Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

De duabus naturis, ex quibus unus constat adorandus Christus Salvator, dicere instituenti, mihi non multa suppetunt hoc loco, quae de Divinitate proprie disputentur: quae enim ad illam pertinent, ea fere omnia sunt exhausta, et explicata prioribus tomis, in quo tum de Dei natura, Deique proprietatibus, sive attributis, tum de Trinitate, ac de consubstantialitate Filii cum adorando Patre late disseruimus: unde reliqua sunt perpauca, quae ad naturam eandem, personamque Filii spectant, quatenus ad assumptum hominem refertur. At longe amplior est dicendi locus de ipsius humanitate, propriisque illius affectionibus, facultatibus, et operationibus, necnon et de loquendi formula, qua utriusque natura divinae et humanae confaederatio explicetur; quapropter praesentem Articulum tres in Sectiones distinguemus: quarum Prima demonstrabit Christum revera esse Deum, Deique Filium naturalem, non autem adoptivum, aequalem Patri, ac ipso inferiorem, ratione videlicet diversae naturae, quam complectitur. Secunda demonstrabit veram esse humanitatem a Christo Domino sumptam una cum suis facultatibus et operationibus. Tertia tandem certas quasdam tradet regulas, quibus constabit qualiter, absque ullo erroris periculo, de hoc mysterio sit loquendum.

Christum Messiam tot ratiocinatum oraculis, tot votis expetitum, verum esse Deum, non solum negarunt Iudaei contendentes potius illum debere esse purum hominem, scilicet insignem Patriarcham, et Regem potentissimum, a quo instauraretur sancta civitas, ipsique Iudaei pristinam in libertatem assererentur: verum etiam id aperte in dubium revocaverunt plurimi haeretici: quorum sicut et aliorum Errorum impia dogmata hisce postremis temporibus ab inferis suscitaverunt novi Pauliani, et Ariani. Dum enim a multis haereticis acute, et obscure disceptantur Valentini Gentilis dogmata, qui oppugnandam suscipiens avitam doctrinam, et convellendam fidem de divina Trinitate, qua credimus unitatem essentiae in Trinitate personarum, Patrem, Filium, et Spiritum sanctum, ita distinguit, ut etiam separet, dicens hos esse tres aeternos Spiritus, eiusdem quidem naturae, ordine tamen, gradu, et proprietate distinctos. Nonnulli haeretici harum disputationum pertasi, opinionem a Gentili diversam ex Academicis Ochini dialogis tuendam susceperunt, nempe Verbum, quod nos aeternum Dei Filium credimus, dixerunt esse creaturam, et Spiritum quemdam a Deo ante omnia creatum, cuius opera deinde in ceteris rebus creandis Deus sit usus. Superioribus autem opinionibus accessit tertia recentium discipulorum Ebionis, et Pauli Samosateni: qui auctore Serreto, Verbum divinum dixerunt non esse aliud, quam decretum, aut oraculum Dei, non rem subsistentem: Iesum autem Christum Salvatorem, quoad naturam esse verum hominem, qui tamen unctus Spiritu, et gratia Dei, noster Deus sit factus: nam, ut impie dicit Serretus lib. 1. De Trinitate,

quia divina Christi natura ex Verbi arcanis pendet, simpliciori via nunc dicamus Deum posse homini Deitatis plenitudinem communicare, dare ei divinitatem, maiestatem, potestatem, et gloriam suam: dignus est agnus, qui occisus est, accipere divinitatem, potentiam, sapientiam, honorem, et gloriam. Apocalypsis 5. Moestus factus est Deus Pharaonis, Exodi 1. et Cyrus Deus Israeli, Isaiae 15. multo fortius et excellentiori longe modo factus est Christus Thomae, et omnium nostrum Dominus et Deus.

Quibus significat, quod eodem modo, licet excellentius, divinitas sit communicata Christo quomodo creaturis quibusdam. Nec refert, quod subiiciat:

Illi erant dii non natura, sed temporali dono; Christus vero est naturali nativitate Deus, naturaliter genitus de tota substantia Dei Patris, Deitas, adoratio Dei, et visio Dei est in Christo vero Deo. Sicut Pater est verus Deus; ita veram suam Deitatem unico Filio suo unice tribuens efficit, ut ille sit verus Deus.

Quibus verbis haereticus ille praclare videtur loqui de Christo, verum versutus homo suo more ludit. Nam cum neget Filium Dei extitisse antequam ex Virgine nasceretur, et in eo ex Virgine nato unam dumtaxat naturam agnoscat: non aliam tribuit Christo divinitatem naturalem, quam illud suum figmentum, quo putat Verbum Dei fuisse semen Christi, seu rorem naturalis geniturae Christi in utero Virginis, et ita carnem Christi esse de substantia Dei. — Hos autem omnes Errores Socinus horribili audacia secutus, ea haeretica omnia dogmata complexus est, et disseminavit: quae quia agente homine inimico zizaniorum seminatore, in dies per varias Europae plagas grassantur, lubet hic aliquanto longius Christi D. Divinitatem, divinamque ac naturalem illius generationem sequentibus in Quaestionibus, ex sacris Oraculis probare, et futiles eorum haereticorum elusiones, seu ratiunculas deterrere ac repellere.

Notandum 1. Haereticos, in quos militamus, ultro concedere, Christum Iesum ex Virgine natum Dei nomine gloriari, utpote cum augustum illud ei nomen divina Scripturae saepius et aperte tribuant: at contendunt ei nomen istud non aliter tribui, quam creaturis quibusdam, quae eo nomine donantur; licet excellentiori et diviniori modo illud sibi vindicet, propter ampliorem, uberiorem divinitatis communicationem, quam in ipso suae formationis exordio, et delapsa in Virginem operatione et virtute Altissimi obtinuit. Itaque ante illum ortum et partum nec fuerit Deus, nec ullam Filii Dei appellationem obtinuerit. Duo itaque hic sunt probanda: Primum, quod Christus sit verus Deus: Secundum, quod ante suum ex Virgine ortum extiterit.

Notandum 2. Christi divinitatem duplici via maxime innotescere; nempe, vel apertis utriusque divini Testamenti Veteris et Novi textibus et oraculis, vel ex illius mirandis operationibus in sua divinitatis commendationem et assertionem: cum enim Deus sit veritas per essentiam, cui nec fallere, nec falli contingere possit; inde liquet, quod ab ipso promanantia oracula certam constantemque veritatem efferant, nec aliquid insolitum praeter naturae ordinem moliri potest unquam in alicuius falsitatis aut erroris patrocinium: unde si apertis oraculis testatus fuerit Christum esse verum Deum, verumque Dei Filium, similiter si omnipotentiam suam in patrandis supra naturae vires operibus exercuerit in Christi divinitatis assertionem, nemini quantumvis rudi Christiana veritatis poterit esse dubium, Christum verum Deum esse confitendum: igitur ex hoc duplici capite maxime colligenda est et asserenda Christi divinitas.

Notandum 3. Divinitatis nomen alicui attribui, vel per delegationem: sic Angeli, qui vice Dei apparebant SS. Patriarchis et Prophetis, nomine Dei appellantur: vel per ministerium: sic Exodi 1. Moyses dicitur Deus Pharaonis, quia suis mirandis operibus Dei potentiam, et iustitiam exercebat: vel per usurpationem: sic daemones a gentibus dicti sunt dii: Omnes enim dii gentium daemonia, Psal. 95.: vel per imitationem: sic iusti, et divina sanctitatis aemulatores interdum nomine Dei illustrantur in Scripturis; hinc Christus Dominus Ioan. 10. iubat: Si illos dixit Deus, ad quos sermo Dei factus est, etc. Vel per assimilationem, et exercitium potestatis ac iustitiae; sic Psal. 81. Deus principes et iudices alloquens aiebat: Ego dixi: Dii estis, et filii Excelsi omnes; vos autem sicut homines moriemini, etc.: Vel denique per naturam et essentiam, qua propria est, ac genuina nomine Dei attributio et significatio, de qua dumtaxat futurus est sermo in praesenti.

Conclusio unica. — CHRISTUS EST VERUS DEUS, VERUSQUE AETERNI PATRIS FILIUS. Haec est contra Iudaeos, et varios haereticos.

Probatur primo. — Ex oraculis Veteris Testamenti, quibus Messias verus Deus nominatur. — Primo quidem ex illo Psalmi 2. ubi Deus Pater Filium alloquens, ait: Filius meus es tu, ego hodie genui te, quem textum de Messia accipiendum, constantissimum erat apud Hebraeos. Hinc Paulus Act. 1. et 13. necnon et ad Hebr. 5. ut probet Christum rerum esse Messiam, usurpat illa verba, quod certe non taceret, nisi Hebraeos ita sentire intelligeret. Et quidem si recte verba ponderentur, praesertim versus finem Psalmi, evidens erit, Messiae posse aptari: is enim qui dicitur Dei Filius, ait: Ego autem constitutus sum Rex ab eo, super Sion montem sanctum eius. Et quoniam hoc regnum temporale non erat, sed spirituale, statim subdit: Praedicans praecceptum eius: additque deinde: Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, utique verus et naturalis, et non tantum per adoptionem vel per participationem, ut patet ex hoc singulari loquendi modo, Filius meus es tu, hoc est, modo nobiliori et excellentiori quam caeteri, qui tantum filii sunt per adoptionem: tu autem specialiter Filius meus es proprius et naturalis.

Respondeo 1. NOVI ARIANI hanc nostram interpretationem prorsus fictitiam esse, nec ullum ex vetustissimis Patribus praetaxata verba de aeterna et divina Christi generatione fuisse interpretatum. — Verum contra: nam praeterquam quod, ut mox dixi, id aperte colligitur ex ipsa verborum significatione, eandem interpretationem habent SS. Patres. Nam S. Ambrosius in Epistolam ad Hebraeos, exponens haec verba S. Pauli: Cui enim dixit aliquando Angelorum, Filius meus es tu, ego hodie genui te? Et rursum: Ego ero illi in Patrem, et ipse erit mihi in Filium, ait:

hoc enim absque ulla dubitatione de incarnatione Filii dicitur: id eo verbum futuri temporis posuit, ero illi in Patrem, ut ipse erit mihi in Filium. Quod vero dixit, Filius meus es tu, ego hodie genui te, aperte manifestat, quod idem, de quo ait, Ero in Patrem, ex ipsa essentia Patris sit genitus, ideo praesenti tempore posuit hodie: quia de eo nihil praeteritum aut futurum est, sed semper praesentia cuncta: potest enim et secundum carnem hoc accipi dictum, quia caro communicat altioribus, sicut et divinitas humilibus communicare dignata est.

— Idem habet S. Chrysostomus: Haec quidem, inquit, dicta sunt de carne, ero ei Pater, et ipse erit mihi Filius: quod cum dixit, Filius meus tu es, ego hodie genui te, nihil aliud manifestat, nisi quia ex ipsa essentia Patris est genitus. Ipsi subscribunt S. Cyprianus lib. 2. Contra Iudaeos capit. 7. S. Cyrillus lib. 8. Thesauri. S. Athanasius respondendo ad obiectionem Arianorum dicentium in Veteri Testamento nullam mentionem Filii Dei factam esse, quod itidem novi Ariani inculcant. Favet etiam Tertullianus lib. Contra Praxeam, ubi de Christo ait: Primogenitus, et ante omnia genitus: et unigenitus, ut solus ex Deo genitus: proprie de culca cordis ipsius: secundum quod Pater testatur, ad quem deinceps gaudens, proprie gaudentem persona illius, Filius meus es tu, ego hodie genui te: falsum est ergo, quod obtrudunt novi Ariani, neminem esse ex veteribus Patribus, qui locum istum de Christi aeterna generatione explicet.

Respondeo 2. Illa verba aliter ab Apostolo accipi, quam ad significandam aeternam Christi generationem: nam Apostolus Act. 3. illa usurpat ad confirmandam Christi resurrectionem. Deinde ad Hebraeos 1. ad ostendendum, quod Christus excellentius nomen sortitus fuerit, quam Angeli: et cap. 5. accommodat haec verba ad celebrandum honorem sacerdotii Christi: igitur perverse detorquentur ad exprimendam aeternam illius generationem. — Verum respondeo eiusdem textus variam usurpationem nihil obesse divinae filiationi, et aeternae generationi, quam genuine significant illa verba; licet per accommodationem ad alia significanda etiam usurpari queant; etsi enim haec vere dicantur de Christo, quoad humanam naturam, vel resurgentem, vel sacrificantem, vel glorioso nomine Iesu illustratam; tamen illa praestantia, quam habet supra Angelos, ipsi non aliunde competit, quam quia, qui homo est, simul etiam est Deus, et qui Filius Mariae, is quoque est Filius Dei: hoc autem vere de Christo dici non posset si tantum homo esset; nam Christus ratione humanitatis non solum dicitur inferior Patre, sed etiam paulo minus ab Angelis minoratus. — In idem collineat eorumdem verborum usurpatio in quinto capite eius Epistolae: nam in eo capite S. Paulus aperit discrimen inter Christum Pontificem, et alios Pontifices Hebraeos, quod ille praestantiori modo sit a Deo vocatus, quippe qui natus ex Deo, et Filius Dei. — Nec etiam officit locus Act. 8.; pessime namque Adversarii hunc locum interpretantur, quasi tunc Christus dumtaxat coeperit habere participatam divinitatem, cum resurrexit ex mortuis, quia, inquiunt, resurrectio est nova generatio, quod si Christus reviviscens natus est, quis illum genuit? nempe Deus, qui ab inferis illum excitavit: ideo et Paulus ad Colossenses, cap. 1. excitationem Christi vocat primogenituram ex mortuis: et proinde per id quod dicitur, ego hodie genui te, tempus illud indicatur, quo Iesus Christus ad vitam, quam deinceps interitus nullus consequeretur, revocatus fuit; atque imperio caeli et terrae potitus est. Hoc, inquam, eorum ratiocinium omnino absurdum est: nam si Deus dicatur tantum Christum genuisse, quia ipsum excitavit ab inferis: igitur et Filius debet dici a seipso genitus; propria enim virtute a mortuis resurrexit, iuxta illud: Solvite templum hoc, et in triduo reaedificabo illud. Item: Potestatem habeo ponendi animam meam, et iterum sumendi eam. Deinde, si dumtaxat a Deo censeatur genitus in sua resurrectione; igitur falso toties se Dei Filium probavit ante suam passionem, ac mendaciter beatum praedicavit Simonem Barionam, quod Deus dixerit: Tu es Christus Filius Dei vivi, qui in hunc mundum venisti. — Denique, si a resurrectione dumtaxat Filius Dei imperio caeli et terrae potitus est, quomodo potuit ante passionem mari et ventis imperare, daemones pellere, sanare morbos, mortuos suscitare, et quod maius est, peccata condonare? Cum igitur verbum gignendi non nisi translate, et secundum quid de resurrectione dicatur, alia nobis resurrectione antiquior quaerenda est Filii Dei generatio; quam si dixerimus eam esse, qua ex sanctissima Virgine natus est, libenter quidem fatebor Iesum Nazarenum conceptum ex Spiritu sancto, et natum ex Maria Virgine vere et proprie esse Filium Dei, et Deum verum de Deo vero; sed constantissime negabo, eius divinam filiationem ab ea dumtaxat temporali nativitate esse confitendam: quippe cum eam ab aeterno, et ante Luciferi ortum habuerit.

Confirmatur ex Psalmo 109. ubi divinus Pater itidem Filium alloquens ait: Tecum principium in die virtutis tuae in splendoribus sanctorum ex utero ante Luciferum genui te, quem Psalmum de Christo scriptum esse non est dubium: tum quia sic eum explicat ipsemet Christus D. Matth. 22. v. 44. et Apostolus 1 ad Cor. 15. v. 25.: tum quia huius Psalmi initium, Dixit Dominus Domino meo, etc. non alteri, quam Christo accommodari potest. Quartus etiam versus: Iuravit Dominus, etc. usurpatur ab Apostolo ad Hebraeos, c. 1. ad confirmandum Christi sacerdotium: hanc vero partem versui 3. Ex utero ante Luciferum genui te, licet quidam de nativitate ex Virgine interpretentur, ut Tertullianus, alii autem de aeterna generatione Filii Dei, ut Athanasius, Nyssenus, etc. tamen neutra sententia adversariis favet.

Reponunt falso scribi ante Luciferum, quippe cum ad litteram hic sit sensus: Deus nativitatis tuae ex utero aurorae est, unde hanc interpretationem subiiciunt, tantundem numero discipulorum Christi, per quos vincat hostes, quanta est densitas roris matutini. — Verum, quamquam nonnulli Interpretes et Traductores illa verba non penitus expresserint sicut Vulgata, nihil tamen alienum ab ea versione vulgari protulerunt: nam Septuaginta Interpretes sic transtulerunt: Ex ventre, ante Luciferum genui te. Aquilas vero ex illo caecitate infundere tuae tibi ros. Symmachus: Velut diluculi roris iuventus tua. Theodotion: Ex utero a matutino iuventutis tuae: iuxta vero Hebraeum idioma, si verbum verbo reddatur, dicendum est cum Pagnino: Ex utero aurorae tibi ros nativitatis sum, qua verba, licet ad nativitatem ex sanctissima Virgine Matre aliqui transferant: alii vero ad eos, qui renascuntur in Christo per praedicationem Evangelii: non peccant tamen, qui idem interpretantur de nativitate Sapientiae, qua ante mundi fundamenta genita est: Sapientia autem Dei, Christus est: huic namque favent SS. Patres, nam Hilarius, lib. 12. De Trinitate: Haec, inquit, de illo Christo praeclara vox Patris est: ex utero ante Luciferum genui te, etc. Et S. Ambrosius, lib. 1. De Fide, cap. 6. ex his verbis: Ego ante Luciferum genui te, Filium non esse creaturam concludit, quippe cum a Deo sit genitus, non creatus. S. Epiphanius, lib. 2. tom. 2. postquam translationes varias huius loci exposuit, subiicit: Quo de sermone cognoscas, quod Dei Verbum in substantia ex Patre natura genitus est, sine principio, et sine tempore, antequam quidquam esset: non solum Luciferum solam dixit stellam, et quidem cum multa sint sidera, ut Sol, et Luna in quarta die facta, mare vero, et ligna fructus antea facta, firmamentumque terrae accedit, et cum his simul Angeli facti fuerint: nisi enim una cum coelo, et terra Angeli quoque creati essent, non utique dixisset ad eos: quando genita fuerunt sidera, laudaverunt me omnes Angeli voce. Itaque, ait, ante Luciferum, quasi diceret: antequam esset quid creatum, erat semper Verbum cum Patre: per ipsum enim omnia facta, et sine ipso factum est nihil. Ipsis praclare adstipulatur S. Augustinus, enarratione in Psalmum 109. ubi ait:

Si Deus Filium habet, numquid et uterum? Sed sicut carnis corpora non habet, quia nec sinum: dictum est tamen, qui est in sinu Patris, enarravit. Qui est autem sinus, ipse est uterus, et > sinu: et uterus pro secreto positus est. Quid est ex utero? ex secreto, ex occulto, de me ipso, de substantia mea, hoc est ex utero; quia generationem eius quis enarrabit? Accipiamus ergo Patrem dicentem ad Filium: Ex utero ante Luciferum genui te, quid est ergo, ante Luciferum? Lucifer pro sideribus positus est, tamquam a parte totum significante Scriptura, et ex eminenti stella omnia sidera: sed ista sidera quomodo facta sunt? ut sint in signis, et in temporibus, et in diebus, et in annis. Si ergo et in signis, et in temporibus posita sunt sidera, et Lucifer nominatus est pro sideribus, quod est ante Luciferum, hoc est ante sidera, et quod est ante sidera, hoc est ante tempora. Si ergo ante tempora, ab aeternitate noli quaerere quando: aeternitas non habet quando: quando, et aliquundo adverbia sunt temporis, de Patre non est natus in tempore, per quem facta sunt tempora. Dictum est ergo, ut dici oportuit figurate et prophetice, ut et uterus pro secreta substantia, et Lucifer pro temporibus poneretur.

Monendum tamen censeo etiam sanctum Augustinum hunc locum interpretari de nativitate ex Virgine Matre, quod ante illum fecerat Iustinus in dialogo cum Tryphone Iudaeo, et Tertullianus, lib. 3. Contra Marcionem. Contra quorum sententiam multa a beato Athanasio disputantur in oratione contra Arianos, qui acriter contendit, haec verba Psalmi de aeterna generatione Verbi esse intelligenda.

Probatur similiter testimoniis Isaiae Prophetae, quae tam multa sunt, ut non possint omnia sine prolixitate congeri: praecipuum autem petitur ex cap. 9. ubi describuntur characteres ac munia venturi Messiae his verbis: Parvulus natus est nobis, et Filius datus est nobis, et factus est principatus eius super humerum eius, et vocabitur nomen eius, Admirabilis, Deus fortis, Pater futuri saeculi, Princeps pacis: multiplicabitur eius imperium, et pacis eius non erit finis; et super solium David sedebit in aeternum: quem locum licet quidam Hebraei ad Regem Ezechiam detorqueant, tacite tamen arguuntur; quomodo enim Ezechias Princeps pacis, cum multa bella gesserit adversus Assyrios? quomodo regnum eius sempiternum fuerit, quod paulo post a Babyloniis dissipatum est? Unde etiam Chaldaica habet hic expressum nomen Messias. His additur, quod ille, de quo fit sermo, dicatur Deus, quae appellatio simpliciter et absolute sine ullo addito diminuente, non tribuitur nisi vero Deo, praesertim quando coniuncta est cum appellatione fortis, et aliis, quae divinam maiestatem sonant. — Confirmatur ex cap. 38. Deus ipse veniet, et salvabit nos. Tunc aperientur oculi caecorum, etc. ubi describuntur omnes illi mirandi effectus ac stupenda prodigia, quae venturus Messias, qui Deus dicitur, erat operaturus, quae signa nullus ante Isaiam, nec post illum Prophetarum nullus operatus est, praeter Iesum a Nazareth: unde merito Matth. 11. inquirentibus Ioannis discipulis, et ab eo petentibus nomine sui praeceptoris: Tu es, qui venturus es, an alium expectamus? respondens Iesus, ait illis: euntes renuntiate Ioanni, quae audistis, et vidistis, caeci vident, claudi ambulant, etc. Sermonem vero ibi esse de vero Deo, constat tum ex his verbis, Deus ipse veniet, tum ex praecedentibus, ipsi videbunt gloriam Domini, et decorem Dei nostri: tum ex eo quod nomen Dei exprimitur nomine Iehovah, quod proprium est Deo. Hinc eo loco saepe sancti Patres utuntur adversus Arianos, maxime sanctus

Athanasius, lib. De Incarnatione Verbi, necnon et adversus Iudaeos, ut Irenaeus, lib. 3. cap. 22. et Cyprianus, lib. 2. Contra Iudaeos, cap. 1. — Confirmatur iterum ex cap. 13. ubi de Messia dicitur: in te est Deus, et non est Deus absque te: vere tu es Deus absconditus, Deus Israel Salvator. Praemiserat autem: haec dicit Dominus, quibus designat Patrem aeternum loqui ad Christum, in quo est Deus, vel quia in ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter, hoc est substantialiter, ratione personae divinae; vel quia Deus Pater est in Filio, ut exponit sanctus Ambrosius, lib. 1. De Fide, cap. 2, iuxta illud Christi oraculum: Ego in Patre, et Pater in me est, etc. Recte etiam dicitur Filio: non est Deus absque te, propter unitatem naturae, quia nec Pater est Deus absque Filio, nec est alius Deus a Filio, ut recte exponit Nazianzenus, orat. 19. Tandem merito dicitur Deus absconditus, propter assumptae humanitatis sacramentum, et Deus Israel Salvator, quod interpretatur Iesus; quem locum imitatus videtur sanctus Paulus cum dixit: erat Deus in Christo mundum reconcilians sibi. His adde id quod habet idem Propheta cap. 32. ubi cum Deum sic loquentem induxisset: haec dicit Dominus Deus, in Aegyptum descendit populus meus in principio, infra subdit: Ego ipse, qui loquebar, ipse adsum: idem ergo Deus, qui antea per Prophetas loquebatur, quem populus Israel colebat, postea per Incarnationem apparuit: quapropter subiicit, quam pulchri sunt super montes pedes Evangelizantis pacem, annuntiantis bona. Quod evidentius explicat Propheta Baruch, 3. ab eis verbis: Hic est Deus noster, usque ad illa: et cum hominibus conversatus est: ubi aperte loquitur de vero Deo Israel, qui legem dedit populo suo, quem postea dicit cum hominibus conversatum, scilicet hominem factum; si enim loqueretur de alia apparitione, quae fiebat ministerio Angelorum in corporibus assumptis, vel per solam imaginariam, aut sensibilem representationem, non diceret: post haec in terris visus est; multum enim ante legem datam fuerat illo modo in terris visus, et cum Abraham, Iacob, Moyse, et aliis sanctis hominibus conversatus. Quare cum sacra Littera Christum absolute, et definite Deum, et Deum nostrum, Deum verum, Deum super omnia laudandum, et Deum Salvatorem nostrum, et denique Iehovam nominent; concludendum est Christum Dominum, non nuncupatione aut adoptione vel donorum participatione, sed vere natura et substantia Deum esse.

Probatur secundo. — Ex novo Testamento. — Illis omnibus oraculis, quibus Christus verus Deus, verique Dei Filius appellatur, quae iam in tertio nostro tomo De Trinitate, probando Verbi divinitatem, explanavimus: unde solum eis immoror, quibus insinuatur Iesum Christum longe prius extitisse, quam nasceretur ex Virgine; quae cum intelligi nequeant de humanitate, quae tum primum extitit, cum in Virginis utero formatus est Christus D., necessum est, ut de illius divinitate accipiantur. Sic Ioannis 8. loquens ipsemet Christus D. de se ait: Antequam Abraham fieret, ego sum: at non erat ante Abrahamum secundum carnem, quippe plurimis saeculis post ipsum sanctissimum Patriarcham extitit: igitur illa prioritas de eius divinitate necessario est intelligenda. Itidem probat sanctus Apostolus, cap. 1. ad Hebraeos, ex illis verbis Psalmi 103: Dilexisti iustitiam, et odisti iniquitatem, propterea unxit te Deus oleo exsultationis pra consortibus tuis. Et tu in principio terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt Coeli: ipsi peribunt, tu autem permanebis, et omnes ut vestimentum veterascent, et velut amictum mutabis eos, et mutabuntur: tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient. Quorum verborum hic sensus apparet, O Deus! Deus tuus, idest ego Pater, Filium Deum unxit oleo laetitiae; Filius enim, qui ratione nativitatis aeternae Patrem agnoscit, etiam ipsum agnovit Deum ratione generationis temporalis, qua minor est Patre secundum humanam nativitatem: unde tritum est apud Apostolum, Deus, et Pater Domini nostri Iesu Christi, quibus significat ratione humanitatis assumptae Christum agnoscere Deum, quem ante Incarnationem dumtaxat Patrem agnoscebat. Sequitur: pra consortibus tuis, hoc est, fratribus, qui sunt fideles; horum enim consors factus est Filius Dei in carnis et sanguinis assumptione. Subditur: et tu ab initio Domine terram fundasti, quibus significat illum, qui unctus est oleo laetitiae, fuisse una cum Patre rerum omnium artificem: duobus autem versibus sequentibus celebrat Christi aeternitatem, omnia namque creata peribunt, quia mutationi, et interitui sunt obnoxia: tu vero permanens, nempe ab aeterno in aeternum, sine principio, et fine, quia tu idem ipse es, et anni tui non deficient, utpote cum sis aeternus, immortalis, et incorruptibilis Deus.

Reponunt Haeretici. Primo textum illum litteraliter de Salomone intelligendum esse, et mystice solum per Apostolum Christo attribui. Secundo, non Deum, sed hominem dumtaxat describi; nam qui unctus est, et qui Deum, hoc est, se superiorem et maiorem agnoscit, qui etiam consortes et socios regni habet, non est Deus aeternus: Christus est unctus, habet Deum, et consortes: ergo non est Deus.

Contra. Falsum est oraculum istud litteraliter intelligendum esse de Salomone, et mystice dumtaxat a S. Paulo Christo appropriari, siquidem ex ipso textu constat pleraque esse, quae de Salomone nequeant intelligi: is enim nec ab initio terram fundavit, nec caeteris deficientibus idem ipse permanet, cum pridem vita functus fuerit. Ad secundum dico ibi fallaciam esse a dicto secundum quid ad dictum simpliciter: ea enim omnia de Christo non dicuntur simpliciter, sed secundum quid, ratione videlicet officii Mediatoris et humanitatis, qua ratione et unctus est, et Deum, atque consortes habet; non vero ratione aeternae suae Deitatis, secundum quam Filius quidem habet Patrem, non vero Deum conditorem.

Reponunt 2. De Filio non posse accipi haec verba: Tu, Domine, ab initio terram fundasti, sed ipsa esse referenda ad Patrem; primo, quia Apostolus sibi contrariaretur, quippe qui prius dixerat Patrem creasse mundum: non ergo Filius ipse creavit. Secundo, quia nusquam alibi tribuitur Filio creatio. Tertio, quia propositum Apostoli est Christum supra alios homines et Angelos extollere; at si hic ei creationem tribueret, Creatorem creaturae compararet, quod fatuum et ineptum esset. Quarto, impie tribuitur Patri, quod Filium appellet Dominum suum: igitur ista non ad Filium, sed ad Patrem ipsum sunt referenda.

Nego antecedens, et ad primam probationem dico falsum esse, quod quia Pater per Filium creavit, etiam Filius non creaverit: Quaecumque enim Pater facit, Filius similiter facit, ut testatur ipsemet Christus, Ioannis 5. Ad secundam dico pariter falsum esse, quod nusquam alibi Filio tribuatur creatio, nam eodem capite testatur:

Pater meus usque modo operatur, et ego operor. Et Psalm. 33. dicitur, quod Verbo Domini Coeli firmati sunt. Ad tertiam dico fatuam et ineptam prorsus esse eorum haereticorum argumentationem: scopus enim Apostoli est Filium supra Angelos extollere, non simpliciter, sed ut Deum Dominum Angelorum: merito igitur profert testimonia Scripturae, quibus Christum et Deum et Creatorem esse demonstret, quod Hebraei nondum sciebant. Ad quartam denique respondeo blasphemam esse illam haereticorum calumniam; non enim dicitur, quod Pater Filium appellet Dominum suum; sed absolute Dominum, seu Iehovam; ait enim, Tu Iehova: non vero, Tu Iehova meus: Filius autem idem est Dominus Iehova, qui Pater: merito igitur Pater Filium hoc nomine dignatur.

Confirmantur haec omnes responsiones simul, et praefata probatio, illis omnibus eiusdem Apostoli textibus, quibus aperte profitetur per Filium Dei totam universitatem rerum conditam esse. Sic ad Coloss. 1. Gratias agentes Deo Patri, qui dignos nos fecit in partem sortis Sanctorum in lumine, qui eripuit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum Filii dilectionis suae, in quo habemus redemptionem per sanguinem eius, remissionem peccatorum: qui est imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae: quoniam in ipso condita sunt universa in coelis et in terra, visibilia et invisibilia, sive Throni, sive Dominationes, sive Principatus, sive Potestates; omnia per ipsum et in ipso creata sunt. Et 1. ad Cor. 8. Unus Deus Pater, ex quo omnia, et nos in eum: et unus Dominus Iesus Christus, per quem omnia, et nos per ipsum. Et ad Hebr. 1. Novissime diebus istis locutus est nobis in Filio, quem constituit haeredem universorum, per quem fecit, et saecula. Hinc Filius ipse, qui est aeterna divinaque sapientia, merito dicit Proverbiorum 3. Dominus possedit me ab initio viarum suarum, antequam quidquam faceret a principio... quando appendebat fundamenta terrae, cum eo eram cuncta componens. His adde, quod in historia creationis Moyses et Dei Creatoris mentionem facit, et Verbi per quod omnia Deus fecit, et Spiritus Dei, qui fovebant materiam a Deo productam: Deum enim dicentem inducit, et Deum facientem, quae de Patre, et Sermone, seu Filio Dei Veteres interpretati sunt. In hominis praeterea creatione, Deum inducit deliberantem: Faciamus, inquit, hominem ad imaginem, et similitudinem nostram. Et rursus cap. 3. Ecce Adam quasi unus ex nobis: haec autem non ad Angelos dicta, neque enim per Angelos, quasi inferiores Deos, mundus est conditus, neque ad Angelorum similitudinem homo creatus est; neque extra Dei essentiam quaerendus est, qui Deo Patri in rerum creatione adfuerit; sed Filium unicum, ac Spiritum sanctum Deus Pater alloquitur, qui omnia quaecumque Pater facit etiam ipse facit.

Confirmatur tandem, et apertissime declaratur Christi Divinitas, et individua cum Patre creandi virtus, ab amantissimo illius Discipulo, cuius testimonium, utpote firmissimum nostrae assertionis argumentum, in huius probationis postremum locum reservavimus. Primo enim capite sui Evangelii, aperte dicit: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum; hoc erat in principio apud Deum. Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, quod factum est. Et versibus aliquot interpositis sequitur: Et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis, et vidimus gloriam eius; gloriam gloriae quasi unigeniti a Patre plenum gratiae, et veritatis. Quod apertum oraculum quantis artibus depravare et eludere tentaverit Satan, per veteres et novos Arianos nemo Theologorum est qui nesciat. Ut autem eius loci varias corruptelas a veteribus haereticis excogitatas, et a SS. Patribus expugnatas omissas faciam; placet dumtaxat hic referre, et refellere diabolicum illud commentum, quod novi Ariani excogitaverunt, dicentes nomine Verbi, aut Sermonis significari quidem hominem illum Iesum ex Maria natum, qui appellatur Sermo ratione officii sui, quod singularis praeco et interpres fuerit divinae voluntatis, qui idcirco dicitur Caro factus, quod abiectissima conditione, inter homines formam servi habuerit: ut autem divini praefati oraculi auctoritatem et vim elerent, dupliciter verba Evangelistae in hunc modum interpretantur, ut videre est apud Simlerum in Antisocino.

PRIMI CAPITIS EVANGELII S. IOANNIS

HAERETICA EXPLICATIO PROPONITUR, AC REFELLITUR.

Novi Ariani Sermonem, aut Verbum dicunt esse Spiritum creatum ante caetera omnia conditum, et administrum Dei in creando orbe, et hunc in carne assumpta hominem factum esse. Servetus vero negat Verbum seu Sermonem esse rem existentem, sed rei dispositionem, seu dispensationem, qua placitum est Deo arcanum suae voluntatis nobis revelare; additque esse vocem Dei, oraculum e caligine, nubis decretum, ideam, sicut operis futuri idea est in animo artificis; hunc Sermonem carnem factum esse, quia voce ab initio prolata, genita sit caro ista; haud secus, quam si homo verbum proferens, ex ore suo proiiceret aurum aut margaritas; ita tum proprie loquendo diceretur vox eius facta esse aurum: ita Verbum Dei potentissimum absque ullo rerum coagulo in carnis materiam transivisse. Atque haec sunt Adversariorum Haereticorum opiniones, tam absurdae, portentosae, et impiae, ut eas Christianis hominibus indicasse et detexisse satis iusta confutatio sit, ait Simlerus.

Nihilominus, ad pleniorem harum blasphemiarum confutationem, dico haec omnia haeretica commenta esse alienissima a mente sancti Evangelistae, siquidem illa tribuunt Sermoni, seu Verbo, quae nonnisi personae subsistenti congruant, utpote cum aiunt Verbum in principio extitisse, Verbum fuisse Deum, nam articulus additus ostendit Verbum in hac oratione Evangelistae esse subiectum; ut locum non habeat cavillationem illorum, qui dicunt Patrem fuisse Verbum; ita ut Verbum dicatur de Deo; quomodo etiam Deus iustus et fortis esse dicitur: siquidem hic Verbum non est attributum, sed subiectum attributi nominis Dei. Praeterea dicitur per hoc Verbum omnes creaturas esse conditas, Verbum fuisse vitam, et lucem, et auctorem omnis vitae et lucis in hominibus; Ioannem Baptistam de eo testatum esse; ipsum venisse ad gentem sibi peculiarem et propriam, et ab ea non fuisse receptum; dedisse iis, qui eum receperunt, et in eum crediderunt, potestatem, ut fierent Filii Dei. Denique Verbum illud carnem factum, et inter homines commoratum; vidisse quoque homines eius gloriam quasi unigeniti a Patre: quae omnia cum non possint competere, nisi hypostasi intelligenti et operanti, evidenter probant Verbum illud personam esse, et etiam ante carnem assumptam extitisse; post carnem autem assumptam duabus naturis constare in unitate personae, divina nempe, quae propria est ipsius Verbi, et humana, quam assumpsit, dum caro factum est.

Haec autem interpretatio non solum constantissima fuit apud omnes sanctos Patres, qui post Nicaenum Concilium primum vixerunt, ut comminiscuntur haeretici, qui volunt tempore huius famosissimi Concilii pessum datam fuisse, ac omnino corruptam de Filio Dei et Christo fidem, sed etiam est sensus totius antiquitatis longe ante Concilium, et ab ipsis nascentis Ecclesiae primordiis. Nam S. Ignatius Epistola tertia loquens de Iesu Christo Patris aeterni Filio,quem Sermonem, seu Verbum appellat, ait: Verbum non a voce, sed a substantia Dei existens, non enim compositam orationis vocem significat, sed divinae operationis genitam substantiam, quae omnia ei, a quo missus sit, placata Patri, atque reconciliata restituat. Irenaeus, lib. 2. cap. 3. ad idem ait: ostensum manifeste, quod in principio Logos existens apud Deum, per quem omnia facta sunt, qui et semper affuit generi humano. Hinc novissimis temporibus secundum praefinitum tempus a Patre, rultum suum plasma tum passibilem hominem factum misit. Idem habet Tertullianus adversus Praxeam, Gregorius Neocaesariensis, et quotquot ante Concilium Nicaenum de aeterna vel temporali divini Verbi generatione scripserunt.

Reponunt Haeretici, quatenus Christum appellari Verbum et Deum per quem omnia facta sunt, quatenus peculiari dispensatione ad homines Dei ministerium gesserit, ut omnia repararentur et renovarentur per mysterium reconciliationis et redemptionis; nam, inquiunt, nova creatura ubique in Novo Testamento tribuitur Christo, per quem Deus hanc executus est.

Contra, haec responsio prorsus est futilis, et evanida; quippe absolute testatur Evangelista Verbum illud, de quo sermonem instituit, a principio extitisse, nempe in illo principio, de quo Moyses dixerat: In principio Deus creavit coelum, et terram. Nec refert, quod ipsi opera reparationis tribuantur, quid enim obstat quominus uni et eidem duo opera, quae se mutuo consequuntur, attribuantur? Unde merito Irenaeus, lib. 4. cap. 14. ait: Filium Dei ab initio assistere suo plasmati, et suum plasma in semetipso recapitulare: ergo nihil officit quominus Verbum, qui una cum Patre et Spiritu sancto omnia formaverit, sui imaginem per primi hominis peccatum conspurcatam, et multis praeterea modis corruptam reparaverit ac restituerit per suae Incarnationis mysterium, qua ratione licet specialiter ipsi non tribuatur creatio, tamen specialiter ipsi attribuitur hominum restauratio et reformatio, quippe cum solus ipse humanam naturam assumpserit.

Reponunt 2. Testamentum Vetus creationem uni et soli Deo Patri tribuere, sicut et Novum posteriorem creationem seu renovationem, non dicit unquam solum Deum absolvisse, sed per Christum: unde etiam nos redemptos, iustificatos, Deo reconciliatos et vitae aeternae haeredes factos, quod est opus novae creationis a Deo per Christum factae, asserit; isto enim nihil horum factum est: igitur S. Ioannes loquitur solum de reparatione ante omnia per Christum facta, hoc est, restaurata. Confirmant ex eo, quod Novum Testamentum dicatur initium dictorum et factorum Christi; nam Lucas Actor., cap. 1. dicit se scribere, quae Iesus coepit facere, et docere usque in diem, qua praecipiens Apostolis per Spiritum sanctum, quos elegit, assumptus est. Ad eumdem quoque modum Marcus dicit se scribere initium Evangelii Iesu Christi; sic et sanctus Paulus ad Hebr. 2. doctrinae salutaris coeptae praedicari a Christo, et operum eius summam recenset: mentirentur autem illi Apostoli si Christus sub Veteri Testamento fecisset, aut docuisset aliquid: igitur nihil praeter hominum reconciliationem, et Redemptionem molitus est; et subinde Ioannis verba de sola hominum reparatione et reconciliatione sunt intelligenda. Confirmant insuper, si Christus creasset caelum et terram, non tacuisset istud: ibi praecipue, ubi contra Iudaeos probat se Filium Dei esse, ex operibus sibi communibus cum Patre; ibi autem tantum operum novae creationis meminit, in sanando, vivificando, resuscitando, iudicando. Dixisset etiam, si verum hoc fuisset: Pater operabatur in creando; ita et ego operor: at tantum de praesentibus loquebatur dicens: Sicut Pater meus operatur, ita et ego operor: igitur, etc.

Verum contrarium aperte constat ex dictis; nam utrumque Testamentum tam Novum quam Vetus rerum omnium creationem Christo aeterno Verbo, et Sapientiae subsistenti tribuit. Unde non tantum per Christum redempti, iustificati, et Deo reconciliati dicimur, quod est novae creationis opus; sed etiam utrumque Testamentum ait: Verbo Dei coeli firmati sunt: et omnia per ipsum condita sunt, et de eo dictum est Psalm. 102. et ad Hebr. 1. Tu in principio, Domine, terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt coeli.

Ad Confirmationem dico, Adversarios multifariam peccare in suo argumento; primum enim Evangelistae loquuntur de Filio Dei non simpliciter, sed ut incarnato, et donato nomine Iesu et Christi; utrumque autem hoc nomen tantum habuit a sua conceptione et nativitate temporali; Iesus enim appellatus est ab officio, quia salvum facturus erat populum suum a peccatis eorum: Christus similiter dictus est ab unctione, quam ab oleo Divinitatis, et divinis charismatibus, quibus illustrata est, in humanitatis cum Verbo unione obtinuit: at haeretici, quae de Christo secundum utramque naturam, seu de tota persona dicuntur, transferunt ad alteram naturam Verbi, ab initio existentis apud Deum: ergo verum paralogismum in suo argumento admittunt. Deinde Evangelistae describunt initium Evangelii, nam facere et docere ad Evangelii administrationem refertur: haeretici vero id referunt ad initium personae Christi, quod certe hallucinari est. Denique, si Christus tantum habuerit initium, cum coepit facere et docere, quodnam erit illius exordium? Marcus enim illud initium Evangelii Christi ab illius baptismo auspicatur, Lucas autem altius ab ipsa conceptione et nativitate suam narrationem orditur: ergo iuxta haereticorum blasphemam temeritatem, oporteret alterutrum Evangelistam mendacii reum esse.

Ad alteram confirmationem, nego consequi, quod, si Christus creavisset caelum et terram, non tacuisset illud Iudaeos alloquendo: haec enim conditionalis propositio facta est: nam, ut mysterium Filii Dei ante eius in carnem adventum umbris quibusdam ac propheticis locutionibus involutum fuit, et ille se Veteribus sub aenigmate dumtaxat conspiciendum praebuit; ita etiam, postquam in carnem venit, non statim caelestem gloriam conspiciendam exhibuit; cum enim Filius Dei in carne se Mediatorem et Redemptorem mundo exhibuerit, divina maiestate, quasi quodam velo tecta, Scripturae nobis eos potissimum sermones, et illa facta Christi describunt, quae ad illud officium Mediatoris spectant. Neque tamen interea Christus divinam suam naturam, et Maiestatem tacuit: nam et se Deum esse, et verum Dei Filium, ante Abrahamum existentem, non solum verbis, sed et mirandis operibus plurimis testatus est. Adde quod sanctus Ioannes diserte pronuntiat: In mundo erat, et mundus per ipsum factus est: igitur illud ipsum Verbum, quod caro factum est, est totius mundi artifex; subindeque pridem, ante suam ex beata Virgine nativitatem et conceptionem, secundum divinam naturam et personam existebat.

Reponunt, nomine mundi ab Evangelista significari non rerum omnium universitatem, sed homines dumtaxat, a quibus non est cognitus: quid enim hoc ad rem, Christum non esse cognitum a machina caeli? Addunt quod saepe apud Ioannem mundus pro hominibus accipiatur, ut cum Christus dicitur lux mundi: et quod sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret; et quod

Christus tollat peccata mundi, etc.

Respondeo, quod etsi nomine mundi plerumque homines significantur, tamen ubi Ioannes ait, mundus per ipsum factus est, nomine mundi universitatis machinam intelligit, siquidem hac locutione vult Christum commendari: at quid magni fuisset, Christum tantum hominem inter homines versatum esse, et in mundo extitisse? praeclarum autem, et honorificum est Christo, quod fuerit Emmanuel, hoc est, nobiscum Deus, seu ut loquitur S. Paulus, in terris visus est, et cum hominibus conversatus est.

Probatur tertio. — Ex sanctis Patribus priorum saeculorum. — S. Ignatius hunc errorem, qui tunc a Cerintho disseminabatur, multis in locis suarum epistolarum confodit: sic in Epist. ad Ephesios: Medius, inquit, unus est, et carnalis et spiritualis, genitus et ingenitus, seu factus et non factus, in homine existens Deus, in morte vita aeterna, et ex Maria et ex Deo primum passibilis, et tum impassibilis Iesus Christus Dominus noster. — Et in Epist. ad Magnesianos: Unus Deus est, qui seipsum manifestavit per Iesum Christum filium suum, qui est Verbum ipsius aeternum. — S. Polycarpus in Oratione ad Deum fusae in procinctu martyrii, quam refert Ecclesia Smyrnensis in Epistola sua encyclica: Domine Deus meus, inquit, pater dilecti ac benedicti Filii tui Iesu Christi, per quem tui notitiam accipimus, Deus Angelorum et virtutum, benedico te. — S. Iustinus martyr, Apolog. 2: Et horum omnium, inquit, Magistrum nos habere, qui in hoc ipsum veniens et crucifixus est, Iesum Christum; eundemque quod ipsius veri Dei Filium esse edocti sumus. Et infra: Et Iesus Christus unus et solus proprie Filius Deo genitus, qui nimirum ratio et verbum eius, et primogenitus et virtus est, atque de consilio et voluntate eius instaurandi et restituendi humani generis, ergo homo factus nos ista docuit. — Et Apolog. 2., haec habet: Porro filius eius qui proprie dicitur filius, Verbum simul cum illo ante creaturas existens et nascens, quoniam primitus per eum cuncta ordinavit et ornarit. — Et in Dialogo contra Tryphonem pag. 251. demonstrat Christum Deum et Dominum virtutum in Scriptura sacra appellari. Et passim in toto Dialogo probat ea quae in sacris Litteris, maxime vero in Psalmis, de summo omnium Domino ac Deo dicuntur, Christo convenire, et hunc esse, qui Abrahamo, Moysi et patriarchis apparuit, quem tamquam Deum suum adoraverunt, quique eo nomine et quidem Tetragrammaton illic insignitur. — Tertullianus, lib. Contra Praxeam, cap. 13. eundem errorem expugnat his verbis: Itaque Deos omnino non dicam nec dominos; sed Apostolum sequar, ut si pariter nominandi fuerint Pater, et Filius, Deum Patrem appellem, et Iesum Christum Dominum nominem. Solum autem Christum potero Deum dicere, sicut idem apostolus: ex quibus Christus, qui est, inquit, Deus super omnia benedictus in saecula omne. Et cap. 28. postquam protulit verba Apostoli ad Galatas 1. scribentis: Paulus non ab hominibus, neque per hominem, sed per Iesum Christum, et Deum Patrem, haec subiungit: Et habes tota instrumenta quae in hunc modum pronuntiant, et duos proponunt, Deum Patrem et Dominum nostrum Iesum Christum filium Patris, et Iesum ipsum esse Christum, in utroque quoque nomine Dei Filium, etc. — S. Cyprianus, lib. 2. Adversus Iudaeos ad Quirinum, cap. 1. multis Scripturae sacra testimoniis probat Christum primogenitum esse, et sapientiam Dei, per quem omnia facta sunt. Et cap. 3., quod Christus idem sit sermo Dei. Et cap. 6., quod Deus Christus sit. Et lib. de idolorum vanitate: Hic est virtus Dei, inquit, hic ratio, hic sapientia eius et gloria, hic in Virginem illabitur, carnem Spiritu Sancto cooperante induitur: Deus cum homine miscetur: hic Deus noster, hic Christus est. — Origenes Christum non esse purum hominem diserte asserit, lib. 7. contra Celsum: Quod si divinum quiddam, inquit, erat in eo homine, qui in illo intelligitur, cuiusmodi erat Unigenitus Dei et primogenitus omnis creaturae, qui dicit: Ego sum veritas, et ego sum vita, et ego sum ostium etc., alia nimirum et huius, et substantiae ipsius ratio propter eam quae est hominis in Iesu considerati. — Minutius Felix in Octavio gentilibus hominem crucifixum a christianis pro Deo coli obiicientibus sic respondet: Nam quod religioni nostra hominem noxium et crucem adscribitis, longe a veritatis via erratis, qui putatis Deum credi aut meruisse noxium, aut posuisse terrenum. Quibus affirmat Christum Deum esse, negat autem eum fuisse reum et totum terrenum. — Iosephus ipse, Iudaeus licet religione et genere, Christi divinitati attestatur, lib. 18. Antiquitatum Iudaicarum, cap. 1. Eodem tempore, inquit, fuit Iesus vir sapiens, si tamen virum eum fas est dicere: erat enim mirabilium operum patrator, et doctor eorum qui libenter vera suscipiunt: plurimosque tam de Iudaeis quam de gentibus sectatores habuit. Christus hic erat, quem accusatum a nostrae gentis principibus Pilatus cum addixisset cruci, nihilominus non destiterunt eum diligere, qui ab initio coeperant. Apparuit eis tertia die vivus, ita ut divinitus vates hoc et alia multa miranda praedixerunt et usque in hodiernum diem christianorum genus ab eo denominatum non deficit. Nec ad validum illud ab hoste testimonium nobis auferendum faciant quidam ex haereticis contextum illum non esse conformem stylo, ordini historiae et fidei auctoris, ideoque hic videri assutum; nam praeter auctoritatem antiquiorum Ecclesiae Patrum, et praesertim Eusebii historiae ecclesiasticae parentis, qui magnam ipsi fidem faciunt, quisquis sincere locum illum legerit et styli consonantiam, et ordinis congruentiam advertet, quippe cum eo loci tumultus inter Iudaeos excitatos enarrandi mens ipsi fuit; cum autem occasione Christi Domini tota Iudaea commota fuerit, non potuit non dicere aliquid de eo. Quod autem pauca dixerit, hoc ex odio Iudaeorum et Romanorum in Christianos provenit: si contra suam fidem locutus est, haec iuxta communem existimationem veritate victus protulit. — Praeterea possunt Patrum sequentium saeculorum non tam testimonia quam integra volumina, sed haec sufficiant contra Socinianos qui trium dumtaxat priorum saeculorum Patres audiunt, et violatam a Nicaeno Concilio de Trinitate et Incarnatione traditionem effutiunt.

PROPONUNTUR, AC SOLVUNTUR PRAECIPUAE OBIECTIONES,

QUAS HAERETICI EX SCRIPTURIS OBTRUDUNT.

Obiicitur 1. Christus ille, qui ex Virgine Maria natus est, idem est, qui veteribus SS. Patribus ac Patriarchis fuerat promissus: at ille, qui fuerat promissus, non est verus Deus, sed tantum homo: igitur Christus non est verus Deus. Maiorem admittunt omnes. Minorem probant haeretici variis Testamenti Veteris oraculis; maxime vero ex illis verbis Genesis 3. v. 15. ubi Christus dicitur semen mulieris, quae conterere debebat caput serpentis, et cap. 12. ubi Deus Abrahamo promittit, quod in ipso benedicentur universae cognationes terrae, hoc est, in eius semine, ut explicat Apostolus ad Galat. 3. Abrahae, inquit, dictae sunt promissiones, et semini eius. Non dicit et seminibus, quasi in multis; sed quasi in uno, et semini tuo, qui est Christus. Item ex Deuteronomii 18. ubi promittit Moyses Israilitico populo Messiam venturum his verbis: Prophetam de gente tua, et de fratribus tuis, sicut me, suscitabit tibi Dominus Deus, ipsum audies: quem Prophetam esse Christum interpretati sunt Petrus, et Stephanus, Actor. 1. et 7. imo ad eum locum videtur allusisse Christus cum dixit Ioan. 5. Si crederetis Moysi, crederetis et mihi, de me enim ille scripsit: ut notarit S. Cyprianus, lib. Contra Iudaeos, cap. 18. At Moyses ibidem indicat illum futurum Prophetam non esse Deum; tum quia dicit eum sibi fore similem: tum quia subdit: ipsum audies, ut petisti a Domino Deo tuo in Horeb quando dixisti, ultra non audiam vocem Domini Dei mei, etc. Similiter Psalm. 102. Deus promittit David: De fructu ventris tui ponam super sedem tuam: et similiter quoties Prophetae sermonem faciunt de venturo Messia, non eum aliter quam purum hominem delineant: igitur, etc.

Respondeo negando minorem, et ad eius probationem dico, praefata oracula revera quidem designare, quod venturus Messias deberet esse verus homo, non tamen negare quod itidem etiam verus Deus censendus esset; non enim in promissionibus ubique stat integra descriptio personae Messiae, sed multa de officio eius efferuntur, ex quibus tamen nihilominus illum esse verum Deum colligi potest, cum ea tribuantur illi, quae ei qui homo tantum esset convenire non possunt, puta cum dicitur quod illius virtute, aut ipsius genitricis opera conteri debeat caput serpentis: quod per ipsum benedicendi sint omnes gentes: quod regnare debeat in saeculum saeculi, etc. Quae complectuntur liberationem ab ira Dei, et reconciliationem cum Deo, solutionem a peccato, et morte, et tyrannide Satanae: quae omnia infinitam efficaciam requirunt; nec subinde praestari possunt, neque expectari ab eo, qui dumtaxat homo sit. Adde, quod in quibusdam vaticiniis clarius Messiae persona describitur, et titulis quibusdam ornatur, quibus longe apertius indicatur, Messiam venturum Deum-hominem fore. Sic Isaiae 7. Ecce Virgo concipiet et pariet Filium, et vocabitur nomen eius Emmanuel: neque enim dici potest Emmanuel, nisi illa persona, quae nata est ex Virgine, Deus quoque sit: nam Deus per Moysen et Prophetas locutus est, et miracula fecit; et tamen neque Moyses, neque Prophetae dicti sunt Emmanuel: igitur oportuit eum, qui natus est ex Virgine, non solum esse verum hominem, sed et verum Deum.

Instant. Iesus Christus, qui natus est ex Virgine, fuit ab Angelo denuntiatus, quis esset futurus: at Angelus illius nativitatis Praeco, non dicit illum esse Deum aeternum, imo ait Filium Dei ideo esse vocandum, non quod ex divina essentia, et divino Patre, ante saecula sit genitus, sed sic vocatum iri, quia virtute Altissimi et Spiritu sancto concipi, et ex Maria nasci deberet. Adde quod non ait, vocatur, sed vocabitur Filius Dei: igitur tum non erat Dei Filius, cum haec Angelus proferret. Deinde, Angelus Iosephum dubitantem de partu Virginis non consolatur dicendo, quod qui clausus erat Virginis utero aeternus esset Dei Patris Filius: quod sane fuisset potissimum, et valde gratum in illa perturbatione solatium: ergo ipsum talem esse Angelus non censuit. Denique, Evangelistae accurate describunt factam Annuntiationem Christi, eius Conceptionem, Nativitatem, Maioresque: neque praetereunt tempus, menses, quibus in utero gestatus est; meminerunt etiam loci, in quo natus est, praesepis in quod reclinatus, domus in qua educatus; narrant insuper, quae seu puer seu adultus gesserit, quaeve ei acciderint, etc. at nullus eorum ne verbo quidem attigit illius Divinitatem, et aeternam generationem de divino latere: quod certe non tacuissent, si id verum esse existimassent: igitur Christus ille ex Maria Virgine natus non est censendus aeternus Dei Filius.

Nego has omnes consequentias: et ad primam rationem, dico Angelum sufficienter designare illum, qui nasciturus erat ex Virgine, esse aeternum Dei Filium, cum dixit: Quod ex te nascetur Sanctum, vocabitur Filius Dei: nec enim illa divinae filiationis attributio aliud significare potest, quam quod is qui nasciturus erat, verus esset Dei Filius, non solum ratione divinae naturae, sed etiam divinae personae, per quam assumpta humanitas ex Virgine nascitura subsistebat. Nec refert, quod dixerit vocabitur, non autem vocatur Filius Dei: Filius enim Dei in carne manifestatus est suo tempore, qui tamen ab aeterno fuit Unigenitus Filius Dei; et sic quem antea tantum fideles Veteris Testamenti obscure cernebant in carne venturum, eum iam exhibitum palam, omnes fideles Novi Testamenti Filium Dei esse praedicant.

Ad secundam probationem dico, quod, cum Ioseph de conceptu hoc sanctissimo sollicitus fuerit, satis fuit ad eius animum confirmandum indicare, quod Maria non concepisset ex adulterio, nec humano more ac modo, neque ex ullo viri congressu, sed ex Spiritu sancto, et virtute Altissimi dicendo: Quod in ea natum est, de Spiritu sancto est.

Ad tertiam confirmationem dico, non valere consequentiam hanc: Evangelistae Christum hominem describunt: ergo nihil aliud de eo scribunt, quam hominem esse; aeternitatem enim illius, et veram Deitatem Evangelistae et Apostoli praedicabant, ut ex eorum oraculis supra probatum est: igitur si haeretici amplectantur illa loca Scripturae, quibus vera humana natura in Christo Salvatore probatur, etiam alia quae illum Deum dicunt, et divinam gloriam, divinumque cultum ei attribuunt, reverenter accipere, et amplecti debent.

Urgent: Si essent duae in Christo naturae, divina et humana, debuissent Evangelistae apertissime illas declarare, alioqui omisissent fundamentum Fidei, et Deum, Deique Filium contumelia affecissent, et omnium contentionum in Ecclesia causae fuissent: sed nullibi duas in Christo naturas aperte fatentur: ergo non sunt duae in Christo naturae.

Nego minorem: nullus namque Evangelistarum est, qui non referat divina illa oracula, et miranda opera, quibus Christus testatus est suam Divinitatem: igitur Evangelistae et Apostoli non omiserunt Fidei fundamentum. Neque ipsi discordiarum auctores sunt, sed homines ambitiosi, turbulenti, et qui simplicitate Apostolicae doctrinae contenti non sunt, dissidiorum causa semper fuerunt, et hodie quoque sunt. Fateor doctrinam de Christo Servatore Deo simul et homine, Deo hominisque Filio, ab ipsa Apostolorum aetate multos adversarios habuisse, quorum alii Christum Deum, alii hominem esse negarunt, multi etiam, ut vel utrumque, vel alterutrum tollerent, naturas impie contuderunt: non tamen ideo conficitur, dogma ipsum falsum esse.

Obiicitur 2. Qui Mediator hominum est apud Deum Israelis, non est ipse Deus Israelis: sed Christus ex Virgine natus est Mediator apud Deum Israelis: ergo non est ipse Deus Israelis. Maiorem probatur ex absurdis, quae consequuntur, si dicamus, Deum Israelis esse Mediatorem apud Deum: Primo enim, Deus statuetur seipso inferior. Deinde, Deus orabit seipsum. Tertio, pars offensa erit mediatrix apud seipsam. Hinc Apostolus ad Timotheum 2. Christum mediatorem ab uno summo Deo distinguit, et hominem dicit: Unus Deus, unus et Mediator Dei et hominum, homo Christus Iesus.

Respondeo cum S. Chrysostomo, Deum hic unum dici ad distinctionem idolorum, non ad exclusionem Christi. Vel cum S. Augustino, Christum uni Deo non opponi, nisi qua homo est, quod ipsa verba innuunt: Unus Mediator homo Christus Iesus, in quantum enim homo, inquit ille, lib. 10. Confess. cap. 13, in tantum Mediator est: in quantum autem Verbum, aequalis Deo, et Deus apud Deum, et simul cum Spiritu Sancto unus Deus. Sicut autem quia Mediator Dei hominumque est, non repugnat quod sit homo, imo taliter in loco citato appellatur; ita etiam non repugnat quod sit Deus. Imo, S. Ioannes Chrysostomus, homil. 1. in epist. 2. S. Pauli ad Timotheum, eleganter ostendit quod Mediator utrisque eis debet societate coniungi, quorum Mediator est: id quippe mediatoris est proprium, inquit, utrorumque participem fieri, quorum fuerit mediator. Quod si unum quidem societate contingat, ab alio vero fuerit separatus, mediator iam dici non potest. Nisi igitur consors sit paternae naturae, Mediator profecto non est: sed quemadmodum humanae naturae consortium suscepit, quando ad homines venit: ita et a Dei substantia non abscessit, quoniam a Deo venit: nam qui duarum naturarum medius fuit, oportuit ambarum esse participem. Homo quippe purus Mediator esse numquam penitus fieret; oportebat enim huiusmodi Mediatorem cum Deo colloqui. Deus item solus Mediator esse non posset, neque enim suscepissent eum quorum Mediator accederet. Ergo, tantum abest ut praefatus locus Apostoli faveat Ebionitis et Cerinthianis tam antiquis quam recentioribus, quin potius illos confundit atque prosternit.

Ad primum autem absurdum dico non consequiri Deum seipso inferiorem esse, eo quod sit Mediator: nam Mediator, ratione officii, inferior est, apud quem intercedit: sed non est inferior natura, cum apud homines saepe aequalis apud aequales pro aliis intercessor fiat: ita Filius qui est unus Deus cum Patre, et in forma Dei aequalis Deo, seipsum exinanivit formam servi accipiens, et ad officium Mediatoris sese dimisit, absque ulla naturae, potentiae, Maiestatis, et Deitatis suae diminutione.

Ad secundum dico, Filium, ut Mediator est, orare Deum, maxime ut consideratur secundum naturam humanam; nam preces, et subiectio ad humanam naturam spectant; efficacitas autem horum a natura divina profluit, cum qua humana natura in unam personam coniuncta est.

Ad tertium respondeo, absurdum quidem esse, ut pars offensa sit mediatrix ubi una tantum persona est offensae partis: at ubi plures personae sunt, non est inconveniens unam ex illis communi decreto se ad pacificationem, et satisfactionem offerre: sic autem actum est inter Deum et homines per ipsum Dei Filium, nec aliter certe fieri debuit aut potuit; quis enim praeter hunc Mediatorem a parte offensa missum, vel hominum vel Angelorum prodire, et apud Deum intercedere potuisset? Certe nisi pars offensa munus Mediatoris suscepisset, nusquam in gratiam cum Deo rediissemus.

His adde quae diximus de satisfactione Christi, quod nempe potuerit etiam sibi ipsi, ut offenso, facere satis.

Obiicitur 3. Is solus est unus verus Deus, quem Christus agnovit et invocavit, invocandumque docuit pro vero Deo: at Christus solum Patrem agnovit, invocandumque docuit, Matth. 11. Luc. 11. Ioan. 17: ergo solus Pater est verus Deus.

Distinguo minorem: Christus, ut mediator secundum humanam naturam Deum Patrem invocavit, nobis quoque ordinariam precandi formulam tradidit, qua Patrem invocemus, concedo: ut Verbum divinum, et secundum naturam divinam, Patrem invocavit, nego.

Adde quod Christus ipse se hoc honore non spoliat, quominus ipsum quoque cum Patre invocemus; sunt enim aperta loca Scripturae, in quibus Christus se a nobis invocandum proponit. Sic Ioannis 5. Pater non iudicat quemquam, sed omne iudicium dedit Filio, ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem. Et Ioan. 14. Quodcumque petieritis Patrem in nomine meo, hoc faciam, ut glorificetur Pater in Filio: vult ergo se cum Patre invocari. Praeterea cum Apostoli verbo et exemplo suo Christum invocare doceant, an non Christus, cuius spiritu illi locuti sunt, sibi invocationem vindicat? Adde quod cum opera Trinitatis ad extra indivisa sint, inde fit quod nomine Patris, quem in formula orationis a Christo tradita invocamus, tres simul personae comprehenduntur.

Instant: Si appellatione Dei Christus quoque seipsum intelligeret, etiam includeret se, mentione Dei facta: sed non includit se dum de Deo loquitur; verum diserte de se sermonem facit, et Patrem appellat solum verum Deum; se autem eius legatum Ioannis 3. v. 16. dicens: Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum Unigenitum daret, etc. Et cap. 17. Haec est autem vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Iesum Christum. Et Ioan. 14. Creditis in Deum, et in me credite: igitur, cum se non iungat in societatem nominis Dei, sequitur nomen Dei absolute positum, solum Patrem significare.

Respondeo, nomen Dei bifariam in Scripturis accipi, nempe, vel essentialiter, vel hypostatice: seu vel quatenus significat essentiam communem tribus personis, vel quatenus significat aliquam ex divinis personis, quae revera Deus est. Unde ad minorem dico, quod quoties nomen Dei ponitur relative, et hypostatice ad significandam personam Patris, merito Christus discernit se a Deo, hoc est a Patre, quippe est alia persona a Patre: non autem se discernit a Deo, quatenus Dei nomen absolute et essentialiter sumitur. Item aliter distinguo: Christus quatenus Mediator Dei et hominum, se discernit a Deo, concedo: quatenus Dei Filius est, nego. Concludendum igitur cum sancto Ambrosio, lib. 3. De Fide, c. 2. Ergo cum legis Deum, non separes Patrem, non separes Filium, quia divinitas Patris et Filii una eademque est; et item nec ibi separes, ubi legis quod beatus et solus potens; de eo enim dictum est, sicut habemus, praecipio tibi nomen Dei quod significat omnia: sed etiam Christus dicitur Deus: convenit ergo Filio, et Patri Dei nomen, quando convenit et operationis effectus.

Urgent. Eatenus Christo Dei nomen tribuitur, quatenus unum cum Patre censetur: sed non est unum cum Patre ratione naturae, sed dumtaxat ratione consensus et affectus: igitur, etc. Probatur minor ex Ioannis cap. 17. ubi Christus Patrem precatur, ut discipuli omnes invicem unum sint, sicut et nos unum sumus: fideles autem non essentiae unitate, sed animorum et voluntatum consensu, et bonorum communicatione tantum sunt unum inter se: ergo Christus non essentiae unitate, sed consensu, et bonorum communicatione, unum est cum Patre.

— Nego minorem: quamquam enim ibi Christus forte sermonem faciat de concordia, et proprietatum similitudine, non tamen ibi asserit nullam praeterea aliam arctiorem coniunctionem, sive unitatem esse sui cum Patre, quam sit inter homines; alioqui secum ipse pugnaret: docet enim alibi, se esse Dei Filium ex Patre genitum, aequalem Patri, et eundem, qui Pater, Deum esse. Unde consequitur propter aequalitatem, et unitatem essentiae, Patrem et Filium eamdem concordissimam habere voluntatem, ut iam pluries probatum est.

Obiiciunt iterum: Ex attributione nominis Dei, et divinae generationis, non potest colligi Christum esse verum Deum, eamdemque cum Patre habere naturam: igitur, etc. Probatur antecedens illis omnibus Scripturae textibus, quibus Dei nomen creaturis tribuitur, ut observavimus in tertio Notabili; similiter divina generatio et filiatio tribuitur creaturis; nam Esaiae 1. de Iudaeis scribitur: Filios enutrivi, et exaltavi; ipsi autem spreverunt me. Ioannis 1.: Quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri. Et Ioann. 3.

— Nego antecedentem. Convenit enim propter identitatem essentiae cum Patre, creaturis vero dumtaxat propter vel usurpationem, vel imitationem, vel representationem, vel delegationem. Adde quod non solum Dei nomen aliquod tribuitur Christo, sed illa maxime ei tribuuntur nomina, quae verum Deum significant, ut Iehovah, Tetragrammaton. Similiter alia ratione Christus dicitur Filius, quam caeteri filii Dei; siquidem homines dicuntur filii Dei vel propter formationem, vel propter singularem Dei erga illos protectionem et affectum, vel propter adoptionem, quae fit per gratiam sanctificantem: quare credentes nati sunt ex Deo per adoptionem et gratiam, et in se habent semen divini Spiritus, et participes sunt divinae naturae per donorum largitionem, et operationem Spiritus inhabitantis: sed Christus natura est Filius Dei, et ipsa Deitas, absque initio temporis per aeternam generationem, ipsi communicata est tota et indivisa, unde ipse non tantum dicitur Filius Dei, sed etiam Deus ipse.

Instant. Quamquam nomen Iehovah, et aliud simile tribuatur Christo, ex eo tamen inferri non potest Christum revera esse unum Deum cum Patre: igitur, etc. Probant antecedens: nam nomen hoc Iehovah tribuitur urbi Ierosolymae, Ezechielis ultimo: et Moyses, cum aram construxisset. Exodi 17. eam appellavit Iehova: similiter Iudicum 13. Angelus nomen Iehovah sibi vindicat. — Nego antecedens, et ad eius probationem dico, nomen Iehovah illis rebus attribui, non absolute, sed tantum respective ad Deum; sic enim altare a Moyse extructum est, quod Iehovah sit exaltatio Moysis; legimus enim in Vulgata: Aedificavit Moyses altare, et vocavit nomen eius, Dominus exaltatio mea. Similiter civitati Ierosolymitanae tribuitur nomen Iehovah, eo quod peculiari protectione ac residentia Dei gauderet; legimus enim: nomen civitatis ab illa die, Dominus ibidem. Quantum autem spectat ad Angelum, dico quod non tantum Iudicum 6. sed etiam Genesis 32. et alibi saepe Iehovah nominatur: at volunt aliqui Theologi hunc Angelum, qui Iehovah nominatur, non fuisse creatum Angelum, sed ipsum Dei Filium, qui tunc hominibus in sensibili specie se videndum praebebat, ut plurimi Patres docent cum Tertulliano: quod utique confirmari posset ex eo quod illi Viri sanctissimi, quibus Iehovah ille apparebat, soli vero Deo cultum debitum ei obtulerint, ut sacrificium, Iudicum 6. praes.; Genesis 18. Templum, Malachiae 3. et Patres Angelo hoc viso Genesis 32. et Iudicum 13. dixerunt se vidisse Deum facie ad faciem. Oseas quoque Angelum, qui cum Iacobo luctatus est, et de nomine interrogatus, illud admirabile esse respondit, Iehovam fuisse testatur. Ex quibus colligi potest illum Angelum, qui Iehovah nomen sibi vindicabat, fuisse illum magni consilii Angelum, nempe Christum, qui etsi nondum incarnatus tunc fuit, tamen nihilominus mediatoris officio fungi coepit, et figuram officii sui proposuit, ut familiarius ad fideles accedere. — Verius tamen dicendum arbitror, eum revera fuisse Angelum creatum qui sanctis Patribus apparuit: nam ait S. Paulus ad Hebraeos 1. Multifariam multisque modis olim Deus loquens Patribus, novissime nobis locutus est in Filio: quod certe minus verum appareret, si Filius ipse etiam antiquis Patribus fuisset locutus: igitur qui tunc loquebatur revera erat Angelus creatus: at quoniam Dei mandata ac legationem implebat, etiam et Dei nomine, ac vice loquebatur.

Conveniunt omnes Catholici Christum Deum, quatenus aeterni Patris Verbum, esse quoque verum consubstantialem eius Filium; ita namque non solum apertis Scripturae textibus declaratur, sed etiam sacris Oecumenicis Conciliis definitur contra Arianos, Sabellianos, et alios haereticos. Constat pariter quod saltem ratione suppositi divini, quo Christi humanitas subsistebat, in concreto Christus dici possit Filius Dei naturalis, ut patet ex Symbolo Apostolorum, in quo credimus in Christum Filium eius unicum Dominum nostrum, qui conceptus est de Spiritu Sancto, natus ex Maria Virgine. Et ex Symbolo sancti Athanasii: Est ergo fides recta, ut credamus, et confiteamur, quia Dominus noster Iesus Christus Dei Filius, Deus, et homo est. Et passim haec veritas in Scripturis sacris exaratur: sic Ioannis 1. *Verbum caro factum est, et habitavit in nobis, et vidimus gloriam eius, gloriam quasi unigeniti a Patre, etc. Unde solum difficultas est, utrum Christus, consideratus in quantum homo, appellari possit, et revera sit Filius Dei adoptivus: homo namque filiationis Dei adoptivae capax est, ut sacri Textus plerumque indicat: sic ad Romanos 8. Accepistis spiritum adoptionis, in quo clamamus Abba Pater. Et ad Galat. 4. in adoptionem filiorum reciperemus: quoniam autem estis filii, etc. Et ad Ephes. 1. In adoptionem filiorum per Iesum Christum in ipsum. Qua ut evidentius appareant,

Notandum 1. Ex Doctore in 3. d. 10. nu. 2. quod adoptionis nomen deductum sit a iurisperitis ad scholas Theologicas, ad declarandam illam consignationem, qua Deus per gratiam sanctificantem et superinfusam charitatem aliquos homines peculiariter eligit et destinat ad aeternam haereditatem, tamquam filios proprios et adoptivos: adoptivus enim filius ille dicitur, ait Doctor, qui non naturaliter genitus ab aliquo, nec ex generatione naturali habet ius succedendi ei in haereditate, et bonis illius, sed illud ius obtinet ex gratia, et pura liberalitate adoptantis: qua ratione filia Pharaonis Moysen adoptarit in filium, Genesis¹ 2. ratione cuius adoptionis Moyses ius habebat ad thronum, et sceptrum Aegypti, ut indicat sanctus Paulus ad Heb. cap. 11. dicens: Fide Moyses grandis factus negavit se esse filium filiae Pharaonis, magis eligens affligi cum populo Dei, quam temporalis peccati habere iucunditatem, maiores divitias aestimans thesauro Aegyptiorum improperium Christi. Pari ratione Deus dicitur aliquos homines adoptare, quando eos acceptat ad haereditatem vitae aeternae, qui ex sua natura non exigunt illam haereditatem ipsi communicari. Unde adoptio divina est acceptatio, qua Deus homines sibi gratos acceptat ad possessionem vitae aeternae per modum hereditatis: qua adoptionis descriptio quadrat illi, quam tradit Concilium Francofordiense, circa finem, ubi ait: Quid est adoptio nisi charitatis copulatio, qua pater adoptione sibi copulat filium, quem proprium non habet? Quam utique descriptionem confirmat liber Sacro-syllabus in eodem Concilio prolatus, in quo dicitur: Adoptatus dici non potest, nisi ille, qui alienus est ab eo, qui dicitur adoptans. Et gratis ei adoptio tribuitur, quonium non ex debito, sed ex indulgentia tantummodo adoptio praestatur.

Notandum 2. Quod etsi divina adoptio cum humana in aliquibus quadrat, in pluribus tamen ab ea discrepat: Primo quidem, quia humana adoptio fit solum in supplementum sterilitatis et infecunditatis: quippe ideo adoptans sibi alterum in filium eligit et adsciscit, quod cupiat habere aliquem haeredem loco filii, quem natura ipsi denegat: Deus autem licet habeat filium naturalem in omnibus sibi qualem, nihilominus propter eximiam suam charitatem dignatur nos in filios suos conscribere, et ad haereditatem proprio naturali Filio debitam destinare: nam, inquit Apostolus ad Romanos 8. Si autem filii, et haeredes: haeredes quidem Dei: cohaeredes autem Christi. — secundum discrimen inter utramque adoptionem, divinam et humanam, est, quod ille qui adoptat, nullo modo est principium, aut causa naturae adoptati: imo inter homines introducta fuit adoptio, ut esset solatium sterilitatis, et defectus naturae aliquo modo suppleretur: at vero Deus ita nos adoptat in filios, ut etiam sit principium secundum esse naturae, tametsi ab eo eramus alieni, quantum ad donum gratiae et iustitiae; quare, cum Deus aliquem adoptat, dicitur adoptare eum, qui alias suus erat per creationem, non tamen per gratiam sanctitatis: et communicans ei gratiam sanctificantem, peculiari quadam ratione dicitur eum facere suum: quod praeclare explicat S. Augustinus lib. 1. De sermone Domini in monte, cap. 22. dicens: Adoptamur in regnum Dei, non tamquam alieni, sed tamquam ab illo facti, et creati, hoc est conditi, ut unum beneficium sit, quo nos fecit esse per omnipotentiam suam: alterum, quo adoptavit, ut tamquam filii vitae aeterna pro nostra participatione frueremur. Cum enim ex solo beneficio creationis non haberemus ius ad vitam aeternam et beatitudinem, quae est haereditas Dei, quam filiis praeparavit, ex illo solo non eramus filii adoptivi: sed id obtinemus per iustificationem, qua Dei filii, et eius haeredes instituimur. — Tertium discrimen inter adoptionem divinam et humanam est, quod ratione humanae adoptionis, adoptatus non succedit in haereditate paterna, vivente adhuc patre, sed eo mortuo: in divina vero secus accidit: nam adoptatus iure filiationis semper vivente Deo potitur eius haereditate et beatitudine. Cuius discriminis ratio est non solum quia Deus est immortalis, homo vero morti obnoxius: sed maxime id provenit, quia homo adoptans cum suis ipse bonis indigeat, neque ea communicare posset adoptato sine suo damno, ideo illa non tradidit adoptato dum agit in vivis: cum autem Deus sit ipsa haereditas filiorum quos adoptat, vivens seipsum illis communicat per visionem et amorem, absque ullo sui detrimento. — Quartum discrimen assignat Doctor, quod homo adoptat per merum velle, et absque positione ullius entitatis realis in adoptato; Deus vero adoptat sine ullo velle realiter distincto, sed per communicationem entitatis alicuius realis, nempe gratiae sanctificantis, qua adoptatus formaliter constituitur in ratione adoptati: unde velle divinum non dicitur adoptatio proprie loquendo, sed potius ipsa gratia communicata; velle autem humanum est ipsa adoptatio.

Notandum 3. Ex Doctore ibidem, ad adoptionem tres conditiones desiderari: Primum est, quod talis adoptio sit gratuita: ita quod adoptans non necessitetur neque astringatur ulla lege ad aliquem in filium suum et haeredem adoptandum. Secunda, quod in adoptione interveniat mutuus consensus adoptantis et adoptati, si ille qui adoptatur in filium sit sui iuris: si vero sit sub tutela paterna, aut sui actoris, necessum est, ut interveniat ipsius patris, aut actoris consensus, ut cavetur lege in adoptionibus, etc. Tertium tandem, quod persona quae adoptatur sit extranea, hoc est, quod non habeat ex natura sua ius ad illam haereditatem, ad quam adoptatur. Hae tres conditiones etiam desiderantur in adoptione divina: Primo namque, illa fit gratuita, quippe ex sola charitate et pura misericordia dat nobis aeternus Pater gratiam sanctificantem, qua Filii Dei nominamur et sumus. Secundo, iustificatio adultorum, qui sunt sui iuris, fit cum proprio eorum consensu; iustificatio vero parvulorum, qui sunt sub cura et tutela Ecclesiae, fit mediante ipsius Ecclesiae ministerio. Tertio tandem, adoptatus a Deo ad aeternam beatitudinem est extraneus. Attamen illa extraneitas, ut observat Doctor numero 3. non ita intelligenda est, quasi debeat peccatum praecedere gratiam iustificationis, alias Virgo Deipara non potuisset censeri Filia Dei adoptiva, quia numquam contraxit peccatum ante gratiam; nec pariter Adamus potuisset dici filius adoptivus tempore suae innocentiae; nec denique Angeli fuissent Filii Dei adoptivi, quia semper fuerunt innocentes. Restat ergo ut talis extraneitas consistat in carentia iuris naturalis ad haereditatem, et bona adoptati.

His ita praemissis, difficultas superest determinanda, utrum Christus in quantum homo sit et dici possit Filius Dei adoptivus. Circa cuius resolutionem triplex est sententia: Prima quidem eorum, qui existimant Christum, in quantum homo est, non posse dici filium adoptivum, sive attendatur eius persona, sive spectetur eius natura. Ita Suarez, disputatione 19. et Vasquez, disputatione 89. qui contendit oppositam sententiam esse damnatam ut haereticam in Concilio Francofordiensi contra Felicem et Elipandum; sed ut apprime notat Cavellus noster in schol. 3. ad praetatam quaestionem Doctoris, non bene didicit Vazquez a S. Paulo illud: Modestia vestra nota sit omnibus hominibus.

Secunda sententia est, quod licet absolute et simpliciter Christus non sit dicendus Filius adoptivus Dei, tamen talis dici possit cum hac reduplicatione, quatenus homo; quam utique sententiam docuit Durandus in 3. dist. 1. qu. 1. cui ex parte subscribere videtur Doctor in eo supra laudato, ubi ait: Quod, qui diceret filiationem esse praecise suppositi, et non secundum naturam, posset faciliter dicere Christum non esse Filium adoptivum, quia illa relatio non convenit supposito secundum se: sed dicendo filiationem fundari in natura simili naturae generantis naturaliter, filiatio adoptiva fundabitur in natura, quae est similis creanti, ut imago eius similitudine naturali, et etiam similitudine gratiae, quam ipse, ut natura intellectualis, potest attingere ad haereditatem adoptantis. Cum autem Distinctione s precedenti, loquendo de filiatione naturali numero 10. dixerit, quod non sumitur in creatis a persona, sed a natura, idem colligunt aliqui ipsum magis propendere in affirmantem sententiam, quam in negantem. Tertia tandem sententia est eorum qui contendunt, Christum Dominum, ut hominem, nec adoptivam, nec naturalem filium dicendum. Ita Lugo disputatione 31. et Faber disp. 23. Nos vero censemus questionem non esse absolute determinandam, sed dumtaxat cum distinctione et modificatione. Unde sit

Conclusio prima. — CHRISTUS, SI HOMO, NON EST ABSOLUTE DICENDUS FILIUS DEI ADOPTIVUS.

Haec est communior, et probatur illis omnibus Scripturae et SS. Patrum auctoritatibus, quibus Adrianus Pontifex, et Patres Concilii Francofordiensis impugnaverunt pessimam assertionem Elipandi Archiepiscopi Toletani, et Felicis Episcopi Urgelitani. Praecipua autem sunt ea, quibus Christus Dominus saepe numero coram hominibus loquens de Patre Deo, numquam cum una nobis communi nomine interpellat, non enim dicit Pater noster, sed Pater meus; et ascendo (inquit Ioan. 20.) ad Patrem meum, et Patrem vestrum. Non dixit, inquit Adrianus, Patrem nostrum, sed Patrem meum, natura scilicet, et Patrem vestrum, beneficio et gratia. Quamvis autem locus a negatione parum roboris plerumque habeat, hic tamen non parvi momenti est; cum enim toties Christus Filius Dei dicatur, cur semel, et iterum non diceretur adoptatus, si revera talis esset? Unde recte S. August. lib. Contra Se-

Contra Secundinum Manichaeum, cap. 3. ait: Lege, inquit, Scripturas, numquam invenies de Christo dictum, quod adoptione sit Filius: quapropter Concilium Francofordiense, in Epistola ad Episcopos Hispaniae, post quoddam S. Hilarii testimonium, ait: Tu vero quisquis es, qui Christum praedicas adoptivum, unde iste tibi sensus renisset, cuiusquam scis Patriarchae nesciverunt. Tractatores hoc nomen tacuerunt, Doctores fidei nostrae non docuerunt. — Probat secundo Adrianus ex illo ad Romanos 8. Qui proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum: nam si proprium appellat, quomodo erit adoptivus? Hanc autem referendam esse ad Christum secundum quod homo est, colligit Adrianus, Quia, inquit, non est traditus secundum Divinitatem, sed secundum id, quod homo est: illum nimirum, qui traditus est hominem, ipsum Apostolus proprium Dei Filium protestatur. — Confirmatur auctoritate S. Hilarii 6. De Trinitate, ubi expendens ea verba Apostoli ait: Numquid rursum nunc adoptionis erit nuncupatio, in quo proprietatis est nomen?

Confirmantur ista maxime ex verbis Divini Patris, qui cum Christus baptizaretur a Ioanne, iterumque dum transfiguratus inter Moysen et Eliam, in conspectu trium Apostolorum e coelo personuit: Hic est Filius meus dilectus (Matth. 3. et 17.), manifeste discernit eum ab his qui gratia et adoptione filii Dei erant. Ioannem enim Moysen, Eliam, Apostolos, nihil prohibet filios Dei adoptione vocari: cum igitur ad unicum Christum dirigebatur haec Patris vox, eumque appellaret Filium, et suum, et dilectum: procul dubio secernebat illum ab his qui sola adoptionis gratia filii Dei vocantur. Non ergo adoptatus Christus, inde quod, quoties Christus de Patre loquitur, toties inter se et adoptionis filios distinguit; et nusquam Evangelium communi nobiscum filietatis signatione dicit: Pater noster; sed perpetuo, vel Pater meus, indicans naturae proprietate se ad Deum pertinere: vel Pater vester, aut Pater suus, ut gratiam adoptionis significet.

Probatur secundo auctoritate SS. Patrum: maxime vero S. Augustini, tract. 2. in cap. 1. Ioannis, ad illa verba: Quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri, ubi ait: Non enim nati sumus de Deo, sicut illo Unigenito, sed adoptati per gratiam ipsius; ille enim natus est Unigenitus, ut solveret peccatum: quibus solutis, implicamur, ne non adoptaret nos propter impedimenta eorum. Loquitur autem S. Augustinus de Christo quatenus homo est: nam secundum humanitatem solus habuit fratres adoptatos. Unde sic arguit Adrianus: quando per illius gratiam nos sumus adoptati, si ipse consort nobis in adoptionis gratia fuit? Nam sicut peccatum non tulisset, si ipse peccatum haberet, ita adoptionis gratiam non tribueret, si ipse propter hominem, quem assumpsit sine sorde peccati, necessarium habuerit, ut gratiam adoptionis acciperet. — Secundo probat testimonium S. Gregorii Magni lib. 1. Moralium, cap. 6. ubi Christo applicans illa verba: Erat ille vir magnus inter omnes orientales, ait: Omnes homines tantummodo homines sunt: ipse autem oriens Deo, et homo recte dicitur: omnes, qui in fide Deo nascuntur, superat; quia non ut caeteros adoptivus, sed naturalis illuminator exstitit. Idem pene habet S. Isidorus lib. De doctrina christiana, et Ecclesiasticarum dogmatum, cap. 2. cuius verba sunt: Dei filius hominis factus est filius, natus secundum veritatem naturae ex homine hominis filius, ut certitate Unigeniti, non adoptione nec appellatione, sed in utraque nativitate filii nomen nascendo haberet, ut esset verus Deus et verus homo unus filius.

Probat Doctor eamdem veritatem hac ratione: Ut aliquis adoptetur, necesse est, quod sit extraneus ad id ad quod adoptatur: ita ut illius generationem non comitetur aliquid tamquam dispositio conferens ius ad haereditatem: sed Christus in eodem temporis momento, quo conceptus est, habuit gratiam habitualem, qua conferebat ius ad haereditatem: ergo Christus, etiam secundum humanitatem, non fuit adoptatus. Maior patet ex 3. Notabili. Minor probatur; nam in primo conceptionis momento, Christi humanitas fuit unita Verbo, et sic exigebat gratiam sanctificantem.

Reponemus ergo cum eodem Doctore, quod illa gratia, qua comitabatur generationem Christi, non fuerit concessa in priori instanti, aut signo naturae, sed in posteriori; et sic in priori illo signo naturae humana, secundum se spectata, erat extranea, nec habebat ius ad haereditatem: ergo ut sic poterat adoptari. — Verum, quamvis huic obiectioni non respondeat Doctor, sed solum dicat responsionem quare; tamen dico, haec non sufficere, ut Christus simpliciter, quatenus homo, dicatur Filius Dei adoptivus; quia quantumvis Christus habuerit tantum in secundo instanti naturae ius ad haereditatem, nihilominus in primo instanti habuit dispositionem necessitantem, saltem de congruo, ad illud ius, quae utique dispositio non alia fuit, quam exigentia suppositi divini, cum proprio supposito careret. Adde quod illa prioritas naturae, qua prius concipitur natura humana existens, quam assumpta a Verbo, non sufficiat ad illam rationem extranei requisitam ex parte adoptandi: nam extraneitas est aliquid extrinsecum praesupponens naturam completam secundum omnes suos modos intrinsecos, et consequenter natura prius concipi debet ut completa secundum subsistentiam, quam dici possit extranea, vel non extranea. Igitur cum in illo priori naturae non concipiatur natura humana Christi affecta personalitate, nec consequenter intrinsece perfecta, non potest censeri extranea ad haereditatem, quippe cum in illo signo nondum concipiatur haereditatis capax, sed tantum in secundo instanti naturae, in quo concipitur habere subsistentiam Verbi, et esse intrinsece completa: ut sic autem considerata natura non erat extranea, quia suppositum Verbi, quo sustentabatur, ex congruitate exigebat gratiam sanctificantem, quae conferebat ius ad haereditatem.

Probatur secundo: Si Christus esset filius adoptivus in quantum homo, etiam simpliciter dici posset Filius adoptivus; quia enim conveniunt Christo in quantum homo est, de ipso possunt simpliciter affirmari, neque ullatenus negari debent: nam dicitur simpliciter de ipso, quod passus sit famem, sitim, et similia, quae non competebant ipsi nisi in quantum est homo, seu ratione humanitatis; ergo cum falsum sit Christum simpliciter esse filium adoptivum, verum esse non potest, quod sit filius adoptivus etiam in quantum homo. Denique maxime cavenda est illa loquendi formula, quaeque attributio a Christo eliminanda est, quae haeresim sapit, aut saltem haereticorum loquendi modum imitatur: at Christum appellare filium adoptivum, etiam quatenus hominem, sapit haeresim Nestorianam, qua absolute pronuntiabat Christum esse Filium Dei dumtaxat adoptivum: igitur simpliciter talis non est dicendus.

Obiicies 1. Varias SS. Patrum auctoritates, quibus significari videtur Christum esse Filium Dei adoptivum; nam Irenaeus lib. 1. Adversus haereses, cap. 21. ita diserte pronuntiat: Propter hoc enim Verbum Dei homo, et qui Filius Dei, filius hominis factus est. Mixtus homo Verbo Dei, ut adoptionem percipiens, fiat Filius Dei. Et Marius Victorinus lib. 1. Contra Candidum Arianum sic habet: Nos adoptione filii, ille natura, etiam et adoptione quadam filius, et Christus, sed secundum carnem. Et Hilarius 2. De Trinitate, post medium ait: Potestatis Divinitas non amittitur, dum carnis humilitas adoptatur, scilicet in Christo. Ex quibus saltem colligitur humanitatem Christi fuisse adoptatam. — Respondeo, sanctos Patres improprie adoptionem usurpare, non vero secundum strictam illius significationem, quippe Irenaeus et Victorinus ipsam substantialem unionem humanitatis cum Verbo, ipsius humanitatis adoptionem appellant. At si Christus esset Filius adoptivus, illius adoptio non esset praecise petenda ex unione hypostatica: siquidem illa per se non confert rationem divinae filiationis, tum quia, ut probatum est, Verbum potuit assumere quamlibet naturam non rationalem, in hac autem hypothesi non posset natura irrationalis assumpta dici filia Dei: tum quia unio cum persona, qua est filius naturalis, magis conferre censetur filiationem naturalem, quam adoptivam. Ad S. Hilarium, dico lectionem illam videri mendosam: nam quamvis in aliquibus codicibus sit illud, adoptatur, in aliis tamen legitur, adoratur, in quo facile potuit incuria scriptorum error irrepere. Cui responsioni suffragatur ipsemet Hilarius, nam verba faciens de Christi nativitate secundum carnem, ait: Hinc intelligitur, aliud videtur, aliud oculis, aliud animo conspicitur: parit virgo, partus a Deo est: infans vagit, laudantes Angeli audiunt: panni sordent, Deus adoratur: ita potestatis dignitas non amittitur, dum carnis humilitas adoratur: ubi particula dum, vim habet causalis, perinde ac particula siquidem: reddit ergo optime causam, cur dignitas potestatis non amittitur per humilitatem partus et vagitus, dicens: dum carnis humilitas adoratur.

Obiicies 2. Varios Scripturae textus, quibus Christus praedicatur inferior Patre: sic Ioannis 14. Pater maior me est: sed non est inferior Patre ratione filiationis naturalis, quippe per eam ipsi est aequalis: igitur debet ipso censeri inferior ratione filiationis adoptivae. Deinde ad Romanos 8. Christus dicitur cohaeres noster: Si filii, et haeredes: haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi: sed non est cohaeres noster secundum naturam et filiationem divinam: ergo secundum humanam. Denique eodem cap. 8. v. 29. Christus dicitur primogenitus in multis fratribus, idest, in omnibus filiis praedestinatis: ergo Christus est primus in omnibus filiis adoptivis ratione gratiae et gloriae, et consequenter revera est filius adoptivus. — Respondeo, ex his et similibus Scripturae textibus nihil contra nostram assertionem inferri. Non quidem ex primo, nam cum illa verba obiecisset Elipandus: Pater maior me est, Patres Concilii Francofordiensis responderunt, illa non fuisse a Christo dicta propter adoptionem, sed propter formam servi, quam Christus ut homo habuit. nam, ut inquiunt: Deus et homo erat, qui secundum Deum dicebat: ego et Pater unum sumus, et secundum hominem: Pater maior me est: igitur illa inferioritas non est reducenda in rationem adoptionis, sed in assumptionem humanitatis. Ad alios contextus dico, Christum non appellari nostrum cohaeredem et confratrem, quod sicut nos sit filius adoptivus, sed quia, ut Filius Dei naturalis, eundem habet Patrem, quem nos filii Dei adoptivi agnoscimus: et ius habet ad eandem haereditatem, at multo praestantius quam nos; quippe ius illius fundatur in sua filiatione naturali: nostrum vero in gratuita adoptione. Quae responsio patet a simili: si quis enim hominum, v. gr. filium a se genitum habens, nihilominus alios adoptaret ex consensu et voluntate ipsius filii: quamvis ille filius esset naturalis, nihilominus dici posset primogenitus inter fratres adoptivos, quia illorum adoptio facta esset dumtaxat ex eius beneplacito et nutu, et prius habebat ius ad haereditatem, quam illi, quorum est cohaeres: idem autem dici potest de Christo Filio Dei naturali, cuius beneficio in Dei filios adoptivos fuimus consignati.

Obiicies 3. Christus praedestinatus est Filius Dei, ad Romanos 1. sed praedestinatio est adoptio: ergo Christus est Filius Dei adoptivus; nam praedestinare est ad haereditatem adoptare; igitur revera Christus est Filius Dei adoptivus. — Nego minorem, plura enim requiruntur ad adoptionem, quam ad praedestinationem, nam ad adoptionem requiritur, quod adoptatus sit extraneus, ad praedestinationem vero solum desideratur, quod aliquis eligatur ad gloriam, sive interim ille sit extraneus, sive non. Ad probationem dico, quod praedestinare est adoptare, quando natura praedestinati habet extraneitatem sufficientem ad adoptionem, concedo: quando vero non habet, nego. Christus autem non habet extraneitatem sufficientem ad adoptionem; quippe cum ius ad haereditatem in eius naturali filiatione fundetur; igitur neganda est consequentia.

Obiicies 4. Omnis humanae naturae dignitas est tribuenda Christo: sed dignitas est in homine, quod sit Filius Dei adoptivus, quia non convenit alicui naturae non intellectuali: ergo illa Christo est tribuenda. — Distinguo maiorem, similiter et minorem: dignitas est esse filium adoptivum, dignitas, inquam, arguens aliquam imperfectionem, concedo: dignitas est sine imperfectione, nego; minus enim dignum ac gloriosum est, esse filium adoptivum, quam naturalem. Igitur neganda est consequentia. Non enim omnis dignitas arguens imperfectionem debet admitti in Christo; sed solum illa, qua arguit imperfectionem necessario consequentem ad naturam humanam: dignitas autem adoptionis supponit extraneitatem, quae est imperfectio non necessario consequens naturam humanam; igitur illa non debet in Christo admitti.

Obiicies 5. Eatenus Christus est Filius Dei naturalis, quatenus est genitus a Deo Patre: at non est genitus a Deo Patre quatenus homo: ergo ut sic est Filius Dei adoptivus, non autem naturalis. — Respondent aliqui cum Vazquezio cap. 12. et 13. negando minorem, quia, inquiunt, natura humana Christi subsistit in Verbo, quod est

Filius Dei naturalis, et a Patre Deo genitus; nam esse Filium Dei naturalem contingit duobus modis: primo modo stricte et proprie, quatenus dicit genitum a generante intellectuali naturaliter; secundo modo minus proprie, quatenus significat aliquid personaliter unitum ei, quod dicitur genitum naturaliter. Priori modo Christus ut homo, non est Filius Dei naturalis: secundo autem modo talis dici potest. Respondeo insuper, quod si illa propositio, Christus, ut homo, est Filius Dei naturalis, sic accipiatur ut significet, quod homo ille unitus Verbo, non tantum habeat gratiam habitualem, per quam est adoptatus ad haereditatem, sed etiam habeat gratiam unionis hypostaticae, per quam dicitur Deus, certe hoc sensu, Christus, ut homo, est Filius Dei naturalis, quia est unitus personaliter Filio Dei naturali: si vero sic intelligitur haec propositio: Christus secundum quod homo est, idest, specificative, natura humana Christi est filia naturalis Dei, in hoc sensu, propositio illa falsa est; nam humanitas Christi non est genita a Deo, sed a beata Virgine. Unde absolute loquendo, permitti posset minor, et negari consequentia, quia cum inter filiationem simpliciter naturalem, et simpliciter adoptivam detur medium, nemirum esse Filium Dei non absolute naturaliter, sed per participationem filiationis naturalis, quomodo Christus ut homo, est Filius Dei propter unionem humanitatis cum persona Filii naturalis Dei, sequitur, quod illatio sit vitiosa, cum argumentum non fiat ex iusta distributione.

Obiicies 6. Manent naturae immixtae in Christo, nec mutuo suas proprietates praepedientes: sed adoptari est proprietas naturae habentis gratiam: ergo potest dici de Christo, quod adoptetur ratione naturae humanae ipsius, qua habet gratiam, non minus quam potest dici de ipso, ratione naturae divinae, quod sit Filius naturalis. — Distinguo maiorem: manent naturae immixtae non impedientes proprietates suas necessario et connaturaliter ex ipsis consequentes, concedo: proprietates suas, hoc est, illa omnia, quae possent illis naturis competere, nego. Minorem similiter distinguo: adoptio est proprietas necessario et connaturaliter consequens naturam habentem gratiam sanctificantem, quando illa natura extranea est ad haereditatem, concedo: secus, nego. Unde neganda est consequentia, siquidem natura humana Christi, ut completa est per subsistentiam Verbi, non habet illam extraneitatem.

Obiicies deinde: Doctor Subtilis docet, Christum ut hominem posse dici Filium Dei adoptivum, ut videre est libro iam laudato, et insuper in 3. dist. 8. ubi docet filiationem non sumi in creatis a persona, sed a natura: hinc votores illius Discipuli, nempe Tartaretus, Maior, Luzsonius, etc. eamdem sententiam tuentur: igitur nostra assertio in eum militat. — Nego antecedens: Doctor enim laudatus q. 10. resolvit cum Magistro, Christum non esse Filium Dei adoptivum; Quia, inquit, tunc esset Filius Trinitatis, quam tota Trinitas adoptet, et agat omnem actum extra: et ibidem solvit omnia argumenta, quae ipsemet pro adversa parte formaverat: unde Puteolanus disp. 10. Lucher disp. 23. Ried 3. parte Controversiarum 3. art. 2. et Pourius in Commentario, pro nostra assertione militant, fatenturque Doctorem hanc in sententia esse problematicam: nihilominus in negantem partem magis propendo; nam ipse Doctor in 3. dist. 2. qu. 1. n. 11. cum dixisset: Non necesse est, quod si filius Dei est filius hominis, quod ille idem filius hominis sit Filius Dei per gratiam: addit: Forte enim negaretur de eodem determinate: imo nec conceditur, quod Christus sit Filius Dei adoptivus: igitur falsum est, quod nostra assertio Doctoris menti et doctrinae adversetur. Hinc apparet, quam graviter exorbitent plurimi Recentiores utriusque scholae, dum Subtilem Doctorem pro opposita sententia absolute laudant.

Conclusio secunda. — NON EST CERTUM (CERTITUDINE FIDEI), CHRISTUM QUATENUS HOMINEM, NON ESSE DICENDUM FILIUM DEI ADOPTIVUM. Haec est contra Vazquezium, et alios ipsius sequaces.

Probatur primo: Si illa propositio esset de fide, maxime quia censeretur definita in Concilio Francofordiensi contra Felicem et Elipandum: sed haec ratio nulla est: igitur non est certum de fide, quod Christus quatenus homo non sit dicendus Filius Dei adoptivus.

Maiorem admittit Vazquez cap. 6. et 8. disputationis 81. Minorem vero probatur: Primo plurimi Doctores etiam post illud Concilium, ut Alensis, Albertus, Richardus, et alii censuerunt esse probabile, quod Christus in quantum homo dici possit Filius Dei adoptivus: neque ullus ex Antiquis damnavit, ut haereticam sententiam Durandi, qui huiusmodi adoptionem Christo assertive tribuit. Vix potest reponere illos Auctores ignorasse definitionem Concilii Francofordiensis, cum nullam eius mentionem fecerint. Dicet enim, id non esse verisimile: nam licet credi possit eos forte non legisse Acta ipsius Concilii, quousque dumtaxat anno 1567. Surius ex antiquissimo et vero exemplari transumpta excudi curavit; tamen vix credi potest, eos non legisse historias et scripta eorum omnium, qui haeresim Felicianam impugnarunt, aut de ea sermonem instituerunt, quales nedum fuerunt Beatus, et Heterius, qui adversus Elipandum primi insurrexerunt, et dictis ac scriptis generose impugnaverunt: sed et Carolus Magnus Imperator, cuius opera damnata est illa haeresis. Necnon et Ionas Aurelianensis, ac plurimi alii Auctores, qui adversus Elipandum et Felicem scripserunt, quos certe omnes vix credi posset ipsis peritissimis Doctoribus ignotos fuisse.

Secundo, quamquam in illo Concilio damnati fuerint Felix et Elipandus asserentes Christum esse Filium Dei adoptivum; tamen sufficiens non videretur fundamentum ad asserendam illam propositionem, ut ab aliquibus Theologis assertam, esse respuendam ut haereticam, quia licet Felix et Elipandus ab eo Concilio damnati tuerint, ac proscripti ut haeretici, quod assererent Christum esse Filium Dei adoptivum: illa tamen damnatio non praeiudicat nostrae assertionis nam Felix et Elipandus ideirco damnati sunt in hoc Concilio, quod Nestorii haeresim instaurarent, et duas in Christo adstruerent personas, seu duo supposita, iuxta duas naturas, humanam scilicet et divinam, quas habuit, uti docent Suarez disp. 19. sect. 3. Valentia q. 20. Baronius ad annum Christi 783. n. 5. et 6. item anno 791. Mariana lib. 7. De rebus Hispanicis, imo et Surius ipse in annotationibus supra hoc Concilium; quod etiam evincitur ex actis illius Concilii, quae consistunt in quadam epistola ad Episcopos Hispaniae: item in epistola Adriani

Papae, necnon in libro sacro syllabo, cuius auctor est Paulinus Aquileiensis, qui una cum CCC. Episcopis ex Germania et Gallia Concilio Felicem et Elipandum ideo damnatos, quod Nestorii haeresim instaurarent; primum ipsum et eius asseclas alloquentes columna secunda habet: Invenimus in libelli vestri principio scriptum, quod vos posuistis: Confitemur, et credimus Deum Dei Filium ante omnia tempora, sine initio ex Patre genitum, coaeternum, et consubstantialem, non adoptione, sed natura. Item post pauca in eodem legebatur: Confitemur, et credimus eum factum ex muliere, factum sub lege, non genere esse Filium Dei, sed adoptione, non natura, sed gratia. Et col. 1. Quia hominem Christum verum Dei Patris Filium esse negatis, nobis defensor esse noluisti. Et inferius col. 15. Nonne olim eadem haeresis vestra in Nestorio ab universali sancta Ecclesia refutata est etiam, et damnata? Et addit: Quapropter forte illum anathematizare noluistis, dum alios, Bonosum scilicet, Arianum, et Sabellium, Manichaeumque, qui prave de Filio Dei senserunt, Epistola vestra anathematizastis. In his satis insinuatur, Felicem et Elipandum errasse circa veritatem ipsius mysterii Incarnationis, et in Nestorianam haeresim, vel aperte vel simulate incidisse. — Idem probatur ex libro sacro syllabo: nam columna tertia de Felice et Elipando dicitur: Haeresim veternosam illustrium virorum calcibus mirabiliter inculcatam, Catholicaque falce olim funditus detruncatam, spinoso redirivae radice suscitare de stirpe molliuntur. Et col. 8. Non duo Filii, alius Dei, alius hominis, ut sicut illi errando aestimant, adopticus sit hominis Filius, et sine adoptione Dei Filius. Quibus significatur, quod aperte Verbum, ut Filium naturalem ab homine filio adoptivo Felix et Elipandus distinguebant, quemadmodum veteres Nestoriani. — Idem colligitur ex epistola Adriani, nam in principio epistolae Pontifex agens de haereticis, quos impugnat, Non sunt, inquit, ex hominibus, quos Pater dedit illi, qui eum adoptivum, et non proprium Filium confitentur; quasi alienus aliquando a Patre fuerit: ergo sententia haereticorum illorum erat, quod persona Christi, qui erat homo, non esset proprius Filius Dei, sed tantum adoptivus. Quod utique aperte significat Pontifex auctoritatibus sanctorum Patrum, quibus suam sententiam tuetur, et oppositam ut haereticam expugnat. Probat enim S. Athanasium dicentem: Si quis vero adversus divinas Scripturas docet alium esse Filium Dei, et alium, qui ex Maria Virgine, hominem, secundum gratiam adoptatum, sicut nos, quasi essent duo Filii, hunc anathematizat sancta Ecclesia. Probat item auctoritatem S. Gregorii Nazianzeni, ita scribentem ad Cledonium: Si quis introducit duos filios, unum quidem, qui ex Deo, et Patre; secundum vero, qui ex matre, et non aequalem, ut adoptionis exerdat gratiam, quae promissa est his, qui recte credunt, alienum eum a nostro consortio iudicamus: naturarum vero duce, Deus, et homo; Filiorum vero non uno, etc. Sed haec et similes auctoritates, quas profert Pontifex, non arguerent adversarios, nisi revera duas in Christo personas admisissent: igitur ut Nestoriani duas in Christo personas admittebant. — Confirmatur, quia haeretici isti considerabant primo Christum secundum humanitatem, tanquam hominem purum, imo et servum, et leprosum; et postea adoptatum in Dei Filium, et tandem coniunctum Filio Dei naturali, non quidem personaliter, sed affective, et per eximiam Dei gratiam, quo fiebat, ut esset homo Deificus, non autem homo-Deus: sed haec non fuissent vera, nisi admisissent duas in Christo personas, humanam unam, divinam alteram, ut admittebant veteres Nestoriani: igitur revera Nestoriano errore erant infecti. Probatur antecedens; primo quidem ex libro sacro syllabo, nam columna secunda legimus: Dixerunt igitur, sed fictis assertionibus irreligii, Dominum nostrum Iesum Christum adopticum Dei Filium de Virgine natum, quod divinis nequivere approbare documentis. Haec igitur dicentes, aut in utero Virginis eum suspicantur adoptatum, quod dici nefas est, quia de beata Virgine inenarrabiliter sumpsit, non adoptavit carnem: aut certe purum eum hominem sine Deo natum, quod rogari impium est, necesse est fateantur. Nulla autem esset haec ratiocinatio, si haeretici illi revera duas in Christo personas non admisissent, et personam filii adoptati distinxissent a persona Filii Dei naturalis. — Confirmatur insuper ex illis auctoribus, qui vel Elipandi haeresim impugnaverunt, vel de ea mentionem fecerunt: Primo namque Alcuinus, cuius opera Carolus Magnus motus est ad illam haeresim reprimendam, ut conqueritur ipsemet Elipandus epistola ad ipsum Alcuinum data, ita lib. 1. Adversus Elipandum scribit: Admones me, inquit, non quo erudiar animo, sed severae invectionis castigatione gloriosum Regem Carolum nos corrumpere: non ego illum corrumpere veni in Franciam, qui corrumpi non potest, sed adiutare in fide Catholica: impossibile est enim, ut corrumpatur a quoquam, quia Catholicus est in fide, Rex in potestate, Pontifex in praedicatione, Iudex in aequitate, et Philosophus in liberalibus studiis, inclytus in moribus, et in omni honestate praecipuus. Subdit denique, qualiter ante ipsius accessum in Franciam, illa haeresis damnata fuerat in Concilio Ratisbonensi anno 792. et coram Adriano summo Pontifice, ubi semel et iterum Felix illam haeresim eiuraverat: sed postmodum sopitos infidelitatis cineres (agente Elipando) instar canis ad vomitum, et lotae sues ad volutabrum, cum rursus excitasset, ad eum epistolam exhortatoriam dedit Alcuinus: cui Felix non epistolari brevitate, sed libelli prolixitate respondere visus est, inquit Alcuinus, atque in ea omnes perfidiae vestrae furens maxime aperuit, asserens Christum et externum hominem, et nuncupativum Deum, et adoptivum Filium, et secundae indiguisse regeneratione, et alia plurima doctrinae Ecclesiastica inconvenientia: cui libello eius septem nostrae devotionis libellis respondimus, omnes vestrae pravitatis eiaculans doctrinas. Quibus constat qualiter illi haeretici Christum non hominem Deum, sed hominem Deificum, ut veteres Nestoriani asserabant. — Idem colligitur ex Iona Aurelianensi, lib. 1. De cultu imaginum, ubi agens de illa haeresi Feliciana ait: Emersit ex Hispaniae tempore sanctae memoriae piissimi atque invictissimi Augusti, quidam Felix nomine, actu infelix Cordubensis civitatis Episcopus, qui iuncto suo sceleratissimo errori Elipando Toletanae urbis Episcopo, secundum humanitatem non esse proprium Filium Dei, sed adopticum praedicare ausus est: Et haec circulante doctrina utramque Hispaniam magna ex parte infecit. Subdit infra: Milites Christi invictissimi armis muniti, eiusdem Principis iussu in unum coacti, adhibita etiam sanctae Romanae

Ecclesiae auctoritate, eundem Felicem damnarunt: imo cum auctore sui erroris Nestorio, quo imitatus est, perpetuo anathemati manciparunt. Idem refert Sigebertus in suo Chronico ad annum 793. ubi sic scribit: Feliciana haeresis condemnata in praesentia domini Papae cum ipso Felice auctore abdicatur. Haec haeresis asserebat Filium Dei in divina natura verum Deum esse, in humana vero nuncupativum. Item in divina natura verum esse Filium Dei, in humana vero adopticum, unam personam Dei et hominis dividens in duas personas, scilicet veri filii, et adoptivi. Idem referunt sanctus Antoninus 2. parte historiae tit. 14. cap. 1. Paulus Aemilius lib. 2. Nauclerus gen. 27. et alii.

Reponunt ergo cum Vazquezio illi, qui contendunt illos haereticos non admisisse duas in Christo personas, sed tantum asseruisse Christum, quatenus hominem, non esse Filium Dei naturalem, sed adoptivum; reponunt, inquam, primo, illos auctores, qui in Felicem et Elipandum pugnaverunt, Nestorianum errorem ipsis attribuisse, non quod illum docerent, sed quia docebant aliquid, ex quo error ille videtur inferri. — Contra: si illi haeretici omnino concessissent unionem naturarum in Christo secundum subsistentiam unicam, et solum ex mala intelligentia nominis adoptionis, Christo tribuissent filiationem adoptivam, non erat cur Nestorianus error eis affingeretur. Insuper, cur non aliquis vel Patrum Concilii Francofordiensis, vel Auctorum, qui in eos pugnaverunt, maxime vero Alcuinus eruditissimus, cui perspicua erat haeresis Feliciana, cuiusmodi haereticam deceptionem, et assertionem aperuisset et aperte explicasset? At nullus ita illius haeresis vires explicat, sed unanimi calculo, ut supra dictum est, docent illius haeresis assertores Nestorianismum innovasse, asserendo Christum hominem eodem prorsus modo fuisse Filium adoptivum, licet praestantiori gratia, quo sunt alii homines iusti. Adde quod idipsum ipsemet Elipandus docuit in Epistola sua ad Carolum Regem. Eius verba haec referuntur in Epistola Concilii ad Episcopos Hispaniae columna 3. Ex Patre Unigenitum sine adoptione, primogenitum vero in fine temporis, rerum hominem assumendo de Virgine carnis adoptivum, Unigenitum in natura, primogenitum in adoptione et gratia. Quibus verbis plane docet hominem illum fuisse Deo unitum, et ab eo assumptum sola adoptionis gratia. Quod vero illam adoptionem nostrae similem iudicaverit Elipandus, colligitur ex columna 2. eiusdem epistolae, ubi refertur Elipandum in sua epistola exposuisse illud 1. Ioannis 3. Similes ei erimus: idest, inquiebat, similes in carnis adoptione, non similes in Divinitate. Non est ergo cur illum a Nestoriano errore liberare tantopere laborent.

Reponunt 2. ex confessione fidei ipsius Elipandi, quae inserta est in lib. Beati et Etherii, quam integram refert Vazquez cap. 2. supra laudatae disputationis, apparere Elipandum unicam in Christo personam admisisse, ait enim: Homo interior in una eademque Dei, et hominis persona agglomeratus, atque carnis vestimento indutus. — Respondeo, callide et haeretica varietate ipsum unicam in Christo dixisse personam, eo modo quo unitatem personae in Christo admittebat Nestorius. Nam testatur S. Thomas 3. parte q. 2. art. 6. Si fiat sermo in nomine personae, etiam Nestorius utebatur unitate personae propter unitatem dignitatis et honoris. Unde etiam sexta Synodus definit anathema in eum, qui dicit unam personam secundum dignitatem, et honorem, et adorationem: sicut Theodorus et Nestorius insipientes conscripserunt. Potuit ergo similiter Elipandus hac arte ponere unitatem personae, quo facilius orthodoxos Patres luderet, et sententiam damnationis caveret. Hinc adde, quod verba illa in una eademque Dei persona agglomerata, non plus significant quam unionem accidentalem. Sed etiam se aliud intendere declaravit ipsemet Elipandus, subdit enim in eadem confessione: Quia non per eum, qui natus est de Virgine, visibilia et invisibilia condidit, sed per illum qui non est adoptione, sed genere, neque gratia, sed natura, et per istum Dei simul et hominis filium adoptivum humanitate, et non adoptivum Divinitate mundum redemit. Et infra: Si conformes sunt omnes sancti huic Filio Dei secundum gratiam, et cum adoptato adoptici, et cum advocato advocati, et cum Christo Christi, et cum parvulo parvuli, et cum servo servi: ubi plane videtur nos Christo exaequare in adoptione: imo illo tam indigno loquendi modo, de Christo nihil amplius, quam de puro homine sentire videtur; quippe ibidem scribit quod Deus Christum nonnulla actionis suae mysteria nescire voluit.

Reponunt denique: Si Elipandus et Felix fuissent Nestoriano errore infecti, non opus fuisset tot Concilia cogere, nec scribere tot libros ad eorum errorem convincendum et eliminandum; facillimum enim fuisset illos, ut haereticos notare ac convincere, tum antiquis definitionibus contra Nestorium, tum Scripturae testimoniis, quibus demonstratur tantum esse in Christo unam personam. At vero Concilium Francofordiense non ita procedit, sed potius ex unitate personae Christi, quam Elipandus non negabat, et proprietatibus, ac vera definitione adoptionis, quas ignorasse videtur, colligit Concilium, non posse Christo convenire adoptionem: et ad hoc tandem inconvenientia deducit, quod si Christus Filius adoptivus censeatur, etiam sit in duos filios dividendus. Addunt, quod cum iam in Ecclesia, praesertim Latina, funditus evulsus esset Nestorianus error, quomodo a Concilio, et Episcopis Latinis sperare poterat Elipandus suae doctrinae confirmationem, si eadem cum Nestorio sensisset? qua fronte apud Carolum Magnum Principem valde Catholicum, et maximum Ecclesiae defensorem egisset, ut Concilium congregari iuberet, in quo eius doctrina approbaretur? — Respondeo, equidem Elipandum et Felicem non disertis verbis fuisse professos errorem Nestorii, neque asseruisse expresse duas in Christo hypostases aut duo supposita, vel unionem accidentalem: sed tantum unum fuisse nomine adoptivum, quam tamen ita declarabant, ut plane in re nihil aliud quam Nestorius sentirent: quia neque eam a nostra adoptione distinguebant, ut supra probatum est, neque illam soli humanitati attribuebant, sed cuidam homini, quem tertium, et priorem tali unione, seu adoptione esse dicebant. Hinc non mirum, si Elipandus ausus fuerit iudicium et approbationem Concilii postulare, quia forte non intelligebat, quid ex suo errore consequeretur, aut propria haeresi, ac vanagloria exc(a)ecatus sperabat fore, ut suis verborum involucris alios facilius deciperet. Et eadem ob causam Concilium non solum usurpavit testimonia, et definitiones contra Nestorium factas ad confundendos illos haereticos, sed etiam studuit declarare, qualiter in re nil aliud quam Nestorius dicerent.

NOTANDUM 1. vel potius repetendum ex iis, quae diximus in Logica ex Doctore in 1. dist. 1. q. 10. relationes, sicut et caetera entia, essentialiter et numerice distingui per suas differentias essentiales et individuales: sed quoniam propter exiguam relationis entitatem, ipsae differentiae nos latent, solum innotescere possunt vel per terminum solum, vel per fundamentum solum, vel per terminum et fundamentum simul. Certum est autem quod ad multiplicationem fundamentorum multiplicentur relationes; propterea quod idem numero accidens nequeat esse naturaliter in diversis numero subiectis: maxime vero accidens relativum, quia accidentia relativa sunt essentialiter denominationes actuales eorum: ideoque diversum numero fundamentum sufficit ad colligendam diversitatem numericam relationum. An autem etiam multiplicentur relationes ad multiplicationem terminorum eiusdem speciei, non est ita constans apud Philosophos, et Theologos: verior tamen apparet sententia Doctoris affirmantis, quod ubi sunt diversae rationes terminandi et fundandi, ibi sunt diversae relationes: sed in patre habente tres filios v. g. sunt tres rationes fundandi, scilicet tres generationes activae: similiter sunt tres rationes terminandi, nempe tres generationes passivae: igitur sunt tres paternitates. Quam utique veritatem sufficienter probavimus et asseruimus in nostra Logica. Difficultas igitur praesens versetur, an in Christo sit duplex sufficiens fundamentum ad multiplicandas relationes filiationis: ita quod per unam filiationem referatur ad Patrem aeternum, ratione suae divinae generationis; per alteram vero referatur ad Matrem ratione generationis temporalis.

NOTANDUM 2. Circa praesentem difficultatem tres maxime esse Auctorum sententias. Prima est nostri Alexandri Alensis 3. part. q. 10. memb. 3. docentis Christum Dominum, quatenus Verbum, referri relatione reali unica ad Patrem, et ad Matrem. Secunda sententia est Sancti Thomae 3. part. q. 25. art. 4. docentis Christum referri quidem ad Patrem et ad Matrem duplici relatione; verumtamen relationem, qua refertur ad Patrem, esse realem, illam vero, qua refertur ad Matrem, esse rationis: cui subscribere videtur Sanctus Bonaventura in 3. dist. 8. art. 2. Tertia tandem est Doctoris Subtilis eadem distinctione n. 10. ubi ait: Ego dico quod alia est filiatio in Christo ad Patrem, et alia ad Matrem, et utraque est realis. Cui praeter discipulos subscribunt ex Recentioribus Lorea disput. 21. Suarez disp. 12. dist. 2. et plures alii.

NOTANDUM 3. Filiationem non requirere suppositum tamquam proprium subiectum, sed posse immediate inesse naturae tamquam subiecto: quod utique probat Doctor n. 3, quia, inquit, filiatio est habitudo producti naturaliter similis producenti in natura intellectuali: at maior est similitudo inter naturam productam et producentem, quam inter suppositum producens et productum, quia illa similitudo inest duobus suppositis dumtaxat ratione naturae: igitur relatio filiationis immediatius subiectatur in natura, quam in supposito. Duo igitur hic sunt statuenda: Primum, quod in Christo sint duae relationes, quarum una refertur ad Patrem, altera vero ad Matrem. Secundum, quod illae duae relationes sint reales.

Conclusio prima. — CHRISTUS DUPLICI RELATIONE REFERTUR, UNA QUIDEM AETERNA AD PATREM, ALTERA VERO TEMPORALI AD MATREM. Ita Doctor.

Probatque conclusionem primo: Filiatio est habitudo producti naturaliter similis producenti in natura cognoscitiva: sed in Christo sunt duae habitudines huiusmodi, una quatenus est productus, ut Deus a Patre aeterno, cui similis est in natura intellectuali divina: altera quatenus est productus ut homo a beata Virgine, cui similis est in natura intellectuali humana: ergo sunt in ipso duae filiationes. Maior patet, quia, inquit Poncius in Comment., omni, et soli filiationi convenit praedicta descriptio, ut apparet ex eius explicatione; dicitur enim habitudo producti, quia sicut paternitas est habitudo producentis, ita filiatio est habitudo producti: dicitur naturaliter, si enim non produceretur naturaliter, quamvis esset similis in natura producenti, non esset filius: exinde namque Spiritus sanctus non est Filius, quamvis sit similis Patri in Divinitate, quia non est productus naturaliter. Additur similis producenti, quia vermis quantumvis producatur naturaliter a Sole, non tamen dici potest filius Solis, eo quod non sit ipsi similis in natura. Dicitur denique in natura cognoscitiva, non intellectuali: quippe iuxta communem acceptationem filiationis, sola substantia intellectualis et cognoscitiva potest appellari filia. Minor etiam constat; tot enim sunt in Christo habitudines, quot sunt origines a distinctis principiis: at duae sunt in Christo origines, una quidem aeterna, qua naturam divinam accipit a Patre; altera vero temporalis, qua humanitatem recipit a Matre: quapropter S. Damascenus lib. 3. cap. 7. ait: duas generationes Christi veneramur: igitur etiam in eo sunt duae filiationes.

Probat secundo Doctor: Christus praeter filiationem aeternam habet aliam, qua refertur ad Matrem: ergo habet duas filiationes. Antecedens constat: siquidem Christus est Filius beatae Virginis. Consequentia vero probatur. Christus cum sit filius Virginis, ad eam refertur per relationem filiationis: sed non potest ad illam referri per filiationem aeternam; quia Filius divinus per suam filiationem aeternam non magis referri potest ad beatam Virginem a qua generatur temporaliter, quam refertur Pater aeternus ad eam per suam paternitatem, si itidem generaretur a beata Virgine, et ab ea genitam humanitatem assumeret: at in illa hypothesi Pater aeternus non diceretur Filius Virginis, nec ad eam referretur per suam paternitatem: ergo nec Filius divinus potest ad eam referri per suam filiationem aeternam. — Confirmat Poncius hoc argumentum Doctoris: quia si Pater assumpsisset naturam humanam a beata Virgine genitam, uti facere potuit, sicut probavimus supra, Pater revera esset homo, et quatenus homo esset Filius beatae Virginis: igitur haberet aliquam formam, a qua diceretur Filius ipsius: sed illa forma, qua denominaretur Filius Virginis, non posset esse paternitas aeterna: ergo deberet esse alia relatio ab ipsa paternitate distincta: sed Christus nunc habet talem formam, quam haberet Pater, si de facto esset genitus a beata Virgine, sicut Christus ab ea de facto est genitus: ergo revera Christus praeter filiationem aeternam, qua refertur ad Patrem, aliam habet temporalem, qua refertur ad Virginem.

Probat tertio Doctor: In Christo sunt duae nativitates, et duae naturae productae: ergo pariter in eo sunt duae filiationes. Antecedens est de fide. Consequentia vero probatur: multiplicatis fundamentis et terminis, quantumcumque subiectum remaneret idem, etiam multiplicantur relationes: at si Christus sit bis genitus, multiplicantur in eo fundamenta et termini filiationum: ergo multiplicantur quoque filiationes. Maior est evidens: non enim alia ratione Pater divinus idem remanens duplici relatione refertur ad Filium, et ad Spiritum sanctum, quam quia multiplicantur fundamenta proxima, nimirum generatio, et spiratio activa: multiplicantur etiam termini, nimirum Filius, et Spiritus sanctus: subindeque multiplicatis fundamentis et terminis, multiplicari debent filiationes. Minor etiam probatur: fundamentum proximum filiationis est esse genitum in natura intellectuali: sed ex S. Damasceno lib. 3. cap. 7. duas generationes in Christo veneramur; quia Christus est bis genitus, semel ab aeterno, et iterum in tempore: ergo filiationis eius duo dantur fundamenta proxima, videlicet duae generationes passivae: duo quoque dantur termini, nimirum Pater aeternus, et Virgo Deipara: igitur duae pariter debent esse filiationes.

Respondebat Porzanus, Filium in humanis non habere duas filiationes, licet habeat duas naturas, nempe corpus et animam; respiciat quoque duos terminos, Patrem videlicet et Matrem: ergo multiplicatio naturarum, et terminorum non efficit filiationum multiplicationem. — Respondeo, equidem multiplicationem terminorum partialium, et unicum totalem constituentium non conferre ad multiplicationem filiationum: sic pater et mater, cum sint unica causa totalis generationis, sunt etiam unicus terminus totalis filiationis hominis ab ipsis geniti: longe autem dispar est ratio de Patre aeterno, et beata Virgine generantibus Christum, quia Pater aeternus et Virgo Deipara non concurrunt tamquam duae causae partiales, nempe tamquam pater et mater, ad generationem temporalem Christi; sed quemadmodum Pater solus ab aeterno dicitur principium totale et adaequatum filii, ita Virgo Deipara dicitur in tempore sola et adaequata et totalis causa, sive genitrix Christi Domini: licet enim Spiritus sanctus ad illam generationem per suam obumbrationem, et supervenientem virtutem concurrat, tamen istud non concurrit per modum genitoris, quapropter non dicitur Pater Christi: igitur cum Christus duas distinctas nativitates, duosque terminos distinctos et diversos suae filiationis habeat, etiam duas omnino distinctas debet habere relationes filiationis.

Conclusio secunda. — DUAE FILIATIONES CHRISTI SUNT REALES. Haec est Doctoris.

Probatur primo: Aeterna filiatio absque dubio realis est: at etiam temporalis est realis: igitur duplex illa relatio realis est. Maiorem admittunt omnes. Minorem probat Doctor: illa relatio est realis quae habet id omne, quod ad relationem realem desideratur, nempe extrema realia, quibus sequitur independenter ab ullo actu intellectus: at filiatio Christi respectu Matris talis est; nam habet Matrem generantem, et naturam genitam; ergo sicut ratione utriusque huius extremi, maternitas beatae Virginis est vere realis, etiam et relatio filiationis Christi ad ipsam est vere realis. — Confirmatur: Christus est Filius beatae Virginis formaliter, quamvis nullus intellectus aut potentia vitalis conciperet, aut fingeret aliquam formam in ipso: sed, ut probatum est supra, non potest censeri formaliter Filius Virginis per suam filiationem aeternam: igitur necessario ad ipsam refertur per relationem filiationis creatae.

Probatur secundo: Si beata Virgo genuisset purum hominem, esset vera istius hominis geniti mater per relationem vere realem; et ipse itidem esset illius verus filius ad eam relatus per relationem realem filiationis: sed non minus genuit Christum Dominum, seu non minus cooperata est ad eius productionem, quam si Christus esset purus homo; nec Christus ut homo minus realiter accipit suam naturam, et entitatem ab ea per veram generationem: igitur est ipsius Filius filiatione reali. Maior constat. Minor probatur: si quod esset discrimen inter generationem puri hominis, et generationem Christi, maxime quia purus homo genitus a Virgine accepisset ab ea naturam et personalitatem simul; Christus autem naturam ab ea dumtaxat accipit: sed hoc non obstat ad veram relationem filiationis realis, quod sic probo: beata Virgo est vera Mater Christi per relationem realem, quamvis Christus ab ipsa non acceperit personalitatem: ergo Christus est verus et realis Filius ipsius, filiatione reali, quamvis suam personalitatem a beata Virgine non acceperit. Consequentia patet a paritate rationis; si enim beata Virgo vere dicatur Mater Christi, praecise ex eo quod per eius cooperationem producta est humanitas, quae personalitatem habuit non minus ipsam naturam perficientem, et afficientem, quam si personalitas fuisset a beata Virgine genita: ergo similiter Christus hac ratione censendus est verus eius Filius, qui per illius cooperationem habuit naturam genitam, quam suppositum non minus affert et sustentavit, ac si illud fuisset una cum natura ab ipsa beata Virgine productum. — Confirmatur, quia homo non minus est causa vera et realis alterius hominis a se geniti, quam ignis sit causa alterius ignis a se producti; licet homo non producat formam substantialem, nempe animam rationalem hominis geniti, sicut ignis producit formam substantialem ignis producti; nec homo genitus minus dicitur productus ab homine generante, quam ignis productus dicitur revera produci ab igne producente: quia ad hoc, quod homo generans dicatur vera causa et realis hominis geniti, sufficit, quod per eius cooperationem realem producatur verus homo, sive interim ille animam rationalem producat, sive non; ergo a simili, ad veram relationem generantis et geniti sufficit, quod per cooperationem Virginis producatur verus homo, sive interea illa personalitas illius hominis ab ipsa producatur, sive non. Paritas constat, quia non magis homo genitus debet accipere suam personalitatem ab homine generante, ut dicatur eius filius, quam accipere animam rationalem, qua est ipsius forma substantialis constituens essentialiter ipsius naturam: sed non obstante quod ab homine generante homo genitus non accipiat formam subsantialem, revera dicitur eius filius ab ipso genitus: ergo a paritate rationis, licet Christus non accipiat suam personalitatem a beata Virgine, non minus verus erit eius Filius, et ad eam refertur per veram et realem relationem.

Probat tertio Doctor: Si quid obesset, quominus Christus vera relatione reali refertur ad Matrem, maxime quia, ut vult S. Thomas, non possunt esse plures formae eiusdem rationis in eodem supposito, et consequenter in Christo non possunt esse duae filiationes: sed haec ratio nulla est: igitur etc. Vanum est praecipuum fundamentum S. Thomae.

Minorem vero probat Doctor: si repugnaret plures relationes eiusdem rationis esse in eodem supposito, maxime vel quia relatio est simpliciter, vel quia est talis relatio, nempe originis, et filiationis: sed ex neutro capite id repugnat. Non quidem ex primo, quia possunt esse plures relationes in eodem supposito Christi, nempe relationes aequalitatis, identitatis, et similitudinis: Christus enim cum veram haberet naturam humanam, talis magnitudinis, affectam albedine, revera habebat relationem identitatis ad omnes homines, aequalitatis ad eos qui erant eiusdem magnitudinis et staturae, et similitudinis ad homines alios, sicut et dissimilitudinis ad homines nigros: igitur non repugnat in eodem supposito Christi plures relationes. Non etiam repugnat ex secundo capite, nempe, quod in eodem supposito possint esse plures relationes eiusdem rationis, puta originis: quia non magis repugnat dari plures relationes consequentes originationem, quam dari plures originationes in eodem supposito: sed dantur plures originationes, seu productiones passivae in Christo, una secundum quam accipit a Patre naturam divinam, qua per generationem aeternam communicatur ipsi: altera secundum quam accipit naturam humanam per cooperationem beatae Virginis: ergo similiter potest habere duas filiationes. Maior constat; non enim apparet repugnantia, cur magis relatio originis multiplicetur in eodem supposito, quam quod multiplicetur ista originatio, qua est proxima ratio fundandi illam relationem. Minorem probat Doctor auctoritate S. Damasceni affirmantis, nos duas generationes in Christo venerari. — Nec valet dicere, S. Damascenum esse intelligendum de generationibus activis; nam, inquit Doctor, non est maior ratio, cur essent duae generationes activae in Christo, quam duae passivae. Probabitur potest insuper eadem minor: tum quia Christus, quatenus homo, habet dependentiam a sua Matre; quae dependentia distincta est realiter ab originatione passiva, quam habet a Patre: ergo revera habet duas reales originationes: tum quia in eodem supposito possunt esse duae relationes originis activae: ergo et passiva: consequentia patet a paritate rationis: antecedens etiam constat, quia in Patre aeterno sunt duae productiones activae originis, nempe generatio activa, et spiratio activa: tum denique quia non minus esse possunt duae relationes originis in Christo, quam duae operationes diversissimae, quarum una sit divina, et altera humana: sed duae operationes sunt diversissimae in Christo: igitur pari ratione sunt in eo duae relationes originis.

Reponunt Thomistae cum Caietano, disparitatem esse, cur Christus possit habere duas nativitates, et duos respectus similitudinis et dissimilitudinis, ac duas operationes, non vero duas filiationes, quia, inquiunt, nativitas temporalis, quam praeter divinam potest habere, fundatur immediate in natura humana ipsius: plures autem operationes, et relationes aliae non subiectantur immediate in supposito, sed in ipsis naturis, quibus identificantur: unde suppositum potest quidem habere illas relationes, et operationes, ratione naturarum, quas sustentat: filiatio vero temporalis immediate subiectari deberet in ipso supposito Christi, si suppositum illud istius relationis suscipiendae esset capax: non est autem capax realis relationis, quia suppositum Verbi, quod sustentat naturam humanam Christi, non potest recipere ullum accidens. — Verum contra, primo gratis supponunt filiationem, quae advenit supposito, debere in ipso immediate subiectari: igitur nulla est eorum responsio. Patet antecedens, quia quemadmodum, licet actiones sint suppositorum, non autem naturae, secundum adversarios, ipsi tamen fatentur actiones immediate non subiectari in supposito, sed in natura, alias Christus non haberet ullas actiones aut operationes vere humanas, quod est absurdum; ergo similiter, quamvis filiatio spectet ad suppositum, quod per illam denominatur Filius, inde tamen non sequitur, quod illa debeat immediate subiectari in supposito, non autem in natura. Confirmat hanc responsionem Poncius in Commentario primo, quia suppositum creatum, secundum veriorem sententiam, consistit in negatione; sed filiatio suppositi creati, cum sit respectus realis, non potest immediate subiectari in negatione: ergo filiatio non debet subiectari immediate in supposito, sed in natura. Confirmat secundo, quia si Spiritus sanctus acciperet naturam humanam genitam a Virgine, non minus esset Virginis Filius, quam Christus: sed non esset illius Filius per filiationem aeternam, quia talem non habet Spiritus sanctus: ergo per temporalem: sed illa temporalis relatio non subiectaretur immediate in personalitate Spiritus S.: ergo illa filiatio subiectaretur in humanitate, et consequenter filiatio non debet subiectari in alio, quam in humanitate. Confirmat tertio, quia gratis diceretur, quod filiatio debeat subiectari in alio, quam in eo, in quo subiectatur productio passiva, per quam habet Christus quod sit productus a Virgine: sed illa subiectatur in humanitate, secundum adversarios: ergo et filiatio debet in ea subiectari.

Reponunt Thomistae, Si filiatio immediate reciperetur in humanitate, humanitas dici posset filia Virginis: illud enim formaliter dicitur filius, quod formaliter habet filiationem immediate in se subiectatam: at hoc est absurdum: igitur falsum est, quod filiatio immediate recipiatur in natura humana. — Respondeo primo, negari posse maiorem, quamvis enim filiatio divina intime coniungatur cum anima et corpore Christi; tamen in triduo mortis, quando anima separata erat a corpore, non denominabat corpus filium, nec animam filiam; ergo similiter, quamvis filiatio immediate recipiatur in humanitate, non sequitur, quod debeat ipsam denominare filiam. Quod utique confirmatur; quemadmodum enim filiatio, et personalitas divina non debet necessario denominare filiam aut personam naturam assumptam; si enim Verbum assumpsisset lignum v. gr. illud lignum assumptum non posset denominari nec filius nec persona, quia ut aliqua natura individualis dicatur persona et filia, debet esse intelligens et rationalis; quae conditiones ubi non adsunt, natura assumpta non est capax recipiendae talis denominationis: sic a simili dicere possumus, quod ad hoc ut aliqua natura revera denominetur filia, necessum est, quod sit completa per suam subsistentiam, et personalitatem: et consequenter illa natura secundum se singulariter spectata, et seorsim a sua personalitate, non potest habere talem denominationem, quamquam sit genita et producta. Respondeo secundo, quod si naturam humanam esse filiam nihil aliud sit, quam eam habere filiationem in se immediate subiectatam, negari potest minor, et quidquid in contrarium proferetur tantum erit quaestio de nomine.

Dices primo: Filiatio divina non recipitur immediate in natura divina, nec illam denominat filiam: ergo nec filiatio creata: igitur filiatio creata non debet recipi immediate in natura, sed in supposito. — Respondeo primo, negari posse consequentiam; disparitas enim est inter filiationem creatam et increatam, quia illa est accidens, haec vero substantia, illa requirit subiectum, cui insit per modum inhaesionis, haec vero tantum requirit subiectum, cui insit per modum constitutionis. Unde retorqueri potest argumentum; nam sicut filiatio increata non recipitur in supposito, sed constituit suppositum, ita nec filiatio creata recipi debet in supposito. Respondo secundo, negari posse antecedens; filiatio enim divina quemadmodum recipitur per suam realem entitatem in natura divina, et ipsam determinat ad constituendum filium; ita quod si natura divina filii distingueretur realiter a Patre, illa filiatio ipsi identificata illam denominaret filiam Patri; non sic autem illam denominat, quia ad hoc ut natura aliqua denominari possit filia, necessum est, quod realiter distinguatur a principio generante: unde similiter retorqueri potest argumentum: filiatio divina immediate recipitur in natura divina per identificationem, et ipsam denominaret filiam, si realiter ab ipsa distingueretur: igitur filiatio creata immediate debet recipi in natura singulari, et eam denominare filiam, quandoguidem illa natura creata distinguitur realiter a principio generante.

Dices secundo: Si filiatio immediate reciperetur in humanitate et non in toto supposito, seu in ipso homine constante natura et personalitate, sequeretur, quod si Verbum dimitteret humanitatem assumptam, sicut revera illam dimittere potest, illa natura sic dimissa proprium haberet suppositum; et sic homo ille diceretur Filius Virginis, et non diceretur: diceretur quidem, quia ipsius natura fuisset genita a beata Virgine: igitur si filiatio sequatur naturam, revera homo ille esset beata Virginis Filius; non esset autem, quia beata Virgo non genuisset illud suppositum. Quod utique confirmatur, quia si eodem instanti, quo Verbum dimitteret humanitatem, illam assumeret Pater aeternus, propter illam naturam assumptam non posset dici Filius Virginis: ergo nec ille, qui esset homo purus, propter dimissam humanitatem a Verbo, dicendus esset Filius Virginis. — Respondeo, omissis variis solutionibus, quas ex Suarez, Fabro et aliis refert, et retexit Poncius in Commentario n. 10. et sequentibus; negando sequelam maioris quantum ad secundam partem: revera enim, eo in casu, homo ille purus esset vere filius Virginis, si sufficiat ad hoc ut persona aliqua dicatur filia alterius personae, quod sit suppositum habens naturam genitam, in qua natura immediate residet relatio filiationis; ea enim in hypothesi, tam suppositum creatum, quam suppositum Patris aeterni, revera dici possent Filii Virginis, quia haberent naturam sibi coniunctam, in qua immediate esset recepta relatio filiationis ad beatam Virginem. Si vero quis contendat id non sufficere ad rationem filiationis, sed praeterea requiri, vel quod suppositum una cum humanitate producatur, vel quod sequatur connaturaliter ad productionem natura humana pro eo instanti, quo natura humana producitur; tunc nec suppositum humanum nec Pater aeternus dici deberent filii Virginis. Inde haec difficultas tantum esse potest de modo loquendi.

Dices tertio: Per filiationem homo constituitur in ratione filii: igitur duae filiationes reales constituunt duos filios realiter: sed Christus non est duo filii: ergo non habet duas filiationes. — Distinguit primum consequens Doctor n. 18: per duas filiationes duo constituuntur filii, si illae filiationes sint in duobus suppositis, concedit: si in eodem, negat. Quia, inquit, concreta non plurificantur nisi plurificentur tam forma, quam suppositum; sola enim plurificatio formae non sufficit, maxime ubi plures formae, sive eiusdem rationis, sive eadem nomine expressae, possunt esse in eodem supposito: sic Christus non est plures volentes, licet habeat plures volitiones.

Dices quarto: Ideo Pater aeternus non est incarnatus, sed Filius, quia alias esset confusio proprietatum, ut dictum est in primo Articulo primae Disputationis, quia eadem persona esset Filius, et Pater; Pater quidem, quatenus prima persona Trinitatis; Filius vero quatenus esset genitus beata Virgine: ergo Christus non est Filius, tam Patris, quam Virginis, alia filiatione quam aeterna: quia alioqui esset confusio proprietatum: quandoquidem non esset Filius una tantum, et eadem filiatione. — Respondet Doctor primo negando consequentiam cum sua probatione, quia nulla prorsus est confusio, quod Christus alia filiatione sit filius Virginis, et altera filius Patris aeterni; quippe ex eo quod sit filius Virginis, non negatur propterea, quod sit filius Patris aeterni. Inde quando dicitur de Christo, quod sit Filius, non potest aliquis dubitare ex illo loquendi modo, quod persona divina Christi sit persona Verbi, et filius aeterni Patris: secus esset autem si Pater, aut Spiritus sanctus essent incarnati; ubi enim aliqua ex duabus illis personis diceretur filius, dubitare quis posset, num esset sermo de filio Patris aeterni, vel de filio Virginis; quae confusio non sequitur ex incarnatione Verbi, quia per appellationem filii divini, sufficienter intelligimus personam Verbi. Respondet secundo retorquendo argumentum: sequeretur confusio ex incarnatione Patris, quia eadem persona esset Pater, et Filius: ergo Pater incarnatus revera esset filius Virginis: sed non esset filius per filiationem aeternam, quam non habet: ergo per filiationem temporalem: igitur persona divina est capax filiationis temporalis: ergo filius non est illius filiationis incapax, ut volunt adversarii.

Dices quinto: Ideo admittenda esset filiatio realis temporalis, ut Christus revera diceretur filius Virginis: sed posset dici filius Virginis absque illa relatione reali. Probatur, quia Deus potest dici Dominus creaturarum absque relatione reali: ergo Christus potest dici filius beatae

Virginis absque relatione reali. — Negat minorem Doctor: neque enim filius dici posset filius Virginis, nisi beata Virgo similiter diceretur illius Mater, et haberet relationem realem maternitatis: illa autem hanc relationem non haberet, nisi pariter Christus haberet relationem filiationis, quia qua ratione B. Virgo dicitur Mater Christi, propterea quod genuit illius humanitatem, eadem ratione Christus debet dici filius illius, quia habet humanitatem ab ipsa genitam: non enim est maior ratio, cur ad generationem activam beatae Virginis sequatur in ipsa relatio maternitatis, quam quod ad generationem passivam sequatur in Christo relatio filiationis. Unde neganda est minoris probatio, quia Deus non habet rationem aliquam in se, ob quam debeat necessario sequi relatio realis, ex eo quod sit rerum Conditor et Dominus: imo habet rationem ipsi relationi reali omnino oppositam, nempe immutabilitatem, qua fit ut non sit capax realis relationis sustinendae: secus autem est de Christo Domino, quia est capax illius novae relationis filiationis, ratione naturae assumptae a beata Virgine genitae: igitur non est eadem ratio de Christo respectu relationis filiationis, ac de Deo respectu relationis realis Creatoris et Domini.

Dices sexto: Si Christus haberet novam relationem realem ad Matrem, esset realiter ipsi aequalis: sed hoc est falsum, quia aequalitas realis fundatur super unitate unionis, et consequenter illa aequalitas non intercedit, nisi inter illa quae habent unitatem unionis: sed Christus non habet unitatem alicuius unionis realis cum Matre: ergo nec habet aliquam qualitatem, nec proinde relationem realem. — Negat minorem Doctor cum sua probatione: nam, ut eum explicat Poncius, duo homines puri aequales in perfectione naturae non habent unitatem aliquam unionis inter se: ergo aequalitas non fundatur super talem unitatem. Quod si dixeris, duos homines habere unitatem unionis inter se ratione convenientiae in natura, ob quam fundant relationem aequalitatis: idem etiam dici potest de Christo, et beata Virgine: qualiscunque enim aequalitas statuetur inter duos homines ratione naturae, eadem statui poterit inter Christum et Virginem ratione naturae humanae genitae, quam habet Christus.

Dices ultimo: Si quam habuit relationem Christus ad beatam Virginem, eam dumtaxat habuit, quamdiu servavit integram naturam humanam ab ipsa beata Virgine genitam: sed illam integritatem humanitatis amisit in triduo mortis: dum enim anima separata est a corpore, totum hominis compositum periit: igitur, vel amplius illam relationem realem filiationis non habet, vel eam non habet a beata Virgine acceptam, sed dumtaxat a Deo in resurrectione reproductam. — Negat minorem; consequens est falsum: Maria eadem filiatione, qua prius: quia filiatio fundatur super existentiam naturae acceptae per generationem absolute, cui non accedit interruptio, dummodo existentia sit eadem: et ideo quandocumque illa existentia est eadem, et aliud extremum idem, et filiatio est eadem: et eadem actione, qua fundamentum reddit idem, et relatio reddit eadem. Haec Doctor, quibus significat Christum post resurrectionem eadem numero filiatione esse filium B. Virginis, qua fuit ante mortem.

Notandum 1. Ex Isamberto ad q. 22. art. 3. quadruplicem distingui posse servitutem in sacris Litteris: Primam naturalem, et generalem, omnibus creaturis communem in ordine ad Deum, iuxta quam quaelibet creatura est ita sub dominio Dei, ut ei deserviat ad nutum, de qua Sapientia 16. Fili, factori creaturae deserviens. Quod autem haec servitus vera sit, patet, quia tunc adest propria ratio servitutis, quando aliquis ita est subditus alteri, ut non tantum teneatur ei obedire tamquam superiori, sed etiam totum quod est et habet existit sub illius dominio, teneturque se et omnia sua in bonum eius dirigere: sic enim servus proprie dictus, totum quod est et quod habet censetur esse sui domini, ut docet Aristoteles in Politicis: at vero totum istud reperitur in qualibet creatura in ordine ad Deum, prout creatura est; nam et in esse, et in conservari dependet a Deo; potestque Deus utendo iure suo absoluto illam destruere. Item ordinatur in Deum tamquam in finem ultimum, et si sit rationalis creatura, tenetur se et omnes suas actiones in illum dirigere, et si quem alium finem sibi constituat, peccat: igitur quaelibet creatura, qua creatura est, dicitur serva in ordine ad Deum. Secunda servitus est legalis et despotica, quae lege, et non primae istius naturae institutione est introducta, secundum quam aliqui ita sunt sub dominio alterius, ut sint illius quoad omnes suas actiones et operationes temporales, easque in eius bonum teneantur impendere: in qua specie constituuntur non tantum servi emptitii, sed etiam conductitii pro eo tempore, quo seipso, et sua opera locant aliis. Tertia servitus est peccaminosa, qua creatura rationalis peccato vel diabolo subiicitur, de qua 1. Ioannis 10. Qui facit peccatum, servus est peccati. Quarta et ultima servitus dici potest poenalis, quae consistit in illo affectu, quo creatura rationalis obedit Deo metu poenae subeunda, quomodo Apostolus ad Rom. 2. ait: Non accepistis spiritum servitutis iterum in timore. Quaeritur autem utrum Christus D. aliquo ex his modis servus possit aestimari et appellari.

Notandum 2. Inter primam servitutem, et reliquas, id esse discriminis, quod prima non repugnat ingenuitati, sed illam compatitur secum, et simul ineat ipsum ius ad haereditatem: siquidem Adam ante peccatum, et eius posteri, si perseverassent in statu innocentiae, fuissent servi Dei hoc genere servitutis, ut satis per se intelligitur; et tamen vi iustitiae originalis, vel potius gratiae sanctificantis habuissent ius ad vitam aeternam, communicassentque in bonis ipsius Dei, cum gratia sanctificans, quam importat iustitia originalis, sit singularis quaedam naturae divinae participatio, ratione cuius Filii Dei nominamur et sumus, ait S. Ioan. Item iusti sunt servi hoc genere servitutis: nam et beata Virgo ancillam Dei se nominat in suo Cantico, et passim omnes Sancti; nec tamen sunt minus ingenui, et liberi; imo, ut canit Ecclesia in officio beatae Agathae, Summa ingenuitas ista est, in qua servitus Christi comprobatur. Hinc S. Hieronymus in illud Psal. 115. O Domine, quia ego servus tuus, ait: Grandis dignitatis, et meriti est esse servum Dei. Et S. Ambrosius lib. 1. De Iacob, et vita beata, cap. 3. talem servitutem vocat libertatem gloriosam. Et S. Augustinus ad citatum versiculum Psalmi 115. ait, creaturam debere suo Creatori famulatum, quem cum exhibet, libera est; hanc accipiens a Domino gratiam, ut ei non necessitate, sed voluntate deserviat. Observandum insuper ad rationem formalem servitutis non desiderari negationem communicationis in bonis domini, ut minus recte docet Vazquez loco citato capite 9. quia cum servitus patiatur secum ingenuitatem, compatitur similiter ius ad haereditatem, atque consequenter communicationem in bonis: sola itaque communicatio in bonis cum aequalitate, et omnimoda plane independentia, tollere potest rationem servitutis, non autem quaelibet communicatio in bonis domini.

Notandum 3. Tribus modis dici posse, Christum esse subiectum Patri, videlicet, vel ratione inaequalitatis naturae humanae respectu divinae: vel ratione voluntatis divinae, qua est superior voluntate creata Christi; vel ratione obedientiae praestitae mandato et praecepto paterno. De prima et secunda subiectione non est controversia; dicitur enim 1. Ioann. 14. Pater maior me est: unde subiectio Christi statim manifestatur. Solum igitur movetur quaestio de tertia ratione subiectionis, an videlicet Christus fuerit subiectus Patri ratione cuiusdam praecepti, ad quod teneretur ratione virtutis obedientiae.

Conclusio prima. — CHRISTUS FUIT SUBIECTUS PATRI RATIONE PRAECEPTI, CUI TENEBATUR OBEDIRE.

Probatur: nam ipsemet Ioan. 10. et 14. dicit: Mandatum accepi a Patre meo. Et sicut mandatum dedit mihi Pater, sic facio: et licet nomen mandati aliquando in sacris Scripturis sumatur latius, quatenus ea, quae nobis commendantur, nec praecipiuntur, appellantur mandata; tamen communiter nomine mandatorum intelliguntur praecepta, et prohibitiones. Hinc eodem capite 11. profitetur Christus se accepisse praecepta a Patre: Ego, inquit, praecepta Patris mei servo, quibus in locis Christus facit parem conditionem praeceptorum sibi a Patre impositorum. Deinde, ad Philipp. 2. dicitur Christus factus obediens usque ad mortem. Nec est, quod dicatur excellentiorem esse obedientiam, quando quis obedit superiori absque intimatione praecepti, quam cum intimatione praecepti: hoc enim simpliciter falsum est; licet enim aliunde actus ille sit excellentior, et arguat voluntatem etiam alio titulo excellentiorem; nihilominus, si spectetur vis obedientiae, certe desideratur intimatio praecepti, quae sola respicit obedientiam tamquam suum proprium correlatum. Verum de his amplior erit sermo Disp. sequenti, ubi agetur de meritis Christi.

Obiicies primo: Precepta dantur alicui solummodo propter duo, videlicet propter directionem faciendam in ipsa voluntate operantis: vel propter inflictionem poenae, quatenus lex poenam decernit, propter transgressionem: at neutro modo datum fuit praeceptum Christo. Non quidem primo modo, quia erat impeccabilis, et voluntas eius aliunde satis sufficienter dirigebatur. Non etiam posteriori modo, quia metus poenae arguit servitutem poenalem, quae nulla erat in Christo, ut mox dicemus. Praeterea, ubi transgressio legis nulla potest esse, ibi etiam nulla potest adiungi legi poena infligenda, quia deest ipsi Legislatori ratio motiva ad poenam constituendam, qui est continere subditos in observatione legis, quam possunt infringere: ergo non potuit illi infligi poena: ergo nullum datur praeceptum. Confirmatur exemplo voti, quod Christus non potuit emittere, ut docent communiter Theologi, quia votum emittitur ab homine, ut, quia eius voluntas non est firmata in bono, vovendo illam firmet immobiliter ad id quod expedit facere, et id facit, ut timore inhonorandi Deum, et violandi promissum, abstineat ab eius contrario. Cum itaque detur etiam praeceptum alicui ad eum dirigendum, quia eius voluntas non est firmata in bono, sed potest ab eo deficere, et voluntas Christi non fuerit huius conditionis, quandoquidem non potuit votum emittere, sic nec potuit praeceptum aliquod illi imponi. — Respondeo negando maiorem: datur enim praeceptum propter actum, qui lege praecipitur; unde in eiusmodi praecepto, nec directio, nec poena primario consideratur, sed tantum secundario. Directio quidem, ubi voluntas firmata non est: poena vero, ubi adest potestas praeceptum, et legem iniungendi: et quia neutrum istud fuit in Christo; ideo non est etiam datum illi praeceptum sub illis rationibus; sed addita ratione excellentiae et dignitatis actus, quem poterat eligere per obedientiam, absque indigentia directionis, et metu poenae. Ad confirmationem respondeo, Christum non potuisse votum emittere sub rationibus illis allatis in obiectione, potuisse tamen aliis rationibus, quatenus nimirum est aliquis actus latriae seu religionis; potuit enim Christus, ut homo, velle ex voto orare Patrem, ieiunare, sacrificium, et similia, haec enim nullam includunt imperfectionem vel indecentiam.

Obiicies secundo: Ubi est praeceptum, ibi est necessitas exequendi rem praeceptam, quia praeceptum inducit obligationem: at Christus, Ioan. 10. negat se habuisse necessitatem moriendi: ergo etc. — Respondeo, Christum Dominum asserere quidem se non habuisse necessitatem moriendi, quia mandatum de morte obeunda pro nobis acceptatum fuit ab eo libere, iuxta illud Psal. 38. Tunc dixi; Ecce venio.

Obiicies tertio: Mors Christi plerumque dicitur tantum permissa, non autem praecepta. — Respondeo, dici permissam ratione crucifigentium; dici tamen praeceptam ratione crucifixi, et mortui.

Quaeres primo: quibus legibus Christus subiectus fuerit? — Respondo primo fuisse subiectum legibus iuris naturae, tam ordinis naturalis, quam supernaturalis, quae tamen dignitati personae eius non derogabant. Ratio est, quia Christus assumpsit naturam humanam cum conditionibus, quae illam sequuntur (excepto peccato, et ignorantia): atqui praecepta iuris naturae sequuntur naturam humanam, item continent rectum ordinem, quem rationalis creatura debet servare, et contra quem Christus non potuit operari. Dixi ordinis etiam supernaturalis, eum enim anima esset ordinata ad finem supernaturalem, respectu cuius dantur media quaedam necessaria, quae ex sua natura sequuntur talem ordinationem, cuiusmodi est dilectio Dei supernaturalis, inde fit, ut huic et aliis similibus praeceptis fuerit Christus subiectus. Dixi praeterea, quae tamen dignitati personae eius non derogabunt: nam dignitas persona Christi postulabat, ut ab aliquibus legibus etiam iuris naturae eximeretur: v. gr. iure naturae debemus parentibus obedientiam: at Christus eam Matri suae beatissimae Virgini, cum esset illa superior, non tenebatur praestare: ideoque, quod Luca 2. dicitur, et erat subditus illis, non ex obligatione praecepti naturalis, sed ex libera eius voluntate, et ad nostram instructionem intelligendum est; ut significat B. Bernardus sect. 29. in Cantica. — Respondeo secundo, Christum D. non fuisse subiectum legibus humanis, ut colligitur ex cap. 27. Matthaei, ubi Christus significavit se solvere tributum, non ex obligatione, sed voluntarie: ne scilicet alii scandalizarentur. Ratio autem responsionis est, quia superior non potest obligari legibus inferioris: at Christus est superior omnibus legibus et legislatoribus humanis: ergo non fuit subiectus legibus humanis. — Respondeo tertio, Christum non fuisse subiectum legibus positivis, tam Novi, quam veteris Testamenti. Probatur de legibus Novi Testamenti, quia Princeps est solutus a suis legibus, et praecipue quando lex respicit subditos, quatenus sunt in aliquo statu dissentaneo a statu Legislatoris, ut patet quando Princeps fert legem de solvendis tributis: atqui Christus est auctor Novi Testamenti, et lex Novi Testamenti respicit homines, quatenus sunt aliquo modo peccatores: ergo Christus non fuit subiectus legi Novi Testamenti. — Probatur insuper de legibus Veteris Testamenti, quia lex vetus tantum data fuit pro Adami posteris descendentibus secundum rationem communem: at Christus hoc modo non descendit ab Adamo. Unde colligo, quod quando ad Galatas dicitur Christus factus sub lege, debet illud intelligi de voluntaria Christi subiectione in exemplum humilitatis. Illud autem Matth. 5. Non veni solvere legem, sed adimplere, recte intelligitur de adimpletione figurae per exhibitionem veritatis: lex enim vetus erat umbra futurorum in Novo Testamento.

Conclusio secunda. — CHRISTUS, UT HOMO, VERE ET PROPRIE DICI POTEST SERVUS DEI SERVITUTE NATURALI, NON VERO SERVITUTE LEGALI.

Probatur prima pars ex Scriptura sacra, in qua Christus Dominus saepissime appellatur servus Dei. Sic Isaiae 12. Servus meus, suscipiam eum, electus meus, complacuit sibi in eo anima mea. Et cap. 53. In scientia sua iustificabit ipse servus meus multos. Et Zachariae 5. Adducam servum meum Orientem. Eadem veritas in Novo Testamento traditur: nam Matthaei 12. Evangelista locum ex Isaia adductum interpretatur de Christo. Nec refert, quod Evangelista non retulerit verba servus meus, sed puer meus, nam saepissime nomen pueri pro servis accipitur. Sic 1. Reg. 9. Dice puero, ut antecedat nos, et 21. Si mundi sunt pueri (id est servi) maxime a mulieribus. Et Psalmo 68. Ne abscondas faciem tuam a puero tuo. Quod etiam constat ex Novo Testamento, ubi pueri nomen pro servo interdum scribitur. Sic maxime, Actor. 4. Petrus dixit: Convenerunt enim vere in civitate ista adversus sanctum puerum tuum Iesum, quo loci pueri nomen non significat hominem iuniorem, et nondum adulta aetate maturum, sed proprie pro servo accipitur. Imo ipsemet Christus Matthaei 11. hanc sibi appellationem tribuendam esse satis aperte significavit, cum dixit: Confiteor tibi Pater Domine caeli, et terrae, ubi Patrem appellat Dominum corum, quae in caelis et in terris facta existunt, ut significet etiam se, ut hominem, Patrem, ut Dominum agnoscere; et consequenter, se inter eius servos annumerari, ut colligit S. Athanasius lib. 3. Contra Arianos. — Valet reponere cum Vazquezio Scripturae verba metaphorice esse accipienda: tum quia Scripturarum oracula in propria sua significatione sunt accipienda, quoties nullum inde sequitur absurdum: at nil Christo, nilque Christianae veritati detrahitur, ex eo quod Christus, qua homo, appelletur servus Dei: igitur talis revera censendus est: tum quia SS. Patres mox laudandi praefatas Scripturae auctoritates in propria significatione usurparunt: igitur ita debent accipi. — Nec pariter obstat, quod Adrianus summus Pontifex in sua epistola ad Concilium Francof. dicat, nullum unquam Evangelistarum, neminem Apostolorum servum illum vocasse: hoc enim ideo dixit, vel quia raro, et non ita expressis verbis in Novo, ac in Veteri Testamento sic vocatur, vel accipit servum in alia significatione, scilicet, vel pro puro homine, vel pro homine subdito peccatis, de qua re infra.

Probatur secundo ex SS. Patribus: imprimis vero S. Chrysostomus, Hom. 7. in epist. ad Philipp. exponens haec verba, Formam servi accipiens, ait: Sicut in forma Dei perfectus est Deus, ita in forma servi perfectus est servus. Similiter S. Ambrosius lib. 7. Epistularum, epistola 15. quaedam arguit, qui negaverat Christum pro nobis servitutem accepisse, ubi exponens illud Psalmi 109. Adiura me, Domine Deus meus, ait: Servitus enim naturae est, dominatus dignitatis est. S. Hieronymus, in epist. ad Tit., cap. 1. Ne mirum quemvis sonantes homines, Dei servos nobiliter vocari, cum per Isaiam Prophetam Pater loquitur de Filio: Magnum tibi est vocari servum meum. Isidorus, lib. 1. De Summo Bono, cap. 16. Christus, et in forma servi servus, et in forma Dei non servus: in forma quippe servi, Domini servus: et in forma Dei hominum Dominus. August., epist. 171. Secundum formam Dei de seipso dixit: Ego et Pater unum sumus: secundum formam servi: quoniam Pater maior me est. A. Athanasius, serm. 3., Contra Arianos, ubi voces facti, conditi, servi, et filii, retulit, sic habet: Omnes istiusmodi voces, ratione humanitatis, bene, et proprie competunt. Nazianzenus, oratione 3., De Theologia: Tu mihi contra voces illas ingratitudinis tutius reddidisti, haec videlicet, Deus meus, et Deus vester; maior, creavit, fecit, sanctificavit, servum etiam si ita libet, et obedientem adiunge.

Probatur etiam ratione: Ille enim vere censetur servus, qui est sub potestate domini, et omnes suas actiones, suosque labores in eius obsequium tenetur impendere, necnon et in omnibus ei parere et obsequi: at haec omnia Christo, ut homini, conveniunt respectu Dei. Primo namque Deus omnium hominum, et proinde Christi ut hominis, ita est Dominus, ut pro libito, proque iure sui dominii possit omnes homines, adeoque Christum ut hominem, et omnes creaturas annihilare: ut ipsemet Deus testatur Deuteronomii 32. Ego occidam, et ego vivere faciam: et Sapientiae 16. Tu es Domine, qui vitae et mortis habes potestatem. Similiter Christus, ut homo, quidquid habet, Deo praepotenti, tamquam totius boni distributori et largitori debet. Pari ratione, omne suum obsequium in eius cultum et honorem tenetur impendere; nam omnia serviunt ei; quapropter Christus D., ut docet Apostolus ad

Philip. 2. Et factus est obediens usque ad mortem, mortem autem Crucis.

Dices primo: Ratio creaturae dependentis a Deo non est fundamentum adaequatum servitutis verae et propriae; sed insuper requiritur, ut qui servus est, non communicet ullo modo in bonis domini sui: at Christus ut homo, communicat in bonis Dei; siquidem, ut sit homo completus, debet habere subsistentiam; subsistentia autem Christi divina est: ergo ut homo, communicat in bonis Domini sui. — Nego maiorem; quamquam enim haec communicatio in bonis domini forte sit quid consequens ad servitutem legalem, quia qui servus est servitute legali, ita est sub alterius dominio, ut cum eo neque in bonis, neque in honore, neque in dignitate communicet, non tamen illa negatio servitutis requiritur ad servitutem naturalem, ut diximus in secundo Notabili. Siquidem haec non excludit ius ad communicandum in bonis et honoribus, ut patet non solum in filio, qui licet servus naturalis patris, tamen habet ius ad communicandum cum illo in bonis et honoribus, sed etiam in sanctissimis viris; homines enim iusti communicant per gratiam in bonis Dei, quia per gratiam sunt consortes divinae naturae, ut docet S. Petrus epist. 2. cap. 1. et habent ius ad visionem et fruitionem, vere ac proprie nominantur servi Dei, ut pluribus testatur S. Paulus, qui in suis epistolis maxime gloriatur hac appellatione pluries repetita, Paulus Apostolus servus Iesu Christi. Hinc Matth. 25. omni Iusto ad aeternam gloriam evocato dicitur: Euge, serve bone et fidelis, etc.

Instabis iterum: iustos quidem vocari servos Dei, sed improprie: siquidem Christus illis dixit Ioann. 15. Iam non dicam vos servos, sed amicos: igitur illa responsio nulla. — Nego consequentiam: Christus enim solum a iustis ablegat appellationem, et sortem servitutis servilis, quia iusti non operantur instar servorum ex timore servili, sed instar filiorum ex amore: ideirco potius amici, quam servi nominantur. Quod autem haec servitus naturalis non excludat conditionem filii adoptivi, nec amici, constat, quia illa etiam compatitur cum conditione maternitatis: etenim beatissima Virgo, quae abundantissime in honoribus Dei communicavit, quaeque divina maternitatis titulo et gloria illustrata est, tamen immediate post conceptionem Verbi divini, ac sibi concessam dignitatem maternitatis, seipsam Dei servam et ancillam nominavit, dicendo Luciae 1. Ecce ancilla Domini: unde in suo Cantico ibidem canebat: Respexit humilitatem ancillae suae, etc.

Quaeres: Non eandem esse paritatem communicationis Sanctorum ac Deiparae Virginis in bonis Dei ac Christi: igitur quantumvis illa communicatio non obsit quominus beata Virgo et Sancti dicantur servi Dei, cum longe nobilius et divinius Christus in Dei bonis communicet, nullatenus eius servus reputari poterit. — Contra, quantumvis Christus longe perfectius, quam quilibet alius Sanctus communicaverit cum Deo in bonis, non tamen communicavit ad aequalitatem: siquidem Christus non sibi vindicat omnia divina attributa; nam nec est omnipotens, nec infinitus, nec immensus: licet enim attributa Dei de Christo praedicentur per communicationem idiomatum, tamen vera humanitas eius non potest dici omnipotens, immensa, aeterna, etc.; igitur non communicat in omnibus Dei bonis ad aequalitatem. Unde non obstante hae communicatione in bonis. Christus revera diei poterit Dei servus, quia licet sit aequalis Patri secundum divinitatem, tamen est minor Patre secundum humanitatem.

Probantur caetera Conclusionis partes. Primo quidem ex Concilio Francofordiensi, quod in epistola ad Episcopos Hispaniae sic Felicem, et Elipandum interpellat: Intelligite, inquit, in hac professione vestra, duplices diabolicae fraudis latuisse dolos..... dum, et Dominum nostrum Iesum Christum, quem Deum colimus et adoramus, servum producutis, et adopticum, considerate quale est hoc scandalum inter paganas gentes, ut dicatur Deum Christianorum servum esse, vel adopticum. Nos per illum a servitute liberati, non ille nobiscum servus. Idem colligitur ex Adriani summi Pontificis epistola ad Episcopos Hispaniae, in qua pariter Felicem, et Elipandum alloquens, ait: Tanta vos dementia detulit; adopticum eum.... filium quasi purum hominem calamitati humana subiectum, et quod pudet dicere, servum: cum impii, et ingrati tantis beneficis, liberatorem nostrum non pertimescatis venenosa fauce susurrare. Cur non veremini, queruli obtrectatores Dei odibiles, illum servum nuncupare, qui eos de servitute diaboli liberarit? Et paulo post: Dominum igitur Angelorum, omnisque creaturae, cuius sub pedibus cuncta subiecta sunt, eos dicitis servum, et adopticum. Quibus duobus testimoniis aperte satis constat a Christo ablegari servitutem, non quidem naturalem in ordine ad Deum, cui assumpta natura subiicitur; sed vel legalem, vel poenalem, vel peccaminosam; quod clarius Concilium in eadem epistola significat, dum ait: Etsi cum Propheta servum nominasset, non tamen ex conditione servitutis, sed ex humilitatis obedientia, quia factus est Patri obediens usque ad mortem, Papa Leone dicente: Assumpta est de Matre Domini natura, non culpa, sumpta in forma servi sine conditione servili. Quibus verbis Concilium significat se removere a Christo servitutem non naturalem consistentem in humilitatis obedientia, quae est propria creaturae, sed servitutem legalem et peccaminosam.

Reponit Vazquez. Pontificem, et Concilium removere a Christo omnem omnino servitutem, siquidem significant Christum esse simpliciter dicendum Filium, non vero servum. — Contra, tam Pontifex, quam Concilium a Christo servitutem illam eliminant, pro qua impugnanda SS. Patrum auctoritates proferunt: at omnes SS. Patrum auctoritates, quas proferunt, solum a Christo removent triplicem postremam servitutem. Nam sanctus Chrysostomus Homil. 13. in epistola ad Heb., quem etiam pro sua sententia firmanda allegat Vazquez, solum excludit conditionem servilem a Christo per ordinem ad homines; ait enim: Sicut servus factus est, sic etiam Pontifex, et minister: sed servus factus non mansit servus, sic et minister factus non mansit minister: non enim ministri est sedere, sed stare. Quibus verbis ostendit S. Chrysostomus Christum iam ad dexteram Patris sedentem in coelis non amplius gerere ministerium servi, nec ministri, per ordinem ad homines. Unde excludit solam a Christo subiectionem illam, quam adhuc mortalis monstrabat per ordinem ad homines. — Similiter S. Leo, Sermone 1. De Nativitate post medium, a Concilio mox laudatus, sic ait: Assumpta est de Matre hominis Domini natura, non culpae: creata est forma servi, sine conditione servitutis, quia novus homo sic contemperatus est veteri, ut civitatem susciperet generis, et ritum excluderet vetustatis. — Denique S. Damascenus, qui apertius pro Vazquezii sententia militare videtur, non aliam a Christo ablegat servitutem, quam quae per peccatum est introducta: ait enim: nisi caro Deo Verbo copulata fuisset, serva procul dubio, et ignara extitisset: verum quia personaliter Deus Verbum eam sibi univit, id habuit, ut nec servus esset, neque in ignorantia versaretur. Quibus verbis significat illam tantum a Christo removeri servitutem, cui sicut et ignorantiae fuisset subiecta ipsius humanitas, si a Verbo non fuisset assumpta. Certum est autem, quod non fuisset subiecta ignorantiae, nisi propter peccatum: igitur S. Damascenus solum removet a Christo servitutem, quae per peccatum inducta fuisset: igitur non est, cur tantopere sibi blandiatur Vazquez suam sententiam apertis et evidentibus Conciliorum et SS. Patrum oraculis esse firmatam.

Arguit Vazquez. Concilium Francofordiense, postquam a Christo removit servitutes praetaxatas, subiicit: Quid dicitis de Deo Patre, qui cum in baptismate, et transfiguratione Filium nominarit, non Servum? Deinde, si Christus posset dici servus servitute naturali, frustra tantopere laborasset Adrianus summus Pontifex, ut omnes Scripturae textus aliquam Christo servitutem tribuentes, in sensum allegoricum detorqueret, facili namque negotio dixisset, illos esse intelligendos de servitute naturali Christi in ordine ad Deum, si illam in Christo agnovisset.

Respondeo primo negando consequentiam: nam praeter servitutem naturalem, qua homo dependet a Deo, etiam habere potest aliam servitutem respectu Dei ex peccato contractam, siquidem eo ipso, quo homo peccator est, novo titulo Deo, ut Iudici, et vindici subiicitur. Deusque novum ius obtinet in peccatorem, ut ipsum non solum puniat, sed etiam exterminet et annihilet.

Respondeo secundo, Concilium loqui de servitute, quae fundaretur in supposito et persona, qualem servitutem admittebant Felix et Elipandus, qui Nestorii errorem innovantes, duplicem in Christo personam affirmabant, ut significant Patres eiusdem Concilii, Felicem et Elipandum in eadem epistola sic alloquentes: Numne olim eadem haeresis vestra in Nestorio refutata etiam et damnata est? Unde S. Damascenus, lib. 3. De Fide, cap. 21. Si autem, ait, qui solum eum dicunt, unum Christum iuxta Nestorium in duos dividunt.

Respondeo ad secundum, consultius quidem, ac rectius fuisset testimonia in proprio, quam in metaphorico sensu accipere: nihilominus prudenti consilio Pontifex ad metaphoram deduxit, ne servitutis nomen (tantopere Hispanis odiosum propter diram ac diuturnam eorum servitutem, qua a Mauris vexabantur) Christo tribueret, et sic Hispanica Ecclesia Patribus gravis et infensus appareret.

CHRISTUM esse verum hominem, non est quod probemus contra Iudaeos; nihil enim certius ab omnibus illis existimatum est, quippe omnes prophetiae, quae venturum Messiam praenuntiabant, eum de semine Abrahae, ex femore Iacob, Davidis filium, et aliud eiusmodi significabant. Idipsum expresse docuit Moyses, Deuter. 18. dum populum Iudaicum alloquens ait: Prophetam de gente tua, et de fratribus tuis sicut me suscitabit tibi Dominus. Quoniam vero in hac assertione hostes habet Ecclesiae fides antiquos omnes haereticos, quos in huius Tractatus praeludio recensui, quippe hominem specie tenus assumptum aliqui putaverunt: nonnulli veram carnem inficiati sunt, vel e caelo delibutum corpus dixerunt, vel animam, partemve animae segregaverunt, aut eius facultates negaverunt. Contra utrosque haereticorum cuneos hac in Sectione pugnandum est, ac dicendum, perfectam hominis in Christo fuisse naturam, et suis omnibus expletam partibus ac facultatibus, quales sunt anima rationalis, et humanum corpus, ac utriusque naturales partes et potentiae. Quo uno demonstrato, causam adversus illos obtinebimus, qui aut effigiem solam hominis adumbratam esse in Christo mentiti sunt, aut solam animae substantiam absque corpore fuisse cum huius imagine, aut larva: aut istud ipsum carne minime constare, sed aliena ex materia, seu ex aethere, coelo esse excerptum existimant.

Quatuor igitur maxime veniunt hic determinanda: Primum, an Christus vere integram hominis naturam anima rationali et humano corpore constantem assumpserit. Secundum, an omnes humani corporis partes et humores inseparabiliter sibi coniunxerit. Tertium, an Christi humanitas propriam habuerit existentiam, ac substantialem existendi et subsistendi modum. Quartum, an habuerit omnes animae facultates, maxime voluntatem humanam, eamque in omnibus divinae concordem.

NOTANDUM 1. Citra dubium esse, Verbum divinum ab eo tempore, quo in humanis apparuit, hominem fuisse denuntiatum et appellatum, nec ullus est haereticorum qui eam constantem veritatem neget, quippe id apertissime testantur Scripturarum oracula, non solum Veteris Testamenti, sed maxime Novi. Sic Ioan. 8. Christus ipsemet ait: quaeritis me interficere hominem, qui veritatem locutus sum vobis. Et cap. 9. caecus illuminatus a Christo dixit: ille homo, qui dicitur Iesus, lutum fecit, etc. Quem eum audiret Christus, non correxit, sed ulterius ab illo petiit, ut crederet etiam ipsum esse Filium Dei. Et cap. 10. Iudaei dicentes Christo: de bono opere non lapidamus te, sed quia tu homo cum sis, facis teipsum Deum: Christus vero primum admittens, se nihilominus Deum esse et recte appellari confirmat. Unde Caiphas

Ioan. 11. et 18. consilium, spiritu prophetico motus, dedit Iudaeis: Expedit vobis, ut unus homo moriatur pro populo, etc. Quem hominem ibidem declarat Evangelista esse Iesum Christum, qui moriturus erat pro universo humano genere. Solum ergo dubium restat, an illa hominis appellatio Christo revera fuerit attributa, ita quod veram humanitatem in ipso designaverit, an autem dumtaxat fuerit metaphorica quaedam locutio, ut contendebant olim haeretici quotquot integram in Christo ac veram humanitatem existere denegabant.

NOTANDUM 2. Varios, ut in huius Tractatus praeludio monuimus, haereticos extitisse, qui veram animam in Christo negabant: imprimis namque Ariani quidam docebant Christum non habere veram animam rationalem, sed Verbum illi fuisse loco animae, ut refert S. Epiphanius, haeresi 69, et S. August. haeresi 19, qui quidem error etiam tribuitur Eusebio Caesariensi, et aliis Arianis eius sequacibus in 7. Synodo actione 6. Apollinaris autem, qui in principio idem senserat cum Arianis, postmodum apertis Scripturae textibus convictus erroris, nec tamen cedens, demum docuit in Christo quidem esse animam sentientem, non vero mentem, ut referunt Epiphanius, haeresi 77, Nazianzenus orat. 16. August. haeresi 56. Quid autem nomine mentis intellexerit haereticus ille, an scilicet potentiam intellectivam, vel ipsam substantiam rationalis animae, non satis aperte explicant dicti Patres. Nam August. dicit: Negavit mentem, quae est rationalis anima hominis. Epiphanius vero refert se interrogasse haereticos, quid nomine mentis intelligerent, ipsosque respondisse, esse substantiam, seu spiritum: Ex quo, inquit Suarez disp. 15. sect. 1. sequitur eos negasse partem quamdam humanae naturae, forte eo sensu, quo haeretici dicti Dimoeritae dixerunt, ex tribus partibus humanae naturae, corpore, anima, et mente, Verbum duas priores tantum assumpsisse, ut constat ex sancto Epiphanio, haeresi 78, et ex epistolis Damasi, quas refert Nicephorus lib. 12. Historiae cap. 17. in quibus Damasus contra hos haereticos definit assumpsisse Christum veram animam rationalem, non obscure indicans illos haereticos id negasse, et in eo secutos fuisse errorem Apollinaris.

NOTANDUM 3. Varios itidem haereticos negavisse in Christo verum corpus ex Virginis fecunditate et semine genitum. Horum agmen duxisse videtur Simon Magus cum suis sectatoribus. Sicut enim ille Patrem, Filium, Spiritum Sanctum se fuisse iactitabat, in Christo talem apparitionem fingebat, qualem in se Patris, Filii et Spiritus Sancti. Deinde apparitionem Christi comparabant cum apparitionibus Veteris Testamenti, quae cum factae fuissent in corporibus aereis, et ad tempus apparitionis tantum compactis et compositis, quae postea in aërem, vel in nihilum dissolverentur, talem corporis Christi sibi fingebant indolem et naturam, et nihil de Incarnatione Christi illiusque natura humana personaliter assumpta et numquam deserenda cogitabant. Cum vero animadverterent in Evangelio Christum mediis in turbis videri non potuisse, et ab amicorum vel hostium oculis se saepius subduxisse, proni deflexerunt in istam sententiam: Christi corpus non fuisse omnino palpabile et visibile, ideoque Christum usum eo, ut eum hominibus aliquando congrederetur, sed saepe istis disparitionibus ostendisse, se veram carnem et verum corpus omnino non induisse. Ad quod etiam adserendum moti fuerunt variis istis apparitionibus post illius resurrectionem, in quibus non agnoscebatur ab Apostolis, etiamsi cum illis familiariter conversaretur, ad illos pergebat, ingrediebatur ianuis clausis et pessulis fortiter impeditis et obductis, et varia praestabat quae reale corpus et veram carnem non videbantur suadere. Deinde ab ipsis Apostolis, cum fluctibus maris olim pedibus calcaret, habitus est pro phantasmate, unde ad alios etiam potuit istud delirium pervenire, et fortius in haereticorum mentibus inhaerere, quam in Apostolorum cordibus, quos ad momentum tantum talis cogitatio occupaverat. Quamobrem S. Ioannes Evangelista ut pestilentissimo huic dogmati occurreret, ostenderetque revera duas in Christo Domino extitisse naturas, humanam scilicet et divinam, post assertam et declaratam Christi Domini nativitatem, tandem subiungit: Et Verbum caro factum est, quibus significat Verbum divinum carnem veram assumpsisse, refellitque impium Simonianorum dogma de phantastica et larvata Christi carne. — Nihilominus tamen Marcion simoniaco hoc virus imbutus ausus est asserere in Christo solum fuisse corpus phantasticum et apparens, ut referunt Iustinus Martyr, Apologia 2, pro Christianis, Irenaeus lib. 1. c. 19. qui ait, propterea hunc haereticum expunxisse prima capita Evangelii Lucae, quae sunt de humana Christi generatione, et Tertullianus illis libris, quos contra Marcionem edidit. Fuerunt vero alii haeretici, qui verum corpus Christum habuisse docuerunt, sed non eiusdem rationis cum nostro, qui ideo varias in partes scissi sunt: quidam enim dixerunt Christi corpus formatum fuisse ex elementis, ut Apelles Marcionis discipulus, et postea desertor, inquit Tertul.; alii, habuisse corpus coeleste, ut Valentinus, qui, inquit Tertul., lib. De Praescript. cap. 19. dicebat Christum spiritale nescio quod corpus de caelo deferentem, quasi aquam per fistulam, sic per Mariam Virginem transmeasse: nihil inde, vel accipientem, vel mutuantem. Aliqui denique dixerunt habuisse corpus divinum consubstantiale Divinitati, vel certe ex ipsa formatum, ut docebat Apollinaris, referente Iustino Martyre, Apologia 2. circa finem.

Tria igitur sunt hic districte resolvenda maioris claritatis gratia, quae nihilominus in idem collineant: Primum, quod Christus veram et integram humanitatem assumpserit. Secundum, quod verum corpus nostris consubstantiale habuerit. Tertium, quod etiam veram animam rationalem habuerit nostris omnino similem.

Conclusio prima. — VERBUM DIVINUM VERAM HUMANITATEM ASSUMPSIT. Haec est de fide contra Basilidem.

Probatur primo Conclusio ex apertis Scripturae sacrae oraculis, scilicet ex Ioan. 8. cap.: quaeritis, inquit Christus, me interficere hominem qui veritatem locutus sum vobis. Ex Matth. 20. cap.: Ecce ascendimus Ierosolymam, et Filius hominis tradetur, et occidetur, et tertia die resurget. Ex Luc. ult. cap.: Videte manus meas et pedes, quia ego ipse sum. Palpate et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere. Idem probavit manducando cum Apostolis, ut per veritatem comestionis veritas patesceret carnis, inquit S. Gregorius. Idem firmatur ex aliis bene multis Scripturae sacrae textibus, quibus constat Deum hominem factum, ac nostri similem, inter nos humano more conversatum ac locutum, per omnia tentatum absque peccato, per sitim et lassitudinem, per passionem et mortem. Non ergo larva hominis, sed verus homo fuit. Quoties enim, inquit Theodoretus, vel hominem se Christus vocat, vel Abrahami et Davidis semini ac stirpi inscribitur, toties verae carnis ac verae animae testimonium perhibet: non enim, si alterutra pars desit, nuncupationibus istis veritas subest.

Probatur secundo ex vetustissimis symbolis quae ante Nicaenam Synodum per Ecclesiam legebantur, necnon ex Nicaenae ipsius et sequentium synodorum decisionibus ac fidei professionibus, dum proferunt Verbum incarnatum, et hominem factum. Hinc Synodus Constantinopolitana secunda inter Ecumenicas, epistola ad Damasum, et alios in Romana Synodo congregatos, ait: Se nec animae aut mentis expertem, nec imperfectam carnis rationem admittere: verum nosse se perfectum ante saecula Dei Verbum, et perfectum hominem in novissimis diebus propter nostram salutem fuisse. Chalcedonensis in decreto fidei quod actione 3. promulgatum est, Christum Dominum eundem affirmat esse perfectum in Divinitate, et perfectum in humanitate: Deum et hominem revera eumdem ex anima rationali et corpore: consubstantialem Patri secundum Divinitatem, et consubstantialem nobis secundum humanitatem, et per omnia similem nobis absque peccato: quae Athanasii Symbolum eadem expressit sententia: Perfectus, inquit, Deus, perfectus homo, ex anima rationali, et humana carne subsistens. Longum esset, et supervacuum hic scribere omnes posteriorum Conciliorum definitiones, ac SS. Patrum auctoritates, quibus Catholica haec veritas docetur et firmatur: iuvat tamen illam probare argumentis, quibus utuntur plerique Patres ad eamdem veritatem confirmandam.

Primum argumentum ex eo deducitur, quod nisi integra esset Christi humana natura, vera non esset, nec verus homo Christus, ideoque nec homo esset omnino: nam quod vere aliquid non est, hoc simpliciter non est: sic autem ratiocinatur Tertullianus in libro De Carne Christi: Aliter, inquit, non diceretur homo Christus sine carne: nec hominis filius sine aliquo parente homine, sicut nec Deus sine spiritu Dei, nec Dei Filius sine Deo Patre... quid dimidias cum mendacio Christum? Totus veritas fuit. Hinc lib. De Resurrectione Carnis cap. 10.

Porro nec anima, inquit, per semetipsam homo, quae figmento iam homini appellito postea inserta est: nec caro sine anima homo, quae post exilium animae cadaver inscribitur: ita vocabulum homo consortarum substantiarum duarum quodammodo fibula est, sub quo vocabulo non possunt esse, nisi cohaerente.

Eamdem ratiocinationem format Gelasius in libro De Duabus Naturis, probans adversus Acephalos Christum constare duabus naturis, quoniam unius rei proprietate sublata:

Pro parte apud eos medius erit Christus non unus, non integer; ideoque nec verus: sequitur ut falsus sit, quia modis omnibus in hoc tendit abruptum, si aliquid naturaliter inde removetur, ex quibus vel in quibus unus, et integer Christus est: ob hoc consequenter et verus: ergo ut verus sit, integer sit necesse est: ut integer unus, idemque persistet.

Haec Gelasius.

Secundum argumentum desumi potest ex S. Irenaeo, lib. 5. Adversus Haereses, cap. 1. et ita contra Basilidem torqueri: si Christus specie tantum et secundum apparentiam homo fuisset, nullum esset inter eius incarnationem et apparitiones veteribus patriarchis et prophetis factas discriminen. In illis namque visionibus sub specie sensibilis corporis apparebat. Sed hoc aperte falsum est, tum quia de talibus apparitionibus non possunt verificari quae de incarnatione dicuntur, scilicet quod Deus sit homo factus, quod sit mortuus etc., tum quia sicut visiones illae verum Christi in carne adventum futurum repraesentabant, ita incarnatio esset tantum praenuntia alterius Christi adventus in vera humanitate. Haec sunt verba S. Irenaei:

Si cum homo non esset apparebat homo: neque quod vere erat perseveravit, hoc est Dei Spiritus, quoniam invisibilis est Spiritus: neque veritas quadam erat in eo: non enim illud erat quod videbatur. Praediximus autem quod Abraham et reliqui prophetae prophetice videbant eum, id quod futurum erat per visionem prophetantes: si igitur et nunc talis apparuit, non existens quod videbatur, quaedam prophetica visio facta est hominibus, et oportet ultimum expectare adventum eius, in quo talis erit vere, qualis nunc visus est prophetice.

Tertium argumentum ex eodem S. Irenaeo depromitur, qui et multa alia ibidem suppeditat. Nihil constantius asseritur in Scriptura sacra quam Christum corpus suum pro nobis crucifigendum tradidisse, et suo sanguine peccata nostra diluisse, atque etiam nos verbo et exemplo docuisse: at nemo dixerit nos specie tenus esse redemptos, et pretium pro peccatis putative tantum esse solutum. Suo igitur sanguine, inquit S. Irenaeus, loco citato,

redimente nos Domino, et dante animam suam pro nostra anima et carnem suam pro nostris carnibus, et effundente Spiritum Patris in adunationem et communionem Dei et hominum, ad homines quidem deponente Deum per Spiritum, ad Deum autem rursus imponente hominem per incarnationem, et firme et vere in adventu suo donante nobis incorruptelam per communionem quae est ad Deum, obcaecaverunt omnes haereticorum doctrinae.

Idem concludit ex eo quod Christus fuerit verus unusque magister noster et non specie tantum:

Non enim, inquit, aliter discere poteramus quae sunt Dei, nisi Magister noster Verbum existens homo factus fuisset. Neque enim alius enarrare nobis poterat quae sunt Patris, nisi proprium ipsius Verbum. Quis enim alius cognovit sensum Domini? aut quis alius consiliarius eius factus est? Neque rursus nos aliter discere poteramus, nisi Magistrum nostrum videntes, et per auditum nostrum vocem eius percipientes, uti imitatores quidem operum et perfecti argumentum accipientes.

Rursus lib. 3 adversus haereses, cap. 20:

Si Magister noster, inquit, non vere passus est, nulla gratia ei, cum nulla fuerit passio: et nos cum incipiemus vere pati seducens videbitur, adhortans nos rapere, et alteram praebere maxillam, si illud non prior in veritate passus est: et quemadmodum illos seduxit ut videretur eis ipse hoc quod non erat, et nos seduxit adhortans perferre ea quae ipse non pertulit. Imo erimus supra Magistrum, dum putimur vere et sustinemus quae neque passus est, neque sustinuit Magister: quomodo igitur passus est nobis relinquens exemplum ut sequamur vestigia eius, si specie tantum ementitia passus est?

Quartum argumentum plerique Patrum suggerunt, quod sic proponi potest: Veritas uti non falli, ita nec fallere potest: sed si Filius Dei solum hominis phantasma assumpsisset, homines fefellisset. Ita S. Augustinus lib. 83 Quaestionum, quaest. 11: Si phantasma fuit corpus Christi, fefellit Christus: et si fallit, veritas non est. Est autem ceritas Christus: non igitur phantasma fuit corpus eius. Eamdem rationem sic urget S. Epiphanius:

At scilicet Dei Verbo adhibendae ioculares praestigiae fuerunt, ut alium ad mortem, crucisque supplicium obendum (Simonem nempe Cyrenaeum quem pro Christo crucifixum finxerat Basilides) vice sua traderet; is praesertim qui dixerit: Ego sum veritas et vita. Atqui neque vitae esse, alteri mortem conciscere: neque veritatis, quod revera in sese inesse dissimulare, aliaque pro aliis ostendere: desinit enim veritas esse, si sit fraudis et erroris artifex, suumque ipsummet opus abscondat.

Addit adhuc ad convellendum illud Basilidis commentum:

Si in crucem Simon ille Cyrenaeus est sublatus, non igitur per Christum parta nobis est salus, sed per Simonem: nec iam per Christum mundus se salvum fore sperare debeat, utpote qui minime sit passus: neque per Simonem, non enim salutis esse causa Simon potest: purus utique ac purus homo, neque quidquam amplius.

Quintum argumentum petitur ex eo quod Christus Redemptor debuit inter nos, ac Deum sequester, conciliatorque esse, hoc est medium, sive, ut loquitur Scriptura, Mediator: decuit autem huiusmodi Mediatorem ambas, utrasque partes in se complecti, ut facilius concordes statueret. Sic ratiocinatur S. Hilarius lib. 9 sub initium:

Mediator, inquit, ipse in se ad salutem Ecclesiae constitutus, et illo ipso inter Deum et hominem mediatoris sacramento utrumque unus existens, dum ipse ex unitis in idipsum naturis, naturae utriusque, res eadem est; ita tamen ut neutro careret in utroque.

Hoc argumentum luculentis verbis urget S. Fulgentius lib. 1 ad Trasimundum cap. 15, ubi ait:

Non incassum hominem Iesum Christum Mediatorem Dei et hominum nuncupatum: nisi quia idem Deus totam in se naturam suscepit hominis, et idem homo totam in se habet substantiam Deitatis. Nam quia per peccatum homo fuit separatus a Deo: inter Deum irascentem, hominemque peccantem, talis utique Mediatoris debuit intervenire persona, quae ad propitiandum Deum homini, totum, verumque in se Deum de Deo natum haberet, et ad reconciliandum hominem Deo, totum, verumque in se homine natum hominem contineret.

Obiiciebant Haeretici: Qui in similitudinem hominum factus est, non est vere homo, sed specie tenus: sed Filius Dei dicitur ad Philipp. 2 in similitudinem hominum factus et habitu inventus ut homo: ergo non vere, sed specie tenus homo fuit.

Respondeo negando maiorem. Similitudo enim veritatem non semper excludit, imo dicit aliquid commune rebus quae similes dicuntur; et supponit aliquid quo easdem res discrepent. Similitudo enim non dicit omnimodam identitatem, neque etiam dicit omnimodam diversitatem, sed interest aliquam convenientiam simul cum aliqua discrepantia. Sic, ut ad minorem veniamus, Christus in similitudinem hominum factus dicitur, quia convenit cum ipsis in natura humana; differt autem tum ratione suppositi quod in aliis hominibus creatum, in ipso vere divinum est, tum ratione conceptionis, quia non per viam ordinariam, sed Spiritus Sancti obumbratione conceptus est ex Virgine; tum ratione status, caeteri enim peccato obnoxii et servi, ipse vero ab omni peccato immunis et alienus; unde dicitur ad Romanos 8: Misit Deus Filium suum in similitudinem carnis peccati. Et ad Hebraeos 4 habetur Christum fuisse tentatum per omnia pro similitudine absque peccato, quibus innuitur eum veritatem carnis, non vero peccati habuisse, et esse in omnibus similem nostri.

Id diserte explicat Tertullianus, lib. 5 in Marcionem, cap. 14:

Puta nunc, inquit, similitudinem substantiae dictam, non ideo negabitur substantiae veritas. Cur ergo similis, si verus? quia vera quidem, sed non ex semine; de statu similis, sed vera de sensu, non vera dissimilis. Caeterum similitudo in contraris nulla est. Spiritus non diceretur carnis similitudo, quia nec caro similitudinem spiritus caperet, sed phantasma diceretur, si id quod non erat videbatur. Similitudo autem dicitur cum est quod videtur: est enim dum alterius par est. Phantasma autem, quod tantum est, non est similitudo.

Atque ibidem:

Si Pater, inquit, misit Filium in similitudinem carnis peccati, non ideo dicetur phantasma caro quae in illo videbatur. Ob hoc igitur missum Filium in similitudinem carnis peccati intellige: ut peccati carnem simili substantia redimeret, idest, carnem, quae peccatrici carni similis esset, cum peccatrix ipsa non est. Nam et haec erit Dei virtus in pari substantia perficere salutem: non enim magnum et mirum esset, si Spiritus Dei carnem remediaret; sed si caro consimilis peccatrici id faceret, dum caro est, sed non peccati. Ita similitudo non ad titulum peccati pertinebit, non ad substantiae mendacium.

Deinde contextus citatus debet intelligi ut sequentes intelliguntur Genesis 2: Dicit Deus: illi contextus ita nequeunt explicari ut uxor et filius Adam veram eius naturam non habuerint, et ut Dei Filius non sit consubstantialis Patri. Ergo ex eo quod Christus dicitur factus in similitudinem hominum, male infertur quod non sit verus homo. Proterea ad tollendam vel minimam de veritate humanitatis Christi suspicionem oriundam ex his verbis, statuitur ibidem veritas illa his verbis: Humiliavit semetipsum factus obediens usque ad mortem; neque enim summam illam humilitatem et obedientiam exercere, et mortem pati potuisset, nisi verus homo fuisset.

Instabis: Qui carnem damnavit veram carnem non assumpsit: sed Christus carnem damnavit per Apostolum suum dicentem 1 Cor. 15, v. 50: Caro et sanguis regnum Dei non possidebunt: ergo etc.

Distinguo minorem. Damnavit carnem, idest opera carnis, concedo; idest substantiam carnis, nego. Ita distinguit Tertullianus loco citato. Hic autem ipse disserens quomodo nolit nos esse in carne cum simus in carne, ut scilicet non simus in operibus carnis, ostendit hac ratione scripsisse: caro et sanguis regnum Dei consequi non possunt: non substantiam damnans, sed opera eius; quae quia possunt non admitti a nobis adhuc in carne positis, non ad reatum substantiae, sed ad conversationis pertinebunt.

Obiicies 2: Filius Dei sanctis Patribus apparuit in Veteri Testamento carne indutus, imo et ambulavit, locutus est et manducavit: nec tamen vera erat eius caro, sed putatitia: ergo nec in Novo Testamento veram carnem assumpsit.

Respondeo primo. Cum S. Augustino variis in locis, sed praesertim lib. 3 De Trinitate, cap. 10 et 11, has apparitiones factas fuisse ministerio Angelorum, nec Filium Dei propria in persona apparuisse.

Respondeo secundo. Iuxta aliorum

Patrum sententiam, negando quod in vera carne priscis patribus non apparuerit. Ipse enim, inquit Tertullianus, cum Angelis tunc apud Abraham apparuit in veritate quidem carnis, sed nondum natae, quia nondum moriturae, sed et discentis iam inter homines conversari. Hoc habet lib. 3 Contra Marcionem, cap. 9. Dici potest igitur Filium Dei tunc verum corpus assumpsisse, non quidem hypostatice, sed per peculiarem assistentiam et usum.

Respondeo tertio negando consequentiam. Imo ex eo quod apparitiones illae Dei vel Angelorum factae fuerunt in humana tantum specie, quia figurae erant, sequitur Filium Dei in Novo Testamento in veritate carnis apparuisse, ut figurae illae implerentur, siquidem ut Tertullianus dicit, in simili causa figura non fuisset, nisi veritatis corpus esset. Caeterum vacua res quae est phantasma figuram capere non posset.

Instabis: Angeli veteribus patriarchis in carne phantastica apparuerunt, licet ambularent, loquerentur, et manducarent: ergo, licet Christus similes actiones elicere visus sit, non potest colligi ipsum in vera carne apparuisse.

Respondeo. Nego consequentiam. Angeli enim quamvis corpus ex aere aut alia materia compactum moverent ad modum corporis anima humana informati, tamen actiones vitae corporeae et animalis non exercebant: unde Angelus ait Tobiae 10: Videbar quidem vobiscum manducare et bibere, sed ego cibo invisibili utor, qui hominibus videri non potest. Praeterea Angeli illi nec nati sunt, nec passi, nec mortui: at in Christum haec omnia cadere ostendunt sacrae Paginae.

Urgebis: Veritas corporis Deo indigna est qui Spiritus est purissimus; ergo etc.

Nego antecedens. Licet enim, inquit Tertullianus, lib. 8 Contra Marcionem, cap. 20, nulla res digna sit quam Deus induat, tamen quodcumque induerit, ipse dignum facit absque mendacio. Adde quod, ut ibidem habetur, similitudo carnis non indigna minus erat Deo quam veritas, unde, inquit, si aspernatus est illam ut terrenam, cur et non simulacrum eius proinde despexit: nullius enim dedignandae rei imago dignanda est: sequitur statum similitudo.

Obiicies: Si Christus fuisset perfectus homo, fuisset mundi pars: at hoc dici nequit, quia mundi pars non potest afferre salutem mundo: igitur non fuit perfectus homo.

Respondeo 1. Negari posse maiorem: siquidem Christus non tantum homo, sed etiam Deus, qua ratione non est mundi pars, sed Dominus.

Respondeo secundo. Negando minorem: quid enim obstat quominus pars mundi salutem mundo afferat? Quippe decebat, ut homo nostri similis salutem nobis afferret, iuxta illud Psalmi: Frater non redimit, redimet homo, non utique homo purus, sed homo-Deus, ut explicat S. Augustinus.

Conclusio secunda. — Christus habuit animam rationalem eiusdem speciei cum caeteris animabus hominum. Haec etiam est de fide, ut constat ex praecedenti Conclusione. Et probatur insuper illis Scripturae textibus, quibus Christus Dominus de sua anima sermonem fecit. Sic Ioannis 12: Nunc anima mea turbata est. Et Matth. 26: Tristis est anima mea usque ad mortem. His nomine animae non potest Verbum divinum intelligi; alioqui sequeretur illud esse passibile, ac humanis passionibus et affectibus subditum, quod neque ipsi Apollinaristae admitebant, utpote cum crederent Verbum esse verum Deum. Nec etiam ista oracula possunt accipi metaphorice, quemadmodum in Veteri Testamento dicitur anima Dei, idest divina voluntas: sic Isai primo: Calendas vestras, et solemnitates vestras odit anima mea, hoc est, meae divinitati sunt odiosae. Nam revera nomine animae Christus veram sui corporis vivificantem animam ab ipsa divinitate distinctam sufficienter significavit, cum ait Ioannis 12: Potestatem habeo ponendi animam meam; et iterum sumendi eam. Haec enim potestas ponendi animam fuit in aliquo ab anima distincto; non quidem in corpore, cum corpus non habeat potestatem se solo ablegandi, et resumendi animam: igitur haec maxime residebat in divinitate Christi: igitur Christi divinitas, et eius anima distinguuntur. Nec etiam testimonia illa possunt exponi de anima sentiente, tum quia ibi non est sermo de quacumque tristitia rationali, sed de tristitia voluntaria, ut constat ex verbis sequentibus, verumptamen non mea voluntas, sed tua fiat. Tum quia ex voluntaria consideratione et attentione excitavit in se illam tristitiam, ut argumentatur VI. S. Thom. act. 8, quod utique confirmatur ex Ioan. 10, ubi Christus Iudaeos eius necem meditantes ita alloquens ait: Potestatem habeo ponendi animam meam, et iterum sumendi eam. Ex quibus constat illum habuisse libertatem arbitrii, et subinde animam rationalem.

Insuper haec veritas definita est in plurimis Conciliis. Primum quidem in Concilio Romano sub Damaso Papa in professione fidei, quam refert Theodoretus lib. 5 Historiae cap. 9; Ephesino in epistola Cyrilli ad Nestorium, quae ibidem approbatur Canone 3; Chalcedonensis sessione 1 et aliis sequentibus: Verbum divinum integram humanitatem assumpsit non solius corporis membris sed etiam anima rationali constantem. Haec est de fide contra Apollinarem. Eam itidem veritatem tradunt omnes sancti Patres, maxime S. Leo in epistolis 11, 72 et 93, et S. Augustinus lib. Contra Felicianum Arianum c. 13, ubi illam veritatem plurimis rationibus demonstrat, quarum potissimam desumit ex fine Incarnationis: tum quia sine rationali anima non potuisset Christus orare, mereri, nec satisfacere; tum quia cum incarnatus fuerit ad redimendum hominem lapsum, assumere debuit id quod potissimum in homine ceciderat, quodque maxime redemptione indigebat; hoc autem est anima rationalis.

Confirmari potest etiam rationibus Philosophicis: Siquidem Deus non potest fieri forma corporis; quippe forma est totius compositi pars constitutiva: omnis autem pars imperfectionem denotat, quae longe a Deo eliminanda est. Deinde, etiamsi potest aliquatenus informare, cum compositum suam denominationem accipiat a forma, nulla ratione Christus esset verus homo, quippe hominis formam constitutivam non haberet. Denique, anima rationalis non est in homine distincta a sensitiva: ergo si Christus assumpsisset tantum animam sensitivam, non assumpsisset animam hominis, sed bruti.

Obiiciebat Apollinaris: Si Christus totum ac perfectum suscepit hominem, consequens est humanas in eo cogitationes extitisse: fieri autem non potest, ut non sit in humanis cogitationibus aliquid peccati; quia, inquit Apostolus ad Rom. 8: Sapientia carnis mors est: et Sapientia carnis inimica est Deo; legi enim Dei non subiicitur. Unde concludebat Apollinaris, ut refert Leontius, Deum totum hominem non assumpsisse, quandoquidem totus homo non est expers omnis peccati in hac via. Respondent sancti Patres, maxime S. Athanasius libro De salute adrenarum, negando vitiosas huiusmodi cogitationes, sive affectus in humana Christi natura fuisse: quippe non sunt illius naturae appendices, sed peccati foetus: quare in Adamo ante lapsum neutiquam istae cogitationes, quae concupiscentiae vocabulo censentur, exstabant: sed, inquit Athanasius, postquam mandatum praetergressus est, talibus cogitationibus obstrictus esse coepit: non quod Deus urgentes cogitationes istas creavit, sed quod diabolus ex fraude ac deceptione illas super rationali natura seminaverit, postquam in transgressione legis constituta esset, et a Deo reiecta. Cum ergo Christus nulla prorsus cogitatione fuerit infectus Adami peccatoris, immunis fuit ab eiusmodi cogitationibus, et illecebris carnis.

Obiiciebat 2: Si Christus habuisset revera integram animam rationalem et mentem humanam, duas etiam principales moderatrices habuisset humanarum actionum facultates, nempe humanam mentem, et divinam voluntatem: at hoc dici non debet, quippe una moderatrix sufficeret: superfluebat igitur altera: in Christo autem nil debuit esse superfluum: igitur non debuit mentem humanam assumere, cum ad suas moderandas actiones sufficientissima fuerit divina voluntas.

Nego minorem. Nam, inquit S. Maximus martyr apud Euth. Panopl. tit. 1: Quemadmodum lana alba purpurae colore tincta, non est bicolor, sed unius dumtaxat coloris, sic in assumpta natura, deificata hominis mente, non sunt duo principalia Deus, et mens, sed unum videlicet, qui divinam mentem effecit Deus. Quibus verbis non vult Maximus extinctam fuisse mentem in Christi anima ex consortio divinitatis, quemadmodum lanae candor aboletur purpura rubore suffectus, sed solum, quod salva et integra manente anima, eiusque principali parte, quae est mens, ea tamen principatum non tenuit actionum, sed cum ex toto Divinitate esset imbuta et munita, ad huiusce ductum ac moderationem applicabat: ita quod divina mens humanam in Christo mentem ageret, eamque gubernaret.

Conclusio tertia. — Verbum divinum non assumpsit corpus de caelesti formata materia, sed quod eiusdem erat rationis cum nostro. Haec est de fide contra Valentinum dicentem Christum nihil ex beata Maria Virgine sumpsisse, sed corpus e caelo detulisse. Error autem ille refellitur apertis Scripturae sacre oraculis a sanctis Patribus adversus illum laudatis, et intra adducendis: sic enim Conclusionem nostram probat S. Irenaeus lib. 3 adversus haereses, cap. 32:

Si non accepit Christus ab homine substantiam carnis, inquit, neque homo factus est, neque filius hominis; et si hoc non factus est, quod nos eramus, non magnum faciebat quod passus est et sustinuit. Nos autem quoniam corpus sumus de terra acceptum et anima a Deo accipiens spiritum, hoc quoque factum est Verbum Dei, suum plasma in semetipsum recapitulans: et propter hoc filium hominis se confitetur.

Et Apostolus ad Galatas manifeste ait: Misit Deus Filium suum factum de muliere; et ad Romanos: De Filio autem eius qui factus est ex semine David secundum carnem. Caeterum supervacua est in Mariam descensio eius. Quid enim in eam descendebat, si nihil incipiebat sumere ex ea? Aut si nihil sumpsisset ex Maria, numquam eas, quae a terra erant percepisset escas, per quas id quod a terra sumptum est, nutritur corpus: nec 40 diebus quemadmodum Moyses et Elias ieiunans esuriisset corpus eius quaerens escam: sed nec Ioannes discipulus eius de eo scribens dixisset: Iesus autem fatigatus ex itinere sedebat: nec David praeclamasset in eum: Super dolorem vulnerum meorum apposuerunt: nec lacrymatus esset super Lazarum; nec sudasset globos sanguinis. Haec enim omnia signa sunt carnis quae a terra sumpta est; quam in se recapitulatus est, suum plasma salvans.

Eamdem veritatem probat Tertullianus quinque libris contra Marcionem: maxime vero libro De carne Christi, cuius praecipuas rationes in gratiam religiosae iuventutis, cui nondum hic Auctor familiaris est, hic summarie referre lubet. Probat Christum veram habuisse carnem primo ex eius Nativitate:

Marcion, inquit c. 1, ut carnem Christi negaret, negavit etiam Nativitatem, aut ut Nativitatem negaret, negavit et carnem, scilicet ne invicem sibi testimonium redderent et responderent nativitas et caro, quia nec nativitas sine carne, nec caro sine nativitate.

Inde cap. 2 carpit Marcionem quod deleverit prima capita Evangelii Lucae, quibus Christi Nativitas et infantia delineatur:

His opinor, inquit, consiliis et originalis instrumenta Christi delere Marcion ausus est, ne caro eius probaretur, et qua oro te auctoritate? Si Propheta es: praenuntia aliquid; si Apostolus, praedica publice: si Apostolicus, cum Apostolis senti: si tantum modo Christianus es, crede quod traditum est: si nihil istorum es, merito dixerim, morere: nam et mortuus es non credendo, quod creditum Christianos facit.

Cap. 3 probat illam nativitatem, et carnis assumptionem, nec impossibilem nec inconvenientem esse Deo:

Non potest, inquit, dicere si, natus fuisset, et hominem vere induisset, Deus esse desiisset, amittens, quod erat, dum assumit, quod non erat: periculum enim status sui Deo nullum est.

Cap. 4 demonstrat illam nativitatem ex Virgine, neque indignam, neque Deo stultam. Unde sic Marcionem interpellat, ab ipsa quidem exortus odio habita nativitate:

Perora, age iam spurcitias genitalium in utero elementorum, humoris, et sanguinis tota coagula, carnis ex eodem coetu alendae per novem menses, describe uterum de die in diem intumescentem, gravem, anxium, nexum, totum incertum libidine, fastidio, et gula. Invehere iam, et in ipsum mulieris enitentis partum, vel pro periculo honorandum, vel pro natura religiosum. Horres utique, et intantum cum suis impedimentis profusum utique, et oblitum, dedignaris, quod pannis stringitur, quod vinculis torquetur, quod blanditiis deridetur. Hinc venerationem, o Marcion, naturae despicis: et quomodo natus es? Odisti nascentem hominem, et quomodo diligis aliquem? Te quidem plane non amasti cum ab Ecclesia et fide Christi recessisti, sed videris si tibi displices, aut si aliter natus es. Certe Christus dilexit hominem illum in immunditiis, in utero coagulatum, illum per pudenda prolatum, illum per ludibria natum: propter eum descendit, propter eum praedicavit: propter eum omni se humilitate deiecit usque ad mortem, et mortem crucis: amavit utique, quem magno pretio redemit. Confirmat cap. 5 demonstrando Christum veram habuisse carnem, quia vere passus et crucifixus est: Quid enim, inquit, indignius Deo? Quid magis erubescendum? Nasci, an mori? Carnem gestare, an crucem? Circumcidi, an suffigi? Educari, in praesepe deponi, an in monumentum recondi? Hic responde, interfector veritatis, nonne vere crucifixus est Deus? Nonne vere mortuus, ut vere crucifixus? Nonne vere resuscitatus, ut vere scilicet mortuus? Falso ergo statuit inter nos crucem Paulus tantum crucifixum, tale sepultum ingessit, falso resuscitatum inculcavit? Falsa est igitur et fides nostra, et totum phantasma est, quod speramus a Christo? Scelestissime hominum, qui interemptores excusas Dei. Nihil enim ab eis passus est Christus, si nihil vere est passus. Parce unica spei totius orbis, qui destruis necessarium decus fidei: quodcumque de eo indignum est, mihi expedit: salvus sum si non confundar de Domino meo. Qui me, inquit, confusus fuerit, confundar et eum, alias non invenio materias confusionis, quae me per contemptum ruboris probent, bene impudentem, et feliciter stultum, natus est Dei Filius: non pudet, quia ineptum est: et sepultus resurrexit, certum est, quia impossibile est. Sed haec quomodo in illo vera erunt, si ipse non fuit verus? Si non vere habuit in se, quod figeretur, quod moreretur, quod sepeliretur, et resuscitaretur? Carnem scilicet hanc sanguine suffusam, ossibus substructam, nervis intextam, venis implexam, quae nasci et mori novit, humanam sine dubio, ut natam de homine.

Cap. 6 urget contra Apellem Marcionis discipulum, qui asserebat Christum de sideribus et substantiis superioris mundi carnem esse mutuatum, licet Angeli sibi efficiant corpora ex materia caelesti, aut aerea, dum hominibus apparent: igitur ait:

Qui carnem Christi ad exemplum proponunt Angelorum, non natam dicentes, scilicet carneam, comparent velim et causas tam Christi, quam et Angelorum, ob quas in carnem venerunt. Nullus unquam Angelus ideo descendit, ut crucifigeretur, ut mortem experiretur, ut a morte resuscitaretur: si numquam eiusmodi fuit causa Angelorum corporandorum, habes causam cur non nascendo acceperint carnem. Non venerant mori, ideo nec nasci: at vero Christus mori missus, nasci quoque necessario habuit, ut mori posset; non enim mori solet, nisi quod nascitur. Mutuum debitum est inter se nativitati cum mortalitate: forma moriendi, causa nascendi est. Homo vere futurus usque ad mortem, eam carnem oportebat ut indueret cuius est mori, eam porro carnem, cuius et mori nativitas antecedit.

Deinde sibi obiiciens illud Lucae 8, ubi Christus respondet: Quae est mater mea, et qui sunt fratres mei? quasi matrem et fratres respuisset. Respondet non istud dixisse, ut matrem negaret, sed ut potiores faceret illos, qui Verbum Dei audiunt et custodiunt: negavit itaque parentes, quomodo docuit negandos pro Dei opere Matthaei 10. Demum cap. 8 refellens commentum Apellis somniantis Angelum igneum caelestia condidisse ex paenitentia debiti, ostendit, quod si exinde caro Christi esset deducta de peccati elementis, peccatrix erit de peccatorio sensu, et par erit eius substantiae, id est nostrae, quam ut peccatricem Christus dedignatur induere. Cap. 9 demonstrat omnia vere carnis terrenae signa in Christo fuisse:

Considera, inquit, singulas qualitates, musculos ut glebas, ossa ut saxa, etiam circum papillas calculos quosdam. Aspice nervorum tenaces connexus, et traduces radicum, venarum ramosos discursus, ut ambages rivorum, et lanugines, ut muscos, et comam, ut caespitem, et ipsos medullarum in adesto thesauros, ut metalla carnis: haec omnia terrena originis signa, et in Christo fuerunt: haec sunt, quae illum Dei Filium celavere. Nam quae enumeravimus adeo terrenae testimonia carnis sunt, ut et nostrae. Quid dicis de eo, ⟦quod cibum sumit, et quod dormitat?⟧ trepidat ad mortem: Caro enim, inquit, infirma: sanguinem fudit postremo. Haec sunt, opinor, signa caelestia: sed quomodo, inquam, contemni et pati posset, si quid in illa carne de caelesti generositate radiasset?

Probat denique Tertullianus cap. 17 et sequentibus, ex eo quod Christus conceptus et natus fuerit ex Maria, et non solum in Maria Virgine:

Si primus Adam, inquit, de terra traditur, merito sequens, vel novissimus Adam, ut Apostolus dixit, proinde de terra, idest, carne nondum generationi resignata in spiritum vivificantem a Deo est prolatus. Sed et hic ratio defendit, quod Deus imaginem et similitudinem suam a diabolo captam aemula operatione recuperavit; in Virginem adhuc Evam irrepserat verbum aedificatorium mortis: in Virgine aeque introducendum erat Dei Verbum extructorium vitae, ut quod per eiusmodi sexum abierat in perditionem, per eumdem sexum redigeretur in salutem. Crediderat Eva serpenti, credidit Maria Gabrieli: quod illa credendo deliquit, haec credendo delevit: sed Eva nihil tunc concepit in utero ex diaboli verbo: imo concepit, nam exinde, ut abiecta pareret, et in doloribus pareret, verbum diaboli semen illi fecit: enixa est denique diabolum fratricidam: contra Maria edidit eum, qui carnalem fratrem Israel interemptorem suum salvum quandoque praestaret. In vulvam ergo Deus Verbum suum detulit bonum fratrem, ut memoriam mali fratris evaderet: inde prodeundum fuit Christo ad salutem hominis, quo iam damnatus intraverat.

Et cap. 20 respondens obiectioni Valentini dicentis quidem Christum natum per Virginem, non ex Virgine: et in vulva, non ex vulva; quia et Angelus in somniis ad Ioseph: Quod in ea natum est, inquit, de Spiritu Sancto est. Non dixit ex ea: sic huic obiectioni facit satis:

Etsi ex ea dixisset, in ea dixerat: in ea enim erat, quod ex ea erat: tantundem ergo: et cum dixit in ea, et ex ea consonat: quia ex ea erat, quod in ea erat. Sed bene, quod idem dicit Matthaeus originem Dei decurrentem ab Abraham usque ad Mariam. Iacob, inquit, genuit Ioseph virum Mariae, ex qua nascitur Christus. Sed et Paulus Grammaticis istis silentium imponit: Misit, inquit, Deus Filium suum factum ex muliere. Numquid per mulierem, aut in mulierem? Hoc quidem impressius, quod factum potius dicit, quam natum, simplicius enim enuntiasset natum: factum autem dicendo, et Verbum caro factum est, consignavit, et carnis veritatem ex Virgine factam asseveravit.

Et capite 21:

Accedam adhuc quominus ad congressum, ecce, inquit Isaias, Virgo concipiet in utero. Quid> nam? Utique Dei Verbum, non viri semen, certe ut pareret Filium, nam et pariet, inquit, Filium: ergo ut ipsius fuit concepisse, ita ipsius est quod peperit: licet non ipsius fuerit quod concepit. Contra si Verbum ex se caro factum est, nam ipsum se concepit et peperit, et vacat prophetia. Non enim Virgo concepit neque peperit, si non quidquid peperit ex Verbi concepto, caro ipsius est. Sola haec autem prophetae vox evacuabitur? an et Angeli conceptum et partum Virginis annuntiantis? an et omnis iam Scriptura quaecumque matrem praenuntiat Christi; quomodo enim mater nisi quia in utero eius fuit? sed nihil ex utero eius accepit quod matrem eam faceret, in cuius utero fuit. Hoc nomen non debet caro extranea. Matris uterum non appellat nisi filia uteri caro. Filia uteri porro non est, si sibi nata est. Tacebit igitur et Elisabeth prophetam portans, iam Domini sui conscium infantem, et insuper Spiritu Sancto adimpleta? Sine causa enim dicit: et unde mihi ut Mater Domini mei ad me veniat? si Maria non Filium sed hospitem in utero gestabat Iesum, quomodo dicit: benedictus fructus uteri tui? Quis hic fructus uteri qui non ex utero germinavit, qui non in utero radicem egit? qui non eius est cuius est uterus, et qui utique fructus uteri? Christus, ideo hunc fructum ex lumbis David, idest ex posteritate carnis eius, iurat illi Deus consessurum in throno ipsius; si ex lumbis David, quanto magis ex lumbis Mariae ob quam in lumbis David?

Et capite 22. Matthaeus fidelissimus Evangelii commentator, ut comes Domini, non aliam ob causam quam ut nos originis Christi carnalis compotes faceret, ita est exortus: liber generationis Iesu Christi filii David filii Abraham. His originis fontibus, genere manante, cum gradatim ordo deducitur ad Christi nativitatem, quid aliud quam caro ipsa Abrahae et David per singulos traduces suas in Virginem usque descendentem describitur interius Christum? sed et Paulus, utpote eiusdem Evangelii et discipulus et magister et testis, quia eiusdem Christi apostolus confirmat Christum ex semine David secundum carnem, utique ipsius. Ergo ex semine David caro Christi, sed secundum Mariae carnem ex semine David: ergo ex Maria carne est, dum ex semine est David.

Et infra: Quam debemus et possumus agnoscere in Christo carnis qualitatem? utique non aliam quam Abraham: siquidem semen Abraham Christus: nec aliam quam Iesse, siquidem ex radice Iesse Christus: nec aliam quam David, siquidem fructus ex lumbis David Christus: nec aliam quam ex Maria, siquidem ex Mariae utero Christus: nec aliam consequens quam Adam, siquidem secundus Adam Christus. Consequens ergo est ut aut illos spiritalem carnem habuisse contendant, quo eadem conditio substantiae deducatur in Christum; aut concedant carnem Christi spiritalem non fuisse, quae non de spiritali stirpe censetur.

Dices. — S. Paulus 2. ad Corinth. c. 5. ait: Si cognovimus Christum secundum carnem, sed iam non novimus, idest, ut exponebat Faustus Vanichaeus, Paulus in principio existimabat Christum habuisse veram carnem; postea vero doctior factus mutavit sententiam, et eum non vera, sed dumtaxat apparenti carne velatum agnovit.

Respondeo, impiam illam esse Fausti expositionem. Unde duplex potest esse sensus illius oraculi: Primus, ut Paulus loquatur pro eo tempore, quo Christum in suis fidelibus persequebatur; quasi diceret, etsi aliquando secundum carnem, idest, carnaliter iudicantes de Christo indignam aestimationem habuimus, sed iam non ita novimus, seu existimamus. Vel secundus sensus esse potest, quod loquatur de condi- tione carnis passibilis, in qua cognovit Christum dum vitam mortalem ageret: sed iam eum ita mortalem non novit. Qua expositio traditur in VII. Syn. act. 6. et ab August. lib. 11. contra Faustum, quadratque Pauli verbis; siquidem postmodum subiungit: et qui vivunt iam non sibi vivant, sed ei, qui pro eis mortuus est, et resurrexit.

Dices 2. — Idem Apostolus 1. ad Cor. 15. docet Christum esse ho- minem caelestem de caelo in terram delapsum; ait enim: Primus homo de terra terrenus, secundus homo de caelo caelestis; sed Christus non dicitur homo caelestis, nisi ratione corporis ex materia caelesti for- mati: igitur Christi corpus non erat eiusdem substantiae et rationis cum nostris. — Idipsum nos docet S. Ioannes, Evangelii sui cap. 3. ubi legitur: Nemo ascendit in caelum, nisi qui descendit de caelo, Filius hominis qui est in caelo. Et cap. 6: Ego sum panis vivus qui de caelo descendi, inquit Christus Dominus.

Respondeo, distinguendo et explicando tales contextus: Christus est homo caelestis et descendit de caelo ratione personae et naturae divinae, concedo; ratione corporis assumpti, nego. Vel ipsum Christi corpus e caelo delapsum est ratione materiae ex qua compactum est, nego: ratione virtutis per quam formatus est, concedo. Ita haec Scripturae sacrae loca exponit S. Hilarius, lib. 10. De Trinitate: Hinc maximum illud et pulcherrimum suscepti hominis sacramentum Dominus ipse ostendit dicens: nemo ascendit in caelum, etc. Quod descendit de caelo, conceptae de Spiritu originis causa est. Non enim ex se corpori Maria originem dedit; licet ad incrementa partumque corporis, omne quod sexus sui naturale est contulerit. Quod enim Filius hominis dicitur, susceptae in Virgine carnis est partus. Et postea explicans quomodo Deus, qui replet omnia et ubique est descendere potuerit, dicit Verbum descendisse quia coepit esse peculiari quodam modo in corpore assump- to, quo non erat antea praesens in terra: quia et Verbi, inquit, virtus non corporalibus modis in terra manserat, non deerat unde descenderet. — Et mox: Absolute autem Apostolus locutus est dicens: primus homo de limo, secundus homo de caelo; hominem enim dicens nativitatem ex Virgine docuit: quae officina materno sexus sui naturam in conceptu et partu executa est: et cum ait secundum hominem de caelo, originem eius ex supervenientis in Virginem Sancti Spiritus aditu testatus est: atque ita tum homo est, et de caelis est: hominis huius partus et a Virgine est, et conceptus ex Spiritu est. Denique ibidem addit: Ipse autem Dominus huius nativitatis mysterium pandens sic locutus est: Ego sum panis vivus qui de caelo descendi: si quis manducaverit de meo pane vivet in aeternum; se panem suum dicens: ipse enim corporis sui origo est, ne enim Verbi virtus atque natura defecisse a se existimaretur in carne per hoc quod descendens de caelis panis est, non ex humana conceptione originem sui corporis esse ostendit. At vero cum suus panis assumpti per Verbum corporis est professio, subiecit enim: nisi mandu- caveritis carnem Filii hominis, et biberitis eius sanguinem, non habebitis vitam in vobis; ut per panem de caelo descendentem et per carnem Filii hominis, et conceptae ex Spiritu Sancto, et natae ex Virgine carnis intelligatur assumptio. — Itaque Christus non dicitur homo caelestis, quod eius corpus ex materia caelesti fuerit compactum, sed ita dicitur secundum personam, qua divina est ratione formationis sui corporis, quia formatum fuit virtute Spiritus sancti absque semine: vel dicitur homo caelestis, quia caelestem vitam vixit: quapropter idem Apostolus homines Christum imitantes ibidem caelestes appellat: Adam vero di- citur homo terrenus, utpote subditus peccato: quapropter subiungit sanctus Paulus: Qualis terrenus tales et terreni, qualis caelestis tales et caelestes. Qualiter etiam explicat Tertull. lib. De carne Christi, cap. 8. Non, inquit, ad materiae differentiam spectat, sed tantum terrenam retro substantiae carnis primi hominis, idest, vel caelestem de Spiritu substantiam opposuit secundi hominis, idest Christi: et idem ad spiritum, non ad carnem caelestem hominem refert, ut quod sic comparat, constet in hac carne terrena caelestes fieri, spiritu scilicet: quod si secundum carnem quoque caelestis Christus, non compararentur illi non secundum carnem caelestes: si ergo, qui fiunt caelestes, qualis est Christus, terrenam carnis substantiam gerunt; hinc quoque confirmatur ipsum etiam Christum in carne terrena fuisse caelestem, sicut sunt qui ei adaquantur. Tertio denique Christus di- citur homo caelestis, propter gloriam, quam a principio habuit: quamvis enim illa in ipsius corpus non redundaverit ab initio, sed dumtaxat in eius resurrectione: tamen erat connaturaliter debita propter illius unionem ad Verbum: primus vero homo dicitur terrenus propter mortalitatem ex peccato contractam, Ita S. Chrysostomus Hom. 12. in 1. ad Corinth. et Aug. 15. De Civitate, cap. 23.

Dices 3. — Si Christus terrenam carnem assumpsisset, deterioris fuisset conditionis quam Angelus qui terrena in carne immersus non est: atqui Christus non fuit deterior Angelo. Deinde caro nostra si- milis eandem nativitatis conditionem sortita fuisset: sed longe diversa fuit conditio carnis Christi, utpote quae concepta de Spiritu Sancto nulli fuit gravidae Virgini oneri aut dolori: ergo etc.

Distinguo minorem: Christus Angelis deterior non fuit qua Deus, concedo: qua homo praecise sumptus, nego. Legunt, inquit Tertullianus, lib. De carne Christi, cap. 16: Minorasti eum modico citra Angelos, et negant inferiorem substantiam Christi, nec hominem se, sed Verbum pronuntiantes agnoscunt hominem Deo mixtum, et negunt hominem: mortuum credunt, et quod est mortuum ex incorruptela natum esse con- tendunt, quasi corruptela aliud sit a morte.

Respondeo ad secundum, distin- guendo maiorem: caro nostrae similis similiter nata fuisset si caro esset hominis meri, concedo: si caro esset hominis Dei mixti, nego. Christus autem est homo Deo mixtus, ut cum Tertulliano loquar, idest, homo personaliter Deo unitur, unde etsi novo modo planeque mirabili natus est ex Virgine Spiritu Sancto foecundata, carnem tamen habuit eiusdem cum nostra conditionis, quantum ad substantiam. Hinc Tertullianus, cap. 29. libri praefati ait: Ex Deo natus est Christus, quia Verbum Dei: quia caro autem non ex sanguine, nec ex carnis et viri voluntate, quin ex Dei voluntate Verbum caro factum est; ad carnem enim, non ad Verbum pertinet negatio formalis nostrae nativitatis, quia caro sic habebat nasci non Verbum. Negans autem ex carnis quoque voluntate natum, cur non negaverit etiam ex substantia carnis? negavit enim, quia ex sanguine negarit, non substantiam carnis removit, sed materiam seminis. Intelligimus ergo ex concubitu nativitatem Domini negatam, quod sapit voluntas viri et carnis, non ex vulvae participatione.

Notandum 1. Multiplices esse partes humanitatis assumptae; quae- dam enim sunt physice essentiales, ut corpus et anima: aliae inte- grantes, ut caput, brachia, crura: et aliae excrementitia, ut capilli, ungues, et ea omnia quae, tamquam superflua, ad nutritionem et cor- poris integritatem non conferunt. Praeterea integrantium partium quaedam sunt praecise de integritate corporis humani, ut caput, ossa, caro, et reliquae; quaedam dumtaxat de veritate, non vero de integri- tate, ut sanguis, spiritus vitales, et alii humores, qui sola ratione di- cuntur de veritate corporis, quia corpus humanum sine illis, saltem sine sanguine, qui est basis et fundamentum vitae, non potest con- sistere. Quaeritur, an illas omnes partes Verbum Divinum hypostatice sibi copulaverit. Convenit omnes revera eum assumpsisse et sibi copulavisse omnes partes quae sunt de integritate corporis, alioquin verum et perfectum humanum corpus non assumpsisset, quod contra praecedentem Conclusionem. Gravis autem difficultas est de par- tibus spectantibus ad corporis veritatem et vitam.

Notandum 2. Quosdam Theologos cum Caietano, qu. 51. art. 2. duplicem in corpore humano distinguere sanguinem: alterum nutri- mentalem tantummodo, et alterum naturalem, seu quem dicit esse de veritate naturae. Nutrimentalis solum est humor quidam sanguinens parum decoctus, et depuratus, qui veram sanguinis naturam nondum habet, quamvis in colore, et aliis accidentibus sit ei similis. Talis est qui proxime ex alimento generatur, idque vel in hepate, vel in venis ducentibus ad hepar, quas Medici Mesaraicas appellant: et hunc san- guinem aliquos sudasse refert Philosophus in libro de historia anima- lium. Sanguis vero naturalis ille est qui fit ex priori per decoctionem maiorem, et elaborationem virtutis formativae sanguinis residentis, iuxta Galenum, in hepate, vel iuxta Aristotelem in corde, quo fit ut longe purior evadat, et veram formam substantialem sanguinis obtineat. Di- citur autem naturalis, quia licet ad totum animal nutriendum aliquo modo deserviat, tamen hoc munus ei non est adaequatum, sed praeterea etiam concurrit ad naturalem integritatem et vitam corporis. — Docet autem Caietanus cum plurimis Thomistis priorem sanguinem non vi- vere, nec animari forma vivificante corpus: posteriorem vero esse ani- matum. At observandum est ex S. Bonaventura in 4. dist. 11. p. 1. quaest. 1. ad 2: Tripliciter aliquid dici vivere: aut quia recipit influen- tiam vitae: aut quia disponit ad vitam: aut quia ortum et constiti- tionem habet ex actu vitae. Primo modo vivificatur substantia corporalis et caro: secundo modo crescent spiritus et humores; tertio modo capilli et etiam ungues: et quia omnia ista connexionem habent cum vita, omnia resurgent. Cum igitur sanguis non pertineat ad officialia membra, sed tantum ad similia, nec animetur anima rationali, aut vivificet, sed tantum vivificationi deserviat, sicut et spiritus quos vitales vocamus, quaeritur qua ratione unitus fuerit Verbo divino, et utrum a Christi corpore seiunctus fuerit semper divinitati coniunctus. Utrum autem sanguis assumptus sit immediate, vel dumtaxat mediante humanitate, ita quod propriam suam habuerit subsistentiam, nec subtrahitur subsistentia Verbi; gravis est controversia inter Theologos. Durandus enim in 4. dist. 10. qu. 1. negat ullum sanguinem, sive naturalem, sive nutrimentalem a Verbo fuisse hypostatice assumptum. Caietanus autem, et plurimi Thomistae, distinctionem statuentes inter sanguinem nutrimentalem, et naturalem, asserunt hunc fuisse assumptum, non vero illum. Coeteri vero Theologi docent omnem sanguinem, qui fuit in Christo, dum in corpore mortali viveret, fuisse subsistentem subsistentia Verbi; respuunt enim illam distinctionem sanguinis in nutrimentalem et naturalem.

NOTANDUM 3. Circa annum Christi 1351. gravem extitisse controversiam Barcinonae; dum enim aliqui in praedicta civitate assererent et publice praedicarent sanguinem Christi in passione effusum a Divinitate fuisse separatum, et inde non fuisse in triduo mortis adorandum cultu latriae, atque, ut refert Waddingus in nostris Annalibus ad eundem annum, n. 3, idipsum ex professo doceret Franciscus Baiuli, Minoritarum Guardianus; Nicolaus Rosselli tune in regno Aragoniae Inquisitor per suas litteras novit Ioannem Morlandinum ex Magistro generali Ordinis Praedicatorum a suo Avunculo Clemente VI, anno proxime elapso simul cum Pastore Ordinis Minorum ad Cardinalatum assumptum: hic Morlandinus rescripsit se vivae vocis oraculo accepisse in mandatis a Pontifice die 20. Iulii, ut ad palinodiam cogerentur, qui ita praedicaverant, iudicatumque fuisse omnino hanc opinionem pro haeretica censendam. Composito processu Nicolaus Inquisitor solis litteris illius Cardinalis innixus, severe animadvertit in omnes, qui istius propositionis assertores fuerant, atque, ut in Curia, et praesentia Episcopi Barcinonensis, illam sententiam eiurarent, effecit. Ita tune absque tumultu sopitum fuit, conclusumque negotium: revixit tamen post centum, et tredecim annos eadem opinio apud Brixienses an. 1462.¹ praedicante beato Iacobo Piceno, a Marchia communiter nuncupato, viro utique insignis sanctitatis, et plurimis miraculis conspicuo. Cum autem Iacobus Brixiensis Ordinis Praedicatorum in Lombardia Inquisitor acriter contenderet illam opinionem condemnatam fuisse tamquam haereticam a Clemente VI, ventum est ad asperas lites, et publicas coram Pio II disputationes. Nihil tamen a summo Pontifice hac de re decretum fuit, ut constabit infra.

Tria igitur haec in Quaestione maxime sunt resolvenda: Primum, an Verbum revera sanguinem humanum immediate assumpserit: Secundum, an sit de fide: Tertium, an etiam Verbum assumpserit immediate partes excrementitias corporis humani.

Conclusio prima. Probabile est omnem humanitatis Christi Domini sanguinem fuisse immediate a Verbo divino assumptum et eidem hypostatice unitum. Haec est communior inter Theologos.

Probatur. 1. Iis omnibus Scripturae sacrae textibus quibus nostrae redemptionis pretium tribuitur effuso Christi Domini sanguini. Sic Rom. 5. v. 9. Iustificati in sanguine ipsius. Ephes. 1. v. 7. Habentes redemptionem per sanguinem ipsius, remissionem peccatorum. Item ad Coloss. 1. v. 20. Pacificavit per sanguinem crucis eius, sive quae in terris, sive quae in caelis sunt. Ad Hebr. 9. v. 12. Christus per proprium sanguinem introiit semel in sancta aeterna redemptione inventa. Si sanguis hircorum etc. v. 13. inquinatos sanctificat ad emundationem carnis etc. v. 14. quanto magis sanguis Christi emundabit conscientiam nostram ab operibus mortuis ad serviendum Deo viventi? 1. Pet. 1. v. 2 fideles dicuntur electi per aspersionem sanguinis Iesu Christi. Et ibid. v. 19, dicuntur redempti pretioso sanguine quasi Agni immaculati Christi et incontaminati. 1. Ioan. 1. v. 7. Sanguis Iesu Christi Filii eius emundat nos ab omni peccato. Apoc. 1. v. 5. Lavit nos a peccatis nostris in sanguine suo. Ex his omnibus textibus constat profusum a Christo Domino sanguinem, praesertim in cruce, fuisse simul nostrae redemptionis pretium et salutare lavacrum quo omnia abluuntur peccata. Porro eam vim et efficaciam non habuisset ille Christi Domini sanguis, nisi a Verbo assumptus et divinitati coniunctus, ratione cuius unionis infiniti erat valoris et pretii.

Confirmatur insuper hac ratione: Quidquid pertinet ad integritatem corporis humani assumptum est hypostatice a Verbo: sed probabilius est sanguinem pertinere ad integritatem humani corporis: igitur Verbum divinum illum hypostatice assumpsit. Maior constat ex praecedenti Quaestione, in qua probavimus Verbum divinum assumpsisse integram humanitatem, et consequenter corpus omnibus suis partibus constans. Minor vero probatur: Primo quidem auctoritate Aristotelis, lib. 3. De Historia animalium, cap. 2. ubi refert sanguinem inter partes similares corporis animalis. Cui suffragatur Seneca, lib. 2. Quaest. Naturalium, ubi ita scribit: Quasi pars nostri est sanguis, qui tamen et materia est, parat enim et alia, et nihilominus in numero est eorum, quibus totum corpus efficitur. Subscribit etiam S. Damascenus, lib. 2. De Fide, cap. 12. ubi ait: Corpus autem omne ex quatuor elementis conflatur, animantium vero corpora ex quatuor humoribus. Idem docuit S. Augustinus, epistola 116. dicens: Quatuor humoribus naturam carnis temperari. Etiam illa auctoritate S. Pauli ad Hebraos 2. Quia ergo pueri communicaverunt carni et sanguini, et ipse similiter participavit eisdem. Quapropter S. Cyrillus epistola qua lecta fuit et approbata in Concilio Chalcedonensi Actione 1. dictum illud Ioannis Verbum caro factum est, sic interpretatur: Carnem et sanguinem assumpsit. Et Nazianzenus, orat. 50. Verbum, inquit, caro factum est, non putative, sed vere, quia assumpserit corpus ex carne et ossibus et sanguine constans. Verum reponi posset his locis significari quidem sanguinem esse partem hominis, non integralem, sed dumtaxat adscititiam, quae cum sit sedes et vehiculum spirituum animalium, quorum beneficio homo vivit et movetur, ideo per synecdochen nomine sanguinis totus homo in Scripturis designari solet. Sic Matthaei, 16. Caro, et sanguis non revelavit tibi. Et 1. ad Cor. 15. Caro, et sanguis regnum Dei non possident.

Ex quibus colligitur conclusionem non habere aliquod efficacissimum fundamentum, neque ex auctoritate, neque ex ratione, quo illius constantissima veritas appareat: nam quod ex Conciliis, et summorum Pontificum decretis afferri solet, istud huic assertioni non patrocinari declarabimus in sequenti Conclusione. Nihilominus illam sententiam probabiliorem diximus; tum quod conformior sit modo loquendi Scriptura et SS. Patrum, qui nostram redemptionem Christi D. sanguinis pretio et valori tribuere videntur: tum quod in eam sententiam conspiret numerosior Theologorum coetus: tum denique, quod in eam magis propendere videantur summi Pontifices, coram quibus haec controversia agitata fuit. Refert enim Spondanus ad annum 1462. quod

crescente contentione et schismate a populo facto propter controversiam motam inter beatum Iacobum Marchianum et Fratres Praedicatores, nec valente Episcopo loci tumultum sedare, res ad Apostolicam Sedem remissa est: qua de re Pius II eo tempore summus Pontifex Praefectis Ordinum mandavit, doctissimos eorum Theologos ad Curiam mittere, quos in texto Natalis Domini audivit disputantes tribus diebus in Palatio Apostolico, praesentibus Cardinalibus, Episcopis, ac divini et humani iuris Doctoribus, qui in Curia erant. Denique post triduum, cum Partes quaecumque voluissent in medium produxissent, dissoluto auditorio Pium cum Cardinalibus, plerisque diebus rem tractasse; maiorem partem sententiam Praedicatorum approbasse, paucos cum Minoribus sensisse, Pium quoque in maiori parte fuisse: sed non esse visum eo tempore decretum fieri declarationis, ne multitudo Minorum, cuius erat contra Turcas praedicatio necessaria, offenderetur: ac propterea in aliud tempus decisionem referri placuisse, quam tamen numquam placuit decidere. Quam autem inanis et futilis sit haec ratio Spondani, nempe summum Pontificem ideo noluisse suo decreto hanc controversiam dirimere, ne Minoritas offenderet, patebit in sequenti Conclusione.

Obiicies. 1. Si Verbum divinum humanum sanguinem assumpsisset, sequeretur illud assumpsisse plures naturas: at hoc est absurdum, quippe unicam dumtaxat naturam humanam assumpsit: igitur, etc. Maior patet, quia cum sanguis non sit de integritate naturae, necessum est, quod sit alia natura ab humana.

Distinguo maiorem: Assumpsisse plures naturas ordinatas ad unam et eamdem totalem constituendam, concedo; secus, nego. In hoc vero nihil est absurdi, quandoquidem constat Christum assumpsisse corpus, et animam: corpus autem ex partibus heterogeneis constat.

Dices. 2. Si Verbum assumpsisset sanguinem, sequeretur, quod per communicationem idiomatum dici posset, sanguis est Deus, et Deus est sanguis: sed hoc est absurdum: igitur et illud unde sequitur.

Nego sequelam maioris, quia per communicationem idiomatum duae naturae integrae de se invicem praedicari quidem possunt, non vero partialis de integra, aut integra de partiali: unde licet Verbum immediate assumpserit animam et corpus, non tamen recte dicitur, Deus est corpus, et corpus est Deus.

Conclusio secunda. Non est certa certitudine probatum, sanguinem Christi proprie et immediate fuisse unitum Verbo Dei, maxime in triduo mortis: ita quod contraria sententia possit absque haeresi, atque errore defendi. Haec est contra Suarezium, Vazquezium, et plures alios Modernos.

Probaturque conclusio: Si quod esset contrariae sententiae fundamentum, quo constaret certissime credendum Christum Dominum sanguinem humanum assumpsisse, maxime quia, ut volunt adversarii, ita definitum est a Clemente VI et Pio II: sed ratio ista nulla est: igitur, etc. Maior constat ex ipsis Suarez, et Vazquezio, qui omnia testimonia, quae ex sacra Scriptura et SS. Patribus proferunt in suae assertionis patrocinium ita infirma iudicaverunt, ut ad decretum Clementis VI et Pii II tamquam ad solidissimum fundamentum recursus habuerint. Minorem probat noster Waddingus loco mox laudato: Primo quidem ex eo quod Pius summus Pontifex suo diplomate beatum Iacobum Marchianum de Ecclesia, et fide Catholica bene meritum omni haeresis et erroris nota liberaverit propter assertam contrariam sententiam: nam dum hic beatus vir conquereretur apud ipsum summum Pontificem, quod illius adversae partes Barcinonae iactitarent, processum adversus eum compactum, fuisse auctoritate Pontificia confirmatum, ipsumque ideirco haberi a multis ut haereticum; suo diplomate, quod ex authographo exscripsit Waddingus, sic respondet:

Pius Episcopus, etc. dilecto filio Fr. Iacobo de Marchia. Dilecte fili, salutem, et Apostolicam benedictionem. Scripsisti te valde anxiari propter materiam illam sanguinis effusi Domini et Salvatoris nostri, quae in nonnullis locis vulgari dicitur tamquam decisa et determinata a Nobis, contra tuam sententiam et praedicationem. Miramur de hoc, nec scimus unde talis fama surrexerit. Nos enim materiam ipsam huc usque non determinavimus, nec propter varias occupationes determinare potuimus, sed Deo dante, id facere intendimus, cum primo opportunior aderit occasio, nec tot occupationibus erimus distenti. Ne autem existimes Nos honorem tuum et famam negligere, quandoquidem scribis a Mediolano usque Veronam publice praedicatum te esse haereticum, volumus, ut Tu, fratri nostro Episcopo Veronensi scribas, cui nos etiam praesentes mandamus, ut quae in hac materia praedicata sunt, in scriptis redigat, ac in forma authentica ad Nos transmittat: nam si Praedicatores minus honeste in praedicatione se habuerint, et aliquid de te dixerint, quod dicendum non esset, ostendemus eis id Nobis displicuisse, nec eorum transgressio erit impunita. Quod autem attinet ad authenticationem illius sententiae, seu processus Barcinonae celebrati, factam per Praelatum illum, cui ea res a Nobis commissa fuit, scias eam non ideo factam, ut per ipsam fides aut auctoritas adiiceretur huiusmodi sententiae, seu processui; sed ut testimonium quoddam esset rei gestae, hoc est, ut non deperiret eius facti, qualecumque esset, notitia; nec enim fuit intentionis Nostrae propter commissionem confirmare aut approbare sententiam aut processum. Cum enim pro parte Fratrum Praedicatorum Nobis supplicatum fuisset ut eos authenticare facere vellemus, non potuimus, quin causam committeremus: Commissarius vero iudicavit, quemadmodum iam vidisti. Proinde non turbetur cor tuum, > neque formidet, sis animo quieto, nec scandalizetur ex hoc mens tua, nam sinceram charitatem tuam novimus, nec ignotus est nobis zelus tuus, persevera in fide optima, quam Deus scrutator cordium bene novit, nec te moreantur vulgi rumores, aut voces calumniantium. Satis nota est Deo conscientia tua, potestque contentari, quod Nos paternam de te opinionem concepimus, et conceptam retinemus. Ad Capitulum tui Ordinis proxime celebrandum contenti sumus, ut accedas, et ea agas, quae Deo placita sunt, et honori Ordinis, ac saluti animae tuae conducant. De accessu autem ad Ducem Venetiarum contentamur, et hortamur, ut accedas. Scimus enim esse Principem bonum, et Dei timoratum. Putamus nonnisi ex bona et honesta causa te alloqui, et videre velle, tuumque ad illum accessum utilem fore existimamus. Datum Macerati Senen. Dioc. sub annulo Piscatoris, die 28. Aprilis 1461. Pontificatus nostri anno sexto.

Igitur Pontifex oppositam sententiam non notavit erroris.

Confirmatur autem haec eadem Pontificis sententia, quod nempe nulla auctoritate Apostolica definiverit circa hanc controversiam, ex eo quod idem summus Pontifex octiduo ante suam mortem, anno videlicet 1464, aliud ediderit diploma, quod refert Laurentius Cherubinus, quo statuebat,

quod nulli Ordinum Minorum, aut Praedicatorum deinceps liceat de supra dicta dubietate disputare, praedicare, vel publice, aut private verbum facere, seu aliis suadere, quod videlicet haereticum, vel peccatum sit, tenere vel credere sanguinem ipsum sacratissimum, ut praemititur, triduo passionis eiusdem Domini nostri Iesu Christi ab ipsa divinitate quomodolibet fuisse, vel non fuisse divisum, vel separatum, donec super dubietatis huiusmodi decisione, quid tenendum sit, fuerit per Sedem Apostolicam definitum. Mandavit propterea universis et singulis eorumdem et aliorum quorumcumque Ordinum per totum orbem constitutis Fratribus, cuiuscumque status, gradus, vel conditionis existant, praesentibus et futuris, sub excommunicationis latae sententia poena, quam ipso facto incurrent, et a qua nisi in mortis articulo constituti, nonnisi per Pontificem Romanum absolvi possent, ne contra statutum et ordinationem praedictam venire, aut facere, vel tentare quomodocumque praesumant.

Non est igitur verum, quod affirmant Suarez, et Vazquez, Clementem VI. et Pium II. eam doctrinam condemnasse, quae asserebat sanguinem in triduo mortis a divinitate seiunctum fuisse, cum nihil proferre possint huic suae assertioni stabiliendae, praeter unicas illas Ioannis Cardinalis Dominicani litteras, quibus plura opposuit noster Franciscus de Ruvere Cardinalis Franciscanus, qui et postea fuit Pontifex nomine Sixtus IV. et libellum, sive processum compactum ab Inquisitore item Dominicano, quem perperam Gabriel Vazquez dicit ex mandato Clementis per litteras Apostolicas efformatum: cum eius exemplaria extent, neque ulla ibi conspiciantur brevia, aut Bullae, sive diplomata Pontificia, praeter unam illam Cardinalis epistolam: atque hanc solam allegavit pro definitionis fundamento Inquisitor supra dictus Brixiensis, dum vehementer causam urgeret contra B. Iacobum Picenum. Adde quod Dominicus de Dominicis, ferme illius aetatis vir doctus, in libro, quem de sanguine Christi scripsit, asseverat decretum Clementis authenticum non esse: neque ex probatis testimoniis constare. Et certe libellus, sive processus a Rossello efformatus, nulla alia fide, quam sua, constat, neque Notarii syngrapha, neque publici alicuius ministri testimonio roboratur. Unde vix satis mirari possum, qua de causa Silvester in Rosa aurea tract. 8. qu. 31. asseverat Clementem summum Pontificem praedictam propositionem damnasse, et quod magis mirum est, condemnationem, et retractationem Barcinonae factam per Inquisitionem praedictam approbatam fuisse a Pio II. id enim expressis verbis ipse negat Pius in supra dicto diplomate ad B. Iacobum Marchianum dato. Iis adde quod, ut aliquid tamquam fidei dogma declaretur, oportet auctoritate Scripturae, aut traditione aliqua niti: difficile autem est aliquid horum ostendere, quibus nixi fuissent, et moti summi Pontifices ad illam definitionem proferendam; nam omnes vel Scriptura vel SS. Patrum auctoritates, quibus sanguini Christi effuso nostrorum remissio peccatorum, et reliqua subsequentia beneficia tribuuntur, parum urgent: quia, ut diximus in priori Conclusione, omnia ista sanguini appropriantur, non quod per solam sanguinis effusionem salvati aut liberati simus, cum et alia fuerint in Christo opera meritoria nostrae salutis, atque per sudorem et lacrymas salvare potuisset, si ita voluisset, sed quia omnia eius merita terminata, et consummata sunt in morte et passione. Unde ad mortem Christi principaliter haec refertur: ad sanguinis vero effusionem, tamquam ad medium, per quod mors subsecuta est, sicut cruci haec ipsa beneficia, tamquam instrumento, tribuuntur.

Urget Vazquez proferens, ut putat, firmum huius definitionis fundamentum, quod gloriatur se collegisse ex VI. Synodo actione 16. ubi damnatur haereticus quidam Constantinus nomine, quod dixerit sanguinem fuisse dimissum a Verbo in triduo mortis, et ex eadem Synodo actione 8. ubi probatur confessio Macharii Antiocheni Antistitis licet Monothelitae, in eo quod dixerit Christum assumpsisse carnem et sanguinem, et ex Concilii Alexandrini Epistola, quae est 10. apud Cyrillum recitata et approbata in Concilio Ephesino, et Chalcedonensi anathematismo 5. ubi dicitur Verbum divinum particeps factum carnis et sanguinis. Verum haec nihil urgent, nam quod attinet ad Constantini condemnationem, ea merito proclamata est. ipsemet Vazquez admittit, quia non solum sanguinem, verum et carnem, et voluntatem humanam Christum exuisse, palam confessus est in Concilio: Synodus enim interrogavit ipsum: Ubi itaque remansit ipsa caro, et sanguis? Constantinus respondit: Exuit eam. Synodus vero iterum rogavit: Et humanam voluntatem simul exuit cum carne? Constantinus respondit: Etiam, Domine. Unde partim damnatus est tamquam Manichaeus, et partim tamquam Monothelitarum assecla, quia unam dumtaxat in Christo voluntatem confitebatur. Idem dicendum ad Macharium, qui ut haereticus in ea Synodo depositus est, et illius confessio damnata, in eo quod unam tantum in Christo voluntatem et operationem confiteretur; unde inane est ab eius confessione petitum testimonium. Ad auctoritatem vero Cyrilli, et Conciliorum illius epistolam approbantium fecimus satis supra.

Conclusio tertia. Capilli, ungues, lacrymae, sudores, et aliae partes excrementitiae non sunt assumptae hypostatice a Verbo divino immediate. sed dumtaxat quia erant in natura humana, quae assumpta est. Haec est communior contra Suarez disp. 15. sect. 1. qui probabilius existimat ungues, dentes, et capillos assumtos fuisse secundum hypostasim a Verbo divino.

Probatur: Tum quia partes illae excrementitiae ad integritatem humani corporis non pertinent, unde non remanebunt in corporibus gloriosis: tum quia partes illae nec directe, nec indirecte ullatenus conferunt ad finem Incarnationis, nempe hominum salutem: igitur non videntur assumptae.

Dices: S. Ambrosius lib. De Incarnatione cap. 6. et Athanasius in Epistola ad Epictetum, agentes contra haereticos, qui dicebant divinitatem, et carnem Christi esse eiusdem substantiae, inferre videntur consequenter dicturos Verbum in carnem, capillos, sanguinem, et ossa conversum fuisse: ergo censebant illi Patres has partes corporis spectare ad eius integritatem.

Nego Patres illud inferre, sed tantum refert errorem haereticorum illorum: nam S. Ambrosius ita scribit: Deinde omnes isti, nempe haeretici, dicunt, quia Verbum in carnem, capillos, sanguinem, et ossa conversum est, et a propria natura mutatum est. datur illis locus, ut infirmitatem carnis ad infirmitatem Divinitatis quadam ficta divinae naturae mutatione detorqueant. S. Athanasius vero contra eosdem haereticos sic scribit: Quinimo etiam in aliam impietatem transitum facitis, asserentes Verbum in carnem, in ossa, in pilos, nervos, imo prorsus in corpus mutata priore natura abiisse. Non igitur praedicti Patres arguunt tamquam absurdum Verbum mutatum fuisse in capillos, si mutatum fuisset in corpus vivens, quasi et capilli viverent: sed id supponunt ex sententia illorum haereticorum.

Quaeres: an aliqua particula sanguinis Christi revera in terris substantialiter manserit, et adhuc asservetur.

Respondeo. magnam esse circa hanc difficultatem Theologorum controversiam, plurimi namque cum Ioanne a Turrecremata censent nullam particulam sanguinis Christi in terris post ipsius resurrectionem mansisse: sed sanguinem, qui circumfertur nomine Christi, non esse eum, qui fluxit ex eius corpore, sed ex aliqua imagine Christi percussa a Iudaeis Berithi, cuius historiam refert Athanasius lib. De Passione imaginis Domini nostri Iesu Christi. qui auctor licet a quibusdam non censeatur magnus Athanasius, tamen liber ille non debet esse levis auctoritatis, siquidem praedicta historia recitata fuit sub nomine Athanasii, et approbata in Concilio Nicaeno 2. Actione 1. Hic autem auctor cap. 7. illius libri loquens de sanguine, qui fluxit ex percussa illa imagine ait: Hic est sanguis ille dominicus, qui apud plerosque repertus esse dicitur. nec esse obiter aestimandum a vere Catholicis praeter id, quod scribitur a nobis quasi ex carne, et sanguine Christi aliquid possit in mundo inveniri, nisi illud, quod in ara altaris per manus Sacerdotum quotidie spiritualiter efficitur. Caeteri vero Theologi putant Christi sanguinis particulas adhuc in terris asservari, nec omnem effusum in passione sanguinem fuisse a Christo resumptum. Probat Sylvestrus in Rosa aurea tract. 3. quaest. 31. Primo quidem auctoritate Pii II. qui in Bulla ad Abbatem Monasterii Xanctonensis ita definit: Petitio exhib> bita continebat, quae licet tanto tempore cuius memoria non extitit in Ecclesia dictae domus, ut pie creditur, quaedam particula pretiosi sanguinis Domini nostri Iesu Christi in ligno crucis, pro redemptione humani generis salubriter effusi, etc. Nos igitur, qui de praedictis certam notitiam habemus, attendentes, quod certitati fidei nullatenus repugnet affirmare redemptorem nostrum de sanguine praefato ob ipsius pientissimae memoriam aliquam partem in terris reliquisse, etc.

Igitur censet summus Pontifex probabilissimum esse, quod aliqua Christi Domini sanguinis particula substantialiter in terra remaneat. Adde quod refert Platina in vita Leonis III. Pontificem profectum fuisse Mantuam ad videndum Christi sanguinem, qui tune ob assidua miracula in magna veneratione erat: inde vero approbato sanguine, ad Carolum fuisse protectum. Confirmatur ex lib. 6. revelationum B. Birgittae, ubi Virgo his verbis eam alloquitur: Cum tempus vocationis meae instaret de hoc mundo, ego ipsam (scilicet praeputii) sacram membranam commendavi S. Ioanni custodi meo cum sanguine illo benedicto, qui remansit in vulneribus eius, quando deposuimus de cruce. Accedunt narrationes innumerae, quae falsitatis omnes damnari ab homine cordato non possunt, et tamen ex iis superesse aliquam sanguinis a Christo fusi portionem (sub alia tamen, quam sanguinis forma) fit extra dubium. Huiusmodi est, quod rubor in plerisque instrumentis passionis dominicae adhuc cernitur: rubor non est nudus color ex sanguinis aspersione relictus (nam qualitates secundae non propagantur eo modo), sed vera sanguinis substantia, quae primum instrumentis illis adhaesit, eisque affixa perseverat. Item de spina sacelli regii Parisiensis, et de ferro lanceae, olim Nurnbergae, nunc Romae asservato, et de sacra sindone Taurinensi, ac Vultu sancto Romano, sive linteo Veronicae, referunt multi scriptores. Et specialiter quoad sindonem Taurinensem declaravit Iulius II. ruborem, qui in ea tune cernitur, esse reliquias sanguinis fusi, idemque de Veronicae sudario habent qui de eo agunt. Confirmantur denique haec omnia ex eo, quod caro praeputii sub summorum Pontificum oculis, et Romanae Curiae conspectu reverenter custoditur, et digne colitur; nam quotannis in conspectu Cardinalium in feriis Paschalibus ostenditur in Basilica Lateranensi, atque etiam Latino, atque Italico praconio ex alto suggestu populo proponitur adorandus sanguis et aqua, qui ex Christi morientis latere effluxerunt. Igitur non est improbabile aliquas Christi Domini sanguinis substantiales particulas adhuc in terris remanere.

Opponint Adversarii omnes illos Scripturae textus in superiori Conclusione laudatos quibus Christi Domini sanguis dicitur effusus in pretium redemptionis nostrae, et salutis. Verum respondeo textus illos non esse intelligendos de sanguine Christi ab illius corpore seu mortuo seu resurgente separato, sed de actuali illius effusione qua Christus ipse adhuc vivens suum pretiosissimum sanguinem obtulit Patri in redemptionem humani generis: unde Apostolus non soli sanguini, sed et orationi, clamori valido et lacrymis ac precibus nostrae redemptionis pretium tribuit, ad Hebr. 5. v. 7. ubi de Christo ait: Qui in diebus carnis suae preces supplicationesque ad eum qui possit illum salvum facere a morte, cum clamore valido et lacrymis offerens, exauditus est pro sua reverentia: et quidem cum esset Filius Dei, didicit ex iis quae passus est, obedientiam: et consummatus, factus est omnibus sibi oboedientibus causa salutis aeternae. Quibus verbis duo praesertim docuit Apostolus: primum, quod non solus sanguis, sed et preces, supplicationes, lacryma Christi merientis oblate sint in nostram redemptionem: alterum, quod totum Christi meritum illiusque satisfactio pro nobis terminata fuerint in eius morte. Consummatus, inquit, factus est omnibus oboedientibus sibi causa salutis aeternae. Unde ad Hebr. 2. v. 10. Oportebat, inquit, eum propter quem omnia, et per quem omnia, qui multos filios in gloriam adduxerat, auctorem salutis eorum per passionem consummari. Unde praeclare Tostatus ad cap. 13. Gen. quaest. 351. dicit Ecclesiam potius fundatam esse in Christo vivente quam mortuo: quia, inquit, redemptio nostra est ex meritis passionis Christi, in qua passione omnia fundamenta a Christo instituta habent efficaciam: sed passio Christi est in vivo, et non in mortuo, quia mortuus nihil potest pati sensitive. Notandum sapienti: idem sanguis Christi de corpore Christi viventis, et poenalitates suae tunc profuerunt ad redemptionem nostram: quod autem fuit in Christo post mortem, non facit aliquid ad redemptionem nostram effective, eo quod ibi non est aliqua actio meritoria, sed solum ad significationem: sicut et corpus Domini sepeliri non confert effective aut promeritorie ad redemptionem nostram. Et ita sanguis qui fluxit de mortuo non redemit nos, sed sanguis qui de vivo: sed quod de mortuo fluxit, redemptionem et ablutionem significat; sed ipsam non facit.

Opponent 2. Illud axioma commune ex S. Damasceno lib. 3. De Fide cap. 23. ubi de Verbo divino ait: Quod semel assumpsit nunquam dimisit: cum itaque sanguinem semel assumpserit nunquam illum dimisit.

Respondent communiter Theologi, illud axioma intelligendum esse de partibus principalibus humanitatis, puta anima, corpore, et illius partibus integrantibus: unde Richardus a Mediavilla in 3. dist. 2. art. 2. quaest. 1. dicit quod si pes a corpore Christi fuisset abscissus, remansisset semper divinitati coniunctus: non vero de partibus minus praecipuis, atque solito e corpore defluentibus, quae cum amplius non essent corporis partes, nullam cum divinitate habebant coniunctionem. Tale pariter fuit praeputium a Christi corpore in circumcisione abscissum, quod usque in hodiernum diem in Ecclesia Lateranensi asservatur et ostenditur: non tamen ut divinitati coniunctum adoratur. Itaque sanguis in passione effusus nec in resurrectione resumptus a Christo, qui Romae, Mantuae, in monasterio S. Mariae Xantonensi, et apud S. Maximinum custoditur, tametsi e Christi Domini corpore profluxerit tempore passionis: attamen cum ipsi non sit amplius coniunctus, non videtur neque divinitati nec propterea cultu latriae adorandus.

NOTANDUM 1. Ex Doctore Subtili in 2. dist. 15. anima rationalis facultates non esse ab ea realiter distinctas, ut abunde probavimus in Physicis disp. De anima, q. 3. conclusione 2. Quam utique veritatem aperte tradit S. Augustinus lib. 1. De Trinitate, cap. 11. ubi ait: Haec tria igitur, memoria, intelligentia, et voluntas, quoniam non sunt tres vitae, sed una vita: nec tres mentes, sed una mens; certeque non tres substantiae, sed una substantia. Cui subscribit sanctus Bernardus Serm. 11. in Cantica: Quaedam, inquit, in animae intuitu, memoria, intelligentia, et voluntas. Et haec trina ipsam animam esse. Quam utique veritatem probat Doctor: Primo, quia natura semper tendit ad unitatem, nec pluritatem patitur, nisi id aliqua necessitas postulet: sed nulla apparet necessitas statuendae distinctionis realis inter animam, et eius facultates; quippe cum neque seorsim existere possint; nec anima physice suas facultates producat: nam si anima per realem actionem suas ederet facultates, sequeretur quod independenter ab eis esset productiva, subindeque tales facultates ei essent frustraneae; quidni enim suos vitales actus, sicut et suas facultates immediate posset edere? Ex quibus aperte colligitur, quod si spectetur haec naturalis ratio, cum Christus animam rationalem assumpserit, etiam et intellectum et voluntatem, et eius facultates assumpsisse dicendus est. Verum quoniam huic veritati obluctantur haeretici, quorum aliqui, ut vidimus in praeludio huius Tractatus, a Christo Domino humanum intellectum ablegant: alii voluntatem humanam proscribunt, contendentes eum fuisse intelligentem et volentem, intellectu dumtaxat ac voluntate Verbi: ideo opere pretium duxi hac in Quaestione demonstrare Christum Dominum revera intellectum et humanam voluntatem habuisse.

NOTANDUM 2. Haereticos Monothelitas, de quibus egimus in praeludio huius Tractatus, duas in Christo esse perfectas et integras naturas, divinam et humanam, contra Apollinarem et Arrium, easque non confusas adversus Eutychen agnovisse; an autem revera negaverint in Christo duplicem voluntatem, solam divinam agnoscentes; an vero dumtaxat negaverint duplicem actionem, quam unam utriusque naturae fuisse putaverint, eamque divinam, controvertitur apud Theologos. Nam Vazquez in 3. part. disp. 53. cap. 11. contendit Monothelitas in homine Christo non negasse operandi ac volendi potentiam, sed solum actionem.

Eorum, inquit, error erat, in Christo solum esse effectum voluntatis divinae, non autem humanae, cuius nutu membra inferiora ad suas actiones, et opera moverentur: ita ut membra solum parerent motui voluntatis divinae, quae erat pro humana: at vero humanam nullam esse, qua sicut in nobis membra ad suas actiones moveret. Ita quod illum effectum voluntatis in Christo, quo moveri dicebant membra suas operationes, unam voluntatem, et unam solum operationem, eamque theandricam nuncupabunt, quo vocabulo primum usus est S. Dionysius Epistola 4. quae est ad Caium. Dicebant autem operationem theandricam in Christo compositam esse, non ex duabus operationibus, nempe ex duobus affectibus duarum voluntatum, quos operationes vocabant; sed ex una operatione voluntatis, et actione membrorum, aut alterius voluntatis, quam operationem, seu motum, aut opus vocabant.

Quem utique legitimum erroris sensum se primum detegisse gloriatur Vazquez. Cui subscribit De Lugo disp. 25. et nonnulli alii. Verum reclamant caeteri Theologi, contendentes haereticos illos non solum operationes humanae voluntatis, sed hanc insuper voluntatis facultatem sustulisse. Quam utique veritatem ex ipsismet SS. Patribus copiosissime probat Petavius lib. 8. cap. 1. maxime vero ex eo, quod SS. qui eos haereticos impugnaverunt, semper distincte asserant illos negasse duas in Christo voluntates et duas operationes. Unicum hic profero Euthymium in Panoplia sub finem tituli 15. inter alias Patrum sententias, quas ibi colligit: Quorum, inquit, eadem natura, horum eadem est voluntas, et operatio: quorum autem differens est natura, horum differens est voluntas, et operatio. Porro non hypostaticas, neque personales, neque gnomicae dicimus voluntates illas, et operationes, hoc est, colendi, operandique facultatem. Quo certe nihil clarius est, ut ostenderet voluntatem, operationemque, de qua quaerebatur inter Monothelitas et Catholicos, non solum actionem esse, sed etiam facultatem. Addo quod ipsimet haeretici voluntatem et operationem humanam, tamquam duo negaverint: nam in 6. Synodo Actione 8. Macharius Antiochenus Antistes Monothelitarum patronus, interrogatus, an duas confiteretur naturales voluntates, et duas operationes naturales in Incarnatione Christi Domini, respondet, se neque naturales voluntates duas, neque duas naturales operationes agnoscere.

NOTANDUM 3. Monothelitas non fuisse primos illius haeresis repertores, et assertores, nam, ut caeteros taceam, narrat Hippolytus in Collectaneis Simonem Valentini repudiata haeresi, constituta unica, et singulari operatione, divinitatem Christi, et humanitatem confudisse. Similiter Apollinaris unam in Christo operationem docuit, ut ex aliquot illius dictis Martinus Papa refert in Concilio Lateranensi. aiebat enim: Quorum una operatio, horum una est essentia: ergo facta est essentia Verbi, et carnis. His maxime praeluserunt Eutychiani, quos Monophysitas communi vocabulo nuncuparunt, quorum propaginem Monothelitas fuisse diximus in praeludio: nam et illi longe ante hoc exorti, unicam in Christo statuerunt operationem et voluntatem, ac duas anathemate damnarunt: sic Severus commemoratus ab Agathone Papa in epistola Synodica, quae est in Actis Synodi sextae, anathema dixit Synodo Chalcedonensi, et epistola S. Leonis ad Flavianum, iisque omnibus, qui in duabus naturis unum dicunt, vel dixerunt Dominum nostrum Iesum Christum post ineffabilem et incomprehensibilem unionem, et consequenter confitentes duas operationes, aut proprietates. Ab ipsis tamen Monophysitis in hoc dissentiebant Monothelitae, quod hi duas perfectas et integras naturas in Christo cum Catholicis agnoscerent, ut constat ex 6. Synodo, in qua diligenter exposita et damnata est haec haeresis, quippe in Actione 6. Macharius Antiochenus factionis illius Antistes, in ea quam iussus edidit sua fidei professione, diserte praedicat Christum post Incarnationem in duabus perfectis naturis sine contusione ac divisione, in una existere persona, et hypostasi una, nusquam differentia naturarum unitione sublata: sed servata potius utriusque proprietate natura, et in unam concurrisse personam, et unam hypostasim. Non conveniebant autem illi haeretici in haeresis suae ratione reddenda, et expositione facienda. nam alias quamdam operationem Dei et hominis Christi statuebant, quam et Divicam, et Theandricam nominabant: alias vero agnoscebant duas operationes et voluntates. ut narrat Agatho Romanus Pontifex in Epistola Synodica, quae refertur Actione 1. Synodi; alias nec unam, nec duas dicendas esse decernebant, ut in Ecthesi Heraclii, et Typo Constantii, de quibus egimus in preludio huius Tractatus. — Restat ergo probandum contra hos, et alios haereticos, duos in Christo fuisse revera intellectus, duas voluntates, ac earum facultatum operationes; quod utique praestabimus in duabus sequentibus Conclusionibus.

Conclusio prima. — Christus habuit duplicem intellectum, divinum, et humanum. Hic est contra Apollinaristas contendentes Verbum divinum non assumpsisse mentem humanam, seu intelligendi facultatem, cuius vices Verbum divinum praestare affirmabant.

Probatur primo ex Scriptura sacra, illis omnibus oraculis, quibus apparet Christum Dominum exercuisse operationes intellectus humani, maxime vero illis, quibus dicitur admiratus. Sic Matth. 8. admiratur fidem Centurionis; quam utique admirationem docent Theologi Christo Domino convenisse, quoad scientiam experimentalem: sicut qui novit eclipsim futuram per scientiam, non minus eam admiratur cum illam novit experientia. Ex quo sic argumentor: Christus non potuit admirari ratione intellectus divini, quippe ea tantum admiramur, quorum causa non latet; nec etiam ratione animae sensitivae, cuius non est investigare, et detegere causas rerum: igitur restat ut illa admiratio Christo convenerit ex parte animae rationalis intellectu suo praeditae: ideoque in Christo fuit humanus intellectus. — Secundo, id ipsum constat ex illis locis, in quibus refertur Christum Dominum habuisse scientiam, et sapientiam, consilium, caeterasque perfectiones ad intellectum humanum pertinentes; omnia enim ista ipsi competere non poterant ratione intellectus divini; maxime vero si attendas illud argumentum scientiae experimentalis, secundum quod dicitur Lucae 2. Iesus proficiebat sapientia, et aetate, et gratia apud Deum, et homines. — Denique haec Catholica veritas colligitur ex iis oraculis, in quibus habetur Christum Dominum orasse, et pernoctasse in oratione Dei; oratio enim est creatae mentis in Deum elevatio. — His adde, quae diximus in 1. Quaestione, demonstrando Christum assumpsisse integram naturam humanam, quia id omne assumpsit, quod sanandum erat: intellectiva autem facultas sauciata erat per peccatum, ut dictum est in quarto volumine, ubi demonstravimus omnes animae facultates per originale peccatum in plurimis esse vitiatas: igitur ut sanaretur debuit a Christo cum ipsa anima assumi. Nulla sunt, aut saltem levia, quae adversus hanc veritatem possunt obtrudere haeretici.

Conclusio secunda. — Christus revera habet voluntatem divinam, et humanam. Hic est de fide determinatum in plurimis Conciliis contra Monothelitas, maxime vero in 6. Synodo ubi haec haeresis examinata, et proscripta fuit, et in Concilio Lateranensi sub Martino I. Consultatione 5. Canonibus 12. 13. et 14. et in VII. Synodo Act. 7. et in confessione fidei, ubi praedicti haeretici damnantur; et in Concilio Florentino in decreto Eugenii.

Probaturque imprimis e Scriptura testimoniis, quibus duae in Christo insinuantur voluntates. Sic Matth. 26. Non sicut ego volo, sed sicut tu; Lucae 22. Non mea, sed tua voluntas fiat: Ioan. 6. Descendi de caelo, non ut faciam voluntatem meam, sed voluntatem eius qui misit me. Habebat ergo voluntatem Patri subiectam: non divinam, ergo humanam. Similiter ex illis oraculis, quibus legitur Christum obedivisse: sic ad Philipp. 2. Factus obediens usque ad mortem. Hebraeos 5. Didicit ex iis, quae passus est obedientiam. Obedientia enim est actus voluntatis: non divinae, quia obedientia superiorem agnoscit. Deus autem superiorem non habet: ergo humana. Tertio, eadem veritas firmatur ex illis locis, in quibus Christus dicitur nobis meruisse salutem. meritum enim pertinet ad voluntatem: non divinam, quia meritum est alicuius in perfectionem tendentis: ergo humanam. — Denique colligitur ex illis locis, in quibus Christus dicitur actus studiosos et laudabiles fecisse, tamquam exemplar, quod imitari debemus: tales autem actus studiosos exercere non potuit sine voluntate humana. nam si non sit humana voluntas, nec erit liberum arbitrium; absque libertate autem actus laudabilis et studiosus esse nequit.

Probatur secundo illis omnibus argumentis, quibus SS. Patres Monothelitarum haeresim impugnaverunt: quorum primum formatur ex eo, quod Monothelitae duplicem in Christo perfectam naturam agnoscerent. Sic enim Patres 4tae Synodi in sermone ad Imperatorem Constantinum:

Perfectum igitur in divinitate et in humanitate, perfectum secundum antiquas Patrum traditiones, et divinam Chalcedone sancitam formulam praedicamus: atque uti naturas duas accepimus, ita et duas naturales voluntates, et naturales ipsius operationes agnoscimus. Quippe neutram in Christo naturam in eius Incarnatione voluntatis expertem, aut operationis cudebimus asserere, ne earum proprietates perdentes, naturas una perimamus.

Eodem argumento utitur sanctus Damascenus lib. 3. cap. 15. dicens: Salva naturarum differentia, salvae erunt et operationes, non enim natura ulla est operationis expers, etc. Eodem modo ratiocinatur sanctus Maximus in Epistola ad Nicandrum:

Quomodo, inquit, si natura proprie Deus, et natura proprie homo idem erat, non et divinam voluntatem, et operationem natura proprie, et humanam voluntatem, operationemque natura proprie habuit, horum neutro secundum naturam deficiens, per quae convenientia rebus nomina praefrens, et his rursus res ipsas affirmans, manifeste agnoscebatur idem divina pariter, et humana naturaliter obtinens, ac colens, et operans, indeque ratus, ex quibus, et in quibus, et qua erat creditus? Quandoquidem naturali voluntate, et naturali operatione sublata, quinam Deus erit, aut homo? Quinam hoc, et illud secundum substantiam esse monstrabitur, si non utriusque naturae sine ullo defectu proprietatem retinet?

Probant secundo: Si esset una dumtaxat in Christo voluntas, ea vel simplex esset, vel composita. Si simplex, vel solius esset Dei propria, vel solius hominis: si composita, multa ex eo absurda sequerentur, velut creatam simul et increatam esse, tum neque Deum neque hominem esse Christum, sed mixtum aliquid ex utroque: quod utique argumentum sic urget sanctus Maximus apud Euthymium tit. 18.

Si una tantum in ipso voluntas, ait, et una dicitur a nobis operatio, eundem vel non esse natura hominem, sed solum Deum, vel natura solum hominem, et non Deum; vel neque hominem neque Deum, perspicue profitebimur, veluti si naturalem Dei voluntatem forte dixerimus. Aut haec omnino divina erit, aut humana: si divina, naturaliter per ipsam Verbum divinum volet, Deum se natura tantum, et > eiusdem cum genitore suo voluntatis, non hominem ostendens: non enim natura fert, ut ex eo, quod natura divinum est, id quod natura est humanum, propriam formam, ac notam accipiat: quemadmodum neque fieri potest, ut per id, quod secundum substantiam humanum est, id, quod divinum est, substantia dignoscatur. Neque dispar erit consequentiae ratio, si voluntatem eandem Christi humanam esse dicamus.

Obiiciebant Monothelitae primo quidem nonnullas veterum Patrum auctoritates. — Verum eas esse partim ementitas, partim fraudulenter ab illis concinnatas et depravatas; partim denique male interpretando, et aliorsum detorquendo, demonstratum est in VI. Synodo, ubi illorum artes et calumniae palam detectae convictaque sunt: nam quidam libri falso ab istis attributi veteribus commemorantur. Sic act. 3. et 12. et 11. Epistola Memnae Constantinopolitani ad Vigilium Papam de una Christi voluntate: et Vigilii ipsius duo libri alter ad Iustinianum Imperatorem, alter ad Theodoram eius coniugem, unam operationem asseverantes. In actione vero 8. et 5. eiusdem Synodi plura loca ex variis SS. Patrum monumentis a Machario Antiocheno collecta perhibentur, quae authenticis collata codicibus Patriarchii Constantinopolitani, deprehendit Synodus mala fide decerpta esse ac detruncata, et ideo communibus omnium suffragiis damnata sunt. Porro testimonia, quae specie aliqua illorum haeresi blandiuntur, pauca sunt. Primum quidem desumebant ex S. Cyrillo lib. 4. in Ioannem ubi magnum illud Ecclesiae lumen ait: Christum unam cognatam operationem per ambas naturas ostendisse. — Verum huic obiectioni respondet S. Martinus Papa apud Euthymium:

Unam, inquit, actionem vocat unitione: cognatam vero, ratione partium; utpote quae eiusdem fuerit in omnium efficiente imperio, et sanctae carnis attractu: etenim per ambo ista Deus Verbum manifeste illam ostendebat eo ipso, quod per carnem vivificabat, eam per totum vivificam esse demonstrans. Quemadmodum et ignis per ferrum urens, visione illa, qua secum iungitur, urendi vi praeditum efficit ferrum. Adeo ut propterea non solius ignis secundum naturam deinceps sit adustio: sed etiam ferri propter unitionem: ac similiter divina Verbi in miraculis operatio, non eius tantummodo fit ob naturam; verum etiam sanctae carnis ipsius, propter hypostaticam cum illo copulationem: siquidem actionis secum participem illam in divinis praestandis adhibebat.

Obiiciebant insuper testimonium Greg. Nysseni, ut videre est in 6. Synodo, Actione 12. qui scribens contra Eunomium asserit: Ipsam Divinitatem per corpus, quod induit, communem omnium revera salutem operari, ut propria carnis perpessa Dei sit operatio. Cui consentaneum est illud Philonis in libro De Cherubinis, ubi ait: Proprium Dei esse facere, quod nefas sit factae ulli rei tribui: proprium vero creaturae pati. Ex quibus colligebant naturam humanam in Christo non fuisse operativam, sed divinam dumtaxat in illo fuisse operatam. — Verum S. Maximus in disputatione contra Pyrrhum, et S. Damascenus lib. 3. cap. 13. retorquent illud argumentum in haereticos: si enim propterea una in Christo esse deberet operatio, quod solius Divinitatis proprie sit actio, humanitatis autem passio; eadem consequentiae necessitas efficiet, ut una sit dumtaxat in eodem Christo natura Dei, si nempe illa sola sit operatrix, et creata dumtaxat patibilis: quippe natura dumtaxat colligitur per motionem et operationem. Igitur ubi est dumtaxat unius naturae operatio, ibi et unica natura: nec refert, quod omnis natura creata patiatur; id enim non obstat, quominus etiam sit activa, omne enim creatum agens, maxime corporeum, agendo repatitur.

Obiiciebant 3. Omne instrumentum non habet ex se actionem, sed dumtaxat ab agente principali: sed natura humana, ex SS. Patribus, dicitur instrumentum Divinitatis: igitur ex se non erat operativa, sed dumtaxat deserviebat, ut instrumentum, ad ipsius Divinitatis operationem. Maior constat ex Philosophis.

Minorem vero probabant ex S. Cyrillo in dialogo De Incarnatione Verbi, parte 5. ubi ait: Christus usus tamquam instrumento propria carne ad opera carnis, et ad naturales egritudines, et eiusmodi alia, quae extra reprehensionem erant, anima item propria ad humanas, et expertes vitii passiones: nam et esuriisse dicitur, et longinquarum peregrinationum labores pertulisse, etc. Idem habet S. Athanasius oratione 1. Deus existens, inquit, proprium corpus habuit, et hoc usus instrumento, homo propter nos factus est. Ideo quae propria sunt carnis ipsius esse dicuntur, quoniam in illa inerant, ut sunt esurire, sitire, etc.

Distinguo maiorem: instrumentum artificiale, quod agendi principio caret, et sola moventis impressione movetur, concedo: instrumentum naturale, vel substantivum, quod propria forma, et efficiendi virtute, ac potestate praeditum est, idemque veram habet affectionem, et convertit in opus conficiendum, nego. Similiter distincta minore, nego consequentiam. Nam natura humana in Christo si sit divinitatis instrumentum, non est instrumentum artificiale, sed naturale; quia ex ipsa propriam exercet actionem, nec tantummodo patitur. — Adde quod cum Christus duplicis generis habuerit operationes, alias quidem pure naturales, ut sunt cognitio, volitio, locutio, contactus, etc.; alias vero naturae vim excedentes, ut omnes miraculosas operationes, quas Christus operatus est, vel contactu, vel sermone, ut est infirmitatum curatio, mortuorum excitatio, et caetera eiusmodi miracula, quorum naturalis causa non fuit natura humana; priorum actionum ipsa humanitas principalis erat causa: non autem instrumentum dumtaxat; posteriores vero actiones sola Divinitas operabatur, et humana natura actione, puta, vel contactu, vel locutione ad illos mirabiles effectus patrandos, tamquam instrumento utebatur.

Obiiciebant denique: Si Christus habuisset duas voluntates, etiam habuisset pugnam voluntatum, quippe humana repugnasset divinae, et consequenter non fuisset omnis expers peccati, peccat enim omnis, qui divinae voluntati reluctatur: sed hoc asserere iniuriosum est Christo Sancto Sanctorum: igitur, etc. — Nego maiorem, quamquam enim Christus duas habuerit voluntates, inde non est consequens, quod humana reluctata fuerit divina, imo ipsi in omnibus semper erat subdita: siquidem Christus factus est aeterno Patri obediens usque ad mortem, ad Philipp. 2. Hinc Matth. 26. aiebat: Non sicut ego volo, sed sicut tu, et Luc. 22. Non mea voluntas, sed tua fiat. Quapropter testatur Ioannis 5. Non quaero voluntatem meam, sed eius, qui misit me. Adde quod hac ratione non minus negare debuissent Monothelitae appetitum sentientem in Christo: hic enim appetitus multo facilius cum divina voluntate pugnare videtur, quam humana voluntas; nec exinde, ut volebant haeretici, cavendum erat ne Christus peccato labefactaretur: nam, ut notavit S. Ambrosius lib. De Incarnationis dominicae sacramento, cap. 7. Qui alios carnis lubrico vindicabat, numquid formidare poterat, ne et ipse dominatu quodam carnis istius vincetur?

Obiiciebant praeterea summos Pontifices Romanos, maxime Vigilium, et Honorium, a suis partibus stare, ac eorum sententiae patrocinari, ut apparet in disputatione Pyrrhi cum S. Maximo. — Verum quam falsa et mendax fuerit illa assertio, ut evidentius appareat, opere pretium est hic fusius examinare, an revera isti duo summi Pontifices a Monothelitarum partibus steterint, quod utique praestabo duobus in sequentibus paragraphis.

§ I. — Utrum Vigilius Romanus Pontifex fuerit Monothelita.

Ita accusatur a Pyrrho in disputatione cum sancto Maximo martyre, affirmans, quod ille Pontifex suo calculo probaverit libellum oblatum a Menna Patriarcha Constantinopolitano, in quo affirmatur unam in Christo esse voluntatem. Verum hanc calumniam his verbis purgat sanctissimus Martyr:

Admiror quomodo Patriarchae cum sitis, vultis mentiri: qui tibi antecessit in suis ad Honorium litteris scripsit, commonefactum quidem fuisse de eo libello, non autem oblatum, nec ostensum; ipse vero in tua ad Ioannem Papam Epistola dixisti oblatum esse, et ostensum, lectum etiam per Constantinum quaestorem: utri igitur credemus? Tibi, an ei, cui successisti? uterque enim non potest vera dixisse.

Unde cum Pyrrhus concessisset sic fuisse scriptum a Sergio suo praedecessore, fateri coactus est Vigilium ex hoc capite non posse culpari.

Urgebis: Revera Mennas obtulit suum libellum Vigilio, ut constat ex epistola Sergii ad Cyrum Episcopum Alexandrinum, quae lecta est in sexta Synodo, actione 12. in qua affirmatur porrectum a Menna ipsi Vigilio libellum istum. Ait enim:

Cum nos, quae nostra erant scientia, per nostra rescripta ei significaverimus, dirigentes etiam sermonem acclamatorium Mennae sanctissimo quondam Patriarchae: huius ab ea conservandae regiae urbis porrectum ab eo, hic praesenti Vigilio sanctae memoriae praecessori sanctitatis vestrae, habentem, et diversa testimonia paterna de una operatione, et una voluntate Salvatoris nostri Christi.

Igitur revera libellus ille fuit oblatus Vigilio, et ab eo probatus. — Respondeo negando consequentiam; quamquam enim verum esset, quod ipsi Vigilio fuerit libellus oblatus; non est tamen consequens, quod ab eo fuerit approbatus. Respondeo secundo, in isto libello Mennae fuisse a Graecis Monothelitis addita illa verba de una operatione, et de una voluntate Salvatoris nostri Christi: cum enim hunc libellum protulissent Monothelitae in VI. Synodo actione 3. lectum fuisse ex eo, quod una sit in Christo voluntas, tunc, ut ibidem refertur, exurgentes Legati Sedis Apostolicae vitiatum esse codicem a Monothelitis exclamarunt, additamque esse illam Mennae nomine ad Vigilium epistolam, sive libellum, eo quod acta ipsa germana id non haberent; eiusque rei certum illud attulerunt argumentum, quod Mennas diem obierit anno 21. Iustiniani Imperatoris; quinta vero

Synodus, in cuius exordio dicitur lecta epistola Mennae, congregata est dumtaxat eius imperii anno 27. Hinc enim necessario inferendum est non potuisse a Menna tempore quintae Synodi mitti libellum ad Vigilium, utpote cum Menna iam sex annis ante congregatam Synodum obiisset. Falsificatio autem istius libelli, et impostura exemplo apparuit, ut constat ex actis illius sessionis 3. ubi haec habentur:

Et inspicientes tum piissimus Imperator, quam gloriosissimi Iudices una cum quibusdam ex sancta Synodo, Deo amabilibus Episcopis, et aperientes, ac discernentes, invenerunt tres quaterniones, in principio libri adhibitos, non habentes subnotationem numeri, qui secundum consuetudinem affigitur in quaternionibus: sed in quarta quaternione habente primum numerum, et in sequenti quaternione secundum, et tertium, atque quarto subsequente; alias vero, et dissimiles esse litteras eorundem, in exordis submissorum quaternionum, in quibus continebatur sermo, qui dicitur Mennae ad Vigilium.

Ex quibus apparet haereticorum fraus, et vafrities. — Cum autem in sui erroris patrocinium instarent Monothelitae, actione 12. ut rursus libellus ille legeretur, Iudices, et Concilium dixerunt:

Superflua praesens lectio sermonis exstitit, qui penitus fictus et falsus est, eo quod neque in repositis gestis huius venerabilis Patriarchii epistolarum Mennae sanctissimae memoriae huius regiae urbis Antistitis sermo, qui dicitur Mennae ad Vigilium pertraxisse viderentur.

Eadem Actione 3. denuo obiicitur a Monothelitis, quod Vigilius duos scripserit libros: alterum ad Iustinianum Imperatorem, alterum vero ad Theodoram Augustam Iustiniani coniugem; in quibus libris habebatur: Anathematizamus autem Theodorum, qui fuit Episcopus Mopsuestiae, tamquam qui alienus semper extiterit ab Ecclesia, et SS. Patribus adversarius, qui non confitetur incarnatum esse Dei Verbum, id est, Christum esse unam subsistentiam, et unam personam, et unam operationem. Addiderunt autem Monothelitae libros istos in 7. Actione 6. Synodi reperiri. — Verum Legati Romanae Sedis iterum falsitatis accusaverunt Monothelitas; quia nempe ipsi addiderant, et unam operationem: eamque rationem demonstrandae falsitatis et imposturae subiecerunt; quia si mentio ibi facta fuisset unius operationis, dubio procul illud fuisset insertum in definitione Concilii. — Insuper, oportuisset, et Synodum eiusdem unius operationis errorem esse professam, quandoquidem Vigilius receptus est a Synodo. Quod cum non possit dici, neque de Vigilio id sentiendum est. — Hinc Actione 12. eiusdem Concilii, dum iidem libelli rursus apponerentur, sic Iudices, sic etiam Concilium:

In memoria habemus, quod tunc (hoc est Actione 3.) prosecuti sunt, qui ex parte Apostolicae Sedis antiquae Romae falsatam fuisse prodictam 7. Actionem, eo quod sint fallaces duo libelli, qui in ea continentur quasi porrecti a Vigilio, Iustiniano, et Theodoro pii memoriae.

His igitur constat falso Vigilium Romanum Pontificem erroris Monothelitarum accusari. Quantum autem ad Honorium, res longe difficilior, ut apparebit in sequenti §.

§ I. — An Honorius Monothelitarum dogma fuerit professus, et eius assertoribus patrocinatus.

Affirmativam partem tuentur nedum haeretici, sed etiam nonnulli Theologi Catholici cum Melchiore Cano lib. 6. De Locis Theologicis, cap. ultimo; existimantes Honorium revera fuisse errori Monothelitarum patrocinatum: Tum quia in suis duabus Epistolis, quae lectae sunt Actione 12. et 13. sextae Synodi, approbat doctrinam Sergii principis Monothelitarum, et decernit dicendum non esse Christum habere duas voluntates, neque duas operationes: Tum quia in eadem VI. Synodo damnatur tamquam haereticus, eo quod, inquiunt Concilii Patres Act. 13, invenimus per scripta, quae ab eo facta sunt ad Sergium, quia in omnibus eius mentem secutus est, et impia dogmata confirmarit; quapropter decernente eodem Concilio nomen eius e sacris diptychis expunctum est, et scripta tamquam prophana, atque animae perniciosa igne cremata sunt: Tum quia in VII. Synodo Actione ultima dicitur anathema Honorio una cum Sergio, caeterisque Monothelitis, ut legitur in Epistola eiusdem Synodi ad Clericos universos: Tum quia Actione 7. Synodi octavae lecta est, et approbata Epistola Concilii Romani sub Adriano II. in qua refertur, quod Honorius a VI. Synodo post mortem iudicatus, quia de haeresi fuerat accusatus: Tum denique quia ab Agathone Epistola ad Constantinum Imperatorem, qua habetur Act. 1. VI. Synodi, anathema dicitur Honorio tamquam Monothelitae, et a Leone II. Epistola ad eumdem Imperatorem, qua habetur ad finem eiusdem Concilii, scriptum est Honorium in Monothelitarum haeresi defunctum, adeoque iusta anathematis sententia fuisse condemnatum.

Attamen his non obstantibus reclamat numerosior et nobilior Doctorum coetus cum Ecclesiasticis Annalistis et Historicis, quorum sententiam esse veriorem ac certiorem, ut probemus efficacius, et luculentius demonstremus, tria hic sigillatim censeo esse demonstranda: Primum quidem, quod revera Honorius Monothelitarum erroris non fuerit assertor; Secundum, quod non sit eiusdem erroris accusandus, eo quod cum Sergio datis et acceptis initio controversiae litteris communicaverit; Tertium denique, quod in VI. Synodo minime damnatus ac proscriptus fuerit tamquam haereticus. Sed ut haec evidentius appareant, repetenda sunt ea quae diximus initio huius Tractatus de Monothelitarum haeresis origine, propagatione, et damnatione. Maxime vero revocandum est, quod cum Cyrus Patriarcha Alexandrinus haereticorum Nestorianorum ad Ecclesiam revocandorum praetextu Synodum congregasset, in ea definitum est cap. i. unum esse Dei-virilem operationem in Christo; cuius Synodi acta misit quam primum ad Sergium Constantinopolitanum Antistitem, una cum Epistola plena adulationis, quae lecta est in VI. Synodo Actione 13; at cum haec definitio de unica Christi operatione nota fuisset Sophronio Ierosolymorum Patriarchae, omni conatu institit apud Cyrum, ut illam rescinderet, quod cum obtinere non potuisset, scripsit ad Sergium Constantinopolitanum, necnon ad Honorium summum Pontificem, quatenus illa definitio Synodi Alexandrinae rescinderetur. Ut vero accepisset istas litteras a Sophronio Sergius, scripsit ad Honorium celebrem Epistolam, qua habetur Actione 12. VI. Synodi, in qua exponit ad bonum pacis sibi videri utramque sententiam esse silentio reprimendam, sive quae unicam in Christo defendit voluntatem et operationem, sive qua duplicem admittit: suam tamen sententiam in omnibus subiicit iudicio, atque censurae Apostolicae Sedis. Acceptis a Sergio Epistolis, ad eum duplicem Epistolam scripsit Honorius, in quibus volunt adversarii eum fuisse Monothelitis patrocinatum. Defuncto Honorio, suffectus est in eius locum Severinus: cui Ioannes IV successit, qui coacto Romae Concilio damnavit Monothelitas. Defuncto Ioanne, eius successor Theodorus anathema dixit Paulo Constantinopolitano Antistiti, quod faveret Monothelitis, quem Episcopatu privavit. Martinus Theodori successor cogit Concilium Lateranense, in quo rursum damnantur Monothelitae, definiturque duas in Christo esse voluntates, et operationes, in cuius assertionis odium Martinus pellitur in exilium, ubi variis aerumnis martyrii coronam promeretur.

Cum autem post eius obitum Imperium teneret Constantinus Pogonatus vere orthodoxus, egit primum cum Domno Martini successore, deinde cum Agathone, qui mortuo Domno successerat, de congregando Concilio generali. Congregatur igitur VI. Synodus generalis Constantinopoli: praesunt Legati Sedis Apostolicae, praesens est etiam Imperator cum viris gravioribus. Monothelitae, quorum Antistes erat Macharius Antiochenus Patriarcha, pacifice audiuntur. Tandem definitur duas esse in Christo voluntates, et duas actiones, et anathema dicitur auctoribus ac praecipuis detentoribus illius haeresis.

Honorius non est dicendus Monothelita propter datas, et acceptas Epistolas a Sergio initio controversiae.

Probatur: Nullus dici debet haereticus, quod datis et acceptis litteris communicet cum aliquo Episcopo, qui ab omnibus celebratur, et habetur ut Catholicus, nec in alterius erroris suspicionem venit: at quando Honorius a Sergio Epistolam accepit, ad eumque rescripsit, Sergius ab omnibus ut Catholicus habebatur, nec in alicuius erroris suspicionem veniebat: igitur propter communicationem cum ipso, Honorius non est damnandus ut haereticus Monothelita. Maior constat: alioqui haeresis essent insimulandi omnes sancti Patres, qui communicaverunt cum haereticis antequam in erroris suspicionem venissent, ut Hieronymus cum Ruftino, Augustinus cum Iuliano. Minor vero probatur, nempe quod Sergius tunc temporis, ut Catholicus, et optimus Ecclesiae Constantinopolitanae Pastor haberetur. Probatur, inquam, primo ex Epistola Sophronii Ierosolymorum Antistitis ad Sergium, ubi ipsum multis encomiis celebrat:

Vobis, inquit, mittimus (confessionem fidei) qui non solum dogmata probata ab adulterinis discernere scitis, sed quae deficiunt, propter perfectam in Christo charitatem, perfecte supplere potestis. Accedam igitur ad dicendum illa, quae a principio in Ecclesia sancta Catholica collactatus, et nutritus didici, et a teneris unguiculis accepi, et eos divinitus praedicare audire, etc.

Igitur tunc temporis Sergius, ut Catholicus habebatur. — Deinde, qui suam doctrinam submittit iudicio Romani Pontificis, nec illa apertum errorem continet, ut haereticus non potest haberi: at Sergius in sua ad Honorium Epistola suam doctrinam apertum errorem non continentem submittit ipsius iudicio, ait enim circa finem:

Adhortamur vos, sacratissimi, haec omnia legere, et Deo placitam, ac plenissimam charitatem quae in nobis est nunc quoque sequentes, si quid amplius minusve inveneritis, hoc per datam vobis a Deo gratiam adimplere, atque per sanctas syllabas vestras una cum > caritate optabili sospitete, super his quae supra diximus placita, significetur.

Quibus constat quam humiliter Sergius se Honorii iudicio submittat, dum rogat, ut ipse Romanus Pontifex, si quid minus, vel amplius in Epistola esse cognoverit, ut adiiciat pariter, vel demoveat, licet haec subdole ab eo proferrentur, ne detegeretur ut haereticus. — Denique, nihil erat in Epistola Sergii ad Honorium, ex quo iudicare posset, ipsum Sergium Monothelitis patrocinari: ita enim suam sententiam declarat, ut dumtaxat bonum pacis sectari videatur, et Ecclesiae tranquillitati providere: cum aliunde suam sanam et integram fidem testaretur circa Christi divinitatem et humanitatem in unitate personae, ait enim:

Vos vero considerantes incipientem ex hoc inter quosdam hic contentionem exardescere, et scientes, quod semper ex eiusmodi decertationibus illae haeresum dissensiones effectae sunt; necessarium iudicavimus, omne studium ponere ad sedandum atque amputandum istum superfluum verborum conflictum, et ad saepe dictum sanctissimum Alexandriae Patriarcham scripsimus, ut postquam unitatem cum his, qui pridem separabantur, eo auxiliante, composuit, de caetero nullum permitteret unam, aut duas proferre operationes in Christo Deo nostro, magis autem, sicut sancta et universalia Concilia tradiderunt, unicum eumdemque Filium unigenitum Dominum nostrum Iesum Christum verum Deum operatum confiteri, tam divinam quam humanam, et omnem Deo dignam, et homini dignam operationem, ex uno eodemque incarnato Deo Verbo indivise procedere, et ad unum eumdemque redigere; eo quod unius quidem operationis vox, quamquam a quibusdam sanctis dicta est Patribus, tamen peregrina videretur, et perturbare aures quorundam suspicantium ad peremptionem hanc proferri inconfuse, atque secundum subsistentiam unitarum in Christo Deo nostro duarum naturarum, quod non est unquam, nec fuit. Similiter autem, et duarum operationum dictio multos scandalizat, utpote a nullo Sanctorum, ac probabilium Ecclesiae institutorum edita. Insuper, et consequens ei est, praedicare duas voluntates, contrarietates circa invicem habentes, tamquam Deo quidem Verbo salutarem volente adimpleri passionem, humanitate vero eius obsistente eius voluntati, et resistente, et perinde duo contraria volentes introduci; quod impium est. Impossibile est quippe in uno eodem subiacenti duas simul, et erga hoc ipsum contrarias subsistere voluntates. Nam salutaris Deum gerentium Patrum doctrina, operae pretium instruit, quod numquam intellectualiter animata Domini caro separatim, et ex appetitu proprio contrario nutui uniti sibi secundum subsistentiam Dei Verbi naturalem motum suum effecit, sed quando, et qualem, et quantum ipse Deus Verbum volebat. Et (ut plenius dicatur) quemadmodum corpus nostrum regitur, et ornatur, et disponitur ab intellectuali et rationali anima nostra; ita et in Domino Christo tota humanitatis eius conspersio ab ipsius Verbi Deitate semper in omnibus mota, Deo mobilis erat, secundum Nyssenum Gregorium dicentem contra Eunomium ita: secundum quod Deus erat Filius, impassibilis utique est, et immortalis: si qua autem passio de eo in Evangelio dicitur, per humanitatem profecto, quae suscipiebat passionem, huiusmodi operatus est. Operatur quippe vere Deitas per corpus, quod circa ipsum > est omnium salutem, ut sit carne quidem passio, Dei autem operatio.

Verum refert, quod ibidem videatur improbare sententiam Sophronii culpantis definitionem Synodi Alexandrinae, et oppositam definitionem, ac Cyri sententiam approbare: id enim dumtaxat praestat, ut significet quantum tranquillitatis illa definitio Ecclesiae Alexandrinae dederit: quam utique pacem interturbare rescindendo illam definitionem Alexandrinae Synodi durum existimabat.

Quomodo, inquit, non esset durum, et valde onerosum, quando hoc resolvere, evertereque erat futuram quidem omnem illam concordiam, atque unitatem, quae bene tuerat effecta, tam apud Alexandrinam magnam civitatem, quamque per universas sub ea provincias, quae nullo tempore usque nunc acquieverant, nomen saltem simplex divini, atque laudabilis Patris nostri Leonis, aut sancti et magni atque universalis Chalcedonensis Concilii mentionem facere: nunc vero praeclara, et magna voce in divinis Missarum arcanis hoc praedicantes?

Igitur non est cur exinde Sergius alicuius erroris ab Honorio accusaretur. Quapropter nullam habuit causam, cur Honorius illo tempore sese a Sergii communicatione subtraheret, subindeque ideo non est Monothelitarum erroris insimulandus.

Nec etiam arguendus est erroris, propter doctrinam in suis ad Sergium litteris expressam.

Honorius enim, ut diximus supra, duas ad ipsum Sergium Epistolas dedit: sed in earum neutra Monothelitarum error continetur, nec aliquid quod in ipsius erroris patrocinium veniat: igitur ex iis Epistolis non est damnandus Honorius.

Probatur minor: Primo quidem ex priore Epistola: siquidem in ea docet: Primo, quod Christus Dominus Deus, et homo sit, qui coruscavit carne plena divinis miraculis ipse, et carneus effectus, plene Deus et homo. Secundo fatetur, quod passiones, et opprobria passus non est in utraque natura, cum constet divinitatem nullas posse perpeti humanas passiones, et ideirco ipsius humanitas non de Caelo, sed de sancta est assumpta Dei Genitrice. Tertio docet propter ineffabilem coniunctionem humanae, divinaeque naturae Deum dici passum, et humanitatem de caelo descendisse: Nam, inquit, ipse in Evangelio ita loquitur: Nullus ascendit in caelum, nisi qui descendit de caelo, Filius hominis, qui est in caelo, profecto nos instruens, quod Divinitati unita est caro passibilis ineffabiliter, atque singulariter, et discrete, atque inconfuse, sic indivise creditur coniungi, ut nimirum stupenda mente mirabiliter manentibus utrarumque naturarum differentiis cognoscatur uniri. Quarto docet Christum Dominum operatum divina media humanitate Verbo Dei naturaliter unita, eumdemque operatum humana ineffabiliter, atque singulariter. Quibus significat se ob idiomatum communicationem credere unum in Christo volentem et operantem, sicut unica est eius persona: cum tamen astruat ob diversas proprietates duarum simul indivise et inconfuse coniunctarum naturarum, aeque et voluntates distinctas et inconfusas in eo reperiri. — Denique, fatetur quod sit unus operator divinitatis, atque humanitatis: Quia, inquit, Dominus noster Iesus Christus Filius Verbum Dei, per quem facta sunt omnia, ipse sit unus operator Divinitatis, atque humanitatis, plene sunt sacrae Litterae luculentius demonstrantes: utrum autem propter opera divinitatis, et humanitatis geminae operationes debeant derivatim dici, vel intelligi, ad nos istuc pertinere non debent, relinquentes ea Grammaticis, qui solent parvulis exquisita dicendo nomina venditare. Profitetur ergo Honorius in Christo unum operatorem dicens non convenire personae unitatem operationis, sed operantis. Sic S. Ioannes Damascenus lib. 3. cap. 11. de his agens, docet non dici posse ratione unius personae, unam voluntatem, sed unum volentem, nec unam operationem, sed unum operantem, in duabus scilicet naturis, quas dum asserit indivise, inconfuse, et inconvertibiliter coniunctas, duas plane necessario introducit operationes et voluntates. His quidem nihil magis Catholicum dici potuisse, nihil magis pium ac sanctum, nihil denique his temporibus ad pacem in Ecclesiis conservandam utilius excogitari videri potuit. Quam quidem Catholicam veritatem (dicam libere cum Campensi, inquit Baronius) non solum nulla Synodo potuerit umquam damnare, sed si Angelus de caelo aliud annuntiaverit, praeter id quod dictum est, illatum in huiusmodi ab Apostolo susciperet anathema.

Dices: Idem Pontifex in eadem Epistola aperte dixit: unde et unam voluntatem fatemur Domini nostri Iesu Christi. — Respondet S. Maximus in disputatione contra Pyrrhum, quod unam dixerit voluntatem, non humanitatis et divinitatis simul, sed humanitatis solius; cum enim Sergius scripsisset, quod quidam duas voluntates in Christo contrarias dicerent; respondit Honorius, inquit sanctus Martyr, diximus Christum non duas voluntates contrarias habuisse; carnis, inquam, et spiritus, sicut nos habemus post peccatum, sed unam tantum, quae naturaliter eius humanitatem signabat; quae utique responsio firmatur ex ipsamet Epistola Honorii, cum enim dixisset, Unam voluntatem fatemur Domini nostri Iesu Christi; statim subdit:

Quia praecipue a divinitate assumpta est nostra natura, non culpa, illa profecto, quae ante peccatum creata est numquam post praevericationem vitiata. Et infra: non est itaque assumpta, sicut praefati sumus, a Salvatore vitiata natura, quae repugnaret legi mentis eius: sed venit quaerere et salvare quod perierat, idest, vitiatam generis humani naturam: nam lex alia in membris, aut voluntas diversa non fuit vel contraria Salvatori; quia super legem natus est humanae conditionis. Et siquidem scriptum est: non veni facere voluntatem meam, sed eius qui misit me, Patris, et: non quod ego volo, sed quod tu vis, Pater, et alia huiusmodi: non sunt haec diversae voluntatis, sed dispensationis humanitatis assumptae; ista enim propter nos dicta sunt, quibus dedit exemplum, ut assequamur vestigia eius, pius Magister discipulos imbuens, ut non suam unusquisque nostrum, sed potius Domini omnibus praeferat voluntatem.

Haec Honorius: cum igitur audis unam Honorium dicere voluntatem, intelligere debes eum ita locutum respectu duarum inter se pugnantium contrariarum voluntatum ad malum et bonum.

Instabis: Honorius in eadem Epistola ait, Sergium Sophronio, recte provideque scripsisse cum novitatem vocabuli abstulit, improbando videlicet dictum Sophronii, qui duas in Christo voluntates admittebat. — Respondeo, Honorium non magis culpare Sophronium, quod duas voluntates admitteret, quam adversarios, qui unicam in Christo voluntatem profitebantur; sed solum voluit, quod pacis servandae gratia, taceretur assertio unius, aut duarum voluntatum: Vos enim, inquit, non unam operationem vel duas, non unum Iesum Christum, eiusque Sanctum Spiritum sacris Litteris percepimus, sed multiformiter cognovimus operatum. Quibus significat, quod sit quidem dicendus unus operator divinitatis atque humanitatis. — An autem essent duae voluntates, aut operationes, definire noluit, duplici de causa: Prior est, quia in novis decernendis caute est procedendum: putabat autem illud novum: nam neque in Evangeliis, neque in Synodis, res ei clara videbatur.

Oportet, inquit, ad dogmata haec Ecclesiastica retorqueri, quae neque synodales apices super examinantes, neque auctoritates canonