Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Notandum 1. Duplicem distingui posse necessitatem quantum ad praesens institutum: unam consequentis, alteram consequentiae. Necessitas consequentis est necessitas alicuius non ratione illius dumtaxat ex aliquo antecedente, sed ratione sui; quando, v. gr. secluso antecedente, manet consequens in se necessarium. Hoc modo hominem risibilem esse necessarium est. Unde cum dicitur, homo est, ergo risibilis est, illud consequens censetur necessarium ratione sui; licet non possit esse risibile nisi sit homo tamquam subiectum talis proprietatis. Necessitas consequentiae est necessitas alicuius sola ratione positionis antecedentis, quomodo hominem moveri, si currat, necessarium est; quia dato cursu, non potest non moveri; licet utrumque illud, v. g. tam moveri, quam currere sit simpliciter contingens respectu hominis. Cum quaeritur itaque, an necessarium fuerit genus humanum redimi per passionem Christi, dubitatur merito, an de necessitate consequentis, et absoluta; an vero potius de necessitate consequentiae, seu conditionata, instituatur quaestio.

Notandum 2. Seu potius, revocandum ex prima Disp. art. 3. sect. 3. quaest. 1. S. Anselmi varia circa praesentem difficultatem proposita, quae omnia ad quatuor propositiones revocat Doctor Subtilis in 3. dist. 20. quaest. 1. Prima est: necessarium fuit hominem redimi. Secunda, homo non potuit redimi sine satisfactione. Tertia, non potuit illa satisfactio ab alio exhiberi, quam a Deo Homine. Quarta est, quod illa satisfactio fieri debuerit per mortem Christi. Primam propositionem probat S. Anselmus lib. 2. Cur Deus homo, c. 1. Quia, inquit, Deus nihil agit frustra: at hominem frustra condidisset, si illum reliquisset in suo peccato: ergo debuit Deus ex necessitate sui modi operandi redimere hominem. Secundam probat lib. 1. cap. 21. et 25. Quia, inquit, iniustus est homo, qui non Deo reddit quod debet; iniustus est etiam, si non reddat homini quod debet: sed nullus iniustus admittitur ad beatitudinem aeternam: ergo qui non solvit Deo quod debet, non salvabitur: sed omnis peccator abstulit a Deo honorem sibi debitum: igitur quousque satisfecerit, est debitor, et iniustus. Nec dici potest, inquit, hominem potuisse excusari propter impotentiam, aut potuisse illi condonari per misericordiam. Non primo, quia impotentia quidem excusaret, si in culpam homo non se sponte deiecisset: non etiam secundum, quia dicere, quod Deus remittit aliquid per misericordiam, quia non potest aliter, illud ridiculum est: ergo simpliciter debuit homo redimi per satisfactionem. Tertiam probat; quia, inquit, requiritur ex parte satisfacientis, quod magis offerat Deo, quam valeat tota creatura. Quartum denique probat, quia homo peccaverat per suavitatem: ergo redimi debebat per asperitatem: nihil autem asperius, aut difficilius, aut maius sub Deo potest homo ad honorem Dei sponte, et non ex debito pati, quam mortem: igitur Christus homo, qui maior erat omnibus, debuit satisfacere per mortem.

Notandum 3. Non defuisse Deo innumeros alios modos salvandi homines, quam per mortem proprii Filii, ut alias probavimus, et egregie declarat S. Bernardus epistola 190. cap. 8. his verbis:

Quis negat Omnipotenti ad manum fuisse alios et alios modos nostrae redemptionis, iustificationis, liberationis? Verum hoc non praeiudicat huius, quem e multis elegit, efficaciae. Et fortasse is praestat, per quem in terra oblivionis, gravedinis, lapsus nostri, tot et tantis gravaminibus Reparatoris fortius, et vivacius admoneremur. Alias autem nemo hominum novit, nec noscere ad plenum potest quid boni ad gratiam, quid congruentis ad sapientiam, quid decoris ad gloriam, quid commodi ad salutem, penes seipsam contineat huius venerandi mysterii inscrutabilis altitudo, quam Propheta considerans expavit, non penetravit: Precursor Domini indignum se iudicavit, qui penetraret.

His praemissis, duo sunt hic determinanda: Primum, quod non oportuit absolute, sed tantum conditionate Christum nos redimere per suam mortem: Secundum, quod tamen revera per suam mortem, et passionem nos redemerit soluto pretio sui sacri sanguinis.

Conclusio prima. — NON FUIT NECESSARIUM SIMPLICITER HOMINEM REDIMI PER MORTEM CHRISTI, SED TANTUM NECESSARIUM NECESSITATE CONSEQUENTIAE.

Patet conclusio quoad utramque partem ex iis omnibus, quae diximus de satisfactione Christi, ubi demonstratum est non defuisse Deo alios modos reparandi hominem, quam per mortem Filii sui. Quod egregie SS. Patres explicant, maxime S. Augustinus, lib. 13. De Trinitate cap. 10. Contra eos, qui dicunt, defuisse Deo ullum modum, quo homines a peccato liberaret, sic ait: Parum est sic refellere, ut istum modum, quo nos per mediatorem Dei et hominum hominem Christum Iesum Deus liberare dignatur, asseramus bonum, et divinae congruum dignitati: rerum etiam, ut ostendamus, non alium modum possibilem Deo defuisse, cuius potestati cuncta aequaliter subiacent. Toto autem illo capite, et sequentibus solum ostendit convenientiam huiusmodi. — Deinde, alium fuisse possibilem ostendit cap. 13. in principio his verbis: Non autem diabolus potentia Dei, sed iustitia superandus fuit: nam quis Omnipotente potentius? aut cuius potestas creaturae potestati Creatoris comparari potest? Sentit ergo Deum potuisse nos alio modo liberare, si potentia sua uti voluisset. Idem docent caeteri Patres. S. Leo sermone De Nativitate, cap. 3. ubi ait: Misericordia Dei cum ad reparandum humanum genus ineffabiliter et multa suppeterent, hanc potissimum consolandi viam elegit, qua ad destruendum opus diaboli non virtute uteretur potentiae, sed ratione iustitiae. Et sermone 12. De Passione Domini idem habet. Quibus concinit S. Gregorius lib. 17. Moral. cap. 18. necnon et alii SS. Patres a nobis commemorati agendo de satisfactione Christi Domini.

Colligendum est ergo cum Doctore,

non fuisse necessarium, quod Christus homo redimeret hominem per mortem nisi necessitate consequentiae, scilicet posito, quod ordinaverit sic illum redimere: sicut si curro, morior: haec est necessitas consequentiae: sed antecedens est simpliciter contingens, et similiter consequens, scilicet me currere, et me moveri. Similiter Christum pati mortem fuit contingens, sicut contingens fuit ipsum providere passurum: nulla ergo est necessitas nisi consequentiae, scilicet si provisus fuit pati, patietur: sed tam antecedens, quam consequens, fuit contingens.

Ita Subtilis Doctor. Ex quibus infert num. 10.

quod Christus passus est propter iustitiam: vidit enim mala Iudaeorum, qui tenebant, et quomodo inordinata affectione et distorta affliciebantur ad legem suam, nec permittebant hominem curari in sabbato, et tamen extrahabant ovem, vel bovem de puteo in sabbato, et multa alia: Christus igitur volens eos ab errore illo revocare per opera et sermones, maluit mori, quam non facere, quia tunc erat veritas dicenda Iudaeis, et ita pro iustitia mortuus est. Tamen de facto sua gratia passionem suam ordinavit, et obtulit Patri pro nobis, et ita multum tenemur ei: ex quo enim aliter potuisset homo redimi, et tamen ex sua liberali voluntate sic redemit, multum ei tenemur, et amplius, quam si sic necessario, et non aliter potuissemus fuisse redempti; ideo ad alliciendum nos ad amorem suum, ut credo, hoc praecipue fecit, quia voluit hominem amplius teneri Deo: sicut si aliquis genueret primo hominem, et postea instruxisset eum in disciplina, et sanctitate, amplius obligaretur ei, quam si tantum genuisset eum, et alium instruxisset; sed haec est utilitas, non necessitas.

OBIICIT 1. Si Christi passio non fuisset absolute necessaria, non debuisset a Deo ordinari: sed ordinata est: ergo fuit absolute necessaria ad hominum salutem. Probatur maior: Deus ordinare non debuit privationem, et iacturam tanti boni, qualis est vita Christi, nisi hoc iudicaverit esse absolute necessarium ad finem ordinatum consisequendum: nemo namque sapiens rem aliquam summi pretii impendit pro eo obtinendo, quod re minoris utilitatis, et pretii posset assequi.

Nego maiorem: hoc nempe ordinavit Deus, non ex necessitate, sed ex infinito erga homines amore, et nimia charitate qua flagrabat erga humanum genus, ut alias declaravimus, et mox declaravit Doctor.

OBIICIT 2. Quilibet actus bonus Christi erat satisfactio sufficiens: ergo non erat necessaria, etiam necessitate consequentiae, satisfactio et redemptio per mortem Christi. Probatur antecedens: quia quilibet actus, ut actus est, est quid melius, quam passio. Deinde, quilibet actus Christi, cum ab eius sola persona pendeat, maiorem habet dignitatem, quam passio, quae ab aliis interitur. Denique, istud est magis acceptum Deo, quod nullum prorsus habet annexum crimen, quam quod aliquo crimine consequenti inficitur: actus autem quilibet Christi nihil habebat, nec ex se, nec ex consequenti, quod crimen redoleret; passio vero Christi annexa habebat crimina ipsum crucifigentium: igitur minoris videtur fuisse dignitatis et utilitatis ad redemptionem hominum, quam quilibet eius actus.

Nego consequentiam: quamvis enim actus sit praestantior passione, quia tamen Deus ordinaverat ut homines redimerentur potius per passionem, quam per actus, hinc est, quod necessitate consequentiae convenientius fuerit humanum genus redimi per Christi passionem, quam per eius actus.

Addit Doctor num. 11. Quamvis actus quilibet bonus sit melior, quam passio, quae non oritur ex imperio actus boni; tamen actus, quo imperatur aliqua passio est laudabilior, quam actus virtutis, qui versaretur circa obiectum delectabile; unde, inquit, actus virtutis circa tristabile est magis meritorius, quam actus virtutis circa delectabile, et passiones voluntarie concurrentes actum virtutis simul acceptae sunt magis meritoriae, quam actus tantum. Inde Salvator de Paulo dixit Act. 1. Ostendam ei quanta oporteat eum pro nomine meo pati: non dixit: quanta eum oporteat agere. Quod ergo Christus voluit sic pati, processit ex amore intenso finis et nostri, quo dilexit nos propter Deum.

OBIICIT 3. Christus per mortem suam non potuit redimere eos, qui ipsi mortem intulerunt: ergo nec totum genus humanum. Probatur antecedens: quia tantum malum erat actio privans vitam Christo, quantum bonum erat vita Christi. Insuper: odium occidentium Christum erat tantae malitiae, quantae erat bonitatis amicitia Christi: ergo quandoquidem poena debet esse maior culpa, Christus non potuit satisfacere pro suis crucifixoribus.

Negat antecedens Doctor, et ad probationem dicit: Primo secundum doctrinam S. Anselmi, quod forte peccatum crucifigentium Christum non fuerit gravius, quam alia peccata, quia forte non cognoverunt Christum esse Deum. Nam, ut loquitur Apostolus 1. ad Cor. cap. 2. Si cognovissent, numquam Dominum gloriae crucifixissent. — Verum quoniam existimat Doctor Apostolum non loqui de Iudaeis, sed de daemonibus, qui si cognovissent Christum fuisse Deum, numquam sollicitassent homines ad ipsi mortem inferendam, ne per illam redimeretur genus humanum, et ne evacuaretur eorum potestas, idem respondet secundo,

nullum esse peccatum etiam crucifigentium Christum, quod non fuerit expiabile etiam per ipsius passionem, quia nullum potuit « esse tam abominabile, aut odiosum Deo, quin magis esset ipsi grata « voluntaria Christi oblatio pro hominum peccatis expiandis: quia illa « actio habebat perfectionem ex charitate supernaturali, ex qua pro- « cedebat, et praeterea ex cireumstantia personae Christi, ratione cuius « potius deberet magis placere. quam displicebat peccatum quod- « cumque. Quod si etiam non haberet tantam ex se bonitatem, po- « terat tamen a Deo acceptari tamquam satisfactio; sicut actus meri- « torius vitae aeternae, qui non accedit ad dignitatem eius, adhuc « accepteretur a Deo tamquam meritum condignum eius ».

Conclusio secunda. — CHRISTUS REVERA PER SUAM MORTEM, ET PASSIONEM NOS REDEMIT, NOSTRAMQUE LIBERTATEM SPIRITUALEM, ET CELESTEM ASSERUIT.

Hanc veritatem praeceteris tradit, et commendat S. Apostolus, maxime vero ad Rom. 5. ubi ait: Commendat autem charitatem suam Deus in nobis: quoniam cum adhuc peccatores essemus secundum tempus, Christus pro nobis mortuus est. Multo igitur magis reconciliati salvì erimus in vita ipsius. Et ad Ephes. 1. Habemus redemptionem per sanguinem eius remissionem peccatorum. Et ad Coloss. 1. Placuit.... per eum reconciliare omnia in ipsum, pacificans per sanguinem crucis eius, sive quae in terris, sive quae in coelis sunt. Et vos cum essetis aliquando alienati, et inimici sensu in operibus malis, nunc autem reconciliati in corpore carnis eius per mortem.

Hanc autem infiniti pretii, quo redempti sumus, dignitatem sic explicat S. Petrus Epistola 1. cap. 1. Non corruptibilibus auro, vel argento redempti estis de vana vestra conversatione paternae traditionis, sed pretioso sanguine quasi agni immaculati Christi, et incontaminati.

Eamdem veritatem mirum in modum illustrant SS. Patres. Imprimis vero S. Chrysostomus, qui expendens illud Apostoli ad Rom. 5 Si unius delicto mors regnavit per unum, multo magis abundantiam gratiae, et donationis, et iustitiae accipientes in vita regnabunt per unum Iesum Christum: postquam observasset non dixisse Paulum gratiam simpliciter, sed abundantiam gratiae: non enim, inquit, quantum opus erat nobis ad extinguendum peccatum, tantum ex gratia duintaxat accepimus, sed multo amplius; tum ista subiicit: Quemadmodum ergo, si quis decem obolos debentem aliquem in carcerem coniiciat: nec ipsum solum, sed cum eo pariter coniugem ipsius, et filios, et servos, illius causa; tum alius veniens non decem obolos tantum numeret, sed innumera talenta aurilargiatur, ac vincitum istum in Pulatium introducat, et in supremi Magistratus solium, participemque summi honoris, et reliqui splendoris faciat, non iam foenerator mentionem facere amplius possit decem illorum obolorum; ita et in nobis factum est. Num multo plura, quam debebamus, persolvit Christus, ac tanto plura, quanto stillam exiguam immensum pelagus excedit.

De eodem sanguinis Christi pretio loquens Gregorius Nazianzenus: Sed nullum tamen cum salutis meae miraculo comparandum est (ait); pauculae sanguinis guttae totum mundum reformantes, factae sunt tamquam coagulum lactis omnibus hominibus, nos in unum colligantes et congregantes. Et Basilius in Homilia ad Psalm. 48. multa de Redemptoris huius dignatione luculenter et magnifice praedicat in hae

Psalmi verba: Non dubitaret placationem suam, et pretium redemptionis animae suae, ubi ait: Quid enim tantum reperire homo potest, ut det pro redemptione animae suae? Sed inventum est unum pro omnibus simul liberandis hominibus quod in redemptionis animarum nostrarum pretium est impensum: sanctus videlicet, ac pretiosus sanguis Domini nostri Iesu Christi, quem pro nobis omnibus effudit. Unde et pretio redempti sumus. Si igitur frater non redimit, redimet homo. Quare cum homo redimere nos nequeat, qui nos redemit homo non est.

Eamdem etiam veritatem luculenter praedicat S. Augustinus serm. 122. De Tempore: Fudisti, ait, pro me pretium redemptionis: O pretiosum pretium perditorum! etc. dicat ei terra redempta, terra irrigata, redempta sanguine, irrigata baptismate: Magna iniquitas mea: sed maior est redemptio tua. Audiat ergo vocem Domini mei humani generis adversarius, et nihil iam sibi applaudat elatus; quia pro totius mundi facinore in cruce peperdit Dominus noster Iesus Christus. Et in eo sermone qui 114. De Tempore numerabatur, et in reiectorum appendicem ablegatus est: Hodie Dominus noster in statera crucis pretium nostrae salutis appendit, et una morte universum mundum sicut omnium conditor, ita et omnium reparator absolvit. Indubitanter enim credamus, quod totum mundum redemit, qui plus dedit, quam totus mundus valeret. Meritum enim redemptae mercedis dignitas insignis pretii supergressa est, inter redemptum et redimentem dispensatio fuit, compensatio non fuit. — Leo quoque I serm. 12. De Passione Domini: Effuso sanguine Christi, solidius, ait, factum esse dominum libertatis, quam debitum servitutis. Et in serm. 1. De Ascensione: Ampliora nos adeptos, ait, per ineffabilem Christi gratiam, quam per diaboli amiseramus invidiam. — Sic Petrus Cluniacensis in eo libello, qui inscribitur: pro aeterno supplicio hominis temporale, ait, oblatum esse supplicium Dei et hominis, pro aeterna morte hominis temporalem mortem Dei et hominis, quae tanti ponderis in ipsa ipsius iustitiae lance esse cognoscitur, ut ad iuste ordinandum mundi peccata, longe maior proponderet mors transitoria Filii Dei, quam aeterna filiorum hominum. Plus plane redditum est iustitiae, quando Christus mortuus est, quam sit recompensatum, quando homo damnatus est. Habet ergo iustitia quidquid suum est, quia Dei Filius pro peccatis hominum mortuus est. — Anselmus item in libro 2. Cur Deus homo, cap. 19. ait Christum tale quid sponte dedisse Deo ad honorem illius, cui quidquid Deus non est, comparari non potest, et quod pro omnibus hominibus omnium debitis recompensari potest. Et capite sequenti: Quid iustius, quam ut ille, cui datur pretium maius omni debito, si debito datur affectu, dimittat omne debitum?