunt, ut narrant Wadingus Tom. 2. in Chronico IV. an. 2. n. 16. et Michael Angelus in Chronologia 12. Capitulorum generalium, hoc decretum legitur: Tune ordinatum est, ut haec stropha Gloria tibi Domine, qui natus es de Virgine, etc. clauderentur Hymni omnes a nativitate Domini usque ad Epiphanium, et similiter ad Primam diceretur: Qui natus es de Maria Virgine. Iussum item, ut hae festivitates admitterentur in ordine, videlicet Conceptionis B. Mariae, Visitationis eiusdem, B. Annae illius Genitricis, et Marthae Virginis, etc. Igitur festum Conceptionis longe ante Sixtum IV. in Ecclesia sacrum erat.

Reponunt Adversarii: si revera festum istud pridem celebratum fuisset in Ecclesia, illud non latuisset S. Bernardum: at hic Epist. 174. ad Canonicos Lugdunenses eos acriter perstringit, quod festum Immaculatae Conceptionis B. Mariae temere, et inconsulta sede Apostolica celebrarent, ibique plurimis rationibus demonstrat B. Virginis Conceptionem non fuisse ab originali peccato immunem: Miramur satis quid visum fuerit hoc tempore quibusdam vestrum, voluisse mutare colorem optimum, novam inducendo celebritatem, quam ritus Ecclesiae nescit, non probat ratio, non commendat antiqua traditio.

Unde post allatas quasdam rationes, quibus Immaculatam Conceptionem oppugnat, concludit:

Quamobrem etsi quibus vel paucis filiorum hominum datum est cum sanctitate nasci, non tamen et concipi: ut uni sane servaretur sancti praerogativa conceptus, qui omnes sanctificaret, solusque absque peccato veniens, purgationem faceret peccatorum. Solus itaque Dominus Iesus de Spiritu sancto conceptus, quia solus, et ante conceptum sanctus. Quo excepto, de caetero universos respicit ex Adam natos, quod unus humiliter de semetipso, ac veraciter confitetur. In iniquitatibus, inquiens, conceptus sum, et in peccatis concepit me Mater mea.

Cum haec ita se habeant, > quae nam iam erit festiva ratio Conceptionis? Quo pacto, inquam, aut sanctus asseretur conceptus, qui de Spiritu sancto non est, ne dicam de peccato, aut festus habebitur, qui minime sanctus est? Libenter Gloriosa hoc honore carebit, quo vel peccatum honorari, vel falsa induci videtur sanctitas. Alioquin nulla ei ratione placebit contra Ecclesiae ritum praesumpta novitas, mater temeritatis, soror superstitionis, filia levitatis.

Haec S. Bernardus. — Respondeo primo non improbabilem mihi videri eorum sententiam, qui existimant illam epistolam S. Bernardi supposititiam esse, non autem genuinum ipsius totum; quod utique plurima nec leves rationes insinuant. Primo, quia S. Bernardus pluribus diserte pronuntiat B. Virginis Conceptionem prorsus immaculatam fuisse. Sic Serm. 13. De Nativitate Domini: Non est in filiis hominum maior, vel parvus, qui non in peccatis conceptus fuerit, praeter Matrem Immaculati, peccatum non facientis, sed peccatum mundi tollentis: de qua cum de peccatis agitur, nullam prorsus volo habere quaestionem. Et Ser. 1. super Salve regina: Innocens fuisti ab originalibus, et actualibus, nemo ita praeter te. Et adducitur dicta Aug: auctoritas, cum de puris agitur, etc. Licet autem dubitetur, an isti sermones sint S. Bernardi, et etiam inter supposititios illius melliflui Doctoris falsos eos reposuerit Horstius, attamen eos genuinos accenset editio Lugdunensis operum S. Bernardi apud Ioannem Clein anno 1515, in qua refertur illam editionem fieri post collationem factam eiusmodi operum a Religiosis Claravallensibus cum Archetypis eiusdem Monasterii. Utut sit, certum est illos esse editos a viro doctissimo illius temporis, qui etiam S. Augustinum huius sententiae assertorem laudat. Idem P. Oieda in sua informatione cap. 14. ut refert Cavellus in Rosario, qui non leve etiam ducit argumentum hanc epistolam esse supposititiam, ex eo quod ipsemet S. Bernardus Epist. 281. ad Eugenium conqueratur de falsificatione suarum epistolarum: Periclitati sumus, inquit, in falsis fratribus, et multae litterae nostrae falsatae sub falsato sigillo nostro in manus multorum exierunt: et Epistola 298. ad eundem conqueritur de Nicolao, qui ipsius manum falsavit, et sigillum, quod antea mutare coactus est, propter falsificationes praecedentes: Quis possit dicere (inquit) ad quam multas personas sub nomine meo, me ignorante, quae voluit scripsit? quis mihi det, ut ipsa Curia vestra ad purum purgetur faece mendaciorum eius? quis mihi det, ut et ipsorum innocentia, qui mecum sunt, satis valeat excusari apud circumventos impudentissimis eius mendaciis? Iste quoque aliquoties in eadem falsitate scripsisse, et non semel, partim convictus, partim confessus est. Iste Nicolaus fuit Monachus, et Secretarius S. Bernardi ex Epistola 351. addita, novitque stylum eius ad vivum imitari, ut ostendit Baronius ad an. 1146. n. 22. ex Epistola 31. lib. 6. Epistolarum Petri Cluniacensis, quae est ipsius, et Bernardi more, ipsis Scripturae verbis fere tota conscripta. Supposito hoc fundamento, scilicet innumeras litteras falsa S. Bernardi nomine datas esse, non videtur improbabile, quod dicta Epistola ad Lugdunenses Canonicos una sit ex falsatis.

Secundo, quia Epistola dicit festum Conceptionis fuisse inauditum; sed Bernardus bene noverat illud haberi in Martyrologiis Adonis, Bedae, et Usuardi.

Tertio, celebrabatur tune in Ecclesia Narbonensi, aliisque primariis Franciae Ecclesiis, ut ostendit P. Oieda cap. 11; quare ergo Epistola reprehendit

Lugdunenses, non vero alios?

Quarto, in vita S. Bernardi per Guliel. Bernardum, et Gaufridum, nec verbum habetur de ista lite cum Lugdunensibus, cum tamen scribant longe minutiora, quae Bernardus tractavit cum aliis Ecclesiis, et Epistolas ad eas datas.

Quinto, nullibi habetur responsio Lugdunensium: et certum est, quod respondissent, si talem epistolam a S. Bernardo recepissent. Si dicas periisse responsum; quomodo nulla manet eius memoria? Et ubi S. Bernardi replica?

Sexto, floruerunt illo saeculo litteris, et sanctitate in Francia Algerius Cluniacensis Monachus, Hildebertus Archiepiscopus Turonensis, Petrus Cluniacensis, Hugo Victorinus (hi tres familiariter correspondentes S. Bernardo), Petrus Blesensis, et alii: quorum nullus vel apparenter festum Conceptionis impugnarit, vel reprehenderit. Et si vidissent Bernardum illud impugnantem, vel sequerentur, vel resisterent, vel saltem aliquam huius rei mentionem facerent: sed nihil horum contigit. Alias multas rationes, et coniecturas affert P. Oieda supra, quibus dicta Epistola ad Lugdunenses Canonicos de falsificatione maxime suspecta redditur. Ex quibus constat, dictam epistolam non minus, sed forte magis dubiam esse, quam praedictos sermones, quos Adversarii negant esse Bernardi, quia declarant Virginem ab originali peccato fuisse immunem.

Nec obstat nonnulla diversitas styli; quia forsan ipso loquente, alii ex ore eius, sed suo stylo, exceperunt, quod utique plerumque fiebat, ut ipsemet notat Epist. 18.: Aliqui fratres, inquit, ex his qui me eorum audire loquentem, suo stylo exceperunt, et penes se retinent. — Respondeo secundo, quod etsi haec epistola sit genuina S. Bernardi, in ea tamen non improbat, nec impugnat mysterium et festum Immaculatae Conceptionis, eo sensu quo utrumque celebre est nunc in Ecclesia. Dum enim contendit beatam Virginem in peccato conceptam, ibi vocem Conceptionis non accipit pro animatione foetus, seu unione animae cum corpore, sed pro conceptione activa ipsorum parentum. Refellens enim rationes celebrandae Conceptionis, quas proferebant Canonici Lugdunenses; maxime vero quod conceptus honorari debuerat, qui honorandum praecessit partum: quoniam si ille non praecessisset, nec iste esset, qui honoratur, ait:

Quid consequentiae habet: ut quoniam sanctum praecessit natalem, conceptus propterea reputetur, et iste sanctus? Numquid quoniam praecessit eum, fecit et sanctum? Quia si praecessit ut esset, non tamen ut sanctus esset. An illa ipsi sanctitas, quam secuturo transmitteret? An non potius quia praecessit absque sanctitate conceptus, oportuit nemirum sanctificari conceptam, ut sanctus sequeretur iam partus? An forte mutuatus sit sanctitatem a posteriori prior? Potuit sane illa, quae in utero iam concepta, facta est sanctificatio, ad ipsum, qui sequebatur, transire natalem, redire vero retrorsum ad conceptum, qui praecesserat, iam omnino non potuit. Unde ergo Conceptionis sanctitas? An dicitur sanctificatione praeventa, quatenus iam sancta conciperetur, ac per hoc sanctus fuerit et conceptus, qui in utero iam dicitur ut sanctus consequeretur et ortus? Sed non valuit ante sancta esse, quam esse. Siquidem non erat antequam conciperetur. An forte inter amplexus maritales sanctitas se ipsi Conceptioni miscuit; ut simul et sanctificata fuerit et concepta? Nec hoc quidem admittit ratio. Quomodo namque, aut > sanctitas absque Spiritu sanctificante, aut sancto Spiritui societas cum peccato fuit, aut certe peccatum quomodo non fugit, ubi libido non defuit? Nisi forte quis dicat de Spiritu S. eam, et non de viro conceptam fuisse. Sed hactenus inauditum.

Ita S. Bernardus. — Quibus aperte constat ipsum loqui dumtaxat de Conceptione activa et corporea, unde merito concludit (ut dictum est supra) solum Christum Dominum cum sanctitate fuisse conceptum, quia de Spiritu sancto conceptus est, et quia solus erat ante conceptum sanctus. — Respondeo tertio cum Horstio in annotationibus ad hanc epistolam, quod etsi S. Bernardus revera locutus fuerit de Conceptione passiva, cuius voluerit festum celebrari, nihilominus ideo id praestitit, quoniam id nondum authentico decreto ab Ecclesia Romana praescriptum fuerat; unde ait: Consulenda erat prius Apostolicae Sedis auctoritas. Et epistolam claudit his verbis: Quae autem dixi, absque praeiudicio senis dicta sunt sanioris sapientis, Romanae praesertim Ecclesiae auctoritati atque examini, totum hoc sicut et caetera, quae eiusmodi sunt, universa reserbo: ipsius si quid aliter sapio, paratus iudicio emendare. At iam securus tenet S. Bernardus, quod optaverat; non enim aliam conditionem ponit, ut censeat festum Conceptionis esse celebrandum, nisi decretum, et auctoritatem Ecclesiae Romanae: haec vero conditio iam a tempore Sixti IV. impleta est: igitur ab illo tempore Bernardus de festivitatis ac mysterii huius sanctitate securus est, et pro ipsa stat, atque subscribit; et subinde perperam ab Adversariis in sua opinionis tutelam profertur.

Reponunt alii Conceptionem B. Mariae Virginis celebrari, non quidem quod sancta fuerit, sed quod fuerit initium nostrae sanctificationis et redemptionis, ita ut celebritas illa sit potius gratiarum actio, quod Deus eo die nobis Virginem concesserit, ex qua Christus nasceretur, quam commemoratio specialis alicuius sanctitatis, qua fuerit donata, et illustrata Deiparae Virginis Conceptio. — Verum, inquit Vazquez, disp. 197. n. 63, ipso decreto Sixti IV haec responsio facile refellitur, quia Pontifex non tantum in ea decrevit, ut festum Conceptionis B. Virginis in Ecclesia celebraretur; sed etiam officium Leonardi de Nogarolis Clerici Veronensis, et Protonotarii Apostolici, pro eiusdem festi celebratione approbavit; in quo autem Conceptio Virginis Immaculata passim dicebatur. Praeterea idem Pontifex ibidem exhortatur fideles ad reddendas Deo gratias pro ipsius Immaculatae Virginis mira Conceptione: atqui miram Conceptionem eam non vocaret, nisi praeter morem consuetum in gratia et sanctitate Virgo concepta esset; nihil enim aliud mirum eius Conceptio haberet, cum more aliorum hominum, quod attinet ad naturam, fuerit concepta.

Reponunt caeteri cum Caietano in Opuscul. De Concept., cap. 2., celebrari festum Conceptionis, non quidem respective ad instans animationis et Conceptionis passivae, sed per respectum ad sanctificationem in utero, quae paulo post animationem secuta est. — Verum haec responsio pracluditur in bulla Sixti IV. quae incipit, Grave nimis, etc. in qua ait: Nonnulli diversorum ordinum Professores, ut praedicandum verbum Dei in diversis civitatibus, et locis, et partibus Lombardiae deputati, publice affirmare hactenus non erubuerunt, et quotidie praedicare non cessant, Romanam Ecclesiam solam spiritualem Conceptioni- > nem, seu sanctificationem Virginis Mariae celebrare. Et infra: Nos igitur huiusmodi temerariis ausibus, et perversis assertionibus obviare volentes, motu proprio, et de nostra mera deliberatione huiusmodi assertiones quorumlibet, qui affirmare praesumerent eamdem Romanam Ecclesiam de spirituali dumtaxat Conceptione, et sanctificatione eiusdem Virginis gloriosae festum celebrare, etc. utpote falsas, et erroneas, et a veritate alienas auctoritate Apostolica reprobamus, et damnamus. Hanc autem Constitutionem confirmavit Alexander VI in bulla quae incipit, Illius qua se, etc. in qua cum praemisisset praefatam bullam Sixti IV subdit: Tenore praesentium decernimus et declaramus praeinsertas litteras, ac omnia et singula in iis contenta, perpetuis, ac futuris temporibus, donec per sedem Apostolicam aliter decisum et ordinatum fuerit, inviolabiliter observari debere.

Igitur sub interminatione Apostolica quisque fidelium tenetur celebrare festum Conceptionis naturalis B. Virginis, ac subinde illam Conceptionem ut sanctam et Immaculatam venerari.

Concludendum ergo cum Petro Burro, qui floruit circa annum 1500, in Poemate de B. Virgine:

Quis modo conceptum dubitet celebrare Mariae? Quis renuat festis annua thura dare? Hanc Petri sedes, caput, et decus urbis, et orbis, Et colit, et mandat per pia templa coli. Nulla est religio, nulla aedes religiosa Illic ubi conceptus, nunc taceatur honos. Par mihi miraclo visum est haec festa dicari Christicolas inter climata quotquot habent. Ambigo nempe nihil, hoc summo Numine factum, Ut colat Argivus, quod colit Ausonius. Quodque colit Gallus, Dacus colit, atque Bohemus, Et Germanus, Hiber, Anglus, et Illyricus.

§ V. — Quinta probatio ducitur ab auctoritate SS. Patrum, qui constanti traditione hanc veritatem ad nos usque propagarunt. — Innumera sunt SS. Patrum ac Ecclesiae Doctorum quovis saeculo existentium oracula, quae Virginem vel absolute omnino immaculatam, vel ab omni peccato liberam, vel supra creaturas omnes puritate pollentem diserte pronuntiant. Quamquam enim pauci sint ante Augustini tempora (quod nondum de originali peccato gravis exarsisset controversia) qui eam originali labe non fuisse inquinatam distincte proferant; attamen id aperte satis significant, dum omnimodam eius aut sanctitatem, aut puritatem, aut ab omni peccato defaecationem et immunitatem affirmant. Ex iis autem tot, tantisque oraculis, quae etiam ad sex millia profert noster de Alva, et ex plurimis, quae colligit et recenset noster Cavellus in suo Rosario, selectiora dumtaxat hic attexere mens est. — Prodit imprimis S. Andreas Apostolus, qui, ut referunt Presbyteri Achaiae in eius vita, aiebat: Sicut primus Adam formatus fuit ex terra, antequam esset maledicta; ita secundus Adam formatus fuit ex terra virginea numquam maledicta. Hanc vitam S. Andreae habet Surius, et de veritate eius dubitandum non esse testatur Bellarminus, lib. De Scriptoribus Ecclesiasticis; unde

Breviario Romano etiam auctoritate Pontificia recognito et approbato, inserta fuit, postquam de ea ab viris doctis acriter disputatum esset, et omnium consensu est approbata. — S. Iacobus idem insinuavit in sua liturgia, in qua post consecrationem habetur: Memento praecipue sanctissima, immaculata, super omnes benedicta, gloriosae dominae nostrae Deiparae semper Virginis Mariae. Et Chorus respondet: Dignum est, ut te vere beatam dicamus, Deiparam, omnibus modis irreprehensam: at si fuisset originali peccato inquinata, diei non posset immaculata, nec omnibus modis irreprehensa: igitur S. Iacobus censuerit eam fuisse ab originali peccato immunem. Hinc est, quod Flavius Dexter praeses Barcinonensis Imperatori Theodosio a Consiliis, in libro Omnimodae Historiae, de qua late scribit Marcus Castella in praefatione ad Historiam S. Iacobi, quem librum dedicavit S. Hieronymo, refert a S. Iacobo praedictum celebrari in Hispania festum Immaculatae et Illibatae Conceptionis Dei Genitricis. His adde, quae diximus de celebratione festi Conceptionis in Ecclesiis Aegypti, ex ordinatione S. Marci, ut inde intelligas sententiam propugnantem Immaculatam Deiparae Virginis Conceptionem ab Apostolis ad nos usque fuisse derivatam. — Unde etiam huic veritati patrocinantur qui primo, secundo, et tertio saeculo scripserunt: nam S. Ignatius, Epist. ad S. Ioannem: In Maria humanae naturae, inquit, natura sanctitati Angelicae sociatur: qualiter autem natura sociaretur Angelica puritati ac sanctitati, si Maria originali culpa fuisset inquinata? Hinc Iustinus Martyr q. 136. ad Orthod., dixit Mariam esse animae purae, quae tota ad Deum spectat. Qua vero ratione tota ad Deum spectaret, si prius per originale peccatum, sub diaboli tyrannide fuisset mancipata? His adstipulantur alii plurimi, maxime vero S. Hippolytus Martyr, oratione De Consummatione mundi: Christus, inquit, advenit ex sancta et immaculata Virgine. Similiter Origenes, Homil. 1. ex variis de Virgine faciens sermonem, ait: Neque persuasu serpentis decepta, nec eius venenosis afflatibus infecta est: quomodo autem diaboli venenosis afflatibus non fuisset infecta, si revera peccatum originale contraxisset? Idem etiam praeclare docet auctor Sermonis De Nativitate Christi, apud sanctum Cyprianum, ubi agens de Virgine Deipara ait: Nihil in hac repetit ultro, nec praecedens delectatio aliquam petit poenarum usuram. Spiritu sancto obumbrante, incendium originale extinctum est, ideoque innoxiam affligi non decuit: nec sustinebat iustitia, ut illud vas electionis communibus laesaretur iniuriis, quoniam plurimum a caeteris differens, naturae communicabat, non culpae. Quibus verbis, inquit Vazquez disp. 117. num. 33, quamvis ideo solum videatur asserere Mariam sine dolore peperisse, quia sine delectatione carnali concepit, ex quo id quod contendimus minime probari posset; tamen si recte expendantur, ideo potius sentit Mariam sine dolore peperisse, quia nullam culpam originalem contraxit, quando dicit: Naturae communicabat, non culpae. Nec enim mulieres ideo in dolore pariunt filios, quia cum delectatione concipiunt; siquidem mulier, quae in somnis, vel arte daemonis aliunde semine humano delato, conciperet sine delectatione, in dolore nihilominus pareret: sed quia per originale peccatum maledictionis Evae participes fiunt. Ad Evam enim propter peccatum dictum est Genes. 3.: In dolore paries filios: quae quidem matraditio ad posteros simul cum peccato originali transiit.

Tertium et quartum saeculum eiusdem veritatis assertores plures subministrat. Imprimis vero S. Ambrosium, qui Serm. 22. in Psal. 118. explicans illud Erravi sicut ovis, ita scribit:

Tu ergo, et quaere ovem tuam, iam non per servulos, non per mercenarios, sed per temetipsum suscipe me in carne, quae in Adam lapsa est: suscipe me non ex Sara, sed ex Maria, ut incorrupta sit Virgo, sed Virgo per gratiam ab omni integra labe peccati.

Integram dicit ab omni labe peccati, et proinde a labe originalis culpae. Adde quod in officio Immaculatae Conceptionis approbato per Pium V. ex eodem inserantur haec verba: In qua nec nodus originalis, nec cortex actualis culpae fuit. Quae verba desumpta esse putantur ex Commentariis in Isaiam, vel ex Serm. De Nabuthae. Similiter S. Ephrem, cuius opera teste Hieron. De Script. Eccles., in Ecclesiis post sacram Scripturam legi solebant, Orat. de Dei Genitrice, tom. 5: Immaculata, intemerata, incorrupta, et ab omni peccati labe alienissima.

— S. Hieronymus in Psalm. 77. explicans illud: Et eduxit eos in nube diei, inquit: Aut certo nubem levem debemus sanctam Mariam accipere nullo semine humano praegravatam. Quare autem dicatur nubes diei, his verbis exponit: Nubes enim illa non fuit in tenebris, sed semper in luce. Quod si B. Virgo peccatum originale contraxisset, et iustitia et sanctitate caruisset, procul dubio in nocte priusquam in die fuisset.

— Eodem saeculo florebat S. Augustinus, qui libro De Natura, et gratia, cap. 36. cum Pelagius contenderet hominem posse vivere, non solum sine peccato, sed etiam iuste: et plurimorum exempla memorasset, qui in sacris Litteris iuste et sine peccato vixisse dicuntur: postquam verba illius Augustinus in eo cap. retulit, subiungit:

Excepta itaque sancta Virgine Maria, de qua, propter honorem Domini, nullam prorsus, cum de peccatis agitur, habere volo quaestionem: unde enim, vel potius, inde enim scimus, quod ei plus gratiae collatum fuerit ad vincendum omni ex parte peccatum, quae concipere et parere meruit eum, quem constat nullum habuisse peccatum? Haec igitur Virgine excepta, si omnes illos Sanctos et Sanctas, cum hic viverent, congregare possemus, et interrogare, etc.

Quibus verbis etsi fortasse de solis peccatis actualibus sermonem instituat S. Augustinus, nihilominus sufficienter significat se pariter originale peccatum à Virgine Deipara excludere. Ratio siquidem haec generalis, quare noluerit B. Virginem complecti sub illa universali propositione, nempe propter honorem Domini, et quia concipere et parere meruit eum, quem constat nullum habuisse peccatum, aeque concludit de exclusione peccati originalis ac actualis. Adde quod carentia actualis peccati in aetate adulta sit infallibile signum immunitatis ab originali in vitae primordio, secundum eiusdem sanctissimi Doctoris doctrinam: nam libro 5. Contra Iulianum, c. 15. ubi probans idem esse habere peccatum ac fecisse, concludit de Christo: profecto peccatum etiam maius fuisset, si parvulus habuisset.

— Sexto, et septimo saeculo prodeunt, imprimis Gregorius libro 1. cap. 1.: Sublimis Maria, ut ad conceptionem aeterni Verbi pertingeret, meritorum certamine, super omnes Angelorum choros, usque ad thronum Divinitatis processit. Ergo cum Angeli boni numquam fuerint polluti, idem a fortiori dicendum est de Maria, ut ad conceptionem Verbi digne disponeretur.

— Similiter Andreas Cretensis, Homil. 1. De Virg. Dormitione: quae cum esset immaculata, impolluta, etc. Et inferius: Seraphim ipse carneus naturam miraculo Dei generationis, primae naturae proxime accedens ad Deum. Et Homil. 2.: sola praeter naturam fuit electa, sola servivit Opifici universae naturae. Ergo aliter, quam alii in utero sanctificati, electa est.

— In idem S. Eligius, Homil. 2. De Purificatione: Numquam immunda iudicatur, quae Spiritu Sancto obumbrante totius munditiae auctorem genuisse comprobatur.

— Sophronius in Epist. de qua in 6. Synodo, tom. 3. p. 307. ait: Virginem ideo dici immaculatam, quia in nullo corrupta est. Et Orat. in Christi natalitia: Christus in manifestissimum omnipotentis Divinitatis sui iudicium, Virginem ex qua prodiit, integrum, incorruptamque conservavit.

— Ildephonsus Archiepiscopus contra eos, qui disputant de virginitate et parturitione Mariae (habetur propositum concernentia), sic enim ait: Quando Spiritu Sancto eam replete, non sine peccato originali fuit! Et infra: Nec contraxit in utero sanctificata originale peccatum. Et in eodem libro: Constat eam ab originali peccato fuisse immunem. Et ibidem: Non contraxit in utero sanctificata originale peccatum. Item: In totum extranea a maledicto primae damnationis.

— Octavo saeculo distincte hanc veritatem professus est S. Damascenus, Orat. 1. De Nativ. Mariae, post principium, ubi ait: Natura gratiam fieri antevertere minime ausa est, sed tantisper expectavit dum gratia fructum suum produxisset. Item: O beatos Ioachim lumbos, e quibus immaculatum semen effluxit! O pretiosam Anna cultram, in qua totius incorrupti formatus fuit sanctissimus fructus! Verba ultima videntur evidentia pro immaculata Conceptione, quia fructus non est formatus sanctissimus, si fuit formatus Deo inimicus, peccato infectus. Et ibidem: O sanctissima, quae principatus et potestates fefellisti, atramque ignea maligni tela extinxisti, quae in spiritus thalamo versata atque immaculata conservata in Dei sponsam! Et Orat. 1. De Assumpt.: Gratia abyssum invenit, quae duplicis virginitatis navem incolumem servaverat, imamque non minus quam corpus virgineum custodierat. Et ibi Orat. 2.: Ad hunc paradisum Mariam serpens aditum non habuit.

— Sanctus Germanus Constantinop., Serm. de Festis, et conc. B. Virg., ex Suppl. 13. in idem Psal. 86. Gloriose dicta sunt, etc. Existimo manifeste, et sine contradictione, eam quae est omnibus superior, divinarum et sublimium virtutum magnitudine et puritate omnibus excellentem, Mariam nulli culpae obligari.

— Saeculo nono et decimo vir doctissimus ac sanctissimus, qui propter insignem humilitatem Idiota voluit appellari, libro De Contemplatione Virginis, cap. 2.: Tota pulchra, Virgo gloriosissima, non in parte sed in toto, et macula peccati sive mortalis, sive venialis, sive originalis non est in te, nec unquam fuit. Et cap. 6.: Fuisti ab originali labe praeservata. Et cap. 3.: O praebenedicta, conbenedicta, et postbenedicta Virgo Maria! Haymo discipulus Alcuini, Epist. De Assumpt.: In ipsa hereditate Domini moritur Maria, quae non peccando, a possessione Domini non discessit. Fulbertus, libro 1. De Maria, cap. 7. Orat. in Salutationem Angeli: Immaculata semper extitisti ab exordio tuae creationis, quia paritura eras Creatorem omnis sanctitatis. Refertur à Canisio libro De Deipara, cap. 1. Coccino, et aliis.

— Undecimo saeculo floruit S. Anselmus, et in libro

De Conceptu Virginali, inter caetera haec habet: Primordia Conceptionis tuae, merito filiis sanctae Ecclesiae debent venerari, si a peccati iugo credantur esse discreta, quod cum aliter credere nulli fas sit, etc. Et cap. 18.: Decebat ut illius hominis conceptio de Matre purissima fieret, decens nimis erat, ut ea puritate, qua maior sub coelo nequit intelligi, Virgo illa niteretur, etc. Idem Anselmus Epistola ad Episcopos Angliae tria refert miracula, quibus sanctis apparitionibus, et revelationibus Conceptionis festum celebrari iubebatur. Cuius epistolae, ut authenticae, meminit Gerson Serm. De Conceptione, Bacconius Doctor Anglus, qui ante pene 100. annos floruit, in 4. dist. 2. quaest. 3. art. 1. et plures alii, quos citat Cavellus. Hinc S. Anselmus instituit festum Conceptionis celebrandum in Anglia, ut habetur in Concilio Cantuariensi, teste Bacconio Quolibeto 13. et pluribus aliis.

Petrus Damianus, Serm. De Assumpt. Virginis: Caro Virginis ex Adam sumpta, maculas illius non admisit. Et Serm. De Nativitate Virginis: Nihil vitii in eius corpore, aut mente vindicare sibi potuit locum, quae totius Trinitatis meruit esse sacrarium: ergo sicut numquam corpus fuit corruptum, ita et mens numquam fuit maculata. S. Bruno, in Psal. 101. in id: Dominus de coelo in terram aspexit, ait: Haec est incorrupta terra illa, cui benedixit Dominus, ab omni propterea contagione peccati libera, per quam vitae viam agnovimus: quae, quia digna fuit, Dominus de caelo in terram aspexit. Ponderanda sunt illa verba ab omni contagione peccati libera, quae tam de actuali, quam de originali intelliguntur, alioquin non posset dici Virgo terra incorrupta, quam Dominus de caelo respiceret. Et Serm. De Nativit. Virginis: Mors per Evam facta est, vita per Mariam reddita est: illa a diabolo victa est, haec diabolum ligavit, et vicit. Non vicit quoad mortem corporis: ergo animae. Ivo Carnotensis Episcopus, Serm. De Nativitate Domini, ex Coccio in Thesauro, tom. 1. lib. 3.: Unum quippe noevum, tam originalis, quam actualis culpae in ea deleverit: non tollendo, sed praeservando, quia eodem modo utramque culpam in ea delevit, et certum est actualem delevisse praeservando ab ea.

— Eodem, et sequenti saeculo pro Immaculata Conceptione aperte militarunt, non solum Canonici Lugdunenses, sed etiam Petrus Comestor, libro De Immaculata Conceptione: In omnibus requiem quaesivit Dei Mater, et invenit: in Conceptione quievit, et non minuit? Huius libri meminit Trithemius et Possevinus. Nicolaus Monachus et S. Albanus Anglus vir doctissimus, et in Scripturis versatissimus, S. Bernardo contemporaneus, libro 9. Epistolarum Petri Cellensis, Epist. 9. (habetur tom. 2. Bibl. PP.) respondens cuidam epistolae eiusdem Petri, quae est 23. lib. 6. qua eum acriter reprehendit, quod S. Bernardus debita exuerit veneratione, cum dixit: Virginis ipsius animam pertransivit gladius, non solum in Filii sui Passione; sed etiam nuper in Conceptionis suae commendatione: quod Petrus vocat lapidem offensionis, et petram scandali, sic ait:

Ad petram scandali de corde vestro tollendam, plusculum est immorandum, quia res exigit, ut palam faciam, quod celare proposueram. Sanctus ille Bernardus, quem mihi dicis debita exuere veneratione quondam (catalogo SS. adscriptus), nuper est in Ecclesia canonizatus, et ab humano iudicio exemptus. Exemptus, inquam, est, ne de gloria eius dubitemus, sed non ut minus de eius dictis disputemus. De gloria B. Mar> tyris Cypriani dudum non dubitavit: tamen in Spiritus Sancti donis eam errasse verissime comprobatur, errorem martyrio deletum scribit, et sic docuit Ecclesiam venerari Martyris gloriam, ut tamen non imitaretur errorem. Ego autem etsi non simili scientia, simili tamen conscientia sic veneror B. Confessorem Bernardum, ut laudem et amem eius sanctitatem, quin nec laudem nec amem eius praesumptionem in Matris Dei Conceptionem.

Hinc collige celebrationem festi Conceptionis tune temporis fuisse communem, saltem in Anglia, quia non multum antea Anselmus floruit, qui illud introduxit: alioquin Nicolaus non tam audacter reprehenderet Bernardum. Richardus à S. Victore 39. in Cantica: Maria supra homines est, in eo quod numquam peccatum commisit sicut homines: inter nos nullus inventus est qui faciat bonum, et non peccet. Et cap. 26.: Tota pulchra fuit, quam tota possedit gratia, quia nullum in ea locum habuit peccatum. Et infra: Obtenebrantur stellae, idest sancti, caligine humanae culpae: sed B. Virgo tota pulchra fuit, quam totam illustravit sol iustitiae, ut nec maculam haberet, nec tenebras culpae. Et de Emmanuele, lib. 2. cap. 31. ait: Quod in ea fuit corruptibilitas in his quae pertinent ad poenam, et incorruptibilitas nedum erant abyssi, ait: Non decuit ut cum Maria qualicumque foret obnoxia culpa. Citatur à Busti, Serm. 1. de Conceptione.

— Saeculo decimo tertio floruit illustrissimus ac sanctissimus Patriarcha Dominicus, florentissimi ac omni pietate et sapientia famosissimi Praedicatorum Ordinis fundator, qui in tractatu De Corpore Christi, quem scripsit contra haereticos Albigenses, ait: Sicut primus Adam fuit ex terra virgine, et numquam maledicta formatus, ita decuit in secundo Adam fieri, scilicet Christo, cuius terra, idest Mater Virgo, numquam fuit maledicta. Huius autem libri meminerunt plurimi Auctores, ut videre est apud Carellum in saeculo 13. sui Rosarii, et Alva in Sole veritatis, num. 307. qui pariter asserunt praedictum librum ab haereticis Albigensibus semel et iterum in ignem proiectum, illaesum et intactum resiliisse; quod etiam narrat Vincentius Bellovacensis, qui post suum sanctissimum Patriarcham Dominicum 35. annis obiit, lib. 29. cap. 96. sui Speculi Historialis. Idem habet sanctus Antoninus 3. part. tit. 19. cap. 2. §. 4. et plures alii vitae ac miraculorum sancti Dominici scriptores.

