Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Certum esse quamlibet e divinis personis posse humanam naturam assumere, sive ex Adamo propagatam, sive aliunde formatam; siquidem quod alia persona, quam Filius assumeret naturam humanam ex Virgine, inde non sequeretur, secundum rei veritatem, inter divinas personas aequalitatis diminutio, nec personarum confusio: nulla enim est confusio, quod una persona diversas habeat appellationes invicem oppositas; quodque, qui Pater est, sit etiam Filius; siquidem nunc credimus, quod unus, et idem sit temporalis et aeternus, immortalis et mortuus, immensus et circumscriptus. Nulla etiam est inaequalitatis diminutio, quippe Verbum divinum, ubi carnem assumpsit, licet sit minor Patre secundum humanitatem, tamen est aequalis Patri secundum divinitatem, etenim humana suscipiens divina non amisit. Unde non versetur praesens quaestio de possibilitate, sed dumtaxat de convenientia; an videlicet congruentius fuerit Filium, quam Patrem, aut Spiritum Sanctum incarnari.

Notandum 2. Quod etsi Incarnatio, quatenus est effectus ad extra, sit opus totius Trinitatis: attamen certum est uni dumtaxat personae divinae peculiariter attribui. Quia, inquit S. Bonav. in 3. dist. 1. q. 2.

creatura dupliciter comparari potest ad Creatorem; sicut et Creator ad Creaturam: Creatura namque comparari potest ad Creatorem, vel secundum susceptionem alicuius perfectionis, vel secundum relationem habitudinis dependentiae. Prima comparatio necessario respicit tres personas indistincte, et indivise; quippe in eis est unica et indivisa essentialis perfectio. Secunda vero comparatio potest esse respectu alicuius personae determinatae et distincte, absque eo quod respiciat alteram, quin personae divinae invicem relationibus, et realiter distinguuntur. Similiter Deus potest dupliciter comparari ad creaturam: videlicet in ratione principii causantis, et in ratione suppositi subsistificantis. Secundum primam comparationem invicem conveniunt, et communicant tres personae, quia in ipsis est unica natura, et unica virtus creaturarum productiva: secundum vero comparationem alteram creatura potest habere respectum distinctum ad unicam duntaxat personam divinam; quia licet una persona conveniat cum altera in natura et virtute, distinguitur tamen ab illa in supposito et personali proprietate.

Quoniam ergo in unione naturarum, sive incarnatione, persona divina sit suppositum, sive hypostasis naturae humanae; ita quod unio, sive incarnatio, non dicat tantum habitudinem Dei ad creaturam per modum causae, sed etiam per modum suppositi; hinc est quod ex comparatione Dei ad creaturas, una persona uniri potest naturae humanae, absque eo quod alia similiter uniatur. Ex parte creatura idem constat; quippe cum creatura dicat comparationem ad Deum, non solum quantum ad susceptionem complementi, sed etiam quantum ad habitudinem relationis; inde fit, quod Incarnatio possit convenire uni personae, absque eo quod conveniat alteri.

Notandum 3. Quod etsi divinae personae invicem in unitate essentiae ita indivise conveniant, ut sint unus Deus; attamen aliqua eis peculiariter conveniunt, vel secundum propria, vel secundum appropriata. Secundum propria, paternitas tribuitur prima personae, filiatio secundae, et spiratio passiva tertiae. Secundum appropriata vero, potentia tribuitur Patri, sapientia Filio, bonitas et amor Spiritui Sancto. Qua ratione triplex operatio divinis istis personis etiam peculiariter attribuitur, nempe creatio Patri, recreatio Filio, glorificatio et iustificatio Spiritui Sancto; quia creatio est opus potentiae; recreatio, seu restitutio, opus sapientiae; et iustificatio ac glorificatio opus bonitatis divinae. Constat autem tres divinas illas praecellentias mirum in modum effulsisse in Incarnatione Verbi. Potentiam quidem, nam, inquit S. Damascenus lib. 3. cap. 1. Deus ens perfectum perfectus homo fit, et perficitur, quod est omnium modorum maximum: quod solum noverit se solum per quod infinita Dei virtus ostenditur: quid enim maius, quam Deum fieri hominem? Bonitas similiter mirum in modum elucet in eo quod Deus non despexerit hominem propria culpa miserum et damnatum, sed commota sint eius divina Misericordia viscera super eius languoribus, ut ab eo ipsum solveret. Sapientia denique propter multiplicem illam rationem in 1. Quaest. huius Sectionis assignatam. Queritur autem an convenientius fuerit, Incarnationem censeri opus infinitae sapientiae, quam bonitatis, aut potentiae: seu quod idem est, an magis expedierit Incarnationem a Filio potius, quam a Patre, aut Spiritu Sancto fieri.

Conclusio unica. — Revera convenientius fuit Filium incarnari, quam Patrem, aut Spiritum Sanctum.

Probat hanc conclusionem Seraphicus Doctor supra laudatus q. 3. haec fere ratione: Incarnatio spectari potest vel secundum se, vel quatenus ordinatur ad humani generis redemptionem: sed secundum hanc utramque considerationem magis congruum fuit personam Filii incarnari, quam alias.

Primo quidem si spectetur Incarnatio secundum se, et per respectum ad personam, quae incarnatur, illud aperte constat: quia secunda persona considerari potest vel quatenus est Filius, vel quatenus est Imago, vel quatenus est Verbum: haec autem triplici ratione magis expediebat ipsam incarnari. — Primo quidem, quatenus est imago; quippe reformanda erat Dei effigies per peccatum in homine detrita: igitur apponenda erat illa naturalis Dei effigies, et imago, ad cuius similitudinem homo formatus reformari, et primae divinae perfectionis lineamenta aemulari, et referre posset. — Secundo, quatenus est Verbum, quia ut Verbum est Patris, procedit a Patre, ut Pater se manifestet per ipsum; et ideo sicut ad cogitationis manifestationem, nostrum verbum intellectuale copulatur voci sensibili, sic ad divinitatis revelationem congruum fuit, ut Verbum Patris carnem assumere: quare S. Paulus ad Hebraeos 1. ait: Multifariam, multisque modis olim Deus loquens Patribus in Prophetis, novissime diebus istis locutus est nobis in Filio. — Postremo quia Filius est, congruebat eum carnem assumere, ut esset de genere hominum, et ita Filius hominis: nam, inquit S. Anselmus, in lib. 2. Cur Deus homo, cap. 9. Si quaelibet alia persona incarnaretur,

esset duo in Sacra Trinitate, scilicet Filius Dei, qui et ante Incarnationem Filius est, et ille qui per Incarnationem esset Filius Virginis, et sic esset in personis, quae semper aequales esse debent, inaequalitas secundum dignitatem naturarum: digniorem namque naturam haberet natus ex Deo, quam natus ex Virgine.

Quam utique rationem etiam probat S. Augustinus lib. De Ecclesiasticis dogmatibus, cap. 2. dicens:

Non Pater carnem assumpsit, neque Spiritus Sanctus, sed Filius tantum, ut qui erat in divinitate Dei Filius, fieret in homine hominis Filius, ne Filii nomen ad alterum transiret, qui non esset aeterna generatione Filius. Dei ergo Filius hominis factus est Filius, natus secundum divinitatem naturae ex Deo Dei Filius, et secundum veritatem naturae, ex homine hominis Filius, et veritas geniti non adoptione, non appellatione, sed in utraque nativitate Filii nomen nascendo haberet, ut esset verus Deus, et verus homo, unus Filius.

Secunda ratio eandem veritatem insinuans petitur ex ipsa comparatione Incarnationis ad Redemptionem humani generis. Ex hac enim parte magis congruum fuit Filium incarnari, quam Patrem, aut Spiritum S., sive consideremus hominis lapsum, sive reparandi modum, sive reparationis fructum.

Primo, inquam, si consideremus hominis lapsum id apparet: quippe lapsus est homo appetendo Dei similitudinem et aequalitatem, qua maxime Filio tribuitur in divinis: hinc ipse fuit velut occasio lapsus hominis; et ideo homo inde sumere debuit reparationem, unde habuerat lapsus occasionem. Quam utique rationem non minus eleganter, quam pie expendit S. Bernardus, Serm. 1. De Adventu, his verbis, quibus Filium introducit ita loquentem:

Ecce occasione mei Pater creaturas suas amittit. Altitudinem meam primus Angelus affectavit, et populum, qui sibi crederet, habit: sed continuo Patris zelus vindicavit in illum, percutiens illum pariter cum omnibus suis plaga incurabili, castigatione crudeli. Scientiam quoque, quae nihilominus mea est, surripere voluit homo: et nec illi quidem misertus est neque pepereit oculus eius: duas tantum fecerat nobiles creaturas rationi participes, capaces beatitudinis: Angelum videlicet, atque hominem: sed ecce propter me Angelos perdidit multos, homines universos. ergo ut sciant, quia et ego diligo Patrem, per me recipiat, quos quodammodo amisisse videtur: si propter me haec tempestas orta est, tollite me, et mittite in mare: omnes invident mihi, ecce venio, et talem eis exhibeo memetipsum, ut quisquis gestierit imitari, fiat ei mutatio in bonum.

Iis adde, quod cum specialiter in Filium homines peccaverint, eius erat peccatum condonare et remittere, cui facta fuerat offensa. Quam utique rationem profert S. Anselmus loco mox laudato. Quasi specialius, inquit, adversus personam Filii peccaverant, qui vera Patris similitudo creditur: illi itaque cui specialius fit iniuria, convenientius attribuitur culpae vindicta, cui indulgentia.

Secundo, si consideremus modum reparationis, ille magis competebat Filio, quam caeteris personis: reparati enim sumus per Mediatoris obedientiam, et supplicationem: ratio autem Mediatoris magis Filio, quam caeteris personis conveniebat; decebat namque ut qui medius est inter divinas personas, etiam medium se sisteret inter Deum et hominem, ut Dei et hominum mediator existeret. Similiter magis conveniebat Filio supplicare Patri, et obedire: Nam, inquit S. Anselmus ibidem, Convenientius erat Filium supplicare Patri, quam aliam personam. — Postremo, si consideremus reparationis fructum vel effectum, congruentius erat Filium incarnari; quia Incarnatio ad hoc ordinatur, ut simus filii Dei: congruum autem fuit, ut dignitatem filii consequeremur per eum, qui est Filius naturalis. Hinc S. Augustinus lib. 8. De Trinitate, cap. 9. Ut homo ex Deo nasceretur, primo ex ipsis natus est Deus: oportuit enim, ut per eum efficeremur filii adoptici, qui Filius est naturalis.

Dices 1. Illius est hominem recreare et reparare, cuius est creare et formare: sed creatio maxime attribuitur et convenit potentiae Patris: igitur etiam ipsi tribuenda est hominis restitutio et reparatio per Incarnationem. —

Respondeo. Incarnationem spectari posse vel effective, vel formaliter: primo modo aeque convenit tribus adorandis personis; non item secundo modo. —

Distinguo maiorem: ei convenit reparare, cui convenit formare, effective, concedo: formaliter, nego. Effective, inquam, Incarnatio maxime tribuitur Patri, qui sic dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret; nec proprio Filio pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum: formaliter autem unice tribuitur Filio, quippe sola ipsius personalitas terminat dependentiam naturae humanae, et eam formaliter afficiens efficit subsistentem et personatam.

Dices 2. Illius est in filios adoptare, cuius est generare: sed solius Patris est generare: ergo solius est Patris homines per Incarnationem in filios adoptare. —

Distinguo maiorem: auctoritative, et principaliter, concedo: subauctoritative et secundum missionem, nego. Competit itaque Patri auctoritas adoptandi principaliter, quia, inquit Apostolus ad Gal. 1. Misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege, ut eos, qui sub lege erant redimeret, ut adoptionem Filiorum reciperemus.

Dices 3. Magis decet Patrem habere aliquid, quod non habeat Filius, quam Filium habere, quod non habeat Pater, quia quod habet Filius, habet a Patre: sed per Incarnationem una persona habet aliquid, quod non habet altera: ergo magis expedit Patrem, quam Filium incarnari. —

Distinguo maiorem: magis decet Patrem habere aliquid, quod non habeat Filius, secundum originem aeternam, concedo: secundum unionem hypostaticam, nego. Habere debet equidem Pater secundum originem aeternam aliquid, quod non habet Filius, quia Pater habet vim generativam Filii, Filius autem vicissim non habet vim generativam Patris. Secus est autem de unione hypostatica, cum enim per eam una persona subiiciatur alteri, convenientius est, ut id habeat Filius, quo possit Patri subiici, quam quo Pater Filio inferior censeatur; et subinde magis expedit Filium habere naturam humanam, qua minor est Patre, quam quod Pater ratione illius Filio subiiceretur.

Dices 4. Illi maxime congruit Incarnatio, cui competit summam gratiam homini conferre, illa enim est omnium gratiarum summa: sed summae gratiae largitio maxime competit Spiritui Sancto: igitur ipsi congruentius etiam tribuenda est Incarnatio. —

Distinguo maiorem: cui summae gratiae largitio tribuitur, vel effective, vel formaliter, concedo: effective dumtaxat, nego. Incarnatio quidem effective appropriatur Spiritui Sancto, quia summum Dei in homines amoris, et bonitatis opus, qualis est Incarnatio, maxime appropriatur ei personae, qua Dei amor et bonitas appellatur: formaliter autem soli Verbo convenit, utpote cum solum Verbum sua personalitate naturam humanam fecerit subsistentem.