Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Quamquam nobiscum haud difficulter convenient infideles, unionem hypostaticam Dei cum homine nullis implicari contradictionibus: nec subinde impossibilem iudicari: inde tamen non eis liquet hanc unionem convenientem fuisse: plurima namque possibilia sunt, quae eum minus expediant, etiam nusquam futura sunt, et a Deo producenda: quapropter stabilita, ac sufficienter probata possibilitate huius Mysterii, iam aperienda sunt rationes, quibus illud congruum, ac decens aestimari potest. In quibus utique praestabimus, tribus in sequentibus quaestionibus, quarum 1. aperiet qualiter decens fuerit, summeque congruum, ut Deus per assumptionem humanitatis hominem ex integro restitueret. 2. Quod convenientius fuerit humanam naturam, quam Angelicam reparari. 3. denique, quod convenientius fuerit Filium quam Patrem, vel Spiritum sanctum, hoc reparationis munus assumere.

Duplicem distingui posse convenientiam. Unam quidem rei intrinsecam, secundum quam aliquid dicitur esse conveniens, quatenus a Deo ordinatur. Nam, inquit Apostolus ad Rom. 13. Quae sunt a Deo, ordinata sunt. Alteram vero extrinsecam, qua consistit in quadam relatione, seu habitudine ipsius rei ad illa quibus congruit. Cum autem Incarnatio spectari possit per respectum vel ad Deum auctorem, vel ad naturam humanam ipsius terminum, vel ad universum orbem terrarum, instarque terrarum encyclopediam: ideo de convenientia illius per respectum ad illa tria agendum est: an videlicet Incarnatio conveniens fuerit, tum respectu Dei, tum respectu hominis, tum respectu caeterarum creaturarum.

Notanda 2. Quod cum bonum quodlibet sui diffusivum sit ac communicativum: cumque Deus bonorum omnium praestantissimus sit; etiam ipsi maxime convenit sui ipsius diffusio, et communicatio. Duplex autem est Dei communicatio: una quidem ad intra, vel per foecunditatem luminis et cognitionis, qua Pater aeternus se communicat Filio. Qui Deus est de Deo, lumen de lumine, Deus verus de Deo vero, vel per foecunditatem amoris, qua Pater et Filius divino erga seipsos amore aestuantes, producunt Spiritum Sanctum, qui Patris et Filii mutui amoris fructus est ac terminus. Altera vero communicatio est ad extra, qua tres illae adorandae personae sese creaturis communicant in ordine naturae, gratiae, gloriae, et divinitatis. In ordine quidem naturae, largiendo videlicet ipsis omnia bona naturalia eis connaturaliter debita ad earum integritatem et perfectionem. In ordine vero gratiae, conferendo creaturae rationali dona illa gratuita, quibus ad ordinem et finem supernaturalem promoveri potest. In ordine gloriae omnes suas divinitatis praecellentias ac delicias exhibendo purissimis ac beatissimis mentibus conspiciendas ad fruendas. Denique in ordine divinitatis, per unionem hypostaticam; per quam una ex illis adorandis personis sese substantialiter communicat humanae naturae per propriam suam subsistentiam, qua fit, ut Deus fiat homo, et vicissim homo Deus: assumendo quippe corpus et animam in unitate personae, ita ut in homine inhabitet tota plenitudo divinitatis corporaliter.

Notanda 3. Hanc postremam communicationem omnium esse praestantissimam ac maximam. Communicatio enim aliqua censeri potest altera maior duobus modis: nimirum, vel intensive, vel extensive. Dicitur equidem maior priori modo, quando aliquid nobilius et perfectius communicatur: secundo vero, quando ad plura subiecta vel supposita sese extendit: qua ratione communicatio bonorum naturalium est maior extensive; communicatio vero bonorum supernaturalium maior est intensive: quippe supernaturalia bona naturalibus praecellunt. Communicatio autem, qua fit per Incarnationem, haud dubie omnium communicationum est maxima, non solum intensive, quia ipsa substantia increata Verbi, quae est infinitae dignitatis et perfectionis, ac subinde omnia bona ordinis naturae, gratiae, et gloriae superat, sese communicat humanitati: sed etiam extensive; cum non solum ad hominum et Angelorum, sed etiam ad caeterarum creaturarum decus et ornamentum conferat, ut patebit in sequentibus Conclusionibus.

Conclusio prima. — Incarnatio Verbi maxime fuit conveniens Deo.

Probatur. Illud maxime Deo congruit, quod confert ad manifestandas eius divinas praecellentias: at per Incarnationem maxime elucent Dei perfectiones, ac praecellentia: igitur illa Deo fuit convenientissima. Huius ratio constat; conveniens est enim Deo, ut per visibiles effectus invisibiles suas perfectiones demonstret. Ad hoc quippe universum condidit, ut invisibilia Dei per ea, quae facta sunt intellecta conspicerentur; sempiterna quoque eius virtus, et divinitas, inquit sanctus Paulus ad Romanos 1. Minor vero probatur: quanquam innumerae sint divina praecellentia, et divina dotes; maxime tamen per respectum ad Deum, et creaturas, prae caeteris fulgent Bonitas,

Bonitas, inquam, qua vult seipsum eis communicare, et sui esse participationem largiri: Potentia, qua idipsum praestat, et exsequitur: Sapientia, qua creaturas debito ac decenti ordine librat, ordinat, et statuit, ac convenientem in finem dirigit: Iustitia, qua cuique, quod perfectioni congruit, distribuit: Misericordia denique, qua rationalis creaturae defectus supplet, et reficit: atqui omnes illae quinque divinae perfectiones maxime relucent in Mysterio Incarnationis.

Primo quidem divina Bonitas in illo mysterio summe refulget: Verbum quippe divinum suam personam largiendo humanitati, largitur pariter ipsam divinitatem, et omnes suas divinas praecellentias velut in hominem effundit. Hinc divina illa communicatio dicitur divini erga homines amoris meta: unde Christus ipse ex hoc ineffabili Mysterio, Dei bonitatem et charitatem erga homines maxime commendat, dicens Ioan. 3. Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret: eumque amorem ita summum et excellentem censet Apostolus, ut superexcellentem ac nimium appellare non erubuerit ad Ephes. 2. dicens: Deus qui dives est in misericordia, propter nimiam charitatem suam, qua dilexit nos, et cum essemus mortui peccatis, convivificavit nos in Christo (cuius gratia estis salvati), et conresuscitavit, et consedere fecit in caelestibus in Christo Iesu: ut ostenderet in saeculis supervenientibus abundantes divitias gratiae suae in bonitate super nos in Christo Iesu. Hinc idem Apostolus ad Rom. 8. divinam illam erga nos bonitatem commendans, ait: Si Deus pro nobis, quis contra nos? qui etiam proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum: quomodo non etiam cum illo omnia nobis donabit? Quapropter ad Titum 3. ait: Apparuit benignitas, et humanitas Salvatoris nostri Dei. Quae sic expendit S. Bernardus, Serm. 1. de Nativit. Domini:

Apparuerat, inquit, ante potentia in rerum creatione: apparebat sapientia in earum gubernatione: sed benignitas misericordiae nunc maxime apparuit in humanitate. Innotuerat Iudaeis potestas, in signis atque portentis: unde et in Evang. sepius invenies: Ego Dominus, ego Deus: Philosophis quoque abundantibus in sensu suo maiestas innotuit, quoniam iuxta Apostoli verba, quod notum est Dei manifestum est illis. Verumtamen et Iudaei potestate ipsa premebantur, et Philosophi scrutatores maiestatis opprimebantur a gloria. Potestas subiectionem, maiestas exigit admirationem, neutra imitationem. Appareat, Domine, bonitas, cui possit homo, qui ad imaginem tuam creatus est, conformari: nam maiestatem, potestatem, sapientiam, nec imitari possumus, nec expedit aemulari.

Omnipotentia similiter mirum in modum in Incarnationis Mysterio relucet; unde Propheta Ieremias 31. ut praestantissimum hoc opus commendaret, novum appellat. Novum, inquit, creavit Dominus super terram, mulier circumdabit virum. Haec verba sic expendit S. Bernardus hom. 2. super Missus est: Vir, inquit, erat Iesus, nedum etiam natus, sapientia, non aetate: animi vigore, non viribus corporis: maturitate sensuum, non corpulentia membrorum. Et paulo ante: In hoc novo et inaudito prodigio agnoscitur longitudo brevis, latitudo angusta, altitudo subdita, profunditas plena. Ibi agnoscitur lux non lucens, Verbum infans, aqua sitiens, panis esuriens. Videas si attendas, > potentiam regi, sapientiam instrui, virtutem sustentari: Deum denique lactentem, sed Angelos reficientem, gementem, sed miseros consolantem. Videas si attendas, tristitiam laetitiam, pauperem fidentem, salutem pesti, vitam mori, fortitudinem infirmari. Sed quod non minus mirandum est, ipsa ibi cernitur tristitia laetificans, pauperem confortans, passio salvans, mors vivificans, infirmitas roborans.

Quapropter Incarnatio propter sui excellentiam Opus Dei dicitur Abacuc 3. Domine, opus tuum, in medio annorum vivifica illud: et beatissima Virgo in suo Cantico dicit illud esse opus omnipotentis brachii Dei: Fecit potentiam in brachio suo. Quam utique veritatem S. Bernardus Sermone 3. in Vigilia natalis Domini, sic commendat:

Tria, inquit, opera, tres mixturas fecit omnipotens illa Maiestas, in assumptione nostrae carnis; ita singulariter mirabilia, et mirabiliter singularia, ut talia nec facta sint, nec facienda sint amplius super terram. Coniuncta quippe sunt ad invicem Deus et homo, Mater et Virgo, fides et cor humanum.

Primam autem illam commixtionem sic commendat:

Voluit, inquit, infirmiora nostra abundantiore gloria sublimare, et contraxit se maiestas, ut quod melius habebat, videlicet seipsum, limo nostro coniungeret; ut in persona una sibi invicem unirentur Deus et limus, maiestas et infirmitas, tanta vilitas et sublimitas; nihil enim Deo sublimius, nihil vilius limo, et tamen tanta dignatione Deus descendit in limum, tantaque dignitate limus ascendit ad Deum, ut quidquid in eo Deus fecit, limus fecisse credatur, quidquid limus pertulit, Deus in illo pertulisse dicatur, tam ineffabili, quam incomprehensibili sacramento. Et attende quia sicut in illa singularitate Trinitas est in personis, unitas in substantia: sic in ista speciali commixtione, Trinitas est in substantia, in personis unitas: et sicut ibi personae non seindunt unitatem, unitas non minuit Trinitatem; ita et hic persona non confundit substantias, nec substantiae ipsae personae dissipant unitatem. Summa illa Trinitas hanc nobis exhibuit Trinitatem, opus mirabile, opus singulare inter omnia, et super omnia opera sua. Verbum enim, et anima, et caro in unam convenere personam, et haec tria unum, et hoc unum tria, non confusione substantiae, sed unitate personae; haec est prima, et superexcellens mixtura, et haec prima inter tres.

Celebratur pariter divina Sapientia, maxime in modo conciliandae divina Iustitiae cum sua misericordia. Nam inquit S. Augustinus libro, Cur, quando, et quomodo Deus, etc. cap. 6.

Deus ab homine iusto exegerat, quatenus qui per peccatum offenderat, per iustitiam satisfaceret. Ad hoc autem diversitas naturarum, et personae unitas in Christo valuit, et humano generi necessaria fuit, ut quod non posset humanitas, divina faceret natura, et si quid minime conveniret naturae humanae, exhiberet: et non alius atque alius, sed idem ipse esset qui ex utroque perfectus existens, per humanam solveret, quod ipse debebat, et per divinam posset, quod expediebat. Debitum Adam tantum erat, ut illud non deberet solvere, nisi homo, sed non posset nisi Deus: ita opus erat, ut idem esset homo, qui erat Deus. Quapropter necesse fuit in personae unitate, ut Deus hominem assumeret, quatenus homo, qui in natura debebat solvere, et non poterat, in persona esset, qui posset, quia satisfactionem pro peccato non po> poterat solvere, nisi Deus; sed non debebat, nisi homo: ergo constat, ut de hominibus fiat illa supernae civitatis restauratio (quod fieri nequiret, nisi esset facta praedicta pro peccatis satisfactio, quam nequiret reddere, nisi Deus, nec debuit, nisi homo) necesse fuisse, ut eam faceret Deus homo.

Quam utique rationem luculenter expendit S. Leo, Sermone 1. de Nativit. inter caetera dicens: Sed utriusque proprietate substantiae, et in unam coeunte personam, suscipitur a virtute infirmitas, a maiestate humilitas, ab aeternitate mortalitas, ut corpori nostro remedio congruebat, unus atque idem Dei et hominum mediator, et mori ex uno, et resurgere posset ex alio. Elucet etiam in eo maxime, quod humani generis adversarius, qui Protoparentes cum universa propagine vicerat, per hominem Deus vinceret ac superaret. Nam, inquit Hugo Victorinus, lib. 1. De Sacr. p. 8. cap. 6. Qui iustitia eiecerat, iustum fuit ut non fortitudine, sed prudentia vinceretur, ut in eodem, quo se victor erexerat, victus sterneretur, iuxta illud Iob. 26. Et prudentia eius praecussit superbum. Quam utique rationem sic expendit S. Augustinus, lib. Cur, quando, et quomodo Deus, etc. c. 6.

Subtiliter subtilem inimicum Deus voluit expugnare, sub esca humanitatis hamum celavit deitatis, quatenus ille, talem inveniret, qui sibi nihil deberet: quam dum illicite contingeret, merito eam, quam quodammodo possidebat, amitteret: sic quippe serpens antiquus deludendus erat, ut qui homines deluserat, per hominem Deum delusus et ipse fieret. Et sicut incautum hominem sibi callide subiecterat, ita per hominem divinitus cautum, non callide, sed sapienter subiecteretur. Hic summa revera videtur sapientia, quando illud hosti proponitur, quod prius ab hoste deiicitur: et quasi quod ceciderat vires resumeret, et expugnatus ab hoste, iterum adversus hostem pugnare praesumeret. Provocatur itaque ad pugnam iterum hostis, ut qui prius se vicisse gaudebat, postmodum victus ex toto succumberet, et sic homo valde gloriosior a sui resumptione fieret, quam si eum numquam cadere contigisset.

Ei concinit S. Leo dicens:

Secundum plenitudinem temporis, quam divini consilii inscrutabilis altitudo disposuit, reconciliandam ductori suo naturam generis assumpsit humanitas, et incentor mortis diabolus, per ipsum quam eiecerat, ipse vinceretur: in quo conflictu pro nobis inito, magno et mirabili aequitatis iure prostratum est, dum omnipotens Dominus cum saevissimo hoste non in sua maiestate, sed in nostra congreditur humilitate, obiiciens ei caducam formam, caducamque naturam: mortalitatis quidem nostrae participem, sed peccati totius expertem.

Hinc canit Ecclesia: Opus nostrae salutis ordo depoposcerat: multiformis proditoris ars, ut artem falleret, et medelam ferret inde hostis unde leserat. Denique divina maxime excellit sapientia, eo quod Mysterium hoc maxime conferat ad gloriam Dei stabiliendam; imo et augendam. Nam, inquit S. Bernardus, Serm. 2. de Ascensione. Christus cum per naturam divinitatis non haberet, quo cresceret, vel ascenderet, quia ultra Deum nihil est: per descensum quomodo cresceret invenit: veniens incarnari, pati, mori, ne moreremur in aeternum. Quapropter S. Gregorius Nyssenus Orat. Catech. cap. 14. appellat illum Verbi divini descensum, redundantem copiam potestatis: Id autem, inquit, quod abiectum descensus, est quaedam insignis et redundans copia potestatis. Cui quadrat illud Psalmi: Qui ascendit super occasum Dominus nomen illi. Unde S. Gregorius, Homil. 17. in Evangelia: Super occasum Dominus ascendit, quia unde in passione accubuit, inde maiorem suam gloriam resurgendo manifestavit: super occasum videlicet ascendit, quia mortem, quam pertulit, resurgendo calcavit.

Eximie pariter divina Iustitia hoc in adorando Mysterio effulget: quippe per Christi Domini passionem et mortem, condignam pro delictis et offensis hominum satisfactionem excepit: utpote cum Deus homo sese aeterno Patri non solum victimam, et expiationem in ara crucis obtulerit, sed etiam seipsum velut scopum ad sagittam, et ad severissimam divinae iustitiae ultionem exposuerit. Hinc S. Paulus ad Rom. 3. praeclarissime Christi Domini satisfactionem et redemptionem expendens, ait: Iustificati gratis per gratiam ipsius: per redemptionem, praecellentium delictorum in sustentatione Dei. Commendatur etiam divina Iustitia ex eo maxime quod suam in vindicandis delictis rigidam, et exactam severitatem in Christi Passione et Morte exhibuerit. Si enim tam severe Pater aeternus in amantissimum suum Filium, qui se pro hominum peccatis vadem constituerat, quique dumtaxat induerat similitudinem carnis peccati, animadverterit; quid non terroris, et formidinis inesse debet singulis peccatoribus tot ac tantis criminibus obstinatis, dum iudicandi ac plectendi divinae illi iustitiae sistuntur? Nam, inquit ipsemet Salvator Luc 23. Si in viridi ligno haec faciunt, in arido quid fiet? Denique divinae iustitiae acerbitas apparet in illo infinito pretio, quod pro nostra redemptione sibi pendendum voluit. Nam inquit S. Petrus 1. Epist. cap. 1. Non corruptibilibus auro, vel argento redempti estis de vana vestra conversatione paternae traditionis, sed pretioso sanguine quasi agni immaculati.

Denique divina Misericordia maxime in hoc Mysterio effulget. Quamquam enim Deo proprium sit misereri semper, et parcere, et universae viae Domini misericordia et veritas, qua sustinet in multa patientia vasa irae apta in interitum, ut ostendat divitias gloriae suae; non tamen ita enituit divina illa misericordia ante, ac post Incarnationem. Siquidem ad completam, perfectamque misericordiam duo maxime desiderantur actus; nempe repellere miseriam alterius, et illius miseriis quasi propriis affici: misericors enim dicitur quasi habens miserum cor, quia scilicet afficitur miseria alterius, ac si esset propria ipsius miseria. Primus quidem ex illis actibus Deo conveniebat ratione bonitatis, et infinitae virtutis; secundus vero ab eo maxime erat alienus; utpote cum sit immutabilis, et infinita ac invariabili felicitate fruatur. Quapropter ut omnibus numeris absoluta valeret divina misericordia, oportuit Deum hominem fieri, ut posset compati infirmitatibus nostris, vel ut inquit Apostolus ad Hebraeos 2. Per omnia debuit fratribus assimilari, ut misericors fieret. Hinc cap. 4. ait: Non habemus Pontificem, qui non possit compati infirmitatibus nostris, tentatum per omnia pro similitudine absque peccato. Effulget etiam ipsa divina misericordia in eo maxime, quod Dei Filius mortale corpus assumpserit, et mortem ipsam passus fuerit, ut nos a morte liberaret. Hinc Apostolus ad Rom. 5. Commendat charitatem suam Deus in nos: quoniam cum adhuc peccatores essemus, secundum tempus Christus pro nobis mortuus est. Commendat, inquam. Nam ait S. Anselmus lib. 2. Cur Deus homo: quid misericordius intelligi valet, quam quod peccatori aeternis poenis deputato, et unde se redimeret non habenti, Deus Pater dicit, accipe unigenitum meum, et da pro te: ipse Filius, tolle me, et redime te? Quam utique exuberantem in nos divinam misericordiam eleganter sic expendit S. Bernardus Serm. 3. de Nativitate Domini:

Ludebam ego foris in platea, inquit, et in regali secreto regalis cubiculi super me ferebatur iudicium mortis. Audivit hoc unigenitus eius, exiitque pusillo pedemate, sacco vestitus, aspersus cinere capite, nudus pedes. Heians et eiulans, quod morte damnatus esset servulus pius... Ratione considerationis remedii periculi mei aestimo quantitatem. Nesciebam; sanus mihi videbar, et ecce mittitur Virginis Filius, Filius Dei altissimi, et iubetur occidi, ut vulneribus meis pretiosi sanguinis balsamo medeatur. Agnosce, o homo, quam gravia sunt vulnera, pro quibus necesse est Dominum Christum vulnerari. Si non essent haec ad mortem, et mortem sempiternam, numquam pro eorum remedio Dei Filius moreretur. Pudet itaque, dilectissimi, propriam negligenter dissimulare passionem, cui tantam a Maiestate tanta exhiberi video compassionem.

Dices 1. Quidquid dedecet summam Dei maiestatem non potest iudicari conveniens, et expediens: sed carnem assumere dedecet summam Dei maiestatem: ergo, etc.

Respondet Seraphicus Doctor, distinguendo maiorem: quidquid dedecet Dei maiestatem, tam ratione sui, quam ratione sibi uniti, non convenit nec expedit: concedit; ratione dumtaxat uniti, negat. Dedecet quidem Dei maiestatem secundum se humiliari, quia cum divinitas sit omnino invariabilis, secundum se nec exaltationis nec humiliationis est rapax. Ratione autem sibi uniti, potest humiliari ad maiorem manifestationem sua altitudinis: in hoc enim quod Deus carnem humilem et infirmam assumpsit, fortissimum adversarium confregit, hominem infirmum stabilivit: et ideo etsi Incarnationis opus in se non videatur conducere ad divinae maiestatis honorem, maxime tamen ad id conducit considerando finem et effectum, ad quem ordinatur: quippe summa Deo gloria est, quod infirma mundi elegerit, ut confundat fortia, et humiles exaltet.

Dices 2. Sicut vituperabilis est nimia elatio, ita vituperanda est deiectio nimia: sed quemadmodum elatio fuit nimia, quando creatura appetivit esse Deus: ita deiectio est nimia, quod Deus fiat homo, qui est creatura; ergo sicut ista elatio est vituperanda, sic et vituperanda appareret deiectio, qua Deus fieret homo: at nihil vituperandum convenire potest Deo: igitur etc.

Respondet idem Seraphicus Doctor, non esse paritatem: tum quia divina natura non fuit humiliata aliqua deiectione sui, siquidem Verbum Divinum humana suscipiens divina non amisit; cum autem creatura appetivit esse Deum, inflata fuit aliqua elatione, qua ultra naturalem suam sortem, suumque statum efferri optabat, et ideo ex ista parte, illa nimietas et redundantia elationis vergebat in vitium: tum quia exinanitio, qua facta fuit in assumptione humanitatis, procedebat ab excessu amoris et charitatis: elatio vero, qua voluit homo Deo assimilari, fuit ab excessu praesumptionis. Constat autem praesumptionem omnem esse vituperandam, non ita dilectionem et charitatem: et subinde exinanitio Christi non fuit vituperabilis, sed laudabilis, sicut vituperabilis fuit elatio primi parentis.

Dices 3. Deo fit iniuria cum existimatur eum habere creatam aliquam effigiem. Nam, inquit S. Paulus Act. 17. Non debemus aestimare aurum, aut argentum, aut lapidem, sculpturae artis, et cogitationis hominis divinum esse simile: igitur maxima fieret iniuria Deo, si humana effigies ipsi tribueretur: haec autem ei tribuenda esset, si revera esset homo: ergo, etc.

Respondet idem Seraphicus Doctor, verum esse asservandum quando quis credit Deum revera secundum suam deitatem habere corpoream aliquam effigiem, sicut existimabant Gentiles idololatrae: secus vero quando existimat Deum non habere quidem in se creatam aliquam effigiem, sed dumtaxat ratione humanitatis assumptae, ut fit per Mysterium Incarnationis.

Dices 4. Illud magis cedit in Dei gloriam, quod solam eius misericordiam illustrius commendat. Nam, ut ait S. Iacob 2. Misericordia superexultat iudicium: et testatur Ecclesia Dominica 10. post Pentecosten: Deus qui omnipotentiam tuam parcendo maxime, et miserando manifestas: sed longe maior fuisset misericordia gratis relaxando homini debitum, quam satisfactionem exigendo: igitur convenientius fecisset Deo gratis condonare hominum offensam, quam satisfactionem per Filii sui Incarnationem pro illa exigere.

Nego maiorem: perfectius est enim opus, in quo cum summa misericordia elucet etiam summa iustitia, quam in quo sola misericordia maxime commendatur; quia universae viae Domini misericordia et veritas; cum ipse sit summe iustus, et misericors:

Et ideo, inquit Seraphicus Doctor, in reparatione generis humani, quae est excellentissima viarum Domini, congruum est, ut simul currant misericordia, et iustitia, et ideo decens fuit, ut Deus exigeret satisfactionem pro iniuria sibi facta: quam si homo non posset impendere, tunc misericordia daret Mediatorem, qui debitum solveret: nam si Deus culpam non dimisisset, sed solam exercuisset vindictam, non appareret misericordia: si vero non exigisset satisfactionem, non manifestaretur iustitia: igitur congruum fuit, ut ex misericordia praeberetur Mediator, qui debitum ex iustitia solveret, sic enim Misericordia, et Veritas obviaverunt sibi, iustitia, et pax osculatae sunt.

Dices 5. Iniustum videtur punire innocentem pro noxiis: at id fit in Mysterio Incarnationis: igitur illud divinae iustitiae non congruit.

Distinguo maiorem: si illud fiat per modum punitionis et vindictae, concedo: si fiat per modum satisfactionis et reparationis, nego. Quamvis enim in puniendo peccato oporteat illum plecti, qui peccavit, tamen in satisfaciendo unus ferre potest poenam pro altero; in vindicta enim attenditur peccantis iniquitas: in satisfactione vero pro alio spectatur satisfacientis charitas.

Dices 6. Quidquid offendit divinam aequitatem, Deum dedecet: at pugnat in divinam aequitatem, quod vita Filii Dei, qua pretiosissima est, exponatur profundenda pro re vilissima, qualis est hominum peccatorum redemptio: igitur, etc.

Nego minorem: tum quia Christus non sese subiecit morti, ut ab illa absorberetur, sed ut deiecta morte resurgeret immortalis: tum quia salus hominis est tantum effectus mortis Christi, non autem illius finis: tum quin et Christi et hominum vita ordinatur ad Dei gloriam, quae excellentior est vita Christi.

Conclusio secunda. — Incarnatio Verbi convenientissima humanae naturae.

Probatur. Illud maxime convenit humanae naturae, quod eximio conducit, ut revocetur a malo, et promoveatur ad bonum: at Incarnatio utrique maxime deservit.

Primo quidem, ut homo revocetur a malo, nam omnis mali fons, et origo, vel est a diabolo instigante, vel a carne alliciente, vel a spiritu superbiente: at triplex hic totius pravaricationis fons et radix per Incarnationem adimitur et rescinditur. Siquidem per eam exauthoratus est diabolus: nam 1 Ioan. 3. apparuit Filius Dei, ut dissolveret opera diaboli, et princeps mundi eiiceretur foras, ait Christus Deus, et ait Apostolus ad Coloss. 1. Eripuit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum Filii dilectionis suae, in quo habemus redemptionem in remissionem peccatorum: quippe, ut addit S. Aug. lib. 18. De Trinit. c. 15. In haec redemptione tamquam pretium pro nobis datus est sanguis Christi: quo accepto, diabolus non est solutus, sed ligatus, ut nos a peccatis nostris solveremur. Addit cap. 17. per hoc mysterium tractam fuisse daemonum superbiam, et erectam hominum abiectionem. Demonstratum est homini, inquit, quem locum haberet in rebus, quas condidit Deus: quandoquidem sic Deo coniungi potuit humana natura, ut ex duabus substantiis fieret una persona: ac per hoc idem ex tribus, scilicet Deo, anima, et carne; ut superbi illi maligni spiritus, qui se ad suspendendum, quasi ad adiurandum medii interponunt, non ideo se audeant homini proponere, quia non habent carnem: et maxime quia, et mori in eadem carne dignatus est Filius Dei, ne iidem illi tamquam Dii se coli persuadeant, qui creduntur esse immortales. Similiter caro sua origine vitiata, per assumptionem et unionem cum Verbo sanata ac consecrata est. Cum enim in Christo inhabitaret tota plenitudo divinitatis corporaliter, ait Apostolus, unde factum est, ut corpora nostra facta fuerint membra Christi, et templa Spiritus Sancti: quapropter illa caro, quae erat incentivum ad peccatum, facta est fomes salutis, et iustitiae: nam, inquit Tertullianus lib. De Resurrectione carnis, cap. 8. Caro salutis cardo; caro enim abluitur, ut anima emaculetur; caro signatur, et anima illuminatur; caro manus impositione adumbratur, ut anima conservetur; caro corpore, et sanguine Domini vescitur, ut anima de Deo saginetur. Tandem mentis elatio et superbia frangitur, nam, inquit S. Aug. supra, Superbia hominis, quae maximo impedimento est, ne inhaereatur Deo, per tantum Dei humilitatem redargui potest, atque sanari: discatque homo, quam longe recesserit a Deo, et quid illi debeatur ad medicinalem dolorem, quando pro salute Mediatorem venit, qui hominibus ut Deus divinitate subvenit, ut homo infirmitate convenit. Hinc Sanctus Bernardus Serm. 3. de Nativitate Christi, ait: Quid magis indignum, quic detestandum amplius, quid gravius puniendum, quam ut videns Deum caeli parvulum factum, ultra apponat homo magnificare se super terram? Intolerabilis impudentia est, ut ubi se exinaniverit Maiestas, vermiculus inflatur, et intumescat.

Secundo, hoc mysterium etiam maxime conducit, ut homo promoveatur ad bonum. Primo namque summe erigitur humana natura; nam, inquit S. August. lib. de Praedestinatione Sanctorum cap. 15.

Ipsa est illa ineffabiliter facta hominis a Deo Verbo susceptio singularis, ut Filius Dei et hominis simul: Filius hominis propter susceptum hominem, et Filius Dei propter suscipientem unigenitum Deum impropie et proprie diceretur; ne non Trinitas, sed quaternitas crederetur. Praedestinata est istae naturae humanae tanta, et tam celsa, et summa subiectio, ut quod attolleretur altius non haberet, sicut pro nobis ipsa divinitas, quo usque se deponeret humilius non habuit, quam suscepta natura hominis cum infirmitate carnis usque ad mortem crucis.

Unde non mirum si Angeli, qui ante divinam illam humanae naturae sublimationem, patiebantur se ab hominibus adorari, ut eos adoraverunt Abraham, et Loth, Genes. 18. et 19. talem honorem eis ab homine impendi postmodum renuerint; nam S. Ioannes Evangelista cum Angelum, qui sibi loquebatur, adorare voluisset, eum illico dicentem audivit, Apocalypsis 19. Vide ne feceris, conservus tuus sum, et fratrum tuorum habentium nomen Iesu. Hinc praeclare monet S. Leo sermon. 1. de Nativit. Agnosce, Christiane, dignitatem tuam, et divinae consors factus naturae, noli in veterem vilitatem degeneri conversatione redire, etc.

Tertio, per Incarnationem habuit homo praestantissimum exemplar omnium prorsus virtutum, quo prius carebat. Nam, ut ait S. August. serm. 52. de Diversis: Homo sequendus non erat qui videri poterat. Deus sequendus erat, qui videri non poterat: ut ergo exhiberetur homini, qui videretur a homine, et quem homo sequeretur, Deus factus est homo. Exemplar enim, ut omnibus numeris constet, debet esse simul rectum, et sensibile. Rectus quidem erat Deus ratione sanctitatis; sed invisibilis ratione infinitae maiestatis: homo vero, qui visibilis erat, propter multos defectus, quibus inquinabatur, a recta virtutis regula deflectebat: quapropter necessum fuit inter utrumque intercedere unionem, ut inde perfectum virtutis exemplar homini tribueretur. Quapropter Christus etiam monebat Ioan. 13. Exemplum dedi vobis, ut quemadmodum ego feci, ita et vos faciatis. Etenim qui invisibilis erat in maiestate divinitatis, visibilem se praebuit in infirmitate humanitatis: ut egregie loquitur Paulus 1. ad Timoth. 3. ubi Incarnationem appellat magnum pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne. Nam omnes Christi actiones revera Dei-hominis actus erant, seu ut loquitur S. Ambros. Dominicae carnis actus, divinitatis exemplum est, et invisibilia nobis eius per ea, quae sunt visibilia, demonstrantur. Hine seipsam nominat Ioan. 11. viam, veritatem, et vitam: via quidem in exemplo, veritas in promisso, vita in praemio, ait S. Bernardus serm. 2. de Ascens.

Quarto, convenientissimum fuit Deum incarnari, ut homo perfecte beatus fieret. Propterea enim Deus homo factus est, inquit Auctor lib. De Spiritu et anima, cap. 9. (apud S. Augustinum) ut totum hominem in se beatificaret, et tota conversio hominis esset ad ipsum, et tota dilatio hominis esset in ipsam, cum ascensu carnis videretur per carnem, et ascensu mentis videretur per divinitatis contemplationem. Unde Beatorum quisque cum Iob dicere potest cap. 19. In carne mea videbo

Deum meum: quem visurus sum ego ipse, et oculi mei conspecturi sunt; aut cum eodem Vate: Cor meum, et caro mea exultaverunt in Deum vivum.

Denique ad hoc maxime conduxit Verbi divini Incarnatio, ut haberemus quidquid nobis opus est, tum ad corporis, tum ad animae sanitatem. Nam, ut praeclare ait S. Bernardus sermon. 3. de Circumcisione: Totus mihi datus, totus in meos usus consumptus est. Etenim ait serm. 24. de Passione: Quid quaeris in illo non invenias? Si aegrotas, medicus est: si deficis, fons est: si impugnaris, pugil est: si sitis, potus est: si alges, vestimentum est: si tristaris, gaudium est: si obtenebraris, lux est: si orphanus es, Pater est. Uno verbo, ut ait Ambrosius libr. 3. de Virginibus: Omnia nobis Christus est, et omnia nobis dedit. His adde, quod per Incarnationem, hominis fides maxime illustratur, spes firmatur, charitas accenditur.

Fides, inquam illustratur: nam, inquit S. Augustinus lib. 11. De Civit. c. 2. ut mens in fide fidentius ambularet ad veritatem, ipsa veritas Dei Filius, homine assumpto, non Deo consumpto eandem constituit ac fundavit fidem ut ad Deum iter esset homini per hominem-Deum. Spes etiam erigitur ac firmatur: nam, inquit idem S. Augustinus libr. 13. de Civitat. cap. 10.

Quid tam necessarium fuit ad erigendam spem nostram, quam ut, gravata mortalium conditione ipsius mortalitatis abiectione, ad immortalitatis desperationem liberandos, demonstraretur nobis quanti nos diligeret Deus, quantumque diligeret?

Denique Charitas mirum in modum accenditur: nam, inquit Sanctus Augustinus libro de Catechizandis Rudibus cap. 1. Quae maior est causa adventus Domini, nisi ut ostenderet Deus dilectionem suam in nobis? Et infra: Si amari pigebat, saltem redamari non pigeat.

Dices 1. Inconveniens videtur, quod per tantum pretium, qualis est Christus, tam pauci homines salvantur: convenientiusque videtur, quod Deus assumpsisset aliud medium, quo omnes homines salvarentur: igitur Incarnatio Verbi non fuit naturae humanae maxime conveniens.

Respondeo 1, tantam esse cuiusque electi salutem, ut illam proprii Filii dispendio operari non indignum iudicaverit Deus: unde licet pauci salutem consequantur, non propterea id divinae sapientiae incongruum iudicari debet. Addo, quod si omnes homines fuissent salvati, id minus vergeret in Dei gloriam: siquidem non ita perfecte nobis exhibuisset Iustitiam et Misericordiam suam: unde Sanctus Augustinus Epist. 105. Si utrique liberarentur, lateret quibus peccato deberetur poena; si nemo, quid gratiae largiretur?

Respondeo 2. defectum salutis reproborum non esse retundendum in ipsam Incarnationem, sed in perversam hominum voluntatem: siquidem Christi Incarnatio fuit medium sufficientissimum ad omnium hominum salutem; quippe Christus Dominus est lux vera, qua illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum: est etiam mediator Dei et hominum, qui vult omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire.

Dices 2. Modus ille reparandae humanae naturae est convenientior, ratione cuius ipsa magis Deo obligatur, et ampliores debet grates: at magis esset obligata Deo si ei gratis suam offensam condonasset; maiores enim debet gratias is, cui Iudex gratis condonet, quam ille, a quo satisfactionem exigit: ergo etc.

Nego minorem, et ad probationem dico, rationem disparitatis esse, quod Deus satisfactionem a nobis exigendo, dederit nobis proprium suum Filium, qui pro nobis satisfaceret, gratiasque uberrimas promereretur et largiretur; quibus etiam nos pro nostro modulo cum illo adorando Redemptore satisfacere possemus. Magis autem honorificum videtur posse proprium debitum solvere, quam illius relaxationem solius clementiae iudicis assignare.

Conclusio tertia. — Conveniens etiam fuit Incarnatio Verbi toti universo.

Primo, namque quotquot sunt in universo creatura, sublimitatis aliquid sortitae sunt in ipsa hominis ad divinum consortium promotione: cum enim homo sit microcosmos, totiusque universi nomenclatura, illius dignitas et excellentia in alias creaturas exundat. Hinc Apostolus ad Ephes. 1. ait: Proposuit videlicet Pater aeternus in dispensatione plenitudinis temporum, instaurare omnia in Christo, quae in caelis, et quae in terra sunt, in ipso.

Deinde, summa totius universi perfectio fuit, quod in eo esset maximus et perfectissimus gradus entis, qui Deum simul et creaturam sociaret: quo enim praestantiores sunt, et plures entis gradus in toto mundo, etiam praestantior ac perfectior censetur: id autem concessum est per mysterium Incarnationis, in quo habemus Deum, et hominem in una persona subsistentem.

Denique, conveniens erat omnes rerum differentias in universo reperiri, ita ut sicut in nobis est unica natura in unica persona, et in Deo una natura in pluribus personis, ita pariter essent plures naturae in unica persona: quod utique factum est per Incarnationem, tres namque naturae, videlicet Divina, Spiritalis, et Corporalis, in una Christi persona sociantur.

Ex nostro Alensi 3. part. quaest. 1. membr. 6. quod longe maior, et multiplex videtur similitudo hominis ad Deum, quam sit in Angelo. Siquidem in hominis anima relucet Dei effigies in natura, in persona, in potentia: In natura quidem, quia inquit S. Augustinus serm. 21. qui est de Imagine, sicut Deus ubique totus est, omnia vivificans, movens, et gubernans: ita anima ubique in suo corpore tota viget, movet, et gubernat: quod non convenit Angelo, quia non est substantia ordinata ad vivificandum corpus. Insuper in homine est similitudo secundum rationem personae, quia homo procedit ab homine, sicut una persona in divinis procedit ab alia: Angelus autem unus non procedit ab alio. Denique est similitudo in potentia, quia in homine est potentia respondens totaliter exemplari: cum enim in divino exemplari sit eminenter ratio entis corporei et spiritualis, utramque hanc rationem anima sortitur, quippe ordinatur ad actiones spirituales et corporeas; quod Angelus habere nequit, quia enim simpliciter spiritualis sit, non ordinatur ex natura sua ad actiones corporeas: ex quibus homo videtur maiorem affinitatem habere ad Deum, quam Angelus.

Notandum 2. Revera naturam Angelicam, et humanam, maxime si Angeli perduelles fuissent, indignam fuisse, qua divinitati uniretur: Angeli namque non minus, imo gravius divinam provocaverunt animadversionem et vindictam, quam homines: siquidem tam Angelus praevaricator, quam homo, divinitatem ambiit: ille quidem supremam Dei maiestatem, ac potestatem aemulando, iuxta illud Isaiae 14. In caelum conscendam, super astra Dei exaltabo solium meum, sedebo in monte testamenti, etc. Alter vero divinam sapientiam a serpente sibi repromissam consectatus est, Genesis 3. Unde summa fuit Dei misericordia, eaque pura, quod homines potius, quam Angelos redimendos susceperit Deus: quia tamen nihil absque ratione eius divina sapientia molitur, hine quaerimus quaenam sint illae rationes, quae veluti tot incentiva divini erga homines amoris extiterunt, ut nos potius, quam Angelos, ab aeterna miseria relevaret.

Notandum 3. Deum potuisse hominem fieri variis modis: nimirum vel creando sibi corpus et animam, et utrumque assumendo independenter ab ullius creaturae commercio, nec ducendo ex Matre originem ac nativitatem: vel si Matrem habere voluisset in terris, sicut et Patrem in caelis, potuit illam formare extra Adami lineam et propagationem: ita quod per solam eius extraordinariam potentiam formata, nec ab hominibus genita, non esset censenda ex Adam posteris, nec ullatenus ad illius prosapiam spectaret. An autem alteruter ex his modis convenientior fuerit, quam is, quo de facto Verbum Divinum carnem assumpsit, determinandum est in praesenti Quaestione duabus Conclusionibus absolvenda: quarum Prima aperiet convenientius fuisse Deo, quod naturam humanam assumeret, et repararet, quam Angelicam. Secundo, quod magis expediebat naturam assumere ab Adamo propagatam, quam aliunde formatam.

Conclusio prima. — Convenientius fuit assumere, et reparare humanam naturam, quam Angelicam.

Quod equidem satis superque probat ipsa Dei operatio, quippe divina eius sapientia, qua omnia librat et operatur in pondere, numero, et mensura. Nusquam Angelos apprehendit, sed semen Abrahae apprehendit, inquit S. Paulus ad Hebraeos 2.

Ratio autem huius maioris convenientiae peti potest, tum ex parte constitutionis ipsius naturae humanae, tum ex parte maioris capacitatis illius ad reparationem. Ex parte quidem illius constitutionis, idque triplici de causa, quam assignat, et expendit Seraphicus Doctor in B. dist. 2. qu. 2. quarum prima petitur ex ratione originis, et propagationis unius hominis ab alio: cum enim unus homo ab altero ducat originem, quod Angelo non convenit, idem magis decebat, quod persona Filii, quae distinguitur a persona Patris secundum originem, eam naturam acciperet, in qua proprietas filiationis resideret. Quod utique factum est in humanae natura assumptione: nam idem ipse, qui ab aeterno erat Patris Filius, ex tempore factus est Filius Virginis Matris. Secunda ratio est, propter maiorem hominis cum Deo similitudinem ratione ipsius animae rationalis, quam ut diximus in primo Notabili, Dei immensitatem velut aemulatur, cum tota sit indivisa in toto suo corpore, sicut Deus totus est in singulis mundi partibus. Hinc, inquit Seraphicus Doctor, anima rationalis non tantum representat Deum, prout consideratur in se, sed in quantum unitur corpori, quod regit, et in quo inhabitat, sicut Deus caelum et terram implet. Tertia denique ratio maioris congruitatis petitur a multiplici hominis compositione; quia enim homo compositus est ex natura corporali et spirituali, et quodammodo est omnis creatura: habet enim esse cum elementis et rebus inanimatis, vivere cum plantis, sentire cum animalibus, intelligere cum Angelis: hinc est, quod cum humana natura sumitur et deificatur, quodammodo omnis natura in ea sublimatur, dum in parte sibi simili deitati hypostatice unitur: unde assumptio humanae naturae longe melius conferret ad universi perfectionem, quam conferre potuisset Angelica, si fuisset assumpta.

Patet etiam maior illa convenientia ex parte reparationis, idque tribus de causis: Primo quidem, quia natura humana magis indigebat reparatione: Secundo, quia minus ea indigna erat; Tertio, quia reparatio magis erat profutura hominibus, quam Angelis praevaricatoribus.

Magis quidem indigebat reparatione humana natura, quam Angelica, nam ait Alensis qu. 1. memb. 2. in primo homine erat tota natura humana; ideirco, ipso peccante et deperdito, universa pariter eius propago periit: secus est autem de Angelis perduellibus, quoniam nullus eorum totam naturam Angelicam comprehendebat, sed eorum peccata personalia fuerunt; nec propter perduelles Angelos cadentes tota periit Angelica natura; siquidem plurimi fideles, et Deo obsequentes perstiterunt; adeoque non erat ita opus eis remedio ac reparatione: secus humanitati, quae per unius hominis delictum universa corrupta fuerat et deperdita; non decebat autem divinam misericordiam, et summam Dei bonitatem, ut naturam rationalem sibi maxime affinem, et similem, aeterno interitui, ac perpetuae damnationi consignaret. Id enim indignum erat bonitate Dei, si, quae ab ipso creata essent, in interitum abirent, ob diaboli adversus homines fraudem, inquit S. Athanasius, libro De Incarnatione Verbi Dei.

Secundo, homo minus indignus erat divina misericordia; siquidem non ita grave fuit humanum peccatum, ac Angelicum, sive attendas genus peccati sive circumstantiam, sive occasionem. Attendendo quidem genus peccati, nam licet homo, et Angelus peccaverint per superbiam; longe tamen utriusque dispar est reatus, siquidem, inquit Alensis, homo peccavit appetendo omnem scientiam Dei, Angelus vero illius omnipotentiam: Deus autem nullatenus vult communicare alicui creaturae pro quolibet statu suam omnipotentiam, eo quod ratione illius est omnium creaturarum principium, quam praecellentiam nulli vult esse communem; scientiam autem vult communicare creaturae in statu gloriae, nam seipsum, et omnia, quae in ipso sunt, demonstrat beatis mentibus, quibus omnimodum scientiae suae lumen largitur. Quia ergo summa inordinatio est id appetere, ad quod nulla creatura ordinatur: hinc est quod gravius peccavit Angelus appetendo omnipotentiam, quam homo aemulando scientiam, ad quam ordinabatur.

Gravius etiam fuit peccatum Angeli, quam hominis ratione circumstantiae, quippe homo peccavit ratione alicuius nescientiae: existimabat enim comminationem divinam sibi factam magis intentari ad probationem, quam ad supplicium: Angelus vero peccavit ex certa scientia, adeoque ex malitia; et sic peccatum illius erat in Spiritum sanctum, et consequenter irremissibile. Denique minus etiam fuit peccatum hominis, quam Angeli ratione occasionis, homo namque non peccaverit propria sua proclivi, et determinatione ad malum, sed instigante et sollicitante uxore, quae a serpente decepta, virum suum in deceptionem adduxit. Iustum ergo fuit, ut qui per alium ceciderat, etiam per alium relevaretur, cum per seipsum surgere non posset: secus autem erat de Angelo, qui non alterius astutia, sed propria sua malitia lapsus fuerat. Denique minus profutura erat redemptio Angelis perditis, quam hominibus, quippe Angeli, qui semel lapsi sunt, obfirmatam in malo voluntatem habent, nec amplius agenda poenitentia sunt capaces. His adde, quod Angelorum ruina potuit reparari per homines, eos videlicet promovendo ad perduellium Angelorum sedes, ut egregie demonstrat S. Anselmus lib. 1. Cur Deus homo, capite 16. et 17. hominum vero lapsus non poterat convenienter suppleri substituendo aliam naturam loco humanae: quippe nulla inferior homine apparet creatura divinae gloriae capax.

Has omnes rationes luculenter ac divine perstringit S. Bernardus sermone primo de Adventu, his verbis:

Noverit in affectum malitiae et nequitiae transisse Angelos superiores, nec ex ignorantia aliqua, seu infirmitate peccasse, ideirco perire necesse est punire nolentes: Patris enim amor, et honor regis iudicium diligit. Propter hoc enim, et ipse creavit homines ab initio, qui supplerent locum illum, et ruinas eius restaurarent. Scribitur mihi nullam Angelis patere redemptionem: nempe moritur superbia Diaboli, quae superbiae est radix, et superbiae eius paenitentiae remedium non admittit, ac per hoc, nec redimitur; attamen luminis eius nullam postea condidit creaturam: innuens ex hoc ipso redimendum adhuc hominem: quippe quem supplantaverit aliena malitia, ut prodesse ei posset charitas aliena. Ita, Domine, obsecro, complaceat tibi, ut cures me, quoniam ego infirmus sum: quoniam de terra mea furtim sublatus sum et haud innocens in lacum missus sum: non penitus quidem innocens, sed quantum ad eum, qui me seduxit, innocens aliquatenus.

Dices 1. Ea natura magis apparet unibilis Deo, quae maiorem cum ipso habet affinitatem: sed Angelica natura maiorem et intimiorem habet affinitatem cum Deo, quam humana: ergo etc. Maior constat, unibilia namque debent habere quandam proportionem ad invicem. Minor pariter, quia quanto subtilior est natura, inquit S. Isidorus in libris De Trinitate, tanto plenius assistit ad similitudinem divinae unitatis expressu: natura autem Angelica subtilior est, quam humana, utpote expers omnis commercii ac societatis cum corpore: igitur magis ad similitudinem divinae naturae, quam humana accedit: et consequenter magis est cum ipsa unibilis.

Distinguo maiorem: quae maiorem habent affinitatem cum natura divina, sub ea ratione, qua est ipsi unibilis, concedo: secus nego: natura autem humana maiorem habet similitudinem et proportionem cum natura divina sub ratione, qua ipsi unibilis est, quam Angelica; quia ratio personae, per quam Deus unibilis est homini, magis exprimitur per hominem, qui ab altero originem ducit, quam per Angelum, qui ita non procedit ab alio Angelo: igitur licet Angelus ratione suae simplicitatis magis exprimat divinam essentiam sub ratione essentiae, quia totus spiritualis est; tamen non ita perfecte exprimit personas divinas, et modum processionis, quo una originem ducit ab altera, sicut homines; et subinde non habet maiorem, imo minorem affinitatem cum divina natura, sub ea ratione, qua Deus unibilis est cum creatura.

Dices 2. Haec natura dicenda est magis cum Deo unibilis, quae propter suam excellentiam dignior est et aptior ut sublimetur et exaltetur: sed Angelica natura, cum humana sit longe praestantior, etiam dignior et aptior est ut per incarnationem sublimetur: igitur convenientius fuit ipsam assumi quam humanam. — Respondet Seraphicus Doctor dist. 2. q. 2. ad 2. quod etsi Angelus altior sit natura, quam homo; per gratiam tamen unionis magis decuit hominem, quam Angelum exaltari, et ad confutandam superbiam Luciferi, qui Deum voluit aequari, et ad commendandam gratiam Dei, ut appareat, quod sublimatio in gloria non sit ex natura, sed potius ex gratia divina: quapropter Salvator sibi associens magis elegit pauperes et ignobiles, quam divites et potentes, ut trangeret hominum superbiam, et ne gloriaretur omnis creatura in conspectu eius.

Dices 3. Maior apparet misericordia, ubi grandior est miseria: sed longe grandior est miseria Angelorum perditorum, cum gravius fuerit eorum peccatum, quam hominum: ergo magis decebat misericordiam divinam eos redimere, quam homines.

Nego minorem: longe namque maior erat hominum perditorum miseria, quam Angelorum, utpote cum non omnes lapsi fuerint Angeli, sicut homines, nec tota perierit Angelica natura, sicut humana, ideirco convenientius fuit homines reparari, quam Angelos. His adde, quod Angeli perduelles minus erant digni misericordia propter suam superbiam, et obfirmatam malitiam: cum enim obstinati sint universaliter in malitia, inquit Seraphicus Doctor ad 1., non inflammarentur ad humilitatem, nec per exhibitionem tanti beneficii et exempli ad charitatem accenderentur; videmus enim illud hodie in multis peccatoribus, quibus propter suam assuetam perversitatem parum prodest Christi Domini Passio.

Dices 4. Ab eo congrue incipi debuit redemptio, a quo praevaricatio sumpsit exordium: sed haec originem habet ab Angelo, qui fuit totius praevaricationis auctor: igitur reparatio similiter debuit ab illo inchoari. — Respondet Seraphicus Doctor, quod

Praevaricatio generis humani sumpsit exordium a daemone, et ab homine, sed cum hoc discrimine, quod ab homine processit tamquam a principali auctore, a daemone vero sicut suggestore, et instigatore: cum autem Christus sit auctor nostrae redemptionis, convenientius fuit, ut ipsam auspicaretur ab auctore praevaricationis, quatenus perditioni restitutio directe quadret: et quemadmodum in primo Adam facta est nostrae praevaricationis consummatio, sic per secundum Adam fieret nostrae redemptionis perfectio.

Dices denique. Tam mortale fuit peccatum hominis, quam Angeli: sed peccatum mortale est irremediabile: idcirco enim mortale dicitur, quia mortem aeternam inducit, ac perpetuae damnationi reum devoret: igitur tam homo, quam Angelus, indignus et incapax erat redemptionis; et subinde non fuit convenientius ipsum, quam Angelum reparari. — Respondet Alensis q. 1. memb. 2. Ad primam rationem,

quod irremediabile dicitur tripliciter, sicut et invisibile: scilicet, negative, privative, contrarie. Irremediabile negative est, quod nullo modo potest remitti: irremediabile privative est, quod non habet aliquid dignum, per quod debeat remitti: irremediabile contrarie est, quod habet contrariam dispositionem ad remittendum, sine qua nullo modo potest remitti. Primo modo dicitur irremediabile peccatum Angeli, et peccatum damnatorum: Secundo modo dicuntur irremissibilia peccata in Spiritum Sanctum, scilicet, desperatio, praesumptio, etc. quia sunt sub dispositionibus contrariis ad remissionem. Tertio modo dicitur omne peccatum mortale irremissibile, quia nullum mortale habet aliquid, per quod sit dignum remissione. Hac ultima ratione peccatum hominis erat irremissibile, non vero duabus primis, et subinde non est eadem ratio de reparatione hominis, ac Angeli.

Conclusio secunda. — Conveniens fuit, ut assumeretur natura humana ex Adami propagine, quam aliunde formata. Haec Conclusio sequitur ex praecedentibus, eamque probat S. Anselmus libro secundo, Cur Deus homo, capite octavo, triplici ratione:

Primo, iustum est, ut ille, qui satisfacit, sit vel idem, qui peccavit, vel aliquis ex eius origine: alias qui offendit, satisfactionem non impenderet: sed iustum fuit, ut pro culpa hominis satisfieret Deo: ergo pariter iustum est, ut homo ille satisfaciens, vel sit Adamus, qui offendit, vel aliquis ex eius propagine.

Secundo, si Adam non peccasset, totum humanum genus per se stetisset in innocentia, absque ope et sustentatione alterius creaturae: ergo si surgere debeat, convenientius est, ut resurgat per opem et auxilium alicuius qui sit eiusdem generis: sed si homo assumptus aliunde, quam ex Adami propagine formaretur, non esset eiusdem status cum genere humano: igitur humanum genus non surgeret per opem alicuius sui generis.

Denique, quando Deus primitus humanam naturam formavit, solum Adamum produxit, et ex eo eduxit foeminam; quo significaret se velle, ut omnes homines ab eo tamquam ab uno principio propagarentur: quapropter Adamus omnium hominum caput et princeps extitit ante peccatum: igitur si reparari debeat illa dignitas per Verbi Incarnationem, oportuit quod repararetur, vel per ipsum Adamum assumptum, vel per alium hominem ex eius propagine formatum: sed non potuit Adamus assumi, quia proprietates hominis assumpti tribuuntur personae divinae assumenti: ac proinde sicut sit verum dicere de Adamo, quod peccavit, etiam verum esset dicere de persona divina, quod peccasset: hoc autem absolute repugnat divinae sanctitati: igitur etiam repugnat ut Adamus ipse assumatur a Verbo: oportet ergo, ut alius homo assumatur, qui licet sit ex Adami propagine, tamen nullum habuerit peccatum.

Dices 1. Congruum fuit, ut ille homo, qui pro omnium reatu satisfacere debebat, maxime alienus esset ab omni peccato: sed talis non foret, si esset ex Adami propagine: igitur convenientius fuit, ut homo ille satisfaciens, aliunde quam ex Adami prosapia formaretur. Probatur minorem: qui nullam habet similitudinem carnis peccati, nec ullum cum peccatoribus commercium, magis est alienus a peccato, quam qui illis characteribus afficitur: at talis esset homo aliunde, quam ex Adami sanguine formatus; non esset autem talis, qui ab eo propagaretur: igitur magis expediebat hominem creari de novo, ut assumeretur, quam ab Adamo propagari.

Distinguo minorem, et eius probationem: si illa similitudo carnis peccati sit ratione culpae, concedo: si dumtaxat ratione poenae debitae, nego: in homine autem a Verbo assumpto, hoc est in Christo, non est similitudo carnis peccati ratione culpae; sed dumtaxat ratione poenae, quia Verbum divinum assumpsit corpus mortale, quo debitam nostris peccatis poenam per acerbissimam suam passionem, et totius laboriosae vitae crebras angustias lueret, et solveret.

Dices 2. Convenientius fuit, ut qui debitum contraxit, ille solveret: sed Adamus ipse contraxit debitum peccati: ergo congruum fuit, ut illud ipse solveret, et subinde, ut eius individuum a Verbo divino assumeretur. —

Distinguo maiorem: si possit per se solum solvere debitum illud, aut illius beneficio et ope, cum quo non habeat absolutam incompossibilitatem, concedo: secus, nego. Adamus autem nec poterat per se solvere debitum, neque ope alicuius personae divinae, cum qua uniretur: quia ipse erat limitatae entitatis et operationis, ac proinde non poterat exacte satisfacere pro debito, quod summam indignitatem habebat ratione Divinitatis offensae. Nec etiam sociari poterat cum Deo in unitate personae, quia cum ipse fuerit peccator, sequeretur etiam, quod divina Persona dici posset peccatrix, quod omnino absurdum est: igitur id fieri nec potuit nec debuit.

Quaeres. An convenientius fuerit Christum nasci ex Virgine, quam ex viro, et femina. — Affirmo: tum quia decens erat, ut qui Patrem Virginem habet in caelis, etiam Virginem Matrem in terris haberet: tum quia, inquit S. Anselmus supra:

Quatuor modis potest Deus facere hominem, videlicet, aut de viro, et de foemina, sicut assiduus usus monstrat; aut nec de viro, nec de foemina, sicut creavit Adam: aut de viro sine foemina, sicut creavit Evam: aut de foemina sine viro, quomodo assumat illum hominem, quem quaerimus.

Tum denique quia hoc magis commendabat et illustrabat Verbi Incarnati puritatem, et integritatem.

Certum esse quamlibet e divinis personis posse humanam naturam assumere, sive ex Adamo propagatam, sive aliunde formatam; siquidem quod alia persona, quam Filius assumeret naturam humanam ex Virgine, inde non sequeretur, secundum rei veritatem, inter divinas personas aequalitatis diminutio, nec personarum confusio: nulla enim est confusio, quod una persona diversas habeat appellationes invicem oppositas; quodque, qui Pater est, sit etiam Filius; siquidem nunc credimus, quod unus, et idem sit temporalis et aeternus, immortalis et mortuus, immensus et circumscriptus. Nulla etiam est inaequalitatis diminutio, quippe Verbum divinum, ubi carnem assumpsit, licet sit minor Patre secundum humanitatem, tamen est aequalis Patri secundum divinitatem, etenim humana suscipiens divina non amisit. Unde non versetur praesens quaestio de possibilitate, sed dumtaxat de convenientia; an videlicet congruentius fuerit Filium, quam Patrem, aut Spiritum Sanctum incarnari.

Notandum 2. Quod etsi Incarnatio, quatenus est effectus ad extra, sit opus totius Trinitatis: attamen certum est uni dumtaxat personae divinae peculiariter attribui. Quia, inquit S. Bonav. in 3. dist. 1. q. 2.

creatura dupliciter comparari potest ad Creatorem; sicut et Creator ad Creaturam: Creatura namque comparari potest ad Creatorem, vel secundum susceptionem alicuius perfectionis, vel secundum relationem habitudinis dependentiae. Prima comparatio necessario respicit tres personas indistincte, et indivise; quippe in eis est unica et indivisa essentialis perfectio. Secunda vero comparatio potest esse respectu alicuius personae determinatae et distincte, absque eo quod respiciat alteram, quin personae divinae invicem relationibus, et realiter distinguuntur. Similiter Deus potest dupliciter comparari ad creaturam: videlicet in ratione principii causantis, et in ratione suppositi subsistificantis. Secundum primam comparationem invicem conveniunt, et communicant tres personae, quia in ipsis est unica natura, et unica virtus creaturarum productiva: secundum vero comparationem alteram creatura potest habere respectum distinctum ad unicam duntaxat personam divinam; quia licet una persona conveniat cum altera in natura et virtute, distinguitur tamen ab illa in supposito et personali proprietate.

Quoniam ergo in unione naturarum, sive incarnatione, persona divina sit suppositum, sive hypostasis naturae humanae; ita quod unio, sive incarnatio, non dicat tantum habitudinem Dei ad creaturam per modum causae, sed etiam per modum suppositi; hinc est quod ex comparatione Dei ad creaturas, una persona uniri potest naturae humanae, absque eo quod alia similiter uniatur. Ex parte creatura idem constat; quippe cum creatura dicat comparationem ad Deum, non solum quantum ad susceptionem complementi, sed etiam quantum ad habitudinem relationis; inde fit, quod Incarnatio possit convenire uni personae, absque eo quod conveniat alteri.

Notandum 3. Quod etsi divinae personae invicem in unitate essentiae ita indivise conveniant, ut sint unus Deus; attamen aliqua eis peculiariter conveniunt, vel secundum propria, vel secundum appropriata. Secundum propria, paternitas tribuitur prima personae, filiatio secundae, et spiratio passiva tertiae. Secundum appropriata vero, potentia tribuitur Patri, sapientia Filio, bonitas et amor Spiritui Sancto. Qua ratione triplex operatio divinis istis personis etiam peculiariter attribuitur, nempe creatio Patri, recreatio Filio, glorificatio et iustificatio Spiritui Sancto; quia creatio est opus potentiae; recreatio, seu restitutio, opus sapientiae; et iustificatio ac glorificatio opus bonitatis divinae. Constat autem tres divinas illas praecellentias mirum in modum effulsisse in Incarnatione Verbi. Potentiam quidem, nam, inquit S. Damascenus lib. 3. cap. 1. Deus ens perfectum perfectus homo fit, et perficitur, quod est omnium modorum maximum: quod solum noverit se solum per quod infinita Dei virtus ostenditur: quid enim maius, quam Deum fieri hominem? Bonitas similiter mirum in modum elucet in eo quod Deus non despexerit hominem propria culpa miserum et damnatum, sed commota sint eius divina Misericordia viscera super eius languoribus, ut ab eo ipsum solveret. Sapientia denique propter multiplicem illam rationem in 1. Quaest. huius Sectionis assignatam. Queritur autem an convenientius fuerit, Incarnationem censeri opus infinitae sapientiae, quam bonitatis, aut potentiae: seu quod idem est, an magis expedierit Incarnationem a Filio potius, quam a Patre, aut Spiritu Sancto fieri.

Conclusio unica. — Revera convenientius fuit Filium incarnari, quam Patrem, aut Spiritum Sanctum.

Probat hanc conclusionem Seraphicus Doctor supra laudatus q. 3. haec fere ratione: Incarnatio spectari potest vel secundum se, vel quatenus ordinatur ad humani generis redemptionem: sed secundum hanc utramque considerationem magis congruum fuit personam Filii incarnari, quam alias.

Primo quidem si spectetur Incarnatio secundum se, et per respectum ad personam, quae incarnatur, illud aperte constat: quia secunda persona considerari potest vel quatenus est Filius, vel quatenus est Imago, vel quatenus est Verbum: haec autem triplici ratione magis expediebat ipsam incarnari. — Primo quidem, quatenus est imago; quippe reformanda erat Dei effigies per peccatum in homine detrita: igitur apponenda erat illa naturalis Dei effigies, et imago, ad cuius similitudinem homo formatus reformari, et primae divinae perfectionis lineamenta aemulari, et referre posset. — Secundo, quatenus est Verbum, quia ut Verbum est Patris, procedit a Patre, ut Pater se manifestet per ipsum; et ideo sicut ad cogitationis manifestationem, nostrum verbum intellectuale copulatur voci sensibili, sic ad divinitatis revelationem congruum fuit, ut Verbum Patris carnem assumere: quare S. Paulus ad Hebraeos 1. ait: Multifariam, multisque modis olim Deus loquens Patribus in Prophetis, novissime diebus istis locutus est nobis in Filio. — Postremo quia Filius est, congruebat eum carnem assumere, ut esset de genere hominum, et ita Filius hominis: nam, inquit S. Anselmus, in lib. 2. Cur Deus homo, cap. 9. Si quaelibet alia persona incarnaretur,

esset duo in Sacra Trinitate, scilicet Filius Dei, qui et ante Incarnationem Filius est, et ille qui per Incarnationem esset Filius Virginis, et sic esset in personis, quae semper aequales esse debent, inaequalitas secundum dignitatem naturarum: digniorem namque naturam haberet natus ex Deo, quam natus ex Virgine.

Quam utique rationem etiam probat S. Augustinus lib. De Ecclesiasticis dogmatibus, cap. 2. dicens:

Non Pater carnem assumpsit, neque Spiritus Sanctus, sed Filius tantum, ut qui erat in divinitate Dei Filius, fieret in homine hominis Filius, ne Filii nomen ad alterum transiret, qui non esset aeterna generatione Filius. Dei ergo Filius hominis factus est Filius, natus secundum divinitatem naturae ex Deo Dei Filius, et secundum veritatem naturae, ex homine hominis Filius, et veritas geniti non adoptione, non appellatione, sed in utraque nativitate Filii nomen nascendo haberet, ut esset verus Deus, et verus homo, unus Filius.

Secunda ratio eandem veritatem insinuans petitur ex ipsa comparatione Incarnationis ad Redemptionem humani generis. Ex hac enim parte magis congruum fuit Filium incarnari, quam Patrem, aut Spiritum S., sive consideremus hominis lapsum, sive reparandi modum, sive reparationis fructum.

Primo, inquam, si consideremus hominis lapsum id apparet: quippe lapsus est homo appetendo Dei similitudinem et aequalitatem, qua maxime Filio tribuitur in divinis: hinc ipse fuit velut occasio lapsus hominis; et ideo homo inde sumere debuit reparationem, unde habuerat lapsus occasionem. Quam utique rationem non minus eleganter, quam pie expendit S. Bernardus, Serm. 1. De Adventu, his verbis, quibus Filium introducit ita loquentem:

Ecce occasione mei Pater creaturas suas amittit. Altitudinem meam primus Angelus affectavit, et populum, qui sibi crederet, habit: sed continuo Patris zelus vindicavit in illum, percutiens illum pariter cum omnibus suis plaga incurabili, castigatione crudeli. Scientiam quoque, quae nihilominus mea est, surripere voluit homo: et nec illi quidem misertus est neque pepereit oculus eius: duas tantum fecerat nobiles creaturas rationi participes, capaces beatitudinis: Angelum videlicet, atque hominem: sed ecce propter me Angelos perdidit multos, homines universos. ergo ut sciant, quia et ego diligo Patrem, per me recipiat, quos quodammodo amisisse videtur: si propter me haec tempestas orta est, tollite me, et mittite in mare: omnes invident mihi, ecce venio, et talem eis exhibeo memetipsum, ut quisquis gestierit imitari, fiat ei mutatio in bonum.

Iis adde, quod cum specialiter in Filium homines peccaverint, eius erat peccatum condonare et remittere, cui facta fuerat offensa. Quam utique rationem profert S. Anselmus loco mox laudato. Quasi specialius, inquit, adversus personam Filii peccaverant, qui vera Patris similitudo creditur: illi itaque cui specialius fit iniuria, convenientius attribuitur culpae vindicta, cui indulgentia.

Secundo, si consideremus modum reparationis, ille magis competebat Filio, quam caeteris personis: reparati enim sumus per Mediatoris obedientiam, et supplicationem: ratio autem Mediatoris magis Filio, quam caeteris personis conveniebat; decebat namque ut qui medius est inter divinas personas, etiam medium se sisteret inter Deum et hominem, ut Dei et hominum mediator existeret. Similiter magis conveniebat Filio supplicare Patri, et obedire: Nam, inquit S. Anselmus ibidem, Convenientius erat Filium supplicare Patri, quam aliam personam. — Postremo, si consideremus reparationis fructum vel effectum, congruentius erat Filium incarnari; quia Incarnatio ad hoc ordinatur, ut simus filii Dei: congruum autem fuit, ut dignitatem filii consequeremur per eum, qui est Filius naturalis. Hinc S. Augustinus lib. 8. De Trinitate, cap. 9. Ut homo ex Deo nasceretur, primo ex ipsis natus est Deus: oportuit enim, ut per eum efficeremur filii adoptici, qui Filius est naturalis.

Dices 1. Illius est hominem recreare et reparare, cuius est creare et formare: sed creatio maxime attribuitur et convenit potentiae Patris: igitur etiam ipsi tribuenda est hominis restitutio et reparatio per Incarnationem. —

Respondeo. Incarnationem spectari posse vel effective, vel formaliter: primo modo aeque convenit tribus adorandis personis; non item secundo modo. —

Distinguo maiorem: ei convenit reparare, cui convenit formare, effective, concedo: formaliter, nego. Effective, inquam, Incarnatio maxime tribuitur Patri, qui sic dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret; nec proprio Filio pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum: formaliter autem unice tribuitur Filio, quippe sola ipsius personalitas terminat dependentiam naturae humanae, et eam formaliter afficiens efficit subsistentem et personatam.

Dices 2. Illius est in filios adoptare, cuius est generare: sed solius Patris est generare: ergo solius est Patris homines per Incarnationem in filios adoptare. —

Distinguo maiorem: auctoritative, et principaliter, concedo: subauctoritative et secundum missionem, nego. Competit itaque Patri auctoritas adoptandi principaliter, quia, inquit Apostolus ad Gal. 1. Misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos, qui sub lege erant redimeret, ut adoptionem Filiorum reciperemus.

Dices 3. Magis decet Patrem habere aliquid, quod non habeat Filius, quam Filium habere, quod non habeat Pater, quia quod habet Filius, habet a Patre: sed per Incarnationem una persona habet aliquid, quod non habet altera: ergo magis expedit Patrem, quam Filium incarnari. —

Distinguo maiorem: magis decet Patrem habere aliquid, quod non habeat Filius, secundum originem aeternam, concedo: secundum unionem hypostaticam, nego. Habere debet equidem Pater secundum originem aeternam aliquid, quod non habet Filius, quia Pater habet vim generativam Filii, Filius autem vicissim non habet vim generativam Patris. Secus est autem de unione hypostatica, cum enim per eam una persona subiiciatur alteri, convenientius est, ut id habeat Filius, quo possit Patri subiici, quam quo Pater Filio inferior censeatur; et subinde magis expedit Filium habere naturam humanam, qua minor est Patre, quam quod Pater ratione illius Filio subiiceretur.

Dices 4. Illi maxime congruit Incarnatio, cui competit summam gratiam homini conferre, illa enim est omnium gratiarum summa: sed summae gratiae largitio maxime competit Spiritui Sancto: igitur ipsi congruentius etiam tribuenda est Incarnatio. —

Distinguo maiorem: cui summae gratiae largitio tribuitur, vel effective, vel formaliter, concedo: effective dumtaxat, nego. Incarnatio quidem effective appropriatur Spiritui Sancto, quia summum Dei in homines amoris, et bonitatis opus, qualis est Incarnatio, maxime appropriatur ei personae, qua Dei amor et bonitas appellatur: formaliter autem soli Verbo convenit, utpote cum solum Verbum sua personalitate naturam humanam fecerit subsistentem.

Praesentem difficultatem moveri maxime de triplici temporis circumstantia, quo fieri debuit Incarnatio, nempe initio, medio, et fine durationis mundi: cum enim Adamus in mundi exordio lapsus fuerit, videtur fuisse convenientius, ut subveniretur eius miseriae paulo post quam a statu suae felicitatis excidit: salubrior enim, et opportunior apparet medicina, quae non post diuturnam agritudinem, sed eius initio paratur, ac propinatur. Cum autem divina Sapientia omnes suos actus, et motus iusta et aequa lance libret, omniaque suaviter disponat, investigandae sunt rationes, cur tamdiu tamque sero salubrem ac salutarem illam medicinam humano generi conferendam distulerit.

Notandum 2. Tempus quo peracta est Incarnatio, variis nominibus in Scriptura sacra designari. Primo enim dicitur novissimus dies. Sic Isaia 2. Erit in novissimis diebus praeparatum mons Domini. Secundo plenitudo temporis: sic ad Galatas 4. Cum venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum. Tertio vocatur medium annorum, sic Habacuc 3. Opus tuum in medio annorum vivificabis illud, in medio annorum notam facies. Dicitur autem medium annorum, non quasi ea nomine significetur medium durationis mundi, alioqui cognoscere possemus, quo tempore futurum sit dies iudicii: quod directe militat in illud Christi oraculum: De die autem illa nemo scit, etc. sed ut declaretur tempus a Deo praestitutum: est enim familiare in Scriptura id appellare in medio rei alicuius, quod est intra ipsam. Sic Psalm. 100. Non habitabit in medio domus meae, qui facit superbiam. Hieremiae 51. Fugite de medio Babylonis. Appellatur autem plenitudo temporis ut significetur tempus, vel quo Deus implere voluit, quod promiserat et destinaverat, vel quo implenda erant figurae, vel maxime quo plenitudo gratiae conferenda erat et manifestanda. Dicitur denique novissimus dies: quippe peractum est hoc inestimabile Mysterium in ultima mundi aetate, per quam lex gratiae duratura est, nec ulteriorem sibi succedentem est habitura: quod ut plenius, pleniusque declaretur

NOTANDUM 3. Universam mundi durationem per sex aetates solito distribui: iuxta notabiles variationes, et celeberrimos eventus, qui in orbe, maxime vero apud populum Iudaicum, contigerunt. Prima computatur ab Adamo usque ad Noe, seu diluvium: Secunda a Noe usque ad Abraham; Tertia ab Abrahamo usque ad Davidem; Quarta a Davide usque ad captivitatem Babylonicam: Quinta a captivitate usque ad Christum: Sexta denique a Christo Domino usque ad finem mundi. Qua ratione Christus Dominus dicitur venisse novissimis diebus, quia venit in ultima aetate, atque ad mundi vesperam. Prima aetas duravit mille sexcentis quinquaginta sex annis, ut clare colligitur ex Geneseos 5. et 7. iuxta Hebraicam vetustam et novam editionem. Secunda videtur durasse 322. annis, quia licet ex Genesi 11. 292 tantum anni colligantur; tamen cum ibi praetermissa fuerit generatio Cainan, quam Septuaginta Interpretes addiderunt, et S. Luc. cap. 3. ideo illi numero ad minus addendi sunt triginta anni, quibus Cainan vixerit antequam generaret filios. Tertia videtur durasse 941. nam ab ortu Abrahae usque ad promissionem illi factam, fluxerunt 75. anni, Geneseos 12. ab illa autem promissione usque ad finem captivitatis populi in Aegypto, seu usque ad legem datam, quod contigit post tres menses ab illo exitu, fluxerunt 430. a lege autem data usque ad initium regni David fuerunt 436. ut evidenter sumitur ex lib. 3. Regum cap. 6. qui 436. additi supra quinque et quingentos, efficiunt dictum numerum 941, quibus haec tertia aetas durasse videtur. Quarta autem aetas, qua Iudaeorum regnum duravit, ab initio regni David usque ad captivitatem

Babylonicam, completa fuit annis 170. ut colligere est ex lib. 3. Reg. cap. 2. 11. 22. et lib. 1. a cap. 5. Quinta aetas omnium difficillima, quantum ad sui durationem; Historici enim, et Chronologi sacri variae hac de re scinduntur in sententias. Nam Genebrandus, lib. 2. Chronologia, tribuit huic aetati annos 501. Beda vero in lib. De sex aetatibus, numerat 560. Driedo lib. 3. De Dogmatibus, cap. 5. computat 596. Eusebius, in Chronica vult esse 785. Nonnulli vero cum Suarez in 3. part. q. 1. disp. 6. sect. 1. sexcentos annos huic aetati assignant; ex quibus colligit Incarnationem factam esse circa quartum millesimum annum a creatione mundi: qua sententia an verior sit, non est huius loci resolvere, sed dumtaxat aperire rationes, quae suadere possunt illam convenienti tempore fuisse peractam.

Conclusio unica. — Conveniens fuit, ut Christi Domini incarnatio non peteretur ab initio mundi: nec differretur ad eius finem: sed quasi circa saeculorum medium perageretur. Haec Conclusio tribus partibus constat: quarum

Primam sic probat S. Bonaventura in 3. dist. 1. q. 1. idque quadruplici ratione: Prima quidem petitur ex parte divinae iustitiae. In hoc enim, inquit,

manifestatur divinae ultionis severitas, quae tot clamores, totque hominum luctus, quibus Salvatorem deprecabantur, tanto tempore sustinuerit, nec citius exaudierit: et ut Adamo ipsi in lacrimis exulanti, et omnibus eius posteris, appareret, quanta fuisset ipsius offensae gravitas, quamque acerba ultione Deus in ipsum animadverteret.

Secunda petitur a curatione morbi; oportuit enim hominem prius nosse suam impotentiam ad necessarium sibi remedium praestandum, quam illud divinitus acciperet, ut sic de sua infirmitate convictus, confugeret ad divinam gratiam, et sic confugiens curaretur. Tertiam repetit ex ordine universi: quia enim, inquit, hoc erat plenum et maximum beneficium, differri debuit usque ad plenitudinem dierum. Quarta ratio fuit propter commendandum Incarnationis beneficium; quod cum pretiosissimum sit inter Dei beneficia, prius debuit esse desideratum et expectatum, quam exhibitum. Conveniens igitur fuit ad commendationem tam excellentis mysterii, ut plurima saecula praecedant eius executionem: ut nempe tot saeculorum decursu Christus Salvator postularetur a Patriarchis, praediceretur a Prophetis, a legis Mosayicae umbris praefiguraretur, et esset desideratus cunctis gentibus: nam, ut ait S. Aug. tract. 31. in Ioannem, Quanto maior iudex veniebat, tanto praeconum series longior praecedere debebat. — Addit S. Thomas q. 1. art. 5. non fuisse conveniens Verbum incarnari statim post commissum peccatum: Primo propter conditionem peccati, quod originem ducebat ex superbia; humiliandus enim fuit homo priusquam liberaretur; unde reliquit eum Dominus prius in libertate arbitrii sub lege naturali, et scripta, ut sic sua natura infirmitatem agnosceret; qua cognita clamaret ad medicum, et gratiae quaereret auxilium. Secundo, id decuit propter ordinem promotionis in bonum, homo namque a statu animalis ad statum spiritualem promoveri debuit, illud Corinth. 15. Non prius quod spiritale est, sed quod animale, deinde quod spirituale. Primus homo de terra terrenus: secundus homo de caelo caelestis. Tertio, propter dignitatem Verbi incarnandi: nam, inquit Tertull. lib. 3. contra Marcionem, cap. 2. Tantum opus de humana salute parabatur, in quantum credi habebat, ut prodesset, in tantum paraturam desiderabat, ut credi posset, substratum fundamentis dispositionis, et praedicationis, quo ordine fides informata, merito et homini indiceretur a Deo, et Deus exhiberetur in homine.

Secunda pars etiam constat: Tum quia cum Christus venerit ad promerendam nobis gratiam, et gloriam, atque gloria debeat conferri maxime in finem mundi, conveniens videtur, ut prius veniat gratiam largiens, quam gloriam: Tum quia si Verbum suum in mundum adventum distulisset usque ad finem mundi, cum in dies hominum peccata invalescerent, Dei notitia et reverentia, ac morum honestas prorsus exunctae fuissent in terris: unde quemadmodum delegavit Abrahamum, ut restitueret Dei cognitionem inter homines, apud quos iam coeperat extingui: sicut postmodum delegavit Noem, ut cultum, sibique debitam reverentiam, quae fere exuncta erat, restitueret: sic etiam congruum fuit, ut cum vidit Iudaeos ac gentes omnem Dei timorem ac legem excussisse, delegaret Filium in terras, ut hominum mores reformaret: Tum denique, ut per uberiorem gratiae largitionem plurimi salvarentur.

Ex his itaque colligitur tertia pars, nempe quod convenienti tempore facta fuerit Incarnatio circa plenitudinem et medietatem temporum; ut sicut Sol in medio planetarum positus superiores et interiores illuminat: sic Christus verus ille sol iustitiae in medio annorum veniens, ac mundo se manifestans, anteriora saecula per fidem, et spem sui futuri adventus illuminaret ac illustraret, et sequentia per Evangelicam doctrinam et Sacramenta sanctificaret et consecraret.

Dices 1. Aegro periculose et extreme laboranti quamprimum subveniendum est, et praeparanda efficaciora remedia: sed statim ac homo in mortale peccatum lapsus est, morbo periculosissimo laboravit: ergo conveniens fuit, ut ei succurreret Deus per Incarnationem, quae est remedium, et medium efficacissimum ad tollendam peccati agritudinem. —

Distinguo maiorem: si ita expediat curandae agritudini, concedo: secus, nego. Non expediebat autem sanandae hominis infirmitati, ut ei statim ac in peccatum lapsus est, per Incarnationem mederetur: ne remedium illud, vel ex superbia contemneret, vel sibi debitum existimaret: debuit ergo prius suam infirmitatem, inopiam, ac imbecillitatem agnosceret, et sic efficacius medici charitatem implorare.

Dices 2. Ex 1. ad Timoth. 1. Christus venit in mundum peccatores salvos facere: sed plures salvati fuissent, si statim ab initio mundi, eius doctrina, gratia, et exemplis fuissent illustrati: ergo, etc. —

Respondet Seraphicus Doctor, quod divina sapientia, ac providentiae praecipuus ordo postulat, ut commune bonum privato praeponatur, et totius universi perfectio perfectioni alicuius personae singularis: et ideo placuit universitatis Conditori servare Incarnationis beneficium ad ultimam aetatem, ut ostenderet in aliis benignitatem misericordiae, in aliis servaret iustitiae severitatem, in omnes tamen gratiam suam uberius derivaret. Ubi enim abundavit delictum, superabundavit et gratia. Inde quod singulis mundi aetatibus sufficientia media hominibus praebuerit, quibus, si vellent, salutem suam possent promereri.

Dices 3. Idque contra secundam partem: frustra fiunt per plura quae per pauciora possunt impleri: sed per ultimum Christi Domini adventum potuissent homines salvari: igitur prior adventus ad hominum salutem superfluit. —

Distinguo maiorem: si ita opportune fiant, concedo: secus, nego. Ad minorem dicam, quod etsi quidem potuissent homines salvari per unicum Christi adventum, si Deus ita ordinasset, ut nempe quicumque in ipsum collocassent fidem, spem, et dilectionem, illico fuissent praedestinati, sicut praedestinati fuerunt sancti Angeli propter impensam homini Deo observantiam unico temporis momento, ut vult S. Bernardus; tamen convenientius fuit ut homines, qui temporanei sunt, ac in suis operationibus succedanei, varios Christi haberent adventus, quatenus per illos sese diligentius, et praestantius ad posteriorem promoverent. Hinc idem S. Bernardus Sermone 3. De Adventu, ait:

Triplicem Christi adventum novimus: ad homines, in homines, contra homines: ad homines quidem indifferenter, non ita in homines, aut contra homines. Primus fuit per Incarnationem: secundus fit per gratiae sanctificantis infusionem: tertius futurus est per ultimam Christi in sua maiestate apparitionem. Primus in humilitate carnis: secundus in consecratione mentis: tertius in retributione mercedis. Primus fuit ad bonos, et malos, ut iusti fierent: secundus, dumtaxat ad iustos, ut in sanctitate perseverarent: tertius ad electos, et reprobos, ut invariabiliter poenas luant, aut coronis illustrentur.

Convenientius autem fuit duos priores adventus praecedere, ut iusta ordinatione tertius succederet.