Reponunt Adversarii praefatum librum non fuisse editum à S. Dominico, sed à quodam Dominico de Pantaleonibus Florentino Ordinis Praedicatorum, qui ad annum 1262. dicitur scripsisse de Corpore Christi, et contra Immaculatam Conceptionem. — Verum, ut egregie reponit De Alva in suae trist. num. 2., hic auctor omnino fictitius videtur: Primo, quia nullus ipsius nomen à veteribus Scriptoribus ac Nomenclatoribus scribitur: sed eius dumtaxat meminerunt aliqui Recentiores scriptores ex Ordine Praedicatorum. Secundo, tempore Concilii Basileensis PP. Praedicatores scrutati sunt omnes Bibliothecas et Auctores, qui in purissimam Conceptionem B. Virginis militant, ut nempe subministrarent arma Turrecrematae, quibus Conceptionem illam immaculatam oppugnaret: at inter 28. Auctores ab eo pro sua opinione numeratos ex Ordine Praedicatorum, nullus reperitur Dominicus de Pantaleonibus: imo nec etiam aliquis eo nomine laudatur ab Anonymo, qui pro eadem sententia ex ipso Ordine numerat 52. auctores, nec à Petro de Vincentia, qui refert 69. nec à Bandello, qui 72. nec ab aliis antiquioribus eiusdem Ordinis scriptoribus, qui ne minimam quidem de isto Auctore mentionem faciunt. Tertio, falsum est, quod anno 1262. quo S. Thomas erat natus 31. annos, et S. Bonaventura 10. ita gravis exarserit controversia inter PP. Dominicanos, et Minores, ut ipsi Dominico de Pantaleonibus opus fuerit scribere librum de temerata Conceptione Virginis contra Minores, ut refert Michael Pocciantus Florentinus in suo Cathalogo scriptorum Florentinorum fol. 47. ubi ait: Dominicus Panthaleonus ex Ordine S. Dominici Pater, philosophiae cultor perpetuus, etc. composuit de Conceptione per modum dialogi contra Fratres Minores. Item alium tractatum de eadem materia, etc. Haec autem omnia apud Bibliothecam Cenolii s. Mariae Vozellae, et cuius erat alumnus, commorantur: interiit Florentiae 1376. die 28. Augusti. Quae omnia fictitia sunt: nam S. Antoninus Florentinus in eadem civitate, et conventu S. Mariae Novellae suum confecit catalogum omnium Auctorum, qui in beatae Virginis Conceptionem militabant, huius auctoris non meminit. Noster quidem Lucas Wadingus in Catalogo Script. Seraph. Relig. pag. 101. istum Dominicum Pantaleonem Florentinum adducit inter Minores, cum eisdem tractatibus de Conceptione B. Mariae: dialogo de eadem: de substantia Orbis; de forma consecrationis sanguinis Christi, etc. Aliud autem est scribere tractatum de Conceptione beatae Mariae Virginis, aliud vero in ipsam, et contra Minores invehere. Quare praefatus liber De Corpore Christi non alium, quam sanctissimum Patriarcham Dominicum auctorem agnoscit.

Eodem saeculo floruit noster Alexander Alensis, Angelici ac Seraphici Doctoris in Theologia Doctor et Magister, qui licet 3. part. quaest. 9. memb. 2. videatur asserere Conceptionem Deiparae Virginis fuisse peccato originali vitiatam; nihilominus non ipsius ea mens fuit: loquitur enim dumtaxat de Conceptione activa, et ex parte parentum, non vero de passiva, et ex parte Virginis, ut egregie probat De Alva in Sole veritatis num. 12. Inde quod suam mentem ac sententiam aperte significavit in libro, quem scripsit de vitâ B. Virginis sex libris distinctum, ubi circa finem tertii agit de Conceptione quam immaculatam, et ab originali peccato immunem docet: ut plurimi graves Auctores retulerunt, et ut videre est apud Cavellum, et De Alva mox laudatos; inter quos eminet Goschalcus Hollen Ordinis S. Augustini in sermone Conceptionis, ubi ex libro ab Alensi edito haec refert:

Nondum erant abyssi, idest, inquit, profunditates originalis peccati. Ego iam concepta eram, nam abyssus dicitur ab a, quod est sine, et byssus, quod est quoddam luminosum subtile, et mundum factum textorio opere, quorum contraria sunt in peccato originali, quod est tenebrosum per privationem lucis gratiae, et grossum per damnum perpetuum, atque turpe per carentiam dilectionis divinae. Nondum ergo erant abyssi, id est, peccati originalis profunditates, et ego iam concepta eram, scilicet praeveniente Dei gratia, etc.

Hinc Michael de Carchano Mediolanensis Doctor antiquus ac probatissimae vitae, in suo Quadragesimali de poenitentia, sermone de Conceptione p. 3. loquens de Alexandro de Ales, et de eius liberatione a gravissima infirmitate meritis Virginis Mariae, sic inquit:

Ipse vero non ingratus de tanto beneficio, reddit quod repromisit: > composuitque librum unum pulchrum, ubi continentur omnia facta istius mellifluae Conceptionis Virginis, qui dividitur in sex libros; et in fine tertii libri cap. penult. quaerit utrum Virgo benedicta sit in originali peccato concepta: et in capite quaestionis ponit totum illud miraculum factum à Virgine in se ipso, et ita determinat Virginem conceptam sine peccato originali: docet, et praedicat eius conceptionem celebrandam, veneraturque, et retractat quidquid in sententiis dixerat, etc.

Et subscribunt plures ex veteribus scriptoribus, maxime vero Daniel Agricola in sua Corona de Conceptione, Ioannes Vitalis Cardinalis in suo Defensorio, et Alanus Parisiensis, qui scripsit ante annum 150. idem de Alensi narrantes: igitur quidquid hic senserit in sua Summa, certum est eum pro Immaculata Virginis Conceptione militasse.

Floruit eodem tempore Seraph. Bonaventura, qui licet in 3. dist. 3. art. 1. qu. 2. timide asseruit B. Virginem in originali peccato fuisse conceptam: attamen re maturius librata ac deliberata, quam haberet sententiam aperte significavit Serm. 2. de Assumptione, ubi clarissime, et eruditissime Immaculatam Conceptionem adstruxit dicens:

Domina nostra fuit plena gratia praeveniente in suam sanctificationem: gratia scilicet praeveniente contra foeditatem originalis culpae, quam contraxisset corruptione naturae, nisi speciali gratia praeveniente, praeservataque fuisset. Nullus enim Filius Virginis fuit ab originali culpa immunis, et ipsa Mater eius Virgo. Credendum est enim, quod nomen sanctificationis genus, in eius Conceptionis primordio Spiritus Sanctus eam a peccato originali (non quod infuit, sed quod infuisset) redemit, atque singulari gratiae praeservavit.

Et Sermone 1. inter verba inquit: Domina nostra fuit purissima, omni carens penitus macula, tum in corpore quam in anima. Nec valet reponere cum adversariis, sermonem illum non esse S. Bonaventurae, vel quod praefata verba fuerint addita; nam constat ex antiquo libro typis mandato ante 150. annos hunc sermonem ex integro esse eiusdem Seraphici Doctoris; siquidem inter sermones ibi expressos totus legitur, et ad calcem eius libri legitur: Expliciunt sermones de communi Sanctorum generales, necnon de B. Virgine, de Angelis, et de triplici dedicatione S. Bonaventura Doctoris Seraphici, Cardinalis, Episcopi, ex Ordine Minorum, à mendis quam diligentissime emendati, atque correcti, impensis, et opere providi viri domini Iacobi Pfortzenii, civis Basiliensis anno salutis 1502.

— Nec obstat quod Angelus Rocca Augustinianus Apostolici Palatii sacrista apposuerit ad marginem illius sermonis, illum non esse S. Bonaventurae (si tamen illa additio eius sit, quod inficiatur De Alva n. 19.) quia, inquit ibidem Rocca: multis aliis in locis contrariam opinionem sanctus Bonaventura docuit. Quasi vero Seraph. Doctor non potuerit emendare in aetate provectiori, et re melius comperta, quod adhuc iunior scripserat in libris Sententiarum.

— Nec etiam refert, quod eamdem sententiam propugnare videatur in opusculis, maxime vero p. 3. et 1. De Ecclesiastica Hierarchia, cap. 7.: nam ibi constanter non defendit affirmativam sententiam, imo potius in negativam propendet. His adde quae diximus supra, nempe quod eo agente statutum fuerit in Capitulo generali celebrato Pisis, festum Immaculatae Conceptionis per universum Seraph. Ordinem esse celebrandum, sicut iam a plurimis celebrabatur, ut ipsemet testatur in 3. dist. 3. art. 1. quaest. 1.:

Sunt tamen aliqui, qui ex speciali devotione celebrant Conceptionem B. Virginis: nec omnino laudare, nec simpliciter audemus reprehendere… Non audemus omnino reprehendere, quia ut quidam dicunt, haec solemnitas celebratur non humana institutione, sed divina revelatione: quod si verum est, sine dubio bonum est solemnizare in eius Conceptione: sed quod hoc authenticum non est, non compellimur credere: quia quod contra fidem rectum non est, non compellimur negare, etc.

Quibus verbis patet eum etiam ibidem non ita constanter adhaerere oppositae sententiae, sed dumtaxat timide, cum adhuc iunior esset, in illam fuisse propensum.

Piae etiam sententiae adstipulatur Angelicus Doctor, qui licet 3. part. quaest. 27. art. 2. significare videatur B. Virginem fuisse prius secundum carnem conceptam, et ut sic contraxisse peccatum originale, et postmodum sanctificatam in utero, et mundatam ab ipso peccato originali; attamen, ut docte observat Pintus initio libri De Conceptione Virginis, Angelicus Doctor ibidem subministrat validissima argumenta, quibus nunc, si viveret, aperte intueretur, et concluderet Virginem Deiparam ab omni prorsus originali macula fuisse immunem: nam idcirco concludit illam fuisse sanctificatam in utero, quod Ecclesia celebret illius Nativitatem: Non autem, inquit, celebratur festum in Ecclesia, nisi pro aliquo sancto, ergo B. Virgo in ipsa sua Nativitate fuit sancta: fuit ergo in utero sanctificata: sed iampridem Ecclesia celebrat Conceptionem B. Virginis: igitur, secundum principia S. Thomae, necessario concludendum est illam Conceptionem esse omnino sanctam, et immaculatam. Deinde ibidem ait: Ratiabiliter credimus, quod illa quae genuit Unigenitum à Patre plenum gratiae et veritatis, prae omnibus aliis maiore gratiae beneficio acceptavit: sed, ut ibidem subdit, invenimus quibusdam aliis hoc privilegaliter esse concessum, ut utero sanctificarentur, sicut Ieremias, cui dictum est cap. 2. Antequam exires de ventre sanctificavi te: et sicut Ioannes Baptista, de quo dictum est Lucae 1. Spiritu Sancto replebitur adhuc ex utero matris suae: ex quibus concludit, quod beata Virgo sanctificata fuerit antequam ex utero nasceretur: at certe consequentia haec non videtur legitima: debuerat enim inferri, ex eo quod Maria maiora privilegia, quam omnibus aliis Sanctis concessa fuerint: ergo Maria non solum debuit sanctificari ante nativitatem, ut aliqui alii Sancti, sed etiam in Conceptione: illegitime enim concluderet quisquis diceret: Soli maior debetur lux, quam stellis: at stellae lucent ut quatuor: igitur Sol ut quatuor lucere debet; unde etiam Bromiardus Ordinis Praedicatorum, qui paulo post sanctum Thomam vixit, in Summa Praedicantium, agens de Corona Virginis, et duodecim stellis, seu donis singularibus vel privilegiis Mariae, sic inquit:

Secundam in Corona habuit stellam, seu honorem elevatum ad modum coronae regalis, in eo quod fuit coeteris eminentius et specialius sanctificata. De aliis enim bene legitur, quod fuerunt in utero sanctificati, sicut de Ieremia et Ioanne Baptista. Non tamen illico ita fuerunt sanctificati, quin possent venialiter peccare. Ipsa vero tam eminenter sanctificata fuit, quod nec mortaliter, nec venialiter peccavit, sicut patet per S. Thomam in 3. part. de Christo, quaest. 27. art. 6. In eadem etiam questione, art. 2. propter eius sanctificationis excellentiam, quantum ad temporis prioritatem, in eo quod > sanctificata fuit in sua animatione, idest, in coniunctione animae suae cum corpore in utero matris suae, et non ante, quae sanctificatio et mundatio fit per gratiam, cuius subiectum est anima: nihil enim est capax gratiae, nisi anima rationalis: sic ergo sanctificavit tabernaculum suum Altissimus, in Psal. 15. etc.

Ita Ioannes Bromiardus. Unde Petrus à Valleclausa in suis Diatr. 6. agens de hac quaest. 27. et art. 2. tertiae partis sic inquit:

Itaque textus ille fuit manu adulteratrice contactus, et apud Ioan. Bromiardum, qui floruit anno 1260. ut habet Chronicon Ordinis Praedicatorum, locus ille legitur, ut par est. Vide Bromiardum in Summa Praedicantium, verbo Varia, art. 2.: adducit enim Bromiardus S. Thomam eo loco dicentem B. Virginem fuisse sanctificatam non ante animationem, sed ipsa prima animatione, ex qua serpitur exclusio peccati originalis à Deipara: Fratres autem nec ibi hoc S. Thomas diceret, et sibi contradiceret 1. 2.: adulteratum textum fecerunt, etc.

— Quod autem genuina fuerit sententia Angelici Doctoris, colligi potest ex plurimis illius locis, maxime vero in 1. Sententiarum dist. 41. quaest. 3. ad 3. ubi inquirens utrum Deus possit res nobiliores et praestantiores facere, quam fecit, sibi obiiciens auctoritatem S. Anselmi, nempe quod B. Virgo ea puritate enituit, sic respondet:

Ad tertium dicendum, quod puritas intenditur per recessum a contrario, et idem potest aliquid creatum inveniri quo nihil purius esse possit in rebus creatis, si nulla contagione peccati inquinatum sit: et talis fuit puritas B. Virginis, quae a peccato originali et actuali immunis fuit: fuit autem sub Deo, in quantum erat in ea potentia ad peccandum.

Similiter super Epistolam ad Galatas cap. 3. lect. 6. proferens illud Ecclesiast. 7. Virum de mille unum reperi, scilicet Christum, qui esset sine omni peccato: mulierem autem ex omnibus non inveni, quae omnino a peccato immunis esset, ad minus originali vel veniali: excipitur purissima, et omni laude dignissima Virgo. Ita habent omnia antiqua exemplaria manuscripta, ut videre est Parisiis in Bibliothecis tum Sorbonae, tum S. Victoris, ut ego ipse propriis oculis legi: necnon in Editione Parisiensi facta anno 1511. at in editionibus posterioribus, puta Tenetiana anni 1593., Immaculatae Conceptionis osores exceptiones illas ex Angelico Doctore expunxerunt.

— Insuper Nurembergius in exceptionibus Concilii Tridentini pro omnimoda puritate Deiparae Virginis, refert quod Romae in Bibliotheca Cardinalis Storsae ann. 1625. visum fuit exemplar perantiquum S. Thomae in Epistolas Pauli, et in eo ad illud Rom. 5. in quo omnes peccaverunt, hoc commentarium: Una excepta B. Virgine, quae nullam contraxit maculam originalis peccati: additque mox fuisse ostensum Cardinali Treio, et per eum Urbano VIII. summo Pontifici. Idem ferendum iudicium de expositione eiusdem Angelici Doctoris in salutationem Anglicam, ubi habebat haec verba: Maria praecipua fuit quantum ad culpam, quia nec originale, nec mortale, nec veniale peccatum incurrit. Quae sententiae licet in modernis editionibus non reperiantur, adeo tamen authenticae sunt, ut nequidem Ioannes de Turrecremata Immaculatae Conceptionis ardentissimus impugnator eam negare ausus fuerit, ut referunt Catherinus, et Salmeron. Nihilominus non ita immaculatae Conceptionis osores furtivas manus iniecerunt in pia Angelici Doctoris verba, quin adhuc haec ibidem intacta reliquerint:

Excedit An> gelos quantum ad puritatem, quae utique vera non essent, si beatissima Virgo originali peccato maculata fuisset, et tradita.

— Alios innumeros ab hoc saeculo ad nos usque Immaculatae Conceptionis assertores et propugnatores non refero; siquidem haec pia sententia, inquit Vazquez 3. p. d. 117. cap. 2., a tempore Scoti non solum apud omnes Theologos Scholasticos, sed etiam apud omnes Christi fideles, ita percrebuit, et cum hominum saeculis increverit, ut nullus iam ab ea deduci, et dimoveri possit. Dixerat antea: Illo tempore non solum apud omnes Theologiae Professores, et Doctores (exceptis Dominicanis, qui in sua opinione semper perseverant), sed etiam omnes, qui Christi nomine fidem profitentur, in hanc sententiam uno animo et affectu ita conspirant, ut sine magno populi scandalo, ut recte notavit Corduba, iam nemo possit oppositam populo in concionibus opponere. Quae omnia verissime scripsit Vazquez, etiam longe antequam Paulus V. sub gravissimis poenis imposuisset silentium adversariis, ne in publicis conclusionibus, concionibus, lectionibus, ullisve actibus publicis oppositam sententiam docerent ac tuerentur. Excipienda sunt tamen ea verba, quibus Patres Dominicanos excludit à propugnatione Immaculatae Conceptionis, nam Turrecremata solum ex eo Angelico Ordine pro adversâ sententiâ numerat 28. Doctores. Invenimus qui post illum scripsit via 3. part. 2. illos ampliavit usque ad 52. Petrus de Vincentia alphabeto 6. numerat 69. Vincentius Bandellus cap. 23. recenset 72. Paulus Grysaldus in Catalogo 5. recenset 82. At noster De Alva ipsis omnibus oculatior in sua Trituratione computat 92. Quibus in suo Ventilabro totidem ex eodem Ordine opponit strenuissimos Immaculatae Conceptionis Deiparae propugnatores et assertores. His autem omnibus Immaculati Conceptionis B. Virginis patrociniis praeclaram coronidem imponet sacra Facultas Parisiensis, quae iam inde à 300. annis illius propalationi ac propugnationi strenuissime ac foelicissime incumbit, ut apparebit ex illius celebri decreto, et iuramenti formula.

Statutum sacrae Theologiae Facultatis studii Parisiensis super materiâ Conceptionis Immaculatae, gloriosissimaeque Virginis Mariae Matris Domini nostri, et Redemptoris Iesu Christi.

Cum multa Maiores nostri fortissimi, et strenuissimi Catholicae fidei milites, nascentes variis temporibus haereses, nullis unquam laboribus, nullis periculis deperditi sacris suis disputationibus oppresserint: in illos tamen errores, qui Immaculatae et gloriosissimae Dei Genitricis, perpetuaeque Virginis Mariae laudem et dignitatem violare nituntur, peculiari quodam sancto perfectoque odio vehementius insurgendum, acriusque sibi pugnandum semper iudicaverunt. Quandoquidem eam contumeliam ad Dominum nostrum Iesum Christum, et utrumque Parentem piissimum maxime pertinere arbitrabantur. Quod enim Ecclesiast. 3. capitulo de Patre scribitur, de Matre quoque verissimum, ac de utroque parente: Ne glorieris, inquit, in contumelia Patris tui, non enim est tibi gloria eius contusio: gloria enim hominis est honor Patris sui, et dedecus filii Pater sine honore. Cum itaque proximo saeculo quaestio de puritate Conceptionis coelestissima Dei, et Domini nostri Iesu Christi Genitricis Mariae solito frequentius agitari coepisset; Spiritu Sancto scilicet eius rei ve> veritatem aliquando propalari volente, diligentius utriusque partis libratis rationibus, primum pro tempore suum prudentissime suspenderunt iudicium: demum in eam partem inclinarunt, quae Virginis gloria et puritati adstipulari videbatur, ita eorum vanissimam temeritatem disputando confutarunt, qui citra efficacem probationem, Virginem in originali peccato fuisse conceptam obstinate contendebant, ut contrariam quaestionis partem, quae Virginem dum conciperetur, speciali Dei munere ab originali macula fuisse immunem affirmat, pietati, fidei, et rectae rationi, et Scripturis divinis valde quadrantem decernerent. Quae sententia paucos post annos ita sacro Basileensi plenario Concilio, et post longam eius quaestionis disputationem, gravissimamque deliberationem Spiritu Sancto inspirante, eam tandem doctrinam, quae beatissimam Dei Genitricem Mariam, cum conciperetur ab omni prorsus peccati originalis labe speciali, singularique Dei gratia fuisse liberam asserit, et docet, tamquam piam, ecclesiastico cultui, fidei Catholicae, rectae rationi, et Scripturae sacrae consonam, ab omnibus Catholicis approbandam, amplexendam, et tenendam definierit; contrariamque assertionem doceri deinceps, defendique sub interminatione divini iudicii vetuerit. Quod sanctum Synodi decretum cum omnium Ecclesiarum, tum etiam totius populi Christiani iudicio, consensu, et religione comprobatum, confirmatumque videamus, non possumus quorumdam vanam, superbam, temerariam, insanamque obstinationem non admirari, non indigne, molesteque ferre, qui hoc nostro adhuc tempore eiusmodi piam, et religiosam doctrinam universalis Synodi, et Ecclesiae, quae iuxta promissionem errare non potest, iudicio, auctoritateque probatam, aut expugnare, aut in dubitationem revocare non verentur, implacabile, impiissimumque bellum adversus piissimae Dei Genitricis eximiam dignitatem gerentes. Quorum furori ut alacrius, fortiusque occurramus, atque resistamus, pro nostra professione, ordine, et gradu, Maiorum nostrorum vestigia sequentes, universi tertio congregati, post multam, gravem, et maturam deliberationem, in eius piissimae doctrinae, quae benedictissimam Dei Matrem ab originali peccato Dei singulari dono fuisse praeservatam, attirmat, quamque iampridem veram credidimus, et credimus, defensionem ac propugnationem speciali sacramento coniuravimus, nosque devovimus. Statuentes, ut nemo deinceps sacro huic nostro collegio adscribatur, nisi sese huius religiosae doctrinae assertorem, strenuumque propugnatorem semper pro viribus futurum, simili iuramento profiteatur. Quod si quis ex nostris, quod absit, ad hostes Virginis transfuga, contrariae assertionis, quam falsam, impiam, et erroneam iudicamus, spretâ non nostrâ tantum, sed Synodi, et Ecclesiae, quae procul dubio summa est, auctoritate, patrocinium quacumque ratione suscipere ausus fuerit, hunc honoribus nostris omnibus privatum, atque exauctoratum à nobis, et consortio nostro velut ethnicum et publicanum, procul abiiciendum decernimus. Vos ergo appellamus, et convenimus, sanctissimam Dei Matrem, et omni laude dignissimam ab originali peccato Dei singulari dono fuisse praeservatam credite, praedicantesque vestra benedictione, opibusque praedicate. > iuvate, et per Iesu Christi misericordiae viscera, eiusque Matris intemeratae Virginis charitatem obtestamur, ita pro vestro officio, et divina auctoritate nostris, imo potius Divae Mariae hostibus fortiter resistite, vestris eos finibus abigite, et multatos expellite, ut religiosa populi Christiani in gloriosissimam Dei Genitricem, unam humani generis spem patronam, et matrem devotio, pietas, et charitas in dies magis ac magis foveatur, augeatur, accendatur. Rem procul dubio pientissimo eius Filio Domino nostro, et Redemptori Iesu Christo facturi gratissimam, atque iucundissimam, et huic quoque, cuius curam geritis, populo fructuosissimam. Datum Parisiis apud S. Mathurinum pro prima Congregatione tertio die mensis Martii anno Domini 1496. Secunda congregatione die 6. eiusdem mensis: et pro tertia Congregatione apud Augustinum in loco Capitulari die Iovis 9. eiusdem mensis Martii post Missam de Conceptione per iuramentum celebratam, publicatumque die 21. mensis Aug. 1494. apud S. Mathurinum in Congregatione per iuramentum super hoc specialiter facta, ac disputatione Sorbonica eiusdem mensis die 26. assistentibus Domino Rectore universitatis, Reverendissimo in Christo Patre Archiepiscopo Bituricensi, Episcopis tribus, cum pluribus Abbatibus, Consiliariis Regiis, et quampluribus Doctoribus tam in Decretis, quam Baccalaureis, cum maxima multitudine studentium. De mandato eiusdem Decani per me Henricum Bertrandi Presbyterum, in artibus Magistrum, Notarium publicum, et eiusdem Facultatis Bidellum lectum, et pronuntiatum. Iuraruntque tam in praecedentibus, quam in aliis Congregationibus eiusdem Facultatis centum, et duodecim Doctores eiusdem Facultatis stantes in dictâ determinatione, et statuto.

Formula Iuramenti. — Iurabitis quod tenebitis determinationem Facultatis de Conceptione Immaculata Virginis Mariae, videlicet quod in suâ Conceptione praeservata fuit ab originali culpa? R. Iuramus.

Cuius quidem statuti et iuramenti eadem sacra Facultas adeo fuit tenax et observatrix zelantissima, ut nullum unquam ex suis clientibus, et filiis ausit ab ea pia sententia tantillum declinare, quin illico ad eiurandum publice, quod in contrarium asserere praesumpserat, eum adegerit. Hinc pridem etiam ante praefatum decretum, anno videlicet 1387. celebrem edidit censuram adversus 14. propositiones Ioannis de Montesono: quae censura postmodum auctoritate Apostolica fuit confirmata. Unde an. 1388. facta fuit revocatio contrariae sententiae coram Rege et deputatis universitatis per D. Guillelmum Episcopum Ebricensem. Eodem anno die 21. Martii similis revocatio facta est ante Ecclesiam S. Germani Antissiodorensis per Fr. Ioannem Thomam Praed. Eodem anno die 16. Maii idem revocavit publice in coemeterio SS. Innocentium Fr. Adamus Suessionensis Praed. Anno sequenti die sancti Ioannis Baptistae sacro idem publice in Ecclesiâ nostri maioris conventus Parisiensis revocavit Fr. Claudefridus de S. Martino Praed. Eodem anno die 20. Augusti idem revocavit in Ecclesia sancti Bernardi Fr. Ioannes Adea Praed. Eodem anno die 10. Octobris idem etiam in nostra Ecclesiâ Parisiensi revocavit Fr. Petrus de Chanchevo Praed. Aliae sunt plurimae eiusmodi revocationes publicae, quarum acta > integra apud me habentur, quae perpetuam sacra Facultatis Parisiensis in Illibatam B. Virginis Conceptionem observantiam praeclare testantur: et ne longior sim, ab iis supersedeo.

— Cum autem post Conc. Trident. circa an. 1575. hoc sacrae Facultatis et Academiae Parisiensis decretum et iuramentum stimulante ac partem praeferente Maldonato nonnulli acriter impugnarent, post graves ultro, citroque lites et controversias, tandem sacrae Facultatis patrocinium suscepit non solum Senatus Parisiensis, sed etiam summus Pontifex, ad quem a sententia Episcopi Parisiensis in Decanum et Syndicum latâ fuerat appellatum: praeclara ad eum data epistola, necnon et doctissimo in publicum vulgato tractatu Theologico circa Immaculatam Virginis Matris a peccato originali praeservationem; ubi respondens rationibus et obiectionibus Maldonati, inter caetera haec habet:

Nec Facultas condidit articulum fidei de Conceptione, sed propositum à Concilio Basileensi, et Sirtinis credidit: quibus si auctoritatem tulit Concilium Tridentinum detrahit, et Sedes Romana Tridentinorum sententiam Basileensibus praefert, ipsi Facultas se conformet, et assentitur iam secundum Concilium Tridentinum; affirmationem conceptionis non esse articulum fidei catholicae, neque pro haeretico notandum, quisquis aliter opinabitur, etc.

Obiiciunt Adversarii varias SS. Patrum ac Ecclesiae Doctorum auctoritates, quibus nostram assertionem omnino convelli existimant. Quas omnes cum longum esset ac taediosum referre, hic dumtaxat eas proferemus et expendemus, quae maxime adversae sententiae patrocinari videntur. Primo quidem in suas partes advocant Origenem Homil. 8. in Leviticum, ubi explicans illa verba: Mulier quaecumque susceperit semen, sic ait:

Mulier si conceperit semen, et peperit filium: sed esse conceptionem mysticam, quae solam Mariam a reliquis mulieribus segregaret, cuius partus non ex conceptione seminis, sed ea praesentia Sancti Spiritus, et virtute Altissimi fuerit, etc. Et paulo intra: Sed et ipse qui nascitur, sive virilis, sive feminini sexus sit, pronuntiat de eo Scriptura, quia non sit mundus a sorde, nisi si unius diei sit vitae eius. Et infra: unde si placet audire quid etiam alii Sancti de ista nativitate senserint, audi David dicentem: In iniquitatibus, inquit, conceptus sum, et in peccatis concepit me mater mea, ostendens, quod quaecumque anima in carne nascitur, immunditiae et peccati sorde polluitur, et propterea dictum esse illud, quod iam superius memoravimus, quod nemo mundus a sorde, nec si unius diei sit vitae eius.

Deinde Homil. 12. quae est de magno Sacerdote, ait:

Omnis qui ingreditur hunc mundum, in quadam contaminatione effici dicitur. Propter quod et Scriptura dicit: Nemo mundus a sorde, nec si unius diei fuerit vitae eius. Hoc ipso ergo, quod in utero matris est positus, et quod mortalia corporis ab origine paterni seminis sumit, in patre, et in matre contaminatus dici potest. Aut nescis, quia cum 10. dierum factus fuerit puer masculus, offertur ad altare, ut purificetur ibi tamquam pollutus fuerit in ipsâ conceptione, vel paterni seminis, vel materni? Omnis ergo homo in patre, et matre pollutus est. Solus vero Iesus Dominus meus in hac generatione mundus ingressus est, in matre non est pollutus: ingressus est enim corpus incontaminatum, etc.

Denique Homil. 5. super librum Numerorum, ait: Quia enim solus Christus est sine peccato, qui peccatum non fecit, ideo in ipso solo mansit, et > permansit Spiritus. Si enim ipse est, de quo singulare aliquid et eximium dicitur, hoc quod supra diximus: Quia peccatum non fecit, constat reliquos omnes fuisse sub peccato: si omnes, necessario et Prophetas, etc.

— Verum respondeo, his et similibus sententiis nullatenus assertionem nostram impugnari. Non quidem per primam, quippe in ea Origenes agit de lege purificationis, cui subiiciebantur omnes feminae, quae ex suscepto virili semine conceperant, et a qua omnino immunis fuit Virgo Deipara; quippe concepit ex operatione Spiritus Sancti; unde Origenes loquitur dumtaxat de Conceptione activa, non vero passiva. Per secundam dico, Origenem solum intendere, quod Christus Dominus non fuerit contaminatus per maternam conceptionem; quia cum ipse fuerit virtute Spiritus Sancti conceptus ex Virgine, ille solus ex vi et modo suae generationis mundus fuit ab omni sorde et iniquitate, qua inficiuntur alii ratione primae generationis carnalis, seu conceptionis activae parentum, de qua dumtaxat Origenes loquitur, non vero de conceptione proprie dicta, seu de animatione, de qua hic est sermo. — Ad tertiam dico, Origenem ibi agere de peccato actuali; non vero de originali, non enim dicit: qui peccatum non habuit, ut volunt adversarii, sed qui peccatum non fecit: at nullus, arbitror, adversariorum est, qui beatam Virginem actualiter peccasse affirmet, quippe cum velint eam ab omni peccato actuali liberam Concilium Tridentinum pronuntiasse, non vero de originali esse intelligendum.

Obiiciunt 2. Varias auctoritates Sancti Ambrosii. Primo quidem Sermone 7. explicans illa verba: Et ne auferas de ore meo verbum veritatis usquequaque, ait:

Omnes intra retia erant, imo adhuc intra retia sumus; quia nemo sine peccato, nisi solus Iesus, quem non cognoscentem peccatum, peccatum pro nobis fecit Pater. Etenim tradidit eum laqueis, tradidit eum retibus, mittens eum non in peccato, in quo erant omnes homines, sed in similitudine carnis peccati, ut de peccato damnaret peccatum in carne: peccatum erat caro secundum illud, quia haereditaria erat damnata maledictio. Peccatum erat illecebra, et ministra peccati: venit Dominus Iesus, et in carne peccato obnoxia militiam virtutis exercuit.

Deinde in Commentario super Lucam cap. 2. ait:

Non enim virilis coitus vulvae virginalis secreta reservavit, sed immaculatum semen inviolabili utero Spiritus Sanctus infudit: solusque per omnia ex omnibus de femina sanctus Dominus Iesus, qui terrenâ contagione corruptelae immaculati partus novitate non sensit, et coelesti Maiestate depulerit.

Item super Isaiam, ut allegatur à B. Augustino libro 1. contra Iulianum, et in primo de Nuptiis et Concupiscentiis:

Omnis, inquit, homo mendax, et nemo sine peccato, nisi unus solus Deus. Servatum est igitur, ut ex viro, et muliere, per illam corporum mixtionem nemo conceptus, expers sit delicti, qui autem expers est delicti, expers est et huiusmodi conceptionis.

— Respondeo, his et similibus S. Ambrosii sententiis nihil contra nostram assertionem posse deduci; siquidem aperte constat in primâ allatâ auctoritate sermonem dumtaxat fieri de peccatis actualibus, ad quae caro per originale peccatum vitiata solet pellicere; quam quidem peccati illecebram Christus non habuit, sicut nec Deipara Mater, quoniam uterque ab originali labe fuit immunis. Interim moneo hanc auctoritatem ab adversariis obie> etam caute esse excipiendam; quippe illam in multis solent interpolare, nonnulla adiicientes, alia vero detrahentes, ut sanctum Ambrosium etiam invitum in suam sententiam pertrahant.

— Ad secundam auctoritatem dico, vocabulum solus non significare exclusionem cuiusque; nam constat plurimos in utero matrum esse sanctificatos, et in partu terrenae contagia corruptelae non sensisse: sed solum indigitat Christum Dominum omnem illam corruptelam propriâ coelesti suâ Maiestate depulisse, quam caeteri eadem praerogativa donati, non nisi divino sibi affulgente presidio ac beneficio fuerunt assecuti. Item dico praefatis verbis Sanctum Ambrosium solum intendere, quod Christus Dominus ex natis de femina solus sit, qui immaculati partus novitate terrenae contagia corruptelae non senserit, quoniam ex Virgine omnino illibata ac purissima natus est. Moneo insuper adversarios etiam hanc auctoritatem vitiare; addunt enim: Sanctum in Conceptione fuit Dominus Iesus; vocabula autem illa in Conceptione, nec apud S. Ambrosium, nec apud S. Augustinum, qui eamdem auctoritatem profert lib. 1. Contra Iulianum, reperiuntur.

— Ad tertiam auctoritatem dico, ex eius verbis sufficienter apparere S. Ambrosium esse dumtaxat intelligendum de peccato actuali, non vero de originali; vel de Conceptione activa, non vero de passiva. Nec refert, quod illam auctoritatem proferat S. Augustinus lib. 1. Nuptiis, et concupiscentiis, c. 8. ut ex ea probet peccatum originale; nam primo certum est illam auctoritatem, ut à S. Augustino profertur, nunc non reperiri apud S. Ambrosium. Insuper illam etiam vitiare solent adversarii: primo namque addunt particulam solus loco particulae unus Deus. Secundo adiiciunt verbum conceptus. Tertio omittunt vocabulum videatur, ut dubitativam propositionem, absolutam et affirmativam eliciant.

Obiiciunt 3. Plurimas S. Augustini sententias, quibus significari videtur primo solum Christum fuisse immunem ab originali peccato. Sic lib. 2. De Baptismo parvulorum, cap. 21.:

Non est, inquit, in filiis hominum, nec fuit, nec erit, qui nullo unquam peccato fuerit obstrictus, aut eâ iustitiâ non sit, quâ à peccato pervenitur, excepto uno Mediatore, per quem finitis peccatorum inimicitiis reconciliamur Deo. Solus ergo ille etiam homo factus, manens Deus, peccatum nullum unquam habuit, nec sumpsit carnem peccati, quamvis de matre carne peccati. Quod enim inde suscepit, illud profecto suscipiendo mundavit.

Haec ille. Idem habet lib. 1. De Nuptiis, cap. 11. et lib. 2. De peccatorum meritis, et remissione. Deinde proferunt ex S. Doctore illas auctoritates, quibus significari B. Virginem fuisse mortuam propter Adam peccatum. Sic Concione 2. in Psal. 34.: Maria ex Adam mortua est propter peccatum illud: Adam mortuus est propter peccatum: et caro Domini ex Maria mortua propter delenda peccata. Denique varias congerunt eiusdem sententias, quibus S. Doctor significat omnes ex commixtione viri et feminae natos trahere originale peccatum, necnon de parentibus quibuscumque nascuntur tamdiu esse sub diabolo, nisi renascantur in Christo, qui de eadem sexus utriusque commixtione nasci noluit, ut per eius gratiam de potestate eruti tenebrarum in regnum illud transferantur: sic loquitur lib. 2. De Nuptiis et Concupiscentiis.

— Respondeo ad primum, praefatam auctoritatem varie ab adversariis esse interpolatam: Sanctus enim Augustinus ibi opponit Christi sanctitatem hominum > corruptioni: cum enim dixisset: Et nos quidem nati essemus in carne peccati; ille autem in similitudine carnis peccati, nos non solum ex carne et sanguine, verum etiam ex voluntate viri, et voluntate carnis: ille autem tantum ex carne et sanguine, et non ex voluntate viri, neque ex voluntate carnis, sed ex Deo natus est: et ideo nos in mortem cum peccato, ille propter nos in mortem sine peccato. Subdit: Solus ergo ille etiam homo factus, manens Deus, peccatum nullum habuit unquam, nec sumpsit carnem peccati, quamvis de naturâ carnis peccati: quod enim inde suscepit, id profecto aut suscipiens mundavit, aut suscipiendo mundavit. Ideo Virginem Matrem non lege carnis peccati, idest, non concupiscentiae carnalis motu concipientem, sed pia fide sanctum germen se fieri promerentem, quam eligeret, crearet, de qua crearetur elegit, etc.

Ex quibus luculenter apparet praefatam Sancti Augustini auctoritatem non ex integro et sincere referri. Quatuor enim primas lineas ex propriâ mente confictas adiiciunt. Deinde, ubi S. Augustinus habet quamvis de naturâ carnis peccati, isti interpolatores scribunt quamvis de maternâ carne peccati. Adde quod S. Augustinus loquatur de Conceptione activa, non vero de passiva, seu de concupiscentia existente in voluntate viri, et ex voluptate carnis, quando homo generatur, a quo nullus praeter Christum fuit immunis. Quapropter subiicit S. Augustinus: Ideo Virginem Matrem non lege carnis peccati, etc., ut designaret Christum nec in se, nec in parente peccatum ullatenus supposuisse. Hic autem non est sermo de Conceptione activa, sed de passiva. Ad secundum dico S. Doctorem nihil aliud velle, quam quod Virgo Deipara mortua sit propter Adam peccatum commonefaciendo, ne homines seminali via propagatos ab originali peccato reddi immunes censeamus, qui non minus subiacerent morti, quoniam ab Adamo propagantur. Vel dicere S. Augustinum his verbis significare, quod B. Virgo ex modo suae generationis fuerit peccato obnoxia, et sic debuisse mori ex necessitate, quamquam per Dei beneficium et privilegium ab actuali contractione peccati fuerit immunis. Ad tertium genus auctoritatis dico primo huiusmodi auctoritates in omnibus vitiatas ab adversariis solere obiici, ut constat ex praefata, ubi plurima praetermittuntur, et distantia inter se connectuntur. Dico secundo S. Doctorem ibi dumtaxat sermonem instituere de Conceptione activa ex parte parentum, quae cum semper habeat admixtam libidinem, inde est quod etiam peccatum aliquod coniunctum habeat, quâ ratione Conceptio Virginis Deiparae non fuit à peccato immunis.

Obiiciunt 4. S. Leonem primum in Epistola ad Flavianum, ubi ait: aliter solvi captivitas humana non potuit, nisi causam nostram ille susciperet sine Maiestatis suae damno, ut verus homo fieret, et solus peccati contagium non haberet. Deinde Serm. 1. De Nativitate, ait: Nemo ab eiusmodi alacritatis participatione secernitur, una cunctis laetitiae communis est ratio, quia Dominus noster peccati, mortisque destructor, sicut nullum a vitio liberum reperit, ita liberandis omnibus venit. Et Serm. 1. De resurrectione: Quod in omnibus hominibus transfusum fuit damnationis, hoc in Christo sacramentum est pietatis. Sed, inquiunt adversarii, Christus suae redemptionis sacramenti beatam Virginem fecit participem: igitur etiam erat particeps transfusae damnationis. Respondeo ad primum, auctoritatem illam omnino fictitiam esse ac supposititiam, ut aperte constabit cuique praefatam epistolam legenti. Ad secundum dico, hanc auctoritatem non sic esse intelligendam, quasi revera existimasset S. Leo eos solum liberasse, quos reatu devictos reperit, dum in mundum advenit: invenit enim liberos omnes et solutos a nexibus peccati, qui iam gratia sanctificante illustrabantur: sed eius mens est, quod nullus revera fuerit liber a captivitate peccati, nisi vel ipsius gratiae beneficio praeventus tuerit, ne laberetur, ut contigit in B. Virgine: vel iam peccati nexibus implexus eadem interveniente gratia liberaretur. Ad tertium dico S. Leonem non loqui de damnatione culpae, sed poenae, ait enim: Infirmitas sane, atque mortalitas, quae non peccatum erunt, sed poena peccati, a Redemptore mundi recepta sunt ad supplicium, ut impenderetur ad pretium. Quare ergo in omnibus, etc.

Obiiciunt 5. Omnes illos SS. Patres, qui distincte ac praecise videntur asserere B. Virginem fuisse infectam originali culpa: in primis vero Rupertum lib. 1. In Cantica, ubi de B. Virgine ait: Et tu quidem certe dicere potueras, ecce enim in iniquitatibus concepta sum, et in peccatis concepit me mater mea; cum enim esses de massa, quae in Adam corrupta est, haereditaria peccati originalis labe non carebas. In eamdem sententiam referunt S. Anselmum lib. 2. Cur Deus homo, cap. 16. ubi ait: Licet ipsius Christi conceptio munda sit, et absque carnalis delectationis peccato. Virgo tamen ipsa unde assumptus, in iniquitatibus concepta est, et in peccatis concepit eum mater eius, et cum originali peccato nata est, quoniam et ipsa in Adam peccaverit, in quo omnes peccaverunt. Referunt etiam S. Antonium de Padua in Sermone quodam De B. Virgine, ubi ait: Beata Virgo fuit in utero matris a peccato per gratiam sanctificata, et sine peccato nata. Immo addunt S. Bernardinum Senensem Serm. de S. Ioanne Baptista, qui incipit: Sicut sol oriens mundo, ubi triplicem distinguens sanctificationem, ait: Tertia fuit sanctificatio maternalis, et ista removet culpam originalem, et confert gratiam, et removet pronitatem ad peccandum tam mortaliter, quam venialiter, et haec fuit in Virgine Matre, etc. — Respondeo ad Rupertum, eum dumtaxat velle, quod B. Virgo in eo instanti, quo Christum concepit, non fuerit inebriata vino luxuriae, quo inebriantur caeterae mulieres: Non fueras, inquit, experta vitium huius saeculi, vinum voluptatis carnalis, sine cuius ebrietate nulla unquam mulier praeter te, concipere potuit, aut potuerit, et tamen diiudicare nosti, quam melior, cit clementior, dulcior, atque fortior esset voluptas, sive amor Dei, in quo concepisti, sine dubio potata es illius torrente voluptatis. Deinde subiicit verba in obiectione laudata, post quae subdit: Sed ante faciem huius amoris peccatum nec illud, nec aliud stare potuit, ante faciem huius ignis stipula omnis interiit, ut totum sanctum fieret habitaculum, in quo Deus totis 9. mensibus habitaret. Quibus verbis significat Rupertus se dumtaxat loqui de Conceptione activa B. Virginis, qua videlicet Christum concepit sine ulla voluptate, quam experiuntur caeterae mulieres propter haereditariam labem, quamque etiam B. Virgo fuisset experta, nisi divinitus praeservata extitisset. Unde fuit hoc unicum privilegium Virginis Deiparae, quod solus eius Filius dicere non potuerit, Ecce in iniquitatibus conceptus sum, quia scilicet dumtaxat per supervenientem Spiritum S. et obumbrantem Altissimi virtutem Virgo eum concepit: quod utique haec Virgo Deipara dicere non potuit, quia eius mater illud voluptatis vinum potavit, cum eam in utero concepit: unde haec dicere poterat, Ecce in iniquitatibus parentum concepta sum. Quae cum ita sint, etiam in illa voluptatis iniquitate Christum concepisset, utpote cum esset de massa, quae in Adam corrupta est, nisi fuisset divinitus obumbrata, et ab ea voluptatis ebrietate praeservata. Ex quibus apparet Rupertum loqui dumtaxat de Conceptione activa parentum Virginis, non vero de passiva, seu illius animatione. Ad S. Anselmum dico, verba in obiectione posita non esse illius, sed dumtaxat Bosonis eius discipuli interrogantis qualiter de massa peccatrice, idest, de humano genere, quod totum erat infectum peccato, hominem sine peccato, quasi acinum de fermentato Deus assumpsit; nam licet ipsa eiusdem hominis conceptio sit munda, et absque delectationis carnalis peccato: Virgo tamen ipsa unde assumptus est, etc. Quis autem dixerit verba discipuli interrogantis esse resolutionem Magistri? Adde quod si omnia quae dicit Boson censenda essent genuina S. Anselmi sententia, plurimis absurdis laboraret, enimvero plura interrogat, ac quasi vera supponit, cum tamen sint absurdissima. — Ad S. Antonium de Padua, dico praefatum sermonem fictitium omnino esse, nec usquam inter eius opera fuisse repertum: tantum enim abest, ut ille sanctissimus vir senserit Deiparam Virginem aliquo peccato fuisse foedatam, quin imo contrarium aperte docet, ut videre est in sermone Parasceves, ubi dicit Christum fuisse indutum veste alba, idest, inquit, carne ab omni peccati labe munda, a Virgine immaculata assumpta, etc. Et Serm. 2. Dominica 5. post Pentecosten dicit Mariam fuisse thronum nubis, quia a peccato immunis. Alias habet eiusdem auctoritates De Alva in Militia Immaculatae Conceptionis contra malitiam peccati originalis. Hinc in Sole veritatis n. 28. observat praefata verba non esse S. Antonii Paduani, sed S. Antonini Florentini p. 1. summae, tit. 25. cap. 6. perperam ab adversariis S. Antonio Paduano afficta. — Ad S. Bernardinum dico, ipsius verba in obiectione laudata non favere adversariis, nam removere culpam originalem, non est dumtaxat eam auferre et abstergere, cum iam existebat, sed etiam praevenire ne inficiat. Enimvero removere aliquem a legibus, idem est, quod eum non adigere ad servandas leges. Quod autem alia non sit eius viri sanctissimi sententia, patet ex eodem sermone, nam in eius initio sic ait: Sacramentum gloriosae Virginis Matris Dei sublimissimum ad reverendum, devotissimum ad tractandum, dulcissimum ad contemplandum. Hodie, dilectissimi, proponitur nobis gloriosa equidem dies ista, quae iubar solaris luminis nobis offert, dum conceptam promuntiat Dei Matrem, etc. Si ergo dies Conceptionis Mariae fuit gloriosa, quae splendore suo pias mentes inflammavit, illuminavit, et roboravit, et sacramentum sublime, reverendum, devotissimum, dulcissimum: igitur non cum culpa, atque peccato fuit Conceptio illa. Item intra plus insinuat dicens: In quibus verbis sapientia Dri describit triplicem gratiosum B. Virginis statum: Primum, Conceptionis: secundum, Nativitatis: Tertium, Annuntiationis. Primum, scilicet eius Conceptionem dicit esse sicut Solem, etc. Si ergo Bernardinus commendat Conceptionem, sicut Nativitatem, et Annuntiationem, in quibus nulla fuit macula, aut culpa, et dicit Conceptionem fuisse sicut Solem, et gratiosam, hoc est, gratia, ac claritate sanctitatis illustrem; consequens est, quod tantum abest, ut ipsemet Immaculatae Conceptioni adversetur, quinimo ei patrocinatur, si aequa lance eius verba trutines ac perpendas. — Respondet tandem cum Doctore in 3. dist. 3. q. 1. n. 14. omnes quotquot obiici possunt Sanctorum auctoritates nihil aliud significare, quam quod beata Virgo vi seminali ab Adamo propagata habebat debitum contrahendi peccatum originale, et ex vi sua Conceptionis illud contraxisset, nisi speciali Dei privilegio eius anima, eodem instanti quo formata fuit, gratia sanctificante fuisset illustrata. Nam ut praeclare docet Pitigianus noster hic art. 2. B. Virgo tripliciter fuit obnoxia peccato: Primo, in lumbis Adae, et aliorum parentum: secundo, in utero ante animationem, tune enim iam existebat peccandum corpus, et sic inficienda erat peccato, nisi praeveniretur: tertio, in ipsomet instanti animationis, quia licet in illo eodem instanti reali temporis fuerit gratia donata, tamen prius natura eius anima concipi potest sine gratia, et in statu indifferenti ad gratiam, vel ad peccatum.

Instant adversarii: Prius naturaliter B. Virgo fuit filia Adae, quam sanctificata: sed in illo priori habuit debitum contrahendi peccatum originale: ergo de facto prius habuit originale peccatum, quam ab eo liberaretur. — Distinguit minorem Doctor ibidem num. 15: habuit illud debitum positive in illo priori instanti, negat; quod enim competit alicui positive prius natura, quam aliud, potest affirmari de ipso simpliciter pro instanti temporis in quo existit, et in quo illud instans naturae includitur: et sic dici posset, quod beata Virgo habuit peccatum originale, et gratiam sanctificantem in eodem instanti temporis, quod est absurdum: in illo priori instanti habuit illud debitum negative, quatenus non concipitur habuisse aliquid pro illo instanti naturae, ratione cuius non deberet contrahere peccatum originale, quia pro illo instanti nondum concipiebatur, ut habens gratiam sanctificantem, conceditur. Quae utique solutio legitima apparet etiam in sententia adversariorum, qui non negant Deum de potentia absoluta potuisse Virginem ab originali praeservare.

Urgent: B. Virgo in illo priori naturae, in quo praeintelligitur ad gratiam, non habet iustitiam, nec concipitur ut iusta: ergo necessario concipi debet ut iniusta, vel ut non iusta, et proinde ut habens originale peccatum. — Negat sequela(m) Doctor num. 17. Quin, inquit, abstractentium non est mendacium. 2. Physic. non enim intelligens non intelligit non hoc; ut, non intelligens hominem esse animal, non intelligit ipsum non animal, quia tunc vix posset esse abstractio sine mendacio, abstrahendo ab aliquo quod sibi essentialiter inest.

Obiiciunt 1. Si B. Virgo concepta fuisset sine peccato originali, opus non habuisset Christo Redemptore et Mediatore: sed hoc est absurdum: igitur, etc. — Negat maiorem Doctor n. 15. Ipsa nim. inquit, contraxisset originale peccatum ex ratione propagationis communis, nisi fuisset praeventa per gratiam Mediatoris: unde sicut alii indiguerant Christo, ut per eius meritum remitteretur eis peccatum iam contractum, ita illa magis indiguit Mediatore proveniente peccato, ne esset ab illa aliquando contrahendum, et reipsa contraxisset.

Instant: Nullus (inquit S. Zosimus Papa Epist. 155. apud Augustinum) nisi qui peccati servus est liber efficitur; nec redemptus dici potest, nisi qui vere per peccatum fuerit ante captivus: igitur si B. Virgo non contraxit originale peccatum, vere et proprie non egebat Christo Redemptore. Confirmatur a simili, quia licet Christus (ut multi Theologi docent) meruerit bonis Angelis gratiam, qua praeservarentur a lapsu, non tamen propterea potest dici eorum Redemptor: ergo a simili non erit censendus proprie Redemptor respectu Virginis, si ipsam revera a peccato non liberavit. — Distinguo antecedens: nullus potest dici redemptus, nisi qui fuerit per peccatum ante captivus, debito, concedo: reipsa tantum, nego. Etenim proprie quis aliquem dicitur redimere a captivitate et carcere, dum cum iam propter debita detrudendum in carcerem, pro eo satisfacit creditori, et eius debitum exsolvit: at beata Virgo, ut expresse docet Doctor, habebat debitum contrahendi captivitatem peccati originalis; et illud vi suae conceptionis ac propagationis ab Adamo via seminali contraxisset, nisi divinitus fuisset praeservata. Hinc est, quod illa praeservatio vere et proprie dici possit redemptio: secus autem est de Angelis, qui nullum in se habebant debitum incurrendi lapsus, nisi praevenirentur; unde illorum praeservatio non ita proprie vocari potest redemptio, ac praeservatio B. Virginis.

Obiiciunt 2. Beata Virgo subiecta fuit omnibus poenis propter originale peccatum praescriptis, puta aerumnis, ac moeroribus, imo etiam et morti: igitur peccatum istud contraxit. — Respondeo, equidem haec omnia Virginem Deiparam sustinuisse, non quidem in punctionem, et necessitatem, sed ad meritum, et ampliorem gratiam; expediebat enim, ut Filio assimilaretur, qui aerumnas et labores temporales, imo et mortem ipsam pati voluit, ut copiosa apud ipsum foret redemptio: potest enim, inquit Doctor n. 8, Mediator reconciliare aliquem, ut auferantur ab eo poenae sibi inutiles, et relinquatur in poenis sibi utilibus: originalis culpa fuisset inutilis Mariae; poenae temporales tamen fuerunt utiles, quia in eis meruit: igitur, etc.

Obiiciunt denique: Si B. Virgo peccatum originale non contraxisset, et mortua fuisset ante Ascensionem Christi, debuisset regnum caelorum intrare: at nullus hominum ante Christi Ascensionem potuit in caelum recipi; siquidem dumtaxat per triumphalem Christi in caelum introitum solum patuit illius aditus hominibus: igitur, etc. — Negat sequela(m) maioris Doctor: non enim carentia peccati originalis necessario infert introitum in regnum caelorum; nam SS. Patribus pridem ante Christum natum vita functis dimissum erat originale peccatum, nec tamen clara Dei visione donabantur; id quippe hominibus reservatum erat in illa Christi Ascensione, ut videlicet ascendens in caelum captivam duceret captivitatem, et daret dona hominibus: Ita enim determinavit Deus, inquit Doctor n. 19, *quod licet acceptaret Passionem Christi praevisam ad remittendum culpam originalem omni credenti et credituro illam Passionem; non tamen remittebat poenam illi peccato debitam, scilicet carentiam visionis divinae, propter Passionem praevisam, sed propter ipsam exhibitam: et ideo sicut illis Patribus non patuit ianua, quousque Passio Christi fuit exhibita, ita probabile est, quod nec B. Virgini reserata fuisset, si ante Christi Domini in caelum Ascensionem obiisset.

UTRUM B. VIRGO IMMUNIS FUERIT AB OMNI PECCATO ACTUALI.

Notandum 1. Peccatum actuale solito distingui duplex, mortale videlicet, et veniale. Mortale est deliberata transgressio legis divinae graviter obligantis, ratione cuius solvitur amicitia hominis cum Deo, et ab homine removetur gratia et charitas, quarum praesentia vivebat anima, quarumve iactura et absentia spiritualem mortem incurrit. Veniale est transgressio praecepti levis, vel non perfecte deliberata et libera, quae nec cum Deo amicitiam solvit, nec gratiam aut charitatem ab anima removet: sed eius dumtaxat fervorem imminuit, nec ab ultimo fine removet, sed solum ab eius consecutione remoratur. Veniale autem dicitur, vel quia levis est offensa comparatione peccati mortalis, vel maxime quia est venia dignum.

Notandum 2. Ex Seraphico Doctore in 2. dist. 29. art. 3. quaest. 2. triplex distingui posse genus peccati venialis; quoddam enim accidit homini ex surreptione sensualitatis: alterum ex subito aliquo et indeliberato rationis motu: tertium denique veniale dicitur ob imperfectionem actus, et levitatem materiae, cuiusmodi est verbum otiosum, et mendacium aut iocosum, aut officiosum; quod utique peccati genus plerumque reperitur etiam in viris eximia pietate illustribus. Quaerimus ergo, utrum Virgo Deipara aliquo ex his modis venialiter peccaverit.

Notandum 3. Ex Doctore Subtili in 2. dist. 20. quest. 1. duplicem distingui confirmationem in gratia: unam qua tollitur posse peccare, etiam venialiter; aliam, qua tollitur de facto peccare. Prima solum comprehensoribus et Beatis convenit: Non posse enim peccare, inquit, non potest competere viatori, alioquin esset contradictio, quia certitudo de beatitudine est maxima beatitudinis pars: non posse autem peccare fuisset tunc scibile a quolibet, sicut et modo posse peccare nobis est certum. Haec autem certitudo infallibilis de beatitudine soli comprehensori competere potest. Insuper, quamdiu in obiecto voluntatis viatoris est defectus boni, potest voluntas viatoris deficere a rectitudine volendo illud, non secundum debitam circumstantiam; sed quamdiu homo est viator, ipsius voluntas non potest coniungi obiecto, in quo est omnis boni ratio; igitur quamdiu viator est, potest deficere a rectitudine; et per consequens possit peccare, adeoque nullus viator ita confirmari potest in gratia, ut peccandi potentiam infallibilem excludat. Secunda autem confirmatio in gratia non excludit quidem potentiam peccandi, sed dumtaxat actum peccati, in quod homo non potest praeceps ruere propter specialem Dei assistentiam, protectionem, et auxilia specialia, quae ita contemperantur libero arbitrio, ut infallibiliter omnem peccaminosum actum removeant. Prior impeccantia dicitur intrinseca, et velut antecedens; posterior vero extrinseca, et consequens. Certum est autem quod B. Virgo, quamdiu vixit in hoc mundo, non habuerit impeccabilitatem ab intrinseco, et antecedentem, quia nulla gratia habitualis huius vitae, quantumvis perfecta, sic determinat voluntatem, ut antecedenter non sit adhuc indifferens ad peccandum. Nec certe talis impeccabilitas antecedens conveniebat B. Virgini in hac vita: tum quia erat pure viatrix: tum quia, quamvis libertas ad peccandum sit defectus, tamen conducit ad meritum, iuxta illud Ecclesiast. 31. Qui potuit transgredi, et non est transgressus.

Quaeritur autem utrum secundum genus impeccabilitatis habuerit.

Conclusio unica. — BEATISSIMA VIRGO IMMUNIS FUIT AB OMNI PRORSUS PECCATO ACTUALI. Haec est communis apud omnes Christi fideles contra haereticos Lutheranos, et Calvinistas.

Probari posset Conclusio plurimis sacrae Scripturae textibus: illis videlicet, quibus supra probatum est, perpetuas simultates et inimicitias fuisse inter Mariam et daemonem: talis autem non intervenisset pugna, si beata Virgo in aliquod peccatum lapsa fuisset: igitur, etc. — Probari similiter posset maxime ex libro Canticorum, ubi Virgo Deipara non solum tota pulchra et sine macula praedicatur, sed cap. 2. dicitur de ea: Sicut lilium inter spinas, sic amica mea inter filias. Quod oraculum Sedulius lib. 2. De Paschate egregie sic expendit:

Et veluti spinis mollis rosa surgit acutis, Nil quod laedat habens Matrem obscurat honore; Sic Lux de stirpe sacra veniente Maria, Virginis antiquae facinus nova Virgo piaret.

Et Hugo de S. Victore:

Salve Verbi sacra parens, Flos de spina, spina carens, Flos spineti gloria: Nos spinetum, nos peccati Spina sumus cruentati, Sed tu spinae nescia.

Probatur secundo ex Concilio Tridentino sess. 6. Can. 23. Si quis hominem semel iustificatum dixerit amplius peccare non posse, neque gratiam amittere, atque ideo eum qui ceciderit et peccaverit, numquam vere iustificatum fuisse, aut contra posse in tota vita peccare omnia, etiam venialia vitare, nisi ex speciali Dei privilegio, quemadmodum de B. Virgine tenet Ecclesia, anathema sit.

Eamdem sententiam plurimi ex SS. Patribus tuentur, imprimis vero S. Augustinus, qui in libro De Natura et gratia, cap. 36. ab actuali peccato penitus Dei Matrem Virginem liberat. Cum enim Pelagius, ut suum dogma probaret, nempe homines posse sine omni esse peccato, et multorum utriusque sexus exempla protulisset, qui in Scripturis non modo non peccasse, sed etiam iuste vixisse referuntur, quales fuerunt Abel, Enoch, Melchisedech, Abraham, etc. adiunxisset etiam foeminas, Debboram, Annam matrem Samuelis, etc., ipsam etiam Domini ac Salvatoris nostri Matrem, quam dicit sine peccato confiteri necesse esse pietati: cum haec, inquam, de B. Virginis impeccantia Pelagius affirmasset, assentitur huic Augustinus, et ita loquitur: Excepta itaque sancta Virgine Maria, de qua propter honorem Domini nullam prorsus, cum de peccatis agitur, habere volo quaestionem; unde enim scimus, quod ei plus gratiae collatum fuerit ad vincendum omni ex parte peccatum, quae concipere de peccatore meruit eum, quem constat nullum habuisse peccatum. Hinc ergo Virgine excepta, si omnes illos sanctos et sanctas, cum hic viverent, congregare possemus, et interrogare utrum essent sine peccato, quid fuisse responsuros putamus? utri hoc, quod hic dicit, an quod Ioannes Apostolus? etc. Ex quibus apparet S. Augustinum aperte docere beatissimam Virginem nullo proprio et actuali peccato fuisse inquinatam. — Eamdem veritatem tum si originalem a parentibus maculam trahit, sed minus a Ieremia sanctificatam in utero, ut non magis a Ioanne Spiritu sancto repletam credere prohibet pietas Christiana: haec enim festis laudibus nascens honoratur. Postremo cum omnimodo constet ab originali contagio sola gratia mundatam esse Mariam, etc. ut omnino pium est credere, proprium Mariae delictum non habuit. Idem docet et in Epist. 171. ubi etsi puram ab origine vitio haberi non patitur, in utero tamen sanctificatam esse non dubitat, et quidem copiosiorem sanctificationis benedictionem in eam descendisse, quae et ipsius non solum sanctificaret corpus, sed etiam ab omni deinceps peccato custodiret immunem, quod nemini alteri in natura quidem mulierum creditur esse donatum.

Merito itaque Proclus Constantinopolitanus Oratione 6. beatissimam Dei Matrem inter alia omnia, vocat impeccabile sacrarium. Iure item Ildephonsus in Sermone De Assumptione, cum arca Testamenti Veteris illam comparat. Supra quam propitiatorium, et Cherubim hinc inde obumbrantia figurantur, quia Mariae nullum intrinsecus obrepsit peccati contagium: sed intus omnis custodia Legis, et Manne fuit. Qua etiam similitudine usus est Proclus addens illud, hanc Arcam esse intus, et

Huius assertionis ac veritatis hanc egregiam rationem profert S. Thomas Opusc. 60. art. 3. ubi cum praemisset praefatam auctoritatem S. Augustini pro innocentia B. Virginis, subdit:

Non enim fuisset idonea Mater Christi, si aliquando peccasset: tum quia honor parentum redundat in prolem, secundum illud Prov. 18. Gloria filiorum parentes eorum, unde per oppositum, ignominia matris ad filium redundasset: tum etiam quia singularem affinitatem habuit ad Christum, quia ab ea carnem accepit: dicitur autem 1. ad Corinth. 6. Quae conventio Christi ad Belial! Tum etiam quia Christus, qui est sapientia Patris, singulari modo habitavit, non solum in eius anima, sed etiam in eius utero. Dicitur autem Sapientiae 1. In malorum animam non introibit sapientia, nec habitabit in corpore subdito peccatis. Et ideo simpliciter tenendum est, quod beata Virgo nullum peccatum actuale commisit, nec mortale, nec veniale, ut sic impleatur, quod dicitur Cantic. 4. Tota pulchra es amica mea,* etc.

Obiiciunt 1. Haeretici, B. Virginem peccasse peccato infidelitatis, dum Luca 1. Angelo Incarnationem nuntianti, quasi incredula dixit:

Quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco? Unde Lutherus in postilla Evangelii de Annunciatione: Ipse, inquit, profecto in se sensit incredulitatis sensum. Et Calvinus in praefata verba Lucae, dicit illam non minus fuisse dubiam de omnipotentia Dei, quam Zacharias: igitur aliquod peccatum actuale commisit. — Nego consequentiam, et ad antecedens dico cum S. Augustino Hom. 1. cap. 5. ex 50. Dum interrogavit, non de promissione dubitavit. Vel, ut praeclare ait S. Bernardus Homil. 1. super Missus est: Non dubitat de facto, sed modum re quaerit, et ordinem: neque enim quaeritur, an fiet istud, sed quomodo. Haec omnia eximie confirmat S. Ambrosius in eadem verba, ubi notat non fuisse eamdem Mariae, et Zachariae mentis affectionem circa vaticinium Angelicum; Zacharias ob incredulitatem statim reprehensus et punitus, non autem Virgo Deipara. Quia ergo modo, inquit, fieri posset, ut Zacharias, qui non crediderat, silentio condemaretur: Maria autem si non credidisset, Spiritus sancti infusio celebraretur? Sed neque non credere Maria: neque tamen temere debuit usurpare: non credere angelo, usurpare divina: neque enim facit esse se scire mysterium absconditum a saeculis in Deo: quod nec superiores Potestates scire potuerunt. Et tamen non fidem tenuit? non officium refutavit, sed accommodavit affectum, spopondit obsequium: etenim cum dixit: Quomodo fiet istud? non de effectu dubitavit, sed qualitatem ipsius quaesivit effectus. Quanto temperatior ista responsio, quam verba sunt Sacerdotis! Haec ait: quomodo fiet istud? ille respondit: unde hoc sciam? Haec iam de negotio tractat: ille adhuc de nuntio dubitat. Negat ille se credere, quod negat se scire, et quasi fidei adhuc alium quaerit auctorem: ista se facere profitetur, nec dubitat esse faciendum, sed id quomodo fieri possit, inquirit.

Obiiciunt 2. Illam peccasse peccato negligentiae, cum Filium amisit per triduum, et peccato impatientiae cum eum obiurgavit his verbis: Fili, quid fecisti nobis sic? Igitur, etc. — Nego antecedens; et ad primum dico, quod cum Virgo Deipara, et sanctissimus eius sponsus Ioseph scirent Iesum esse verum Deum, reliquerunt illum suo arbitrio; unde facile induci potuerunt, ut crederent illum fuisse cum suis cognatis et notis, ac proinde nulla ibi eorum apparet negligentia: quippe cum novissent eum non egere illorum manuductione et praesentia, ut domum incolumis reverteretur. Nulla pariter fuit impatientia; praefata enim Maria verba non sunt indicia reprehensionis, sed doloris, testanturque solum ingentem Virginis amorem, et dolorem de absentia amantissimi sui Filii.

Obiiciunt 3. Videtur peccasse peccato ambitionis, dum in nuptiis miraculum requisivit a Filio dicendo: Vinum non habent. His enim verbis, inquit Lutherus ad caput 2. Ioannis, videtur ex ambitione, et vana gloria quaesivisse miraculum ad ostentationem. — Verum respondeo cum S. Augustino tr. 8. in Ioan. illa verba non fuisse indicium inanis gloriae, sed eximiae fidei B. Virginis circa divinitatem, et omnipotentiam Filii sui, necnon et signum ardentissima charitatis, qua ipsa flagrabat erga pauperes, quos nolebat pudore suffundi propter vini defectum. Nec quando Christus dixit: Quid mihi et tibi mulier? Nondum venit hora mea: petitionem matris, ut nimis importunam reprobavit, sed sapientiae et potestatis plenitudinem pro libito sese communicantem ostendit. Non repellens (inquit S. Augustinus lib. 4. De Consensu Evangelistarum, cap. 10.) de qua suscepit carnem, sed suam tunc maxime insinuans Divinitatem: agens conversatus in carnem, quae Divinitas illam etiam feminam fecerat, non in illa facta erat. Quod autem subiungit Christus: Nondum venit hora mea, sic idem S. Augustinus explicat tr. 19. in Ioan. Hanc itaque horam praedixerat, inquit, quae tunc nondum venerat, in qua deberet agnoscere Matrem moriturus, de qua fuerat mortaliter natus. Tunc ergo divina facturus, non Divinitatis, sed infirmitatis Matrem, velut incognitam repellebat: tunc autem humana iam patiens, ex qua fuerat factus homo, affectu commendabat humano. Tunc enim qui Mariam educaverat, innotescebat in virtute: nunc vero quem Maria pepererat, pendebat in Cruce.

Obiiciunt 4. S. Chrysostomum, qui illud etiam peccatum inanis gloriae, et superbiae cuiusdam in ea vult deprehendi: nam exponens illud Matth. 27. ubi cum Christo renuntiasset quidam: Ecce mater tua, et fratres foris stant quaerentes te, quibus Christus respondet: Quae est mater mea, et qui sunt fratres mei? huius responsi rationem sic edisserit: Huiusmodi, ait, verba locutus est, non quod eum Matris puderet, aut illam, e qua venerat, abiceret: si enim puderet eius, neutiquam per uterum illum prodisset in lucem: sed ut ostenderet, nihil illud eam iuvare, nisi quod officii sui erat in omnibus prodesse. Nam quod illa facere instituerat, superbae cuiusdam ambitionis erat, quippe solebat ostentare populo, se Filio dominari, et in eum auctoritatem exercere, cum nondum de ipso magnum aliquid imaginatione sua sibi proposuerat. Ideo intempestive accessit. De fide, quaeso, tam ipsius, quam illorum superbiam. Cum enim par esset ingressos ipsos audire cum turba, aut si hoc nollent, expectare dum finem dicendi faceret, ac tum adire, illi contra fores ipsum procedunt. Unde inquit Calvinus in hunc locum, non dubium est quin his verbis carpere Mariae importunitatem, quod praepostere cursum doctrinae eius abrumpere tentabat. — Respondeo cum S. Ambrosio in hunc locum, Christum sic respondisse, ut doceret auditores, quod religiosior sit copula mentium, quam corporum: Neque, inquit, iniuriose refutantur parentes, sed religiosiores copulae mentium docentur esse, quam corporum. Ergo hic non (ut quidam tendiculas aucupantur) Mater negatur, quae de cruce etiam agnoscitur: sed necessitudini corporali prescriptorum electium forma praefertur. Illud quoque non intelligere abhorret, quia per figuram parentum, demonstrat Iudaeis, ex quibus est Christus secundum carnem, Ecclesiamque credulitati praeferendam. Ad S. Chrysostomum dico, vel eum oratorio more hac in expressione excessisse, vel in hoc tantillum a vero exorbitasse, ut ingenue fatetur S. Thomas.

Obiiciunt denique aliquos ex SS. Patribus asserentibus B. Virginem tempore passionis nutasse in fide. Sic imprimis Basilius Epist. 318. asserit illam dubitatione quadam fluctuasse, ac scandalo iactatam, quando supplicio vidit Filium suum affici: Nimio, inquit, passioneis tempore, dubitationi cuidam fuit subiecta, secundum Domini responsum, qui dixerat: Omnes vos scandalum patiemini in me. Sic pariter S. Cyrillus Alexandrinus idem aperte tradit in Commentariis ad Ioan. dicens Beatam illam Virginem in passione sui Filii, non solum scandalum passam fuisse, sed et propemodum de statu mentis suae defectam. At minus toleranda sunt quae subinde narrat, Christum Matrem Ioanni discipulo commendasse, qualiter cum in semetulum incidisset, et cogitationum perturbationibus implerata esset, providendum illi fuerit. Itaque cum sciret quibus tum cogitationibus agitaretur, hanc egregiam mystagogiam enuntiavit discipulo suo, qui mysterii illius altitudinem recte et idonee explicare posset. Idem docet Origenes Hom. 17. in Lucam, ubi inter caetera ait: Quid putamus quod de scandalentia Apostolis, Mater Domini in semetula fuerit immunis? Si scandalum in Domini passione non passa est, non est mortuus Iesus pro peccatis eius. Si autem omnes peccaverunt, et egerunt gloria iustificationis gratiae eius et redemptionis, utique et Maria illo tempore scandalizata est. — Respondeo primo ad Origenem, illum hac in re sicut in aliis plurimis graviter lapsum fuisse, ac proinde nullatenus esse audiendum. De caeteros Patres dico, illos more concionatorio nonnihil excessisse: vel per dubitationem intelligunt magnam admirationem, et quasi stuporem B. Virginis tempore passionis Christi. Nam eximiam illius patientiam et invictam animi constantiam in illo immenso moerore, quo premebatur, declarat S. Ambrosius Epist. 25. ubi ita scribit: Maria Mater Domini ante crucem Filii stabat: nullus me hoc docuit, nisi S. Evangelista. Et paulo intra: Fugientibus Apostolis, ante crucem stabat, et piis spectabat oculis Christi vulnera, quia expectabat non pignoris mortem, sed mundi salutem: aut fortasse quia cognosceret ex Filii morte mundi redemptionem, etc. Et in Concione in obitu Valentiniani: Stabat, inquit, ut S. Maria iuxta crucem Filii, et spectabat Virgo sui Unigeniti passionem, spectantem illam lego, stantem eam lego: flentem non lego.

UTRUM BEATA VIRGO VERE ET PROPRIE DICENDA SIT MATER CHRISTI.

Notandum 1. Haeresim Nestorianam antecessisse, ac ei veluti praeluxisse Theodorum Mopsuestenum, Diodori Tarsensis discipulum, condiscipulum S. Ioannis Chrysostomi, ut narrat Theodoretus lib. 5. Historiae cap. 30. quem insuper amplissimo genere, et in summis opibus natum, Antiochiae ab eodem illo Ioanne Chrysostomo ad Monachorum institutum illectum esse, refert Hesychius Presbyter Hierosolymitanus in Ecclesiastica Historia. Quin etiam idem asserit cum Nicephoro lib. 13. c. 2. illum fuisse Theodorum, ad quem S. Chrysostomus scripsit duos libros, ut eum in communem vitam a sacratiore vivendi proposito relapsum revocaret: atque hic demum Mopsuestiae, quae est urbs Ciliciae, Episcopatum obtinuit, quem totis 36. annis feliciter rexit indefesso labore contra quoslibet Haereticos, maxime Arianos et Eunomianos, necnon Origenistas et Apolinaristas decertans, ut referunt Facundus lib. 3. cap. 3. et Theodoretus lib. 5. cap. 39. qui ideirco hunc Theodorum mirifice collaudat; imo et a Cyrillo honorificum de illo testimonium memorat Facundus lib. 5. cap. 4. tametsi postea scriptis eum suis notasse perhibeatur, quod post damnatum in Ephesina Synodo Nestorium cum haeresi sua, ac libris eius Imperatorum edicto proscriptis, magistri illius, ac discipuli quorundam Episcoporum scripta, quibus Nestoriani erroris venena erant inspersa, in vulgus disseminabant, praesertim Diodori Tarsensis et Theodori Mopsuesteni, qui omnium pestilentissimus habebatur, quique Nestorio illius dogmatis auctor fuisse perhibebatur. Quocirca Proclus Constantinopolitanus eiusmodi libros a fidelibus legi prohibuit, et Cyrillus ipse contra Theodorum libros edidit, qui in quinta Synodo referuntur coll. 5. et quorum meminit Liberatus Diaconus in Breviario his verbis: Quatuor, inquit, ab illo (Cyrillo) scripti sunt, tres adversus Theodorum, et Diodorum pios Nestoriani dogmatis auctores, et alius de Incarnatione liber, in quibus inter caeteros Dionysii Areopagitae testimonia posita esse demonstrat. Nee refert, quod Catholici quidam responderint Acephalis, qui libris istis utebantur, eos non esse Cyrilli: siquidem pro genuinis Cyrilli libris quinta Synodus mox laudata habuit. — Utut sit, certum est Theodorum illum Nestorio auctorem fuisse illius nefariae haeresis, qua negabat S. Virginem Dei genitricem fuisse et appellari debere, ut plurimis docet Rabbulla Edessenus Episcopus in Epistola ad Cyrilium, ubi Theodori haereticas opiniones recenset, easdem plane quas in Nestorio Synodus Ephesina damnaverat: Primum exposuit, inquit, non esse credere Dei genitricem S. Virginem; tamquam Deo Verbo non suscipiente secundum nos nutrimentum. Illius nihilominus partes suscepit Ioannes Antiochenus, nam congregata Synodo, qua compesceret nonnullos instantes, ut damnaretur Theodorus ob prava quaedam et haeretica capita, quae in excerptis notata circumferebantur, scripsit ad Cyrillum multis rationibus suadens, ne permittat illustrem virum, ac gloriosis pro Ecclesia functum laboribus, ut haereticum damnari; ad quem rescribens Cyrillus haec habet: Dialogi, inquit, et Theodori pravas et illaudatas opiniones, vel aliorum quorumdam, quos non laudari satius erat, ne quid acerbum dicerem, eo quod plenis quadam modo verbis contra Christi gloriam ferebant, nemo obsecro, sanctis et orthodoxis Patribus adscribat. Unde idem Cyrillus Epist. ad Acatium Melitenes Episcopum scripsit, hunc Theodorum habuisse linguam blasphemam, et huic ministrantem calamum. Quapropter queritur eum tanti ab Orientalibus existimari, ut acclamationes a populo tales de eo factae sint in Ecclesiis: ducetur fides Theodori: Ita nos credimus quemadmodum Theodorus: cum tumen eundem ausum alias in Ecclesia exiguum quiddam perperam loqui, lapidibus appetiverint. Verum sicut pastori libet, ita sentit grex, addit Cyrillus Ioannem tacite vellicans. Vix ergo satis mirari possum quod Facundus lib. 3. cap. 3. asserat Theodorum a Cyrillo laudatum fuisse, nec a nemine culpatum; nam a S. Cyrillo haec scripta tuisce refert: Scripti sunt a magno Theodoro adversus Arianorum et Eunomianorum haereses viginti forte, et adhuc amplius libri, et alia praeter haec Evangelica et Apostolica scripta interpretatus est. Et hos quidam labores nullus ausus est increpare, sed dextro decreto honorare studium rectarum dogmatum, quod in eis est. Haec tamen cum S. Cyrilli scriptis mox laudatis minime cohaerent.

Notandum 2. Convenisse Nestorianos cum Catholicis, Verbum revera carnem sive hominem esse factum: utrum vero assumptio huius humanae naturae, sive incarnatio dicenda esset proprie ac vere generatio, non ita consentiebant Nestoriani: siquidem Nestorius Dei Filium ac Verbum fatebatur quidem per Virginem transiisse; verum praefracte negabat ipsum ex B. Virgine fuisse genitum, ut refert S. Cyrillus lib. 1. Contra Nestorium: veritus enim ne transitum illum de vera generatione populus intelligeret, coram quo dixerat: non se invidere vocem illam Christi genitrici Virgini, sed eam scire esse reverendam, quae Deum suscepit, et per quam transitum fecit omnipotens Dominus, statim dictum suum sic castigavit: Quo tandem modo transeundi Verbum illud intellexistis? inquit: Non dixi transivit, pro eo quod est, genitus est: non enim tam cito sententiae meae oblectisrar? transitisse Deum ex Christi genitrice Virgine, a sacris Litteris sum edoctus: Deum ipso ex ipsa genitum esse, nusquam didici. Verum adversus impiam ac nefariam haeresisarchae sententiam conclamatum est ab universis Catholicis, et blasphemus illius error non solum a coaetivis et posterioribus, sed etiam a primaris et anterioribus SS. Patribus proscriptus est.

Hi namque omnes una voce contestantur Verbum divinum ex B. Virgine vere fuisse genitum, ac eam proprie Dei genitricem esse appellandam, ut apparebit infra.

Notandum 3. Quosdam Nestorianos, quo facilius suum nefarium dogma sub larvata Catholica doctrina specie ac verborum similitudine tegerent, non recusasse B. Virginem Θεοτόκον appellare. Cum enim viderent se in invidiam traduci, et pro haereticis haberi, quod voculam illam admittere recusarent, quasi hoc unum vocabulum eos a Catholicis seiungeret: omnis namque certe de fide contentio inter Catholicos et Nestorianos in hoc uno constituendo vocabulo sita erat, ut testatur S. Cyrillus Epist. 1 ad Ioannem Antiochenum, et Ephraemius Antiochenus Patriarcha apud Photium scribens. Ad certum Catholicae pietatis sur omnimoda facienda fides, Dei genitricem esse sentire, profiterique sanctissimam Virginem: hanc a se haeresis notam ut propulsarent Nestoriani, hac ratione vocabulum istud admiserunt, ut significarent prius ac separatim in utero Virginis fuisse hominem, deinde assumptum esse a Verbo in eiusdem dignitatis ac nominis communionem: sicque ea ratione admittebant Virginem esse Dei genitricem, quod genuisset eum, qui ad societatem et consortium cum Deo sublatus est, ut luculenter explicat Vincentius Lirinensis his verbis:

Est singulari quodam Domini, ac Dei nostri, filii autem sui munere, verissime, ac beatissime Θεοτόκος confitenda: sed non eo modo Θεοτόκος, quo impia quaedam haeresis suspicatur, quae asserit eam Dei Matrem sola appellatione dicendam, quae eum scilicet peperit hominem, qui postea factus est Deus: sicut dicimus Presbyteri matrem, aut Episcopi matrem, non iam Presbyterum, aut Episcopum parendo, sed vere generando hominem, qui postea Presbyter, vel Episcopus factus est.

His ita praemissis, duo maxime supersunt hac in Quaestione determinanda: Primum, quod revera Virgo dicenda sit Dei genitrix: secundum, qualiter concurrerit ad illam generationem, an per sanguinem purissimum, an per suae virgineae carnis decisam aliquam portiunculam.

Conclusio prima. — BEATISSIMA VIRGO REVERA DICENDA EST DEIPARA. Haec est de fide determinata in variis Conciliis, maxime vero Ephesino, in quo contra Nestorium B. Virgo Θεοτόκος, hoc est, Dei genitrix est proclamata. Eamdem significaverat Angelus Gabriel mysterium Incarnationis Mariae denuntians his verbis: Quod nascetur ex te sanctum vocabitur Filius Dei, Luca 2. Hinc ibidem B. Elisabeth ad Mariae visitationem exclamavit: Unde hoc mihi, ut veniat Mater Domini mei ad me?

Eodem divine dignitatis ac gloriae titulo eam celebrarunt omnes SS. Patres ab ipsis nascentis Ecclesiae primordiis, qui vel Deum revera ex Virgine genitum, vel ipsam Virginis Dei genitricem appellaverunt. Sic enim, ut ex plurimis aliquos commemorem, loquitur Iustinus Martyr in dialogo cum Tryphone, ubi dicit: Christum prius extitisse filium Conditoris omnium, ac Deum, qui genitus est homo per Virginem, etc. Unde Tryphoni Iudaeo obiicienti rem incredibilem, et prope impossibilem demonstrare illum velle, Deum gigni, et hominem fieri sustinuisse: respondet ipsum gigni voluisse, et in crucem tolli pro humano genere. Subscribit Ignatius Martyr, non quidem in Epistola ad Rom. ut refert Theodoretus Dialogo 1. sed in ea, quae est ad Smyrnenses, ait: Persuasos penitus de Domino nostro, qui est ex genere Davidis secundum carnem, Filius Dei secundum Deitatem, esse genitus ex Virgine. Ita ex apographo Florentini codicis in Bibliotheca Magni Ducis refert Petavius lib. 5. cap. 11. Adstipulatur Irenaeus lib. 3. Adversus Haereses, cap. 31. ubi inter caetera haec habet:

Si Adam de terra quidem sumptus est, de Virgine et verbo Dei plasmatus est: oportebat idipsum Verbum recapitulationem Adae in semetipso faciens, eiusdem generationis habere similitudinem. Quare igitur non iterum sumpsit limum Deus, sed ex Maria operatus est plasmationem, ut non alia plasmatio fieret, neque alia esset plasmatio, quae salvaretur, sed eadem ipsa recapitularetur, servata similitudine.

Idem habet Dionysius Alexandrinus in epistola contra Paulum Samosatenum: Iam enim, inquit, habitabat (Verbum, in iis, in quibus plures inventae sunt matres: sed una sola Virgo filia vita genuit vivens Verbum. — Subscribit etiam S. Athanasius in lib. De Salutari Adventu Iesu Christi: Qui exitit ante saecula Deus, inquit, ex Nazareth homo conspectus est, genitus est Maria Virgine, et Spiritu sancto. Ae subinde, Deum, ait, unigenitum decrevisse, plenitudine Divinitatis suae, primi illius, et exemplaris hominis formationem, ac novum opus ex utero virginem excitari sibi naturali generatione. Distinctius hanc veritatem declarat Oratione 1. ubi sermonem faciens de Verbo, splendore ac sapientia Patris, ait: Tum postea propter nos eundem illum assumpta carne de Virgine Dei genitrice Maria hominem esse factum. S. Basilius idem docet lib. De Spiritu Sancto, cap. 5. et Hom. 25. de humana Christi generatione, in qua beatissimam Virginem distincte Dei genitricem appellat. Consentit etiam Gregorius Nazianzenus Orat. 5. necnon et in Epistola priore ad Cledonium, ubi pariter beatam Mariam Dei genitricem constanter affirmat.

Eadem est unanimis veterum Theologorum ac Patrum Latinorum sententia: nam Tertullianus in Apologetico capite 21. De Christo, scribit: Iste igitur Dei radius, ut retro semper praedicabatur, delapsus in Virginem quamdam, et in utero eius caro figuratus nascitur homo Deo mixtus. Et lib. De Carne Christi, cap. 17. Ante omnia autem commendanda erit ratio, quae praefuit, ut Dei Filius de Virgine nasceretur. Subscribit S. Cyprianus lib. 12. adversus Iudaeos: Hoc, inquit, futurum erat signum nativitatis eius, ut de Virgine nasceretur homo et Deus, hominis et Dei Filius. — Hilarius lib. 9. Natus igitur Deus ex Virgine homo, et secundum plenitudinem temporum in semetipso processurus in Deum hominem. Ambrosius lib. De Incarnat. cap. 5. Non alter e Patre, alter e Virgine: sed idem aliter ex Patre, aliter ex Virgine generationi non praeficiat? Hieronymus lib. Contra Helvidium: Notum Deum esse de Virgine credimus, quia legimus. Augustinus totus est in hac veritate explicanda, maxime Sermone 15. De Tempore: Quomodo, inquit, in regula fidei confiteremur, credere nos in Filium Dei, qui natus est ex Virgine Maria, si non Filius Dei, sed filius hominis natus esset ex Virgine Maria? Quis enim Christianus neget ex illa femina filium hominis natum, sed tamen Deum hominem factum, et ita hominem Deum factum? Unde merito S. Cyrillus lib. De Recta Fide, concludit: Ecce, inquit, omnes optimi, et sapientes, qui diversis temporibus ante nos extiterunt Patres, Dei genitricem nominant Virginem sanctam: et cum naturali unitione copulatum esse carni divinum Verbum asserrerunt, idem et in utero Virginis genitum esse docent, et ex eo secundum carnem processisse: quamvis initio carentem, et omni anteriori saeculo, ac tempore generationem submiserit ex Patre. — Hinc etiam apparet minus vere scripsisse Ephraemium Antiochenum Patriarcham in opere, quod adversus Monophysitas pro Chalcedonensis Synodi, et Leonis Papae auctoritate scripsit, cum ait primum ex Patribus Leonem unicum, nominatim Dei Matrem appellasse sanctam Virginem, cum antecedentes omnes Patres non tam claris ac disertis vocibus istud elocuti fuerint. Nam testis est Ioannes Antiochenus in Epistola ad Nestorium, qua hunc hortatur, ut posita contentione, nomen illud impugnare desinat, quod a permultis Patribus compositum, scriptum et pronuntiatum est. Tum ita pergit: Hoc enim nomen nemo Dictorum Ecclesiasticorum repudiavit. Nam et plures ea sunt usi, iique celebres: et qui usi non sunt, utentes non reprehenderunt. Theodoretus item in haeresi Nestoriana scribit, antiquissimos Catholicae fidei praecones, ex Apostolica traditione, docuisse Matrem Domini nominandam, credendamque esse Dei genitricem. Dei ecce genitricem, ex Apostolica traditione, nuncupatam olim fuisse B. Mariam, Theodoretus affirmat.

Obiiciebant Nestoriani: Beata Virgo non potest dici Mater Dei, nisi Divinitatem genuerit: at falsum est illam Divinitatem genuisse: quippe haec est ingenerabilis et improducibilis: ergo falsum pariter eam esse Dei genitricem. Probabant maiorem, ut refert S. Cyrillus lib. 1. Contra Nestorium hoc exemplo: Quemadmodum mulier corpus quidem gignit: Deus autem animam infundit: neque potest dici mulier animae genitrix, quod animatum genuerit: sed potius dicenda erit hominis genitrix: ita B. Virgo etsi hominem pepererit, transeunte una cum illo hac enim voce est usus Deus Verbo: non propterea Dei genitrix appellanda cenit. Hine eorum vox erat, ut refert Maxentius Tomo 1. Bibliothecae PP.: Si Deum natura genuit Virgo Maria, iam non carnis, sed est genitrix Divinitatis: et quomodo non Deum Verbum serum Divinitatis, quae illi cum Patre communis est; secundum carnem, eum natum ex Virgine praedicatis. — Distinguo minorem: B. Maria non genuit Divinitatem, quasi Divinitas per illius generationem novum accepisset esse, novamque existentiam sortita fuisset, concedo: ita quod homo ille, qui a beatissima Virgine genitus fuit, non fuerit vere et proprie Deus, nego. Quemadmodum enim matres eorum proprie dicuntur genitrices, quos corpore, animaque constantes in uteris suis genuerunt, et in lucem ediderunt, quamquam solus Deus animam produxerit, quia homo genitus corpore et anima constat, sic Virgo sanctissima etiamsi non genuerit Divinitatem, nec ei initium dederit, non minus propterea dicenda est Dei genitrix; siquidem illum hominem genuit, qui non prius homo, quam Deus extitit, hoc est, cuius anima et corpus non prius in rerum natura fuerint, quam inter se coniuncta, ac cum Verbo hypostatice copulata. Quam utique distinctionem ac solutionem praeclare expendit S. Cyrillus lib. 1. Contra Nestorium, necnon et in Epistola ad Monachos de vera B. Virginis maternitate, ubi haec habet:

Verbi mysterium. Etenim terrenorum hominum matres naturae ad gignendum servientes, carnem habent in utero, quae paulatim compacta, et inexplicabilibus quibusdam Dei efficientiis progressa in humanam speciem absolvitur. Deus porro spiritum animali, quibus scit modis infundit. Fingit enim spiritum hominis in eo, ut Propheta loquitur: Est autem alia carnis, alia item animae ratio. Verum etsi mulieres istae nonnisi terrenorum sint corporum matres; nihilominus cum totum animal pepererint, ex anima et corpore compositum, non solum eius partem peperisse dicuntur. Nec aliquis dixerit, exempli causa, Elisabetham matrem Ioannis, carnis esse genitricem, non autem animae. Peperit enim animatum Baptistam, ac sic tamquam unum aliquid ex ambobus, hominem, anima videlicet ac corpore. Huiusmodi quippiam actum esse fatebimur et in Emmanuelis generatione. Quippe natum est, ut dixi, ex Dei Patris substantia unigenitum ipsius Verbum. Cum autem carnem suscepit, eamque propriam sibi fecit, ut filius hominis esset, ac similis nostri fieret, tunc minime est absurdum dictu, immo necessario profitendum, illum ex muliere secundum carnem esse genitum: quemadmodum et hominis anima una cum proprio corpore gignitur, et unum cum eo reputatur: tametsi natura intelligatur, et sit ab eo diversa secundum propriam rationem.

Instabant: Illius dumtaxat B. Virgo dicenda est genitrix, quem vere ac proprie genuit: at vere et proprie dumtaxat genuit hominem, qui fuit unitus Deo: igitur solius hominis dicenda est genitrix. — Distinguo maiorem: quem vere ac proprie genuit tam secundum naturam, quam secundum personam, nego: quem proprie genuit secundum naturam per divinam personam subsistentem, concedo. Similiter distinguo minorem: vere ac proprie solum hominem genuit, hoc est, genuit eum, qui erat dumtaxat homo tam secundum naturam, quam secundum personam, nego: qui erat homo secundum naturam humanam, Deus vero ratione Divinitatis sibi unitae hypostatice per ipsam Verbi personalitatem, quae sustentabat naturam humanam, non secus ac si esset illius propria personalitas, concedo. Cum igitur generatio per se ac proprie in personam, sive in hypostasim, tamquam in terminum desinat, hoc est, in naturam subsistentem; inde proprie B. Virgo dicenda est Dei genitrix, quippe genuit naturam, quae subsistebat subsistentia divina Verbi: nam, ut praeclare docet Ferrandus, Epist. Ad

In utroque: proprie est nata de Patre Divinitas pura, proprie est nata de matre eadem Incarnata Divinitas. Et hoc distat inter unius Filii Dei duas generationes, quod in divina generatione nulla fuit humanitas, in humana generatione adunata fuit humanitati proprie nascenti Divinitas.

Si enim dixero, vel dicere voluero, Mariam semper Virginem proprie genuisse humanitatem, non proprie genuisse Divinitatem, concedetur sub aliquo modo hominem purum genuisse, quem nullo modo ita genuit, quod Verbum caro factum proprie genuit. — Hac igitur ratione B. Virgo Dei genitrix censenda est, quod ex decisa sua substantia, et virtute formativa ac nutritiva faetus contulerit ad compaginationem et organizationem corporis Christi, quod eo instanti, quo anima rationali fuit informatum ac vivens, tam ipsum corpus, quam anima unita fuerint Divinitati unione hypostatica per Verbi personam; ita quod ipsa natura humana, ut personata ac subsistens Verbi subsistentia, fuerit terminus totalis et adaequatus istius B. Virginis foecunditatis. Utrum autem Deipara Virgo contulerit ad corporis Christi formationem subministrando aliquam suae carnis, aut sanguinis, vel seminis decisam particulam, iam determinandum est.

Conclusio secunda. — QUAMQUAM PLURIMI PATRES CONTESTARI VIDEANTUR CHRISTI DOMINI CORPUS EX IPSA BEATISSIMA VIRGINIS CARNE FORMATUM FUISSE, VERISIMILLIME TAMEN APPARET IPSUM EX ILLIUS SANGUINE PURISSIMO FUISSE CONCINNATUM. Haec duabus partibus constat, quarum

Prima suadetur. Primo quidem auctoritate S. Hieronymi (si tamen ille sit auctor Epistola De libro perfecto, quam plurimi Thesiphoni tribuunt), ubi ait: Nullum prorsus semen accipio, nisi illud quod Apostolus ait: factus ex muliere, factus ex carne: quibus verbis ad formationem corporis Christi sanguinem non admittit, seminis non recordatur, expresse carnem Virginis compaginandi sacratissimi illius corporis materiam fuisse significat. Consentit S. August., Psalm. 98. ubi sermonem faciens de utroque mysterio Incarnationis ⟦strictim?⟧, ait: De carne Mariae carnem accepit, et ipsam carnem Mariae nobis manducandam ad salutem dedit. Quam utique sententiam roborat Serm. 30. dicens: Propterea Maria electa est omnibus gratiis foecundata, omni virtute et sanctitate in utero repleta, ut de mundissima carne mundissimus Filius nasceretur. — Eodem modo loquitur S. Bernardus, Homilia 2. super Missus est, nam exponens illa verba, Fiat mihi secundum verbum tuum, ait: Fiat mihi de Verbo secundum verbum tuum: Verbum quod erat in principio apud Deum, fiat caro de carne mea secundum verbum tuum. Et circa medium declarans nullum intellectum posse capere qualiter divini Verbi splendor sese Virginis visceribus infuderit, ait: Ut illam inaccessibilem lucem accedere ad se Maria ferre potuisset, de portiuncula eiusdem corporis, cui se animae contemperarit, reliquo massae umbraculum fieret. Subscribit Sanctus Anselmus, lib. De Excellentia Virginis, cap. 12. ubi Virginem alloquens ait: Utique Deus, qui hominem assumpsit, ex tua castissima carne, hoc fecit pro tua et nostri omnium salute. — Eodem modo loquitur S. Ildephonsus, lib. De Perpetua virginitate, et parturitione Virginis, ubi inter caetera ait: Gloriosissima Virgo Maria nim**nimirum, quod non erat communi lege naturae: neque a naturae primae origine Filium, neque ex semine viri, sed de Spiritu Sancto ex sua carne divinitus procreatum, sine ulla parentum colluvione Deum et hominem protulit. — Eadem habet venerabilis Beda, lib. 1. cap. 19. in Lucam, ubi de Verbo incarnato scribit: Corpus ex utero virginali carnem non de nihilo, non aliunde, sed materna traxit ex carne. Similia scribit Rupertus, lib. 7. De Divinis officiis, cap. 25. ubi expendens gaudium B. Virginis de resurrectione Christi, inter caetera ait: Dulcia carnis suae vulnera, quam illa vivam de visceribus suis carnem conceptam peperit, deosculanda praebuit. — At omnium clarissime hanc veritatem explicant posteriores Doctores, imprimis S. Bernardinus, Serm. 61. art. 1. cap. 10. In parte, inquit, virginei corporis excisa consistit, perficitur et terminatur totum Deus, ac pondus Sacramentorum Ecclesiae. Consentit Richardus a S. Laurentio, lib. 1. De Laud. Virg., cap. 2. De Virginis carne, inquit, sumpta est particula, de qua, artificio spiritus sancti, formatum est corpus Christi. — At omnium clarissime id docet Alensis noster 2. par. qu. 27. memb. 3. art. 1. ubi ait: Cum dicitur, quod Christus factus est secundum corpus ex purissimis sanguinibus B. Virginis, sicut dicit Dumascenus, et recitat Magister, (in 3. d. 3.) non intelligitur de sanguine, qui est unus de quatuor humoribus, sed sanguis ibi sumitur pro carne. Favere etiam videtur communis Ecclesiae consensus, dum in Collecta festi Incarnationis, seu Annuntiationis sic praecatur: Deus, qui de B. Mariae Virginis utero, Verbum tuum Angelo nuntiante, carnem suscipere voluisti, etc. Non dicit sanguinem, sed carnem, ut significare videatur corpus Christi non esse sumptum de semine aut sanguine, sed de ipsius Virginis carne. — His accedit noster Galatinus, qui lib. 1. c. 1. refert veterum Hebraeorum sententiam fuisse, particulam carnis in Adamo adhuc innocente servatam fuisse illaesam a contagione peccati, et ad Virginem derivatam, ut ex purissima illius carne Christi Domini corpus formaretur. Quam utique sententiam in 3. dist. 3. q. 2. refert etiam Doctor his verbis: Dicitur secundum Magistrum, (in 2. d. 80.) quod aliqua portio erat in Adamo, de qua omnes filii eius propagati sunt: et aliqui ponunt quod aliquid illius portionis non fuerit infectum in Adam, sed servatum mundum usque ad generationem Christi. Quam opinionem licet non approbet Doctor, nihilominus, pro sua solita modestia, noluit eam censura notare. Hinc nonnulli ex eius discipulis, maxime illustrissimus Ioannes Baptista a Campanea totius nostri Seraphici Ordinis olim Generalis Minister, postmodum Puteolanae Ecclesiae Episcopus, pro certa habuit Christi Domini corpus non ex Virginis sanguine, sed carne fuisse formatum, eamque sententiam in disputationibus publicis validissime propugnavit, ut retulit illustrissimus Franciscus Belligerus ex nostro Ordine Episcopus Gadicensis in encomio B. Mariae Virginis, Tom. 1. disp. 13. fragm. 2. punct. 2. qui pariter huic sententiae adstipulatur, eamque plurimis auctoritatibus et nonnullis rationibus firmat.

Nihilominus malim subscribere tum Subtili Doctori, cum aliis Theologis affirmantibus Christi Domini corpus non ex ipsamet carne beatissimae Virginis, sed ex sanguine purissimo fuisse formatum. Id enim tamquam indubitatum supponit Doctor loco mox laudato, dicens: Sanguine ex Virginis, de quibus formabatur corpus Christi secundum Damascenum, cap. 15, cum numquam fuerint animati anima alicuius hominis, per consequens numquam ab anima peccatrice contraxerunt maculam. — Unde ad SS. Patres, et laudatos auctores respondeo cum S. Thoma, in 3. d. 3. q. 1. art. 5. ad 1. Ideo dicitur Christum carnem de Virgine sumpsisse, non quod materia corporis eius fuerit actu caro, sed sanguis, qui est potentia caro: quod autem est potentia tale, potest dici absolute tale.