Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Notandum 1. Omnes Theologos scholasticos invicem convenire quasdam circumstantias Incarnationis potuisse cadere sub merito hominum; inter autem tales circumstantias Maternitas Dei, nempe ut Christus talem Matrem haberet, et non aliam, primum locum obtinet, utpote quae maiorem inferat affinitatem alicuius purae creaturae cum Christo. Controversia tamen est, an beatissima Virgo dignitatem illam mereri potuerit, idque non solum merito digno, seu congruo, sed etiam merito de condigno: circa quam variae sunt sententiae Theologorum. Sunt enim qui existimant beatam Virginem de condigno promeritam fuisse divinam Maternitatem: quam sententiam probabilem existimat Gabriel in 3. d. 1. art. 8. dub. 3. eamque aliqui Recentiores tuentur.

Secunda vero sententia docet, B. Virginem meruisse merito quidem digno, non autem condigno esse Matrem Dei. Ita S. Bonav. in 3. d. 1. art. 2. distinguit enim triplex meritum, nempe condignum, dignum et congruum; meritum autem dignum appellat illud opus, quod ex se aequalitatem quidem, et dignitatem non habet correspondentem praemio; eam tamen obtinet ex benignitate Dei tale opus ad istud praemium acceptantis. Tertia vero sententia, qua communior est, et tutior, contendit beatam Virginem illam dignitatem nec digne, nec condigne meruisse, sed dumtaxat congrue.

Notandum 2. Aliud esse mereri de condigno formam, seu dignitatem aliquam, aliud vero mereri dispositionem in subiecto requisitam, ut digne, decenterque recipiat talem formam, vel dignitatem; possunt enim haec duo separari, maxime quando dispositio, et dignitas non sunt inter se necessario, et quasi physice connexae; sed solum secundum quamdam proportionem moralem; tunc enim fieri potest, ut licet aliquis sit digne dispositus ad formam vel dignitatem suscipiendam, nihilominus illi ex iustitia talis forma non debeatur, atque adeo ut illam de condigno non mereatur. Quaeritur autem, an beata Virgo fuerit condigne disposita, ut seligeretur in Matrem Dei.

Notandum 3. Condignam dispositionem ipsius beatissima Virginis ad Dei Maternitatem posse colligi ex variis donis, quibus illustrata erat: Primo quidem ex eximia sanctitate, et praecellenti gratia habitualis, qua praeventa fuit a primo suae conceptionis instanti, cum omnibus donis et habitibus infusis: Secundo, hanc dispositionem mirum in modum illustrabant quaedam privilegia perpetuae innocentiae, carentiae fomitis; qua licet in prima sanctificatione fuerint collata, tamen novum ac multiplicatum vigorem obtinuerunt per assiduum meritorum, ac virtutum exercitium: Tertio denique ad illam dispositionem maxime conferebat gratiae ac virtutum incrementum, quippe ab ipso suae conceptionis instanti, ut vult S. Bernardinus, vel saltem ab eo tempore, quo infantes donari solent libertate ac rationis usu, ad ipsum Christi conceptionis instans assiduo in dies meritorum ac virtutum incremento ad summum pietatis ac sanctitatis fastigium illam promovebat. His ita praemissis, tria sunt determinanda: Primum, an B. Virgo Maternitatem divinam meruerit de condigno. Secundum, an saltem illam meruerit de congruo. Denique, an revera digna fuerit, quod, praec caeteris creaturis, in Dei Matrem seligeretur.

Conclusio prima. — BEATA VIRGO NON MERUIT DE CONDIGNO, UT ESSET MATER DEI.

Probatur primo: Duo praemia condigna inter se diversa non possunt respondere eidem merito: sed gloria aeterna, quae ut merces respondet operibus meritoriis, est praemium ipsis condignum, et est distincta ab Incarnatione: ergo beata Virgo, quae per opera meritoria merebatur gloriam aeternam, non poterat ex iustitia aliud praemium exigere; nec consequenter per illa opera divinam Maternitatem promereri. Confirmatur: omnia merita beatae Virginis procedebant ex gratia adoptionis, quae ut sic solum respicit, et inclinatur ad obtinendam beatitudinem; non autem ad promerenda quae sunt ordinis hypostatici, ad quem pertinet Maternitas Dei, cum illa sit circumstantia intrinseca Incarnationi.

Deinde, ad meritum de condigno ultra excellentiam et dignitatem operis, necessario requiritur pactum et promissio ex parte praemiantis, qua seclusa promissione, quantumvis opus foret excellens, non teneretur praemians praemium concedere: quod maxime verum est in Deo, qui ad nullum beneficium conferendum moveri potest, nisi vel ratione bonitatis, vel iustitiae, aut potius fidelitatis servandae in promissis: atqui nullum est pactum, nullaque promissio, qua divina Maternitas repromissa esset beatae Virgini sub conditione illius bonorum operum; igitur merito de condigno Maternitatem illam non potuit obtinere.

Denique, si beata Virgo condigne meruisset esse Mater Dei, quae est circumstantia mysterii Incarnationis, etiam SS. Patriarchae, maxime Abraham, de facto meruisset, quod Christus oriretur ex suo semine; tum quia opera illius facta ex gratia, licet non fuerint tam insignia, quam opera beatae Virginis, fuerunt tamen eiusdem naturae, et ita ad idem genus praemii suapte natura referebantur; tum etiam quia si requiratur promissio ad rationem meriti condigni, ut de facto requiri mox diximus, illam promissionem sibi factam habuit Abrahamus, Genes. 8; similem autem non legimus factam beatissimae Virgini respectu divinae Maternitatis sibi conferendae. Porro iam absurdum videtur omnibus Theologis asserere, quod Abrahamus condigne illam Incarnationis circumstantiam fuerit promeritus: ergo multo minus beatae Virgini respectu divinae maternitatis id tribuendum est, quae longe sublimiorem infert dignitatem, propter intimiorem illius confederationem cum Christo, quam fuerit Abrahami dignitas, quod Messias ex illius semine esset oriundus.

Dices 1: Beatissima Virgo condigne meruit id quod maius est ac praestantius Incarnatione, scilicet beatitudinem, et gratiae seu iustificationis augmentum: ergo etiam meruit id quod minus est: sed maternitas Dei est quid minus beatitudine aeterna et gratiae augmento: igitur potuit etiam illam maternitatem mereri. Maior constat: quia qui potest maius efficere, potest etiam minus. Minor vero probatur: tum ex illo Matthaei 12. Quicumque fecerit voluntatem Patris mei, qui in caelis est, ipse meus frater, et soror, et mater est. Quocirca Lucas 11. mulier quaedam extollens vocem, cum dixisset Christo: Beatus venter, qui te portavit, et ubera, quae suxisti: subiunxit Christus: Quinimo, beati qui audiunt verbum Dei, et custodiunt illud; reponens nimirum sanctitatem vitae dignitati maternitatis divinae esse praesponendam. Quapropter S. Augustinus exponens illa verba Tractatu decimo in Ioannem, ait: Mater mea, quam appellastis felicem, inde felix quia Verbum Dei custodivit, non quia in illa Verbum caro factum est. Et lib. De sancta Virginitate, c. 3. Beatior fuit Maria percipiendo fidem Christi, quam concipiendo carnem Christi.

Nego consequentiam: licet enim beatissima Virgo meruerit aliquid praestantius maternitate divina, inde tamen non sequitur, quod etiam illam maternitatem fuerit promerita; etenim qui potest maius, potest etiam minus, in his quae sunt eiusdem rationis et ordinis; secus vero in his, quae sunt diversae rationis: nam maius est ratiocinari, quam volare; et tamen non sequitur: potest aliquis ratiocinari: ergo etiam volare potest, quia volare et ratiocinari sunt diversae rationis: bene vero sequitur: potest aliquod agens producere quatuor gradus caloris: ergo etiam duos. Sic in praesenti, cum praemium vitae aeternae, et augmenti gratiae sit diversae rationis a praemio maternitatis divinae, non est consequens quod si beata Virgo potuerit mereri primum de condigno, etiam potuerit mereri secundum.

Dices 2: Si quid obfuisset quominus beata Virgo promerita esset condigne maternitatem Dei, maxime, vel quia Deus illius opera non acceptasset ad tantam dignitatem; vel quia illam ipsi non promisisset propter merita; vel denique quia non potuisset mereri illam circumstantiam Incarnationis, nempe maternitatem divinam, quin etiam promerita fuisset principium meriti: sed nihil corum obfuit. Non quidem primum, quia beata Virgo ad hoc fuit creata et ordinata, ut esset Mater Dei; hinc ipsi attribuit Ecclesia ista verba: Ab aeterno ordinata sum; similiter ista: Elegit eam Deus, et praeelegit eam; nempe ut ex ea, et in ea dignum Filio suo habitaculum praepararet. Non etiam secundum, promissio namque illi non defuit; nam Isaia 7. dicitur: Ecce Virgo concipiet, et pariet Filium. Non denique tertium, sicut enim ex parte principii nostrorum meritorum, et beatae Virginis praefintelligitur Mysterium Incarnationis; ita etiam praefintelligitur humanitas Christi: non quidem in universum, sed singularis ex hac materia et forma composita: cum autem hanc materiam sui corporis sumpserit ex Virgine, ex parte principii, iam intelligitur dignitas Matris in Virgine; ac proinde talis dignitas non potest cadere sub ipsum meritum, cuius est principium.

Nego minorem, et ad primam probationem dico, Beatam Virginem electam quidem fuisse a Deo, et ordinatam, ut esset Mater Dei, ordinatione, vel antecedente illius merita, ac proinde omnino gratuita; vel consequente merita, quae non erant de condigno; sed dumtaxat de congruo. Ad secundum dico, promissum quidem fuisse populo Iudaico, quod aliqua Virgo esset conceptura Messiam: verum illa promissio non erat facta speciatim beatissimae Virgini, ac proinde nullum fuit divinum pactum de conferenda illi maternitate divina. Ad tertium dico, beatam Virginem non potuisse mereri illam circumstantiam Incarnationis, quin pariter Incarnationem meruisset, quippe meritum illud non fuisset respectu generandae humanitatis in universum, sed illius humanitatis specialis et individua, quae erat a Verbo assumenda.

Dices 3: Beata Virgo dicitur fuisse digna, quae mereretur ut fieret Mater Dei: igitur de facto maternitatem divinam meruit. Consequentia patet. Probatur antecedens: Tum ex eo quod canit Ecclesia de ipsa beata Virgine in oratione post Completorium: Ut dignum Filii tui habitaculum effici mereretur, Spiritu Sancto cooperante, praeparasti: quid enim est aliud dignum esse habitaculum Filii Dei, quam dignam Matrem illius? Si autem digna Mater effecta est, utique bonis ac meritoriis operibus est effecta. Tum quia SS. Patres eadem loquendi formula utuntur, maxime vero S. Ambrosius lib. 2. De Virginibus, Damascenus lib. 1. De Fide, cap. 15. Bernardus sermon. 1. De Assumptione.

Respondeo, illis aut similibus loquendi formulis significari quidem beatissimam Virginem fuisse dignam, qua seligeretur in Matrem Dei; non tamen inde sequitur, quod illam dignitatem suis bonis operibus fuerit promerita de condigno: nam modus ille loquendi, dignus est ab aliquo, non semper denotat meritum condignum, sed dumtaxat, quod quicunque accipit beneficium a Deo, illius beneficii dignus videatur. Hac ratione Ecclesia dicit in oratione feria tertia post Dominicam Passionis: Nostra tibi Domine sint accepta ieiunia, quae nos et expiendo gratiae tuae dignos efficiant, et ad remedia perducant aeterna. Quis autem dicat per ieiunia nos ita preparari, ut condigne mereamur gratiam Dei, qua expiamur a peccato?

Dices ultimo: Qui meretur de condigno dispositionem ad aliquam formam, videtur etiam mereri ipsam formam: sed beata Virgo de condigno promeruit illum sanctitatis gradum, quo ultimo fuit disposita ad maternitatem Dei: ergo pariter meruit de condigno suam maternitatem.

Respondeo primo negando maiorem, quia contingere potest, quod dispositio ad aliquam dignitatem non excedat proportionem virtutis merentis; bene tamen ipsa dignitas: sicut e.g. si ut aliquis fieret Episcopus requireretur, quod esset Doctor, posset quidem illam dispositionem comparare ex se; non tamen consequens esset, quod itidem ex se posset ad Episcopatum promoveri; quippe ad illam dignitatem obtinendam opus esset nominatione Regis, et designatione ac collatione potestatis ex parte summi Pontificis. Respondeo secundo, maiorem posse quidem esse veram de illis dispositionibus, quae necessario inferunt formam: non vero de illis, quae dumtaxat habent connexionem quamdam moralem, seu decentiam ac congruitatem cum forma inferenda. Sanctitas autem beatissimae Virginis non fuit dispositio physica, et ex natura rei ad maternitatem divinam; sed dumtaxat moralis et congrua, quippe decens erat, ut quae erat omnium Virginum purissima et sanctissima, assumeretur ad concipiendum Sanctum Sanctorum.

Conclusio secunda. — BEATISSIMA VIRGO DIGNA FUIT, ET DE CONGRUO MERUIT UT FIERET MATER DEI.

Haec est communior, et verior,

Probaturque ex sanctis Patribus, qui diserte pronuntiant beatam Virginem fuisse dignam, qua Dei Filium pareret, et eius Mater fieret. Sic imprimis S. Ambrosius lib. 2. De Virginibus: Quid, inquit, in singulis moror, quae digna fuit, ex qua Filius Dei nasceretur? Basilius homilia de humana Christi generatione: Digna, inquit, Unigeniti divinitati coniugii fuit. Chrysostomus homil. 13. in Ioan. exponens illa verba: Quomodo fiet istud quoniam virum non cognosco? ait: Propter hoc ipsum fieret: nam si cognovisses virum, non fuisses habita digna, ut huic mysterio deservires. Epiphanius haeresi 7. Quomodo audent impertire impollutam Virginem, quae digna facta est habitaculum fieri Filii Dei? Damascenus lib. 4. cap. 15. illam appellat Sanctum, admirabile, ac summo Deo dignum templum. Tandem Bernardus serm. 1. De Assumptione, ait: Nec in terris locus dignior uteri Virginalis templo, in quo Filium Dei Maria suscepit, nec in caelis regali solio, in quo Mariam Filius eius sublimavit.

Quod vero illam dignitatem habuerit, partim ex divina gratia illam praeventiente, partim per opera sua et merita de condigno, etiam significant sancti Patres; nam S. Augustinus serm. 2. De Nativitate, ait: Talis eligitur Virgo, quae tantum in se haberet meritum, ut Dei Filium in se susciperet. S. Gregorius lib. 1. Regum cap. 1.: Incomparabilibus illustrata meritis, Dei Unigenito, in quo recumberet, sacrum praeparavit uterum. Petrus Damianus serm. 2. De Assumptione: Singularis eius sanctitas, et gratia hoc promeruit, quod susceptione Dei singulariter iudicata est digna. Fulgentius lib. De Incarnatione, et Gratia, cap. 7.: Sed ipsum Deum hominem factum, et concipere et parere, non humanis meritis, sed concepti, nascentisque ex ea summi Dei dignatione promeruit, nempe beata Virgo. Quibus consonat Prudentius in hymno ante cibum, ubi ait: Edere namque Deum merita, omnia Virgo renata dedit. Et Venantius Fortunatus in lib. De aeternis gaudiis canit in hunc modum:

Virginitas felix, quae partu est digna Tonantis, Quae meruit Dominum progenerare suum.

Ecclesia quoque canit in Antiphona tempore Paschali: Regina caeli laetare, alleluia: quia quem meruisti portare, resurrexit, etc. Nec refert, quod sancti Patres interdum meriti nomen latius usurpent; nimirum pro eo, non quod significat actionem dignam praemio, sed solam quamdam correspondentiam unius ad alterum: in qua significatione Ecclesia canit in benedictione cerei Paschalis: O felix culpa, quae talem ac tantum meruit habere Redemptorem! id inquam, non obest: tum quia cum ipsum meritum tribuitur vitae sanctitati, oportet, quod accipiatur in propria significatione, de qua nunc agimus: tum etiam quia plures ex sanctis Patribus hoc meritum attribuunt bonis operibus illius beatae Virginis; unde pulchre S. Bernardus, sermone de aquaeductu: Quomodo, inquit, noster hic aquaeductus fontem illum attigit tam sublimem? Quomodo putas, nisi clementia desiderii, nisi fervore devotionis, nisi puritate orationis, sicut scriptum est: Oratio iusti penetrat caelos? Et qui iustus, si non Maria iusta, de qua sol iustitiae ortus est nobis? Quomodo ergo illam inaccessam attigit Maiestatem, nisi pulsando, petendo, quaerendo? Hinc pariter S. Hieronymus Epistol. 22. proponit ibi Mariam, quae tanta extitit puritatis, ut Mater Domini esse mereretur. Et S. Anselmus De Laudibus Virginis, cap. 8.: Sanctissima puritas, et purissima sanctitas pectoris eius omnis creaturae puritatem, et sanitatem transcendens, incomparabiliter hoc promeruit, ut reperatrix perditi orbis plenissime fieret.

Dices: Non potuit beata Virgo mereri de congruo, ut esset Mater Dei, quin etiam ipsam incarnationem mereretur: sed non potuit mereri incarnationem, ut dictum est in superiori Quaestione: ergo nec ipsam maternitatem: igitur etc. Probatur maior: nam si beata Virgo meruit de congruo, ut esset Mater Dei, pariter meruit, ut ex illa Deus homo fieret: igitur meruit Christum Deum-hominem parere, ac producere; et subinde meruit, ut hoc compositum Deus-homo in rerum natura esset: sed hoc est mereri incarnationem: ergo si meruit de congruo fieri Mater Dei, etiam meruit incarnationem.

Respondeo, meritum de congruo duplicate posse intelligi; Primo quidem absolute, et simpliciter, ac sine ulla suppositione: Secundo, potest intelligi hoc meritum solum, quasi sub conditione, seu tacta suppositione, quod Deus sit futurus homo. Unde distinguo maiorem: Beata Virgo non potuit mereri merito de congruo maternitatem, quin meruerit pariter incarnationem, merito absoluto, et simpliciter, concedo: merito ex suppositione facta, et conditione posita, quod Deus sit futurus homo, nego. Sic enim acceptum Virginis meritum, respectu maternitatis, praeseindere potest a merito incarnationis, quia praesupponit illam futuram. Quod utique hoc exemplo declaratur: si Rex decreverit in aliquam civitatem proficisci, et civis aliquis propter sua merita obtineat, ut potius in suam, quam in alterius domum divertat; recte intelligitur non mereri adventum Regis in civitatem simpliciter, et nihilominus mereri circumstantiam, nempe receptionem in suam domum, quae accessum ad civitatem praesupponit.

Dices 2: Merita Virginis non solum existentia, sed etiam futura, praevisa fuerunt, et Deo praesentia in aeternitate, post praevista merita Christi: ergo ipse Christus fuit prius praevisus, ut existens, atque adeo ut conceptus, seu ut concipiendus ex Virgine, quam fuerint praeordinata merita Virginis: igitur nullo modo potuit Beata Virgo mereri, quod Christus ex illa nasceretur.

Respondeo, ex illo dumtaxat argumento probari, merita beatae Virginis non movisse Deum, ut ipsam eligeret in Matrem Filii sui secundum ordinem electionis, ac designationis aeternae: non tamen probari illam non potuisse mereri secundum ordinem executionis eam dignitatem, quia revera prius habuit gratiam, et bona opera, quam ex ea Dei Filius incarnaretur; quamvis ipsam gratiam, et bona opera habuerit ex meritis eiusdem Filii sui praevisi in divina ordinatione ac praedefinitione.

Urgebis: Si ante omnia merita Virginis Deus praeordinarit Incarnationem: ergo etiam praeordinavit illam in hac humanitate, et consequenter in hac individua materia formatam: sed non meruit Virgo habere illam individuam materiam, ita sibi coniunctam, ut necessarium erat ad Filii conceptionem; quia hoc potius pertinebat ad ordinem effectuum, et causarum naturalium, quam ad rationem meriti: igitur etc.

Respondeo ad minorem, quod sicut temporalia possunt cadere sub merito in ordine ad spiritualia; ita Virgo potuit mereri, ut illa materia, ex qua Christus erat formandus, prius esset materialis pars sui corporis, seu sanguinis.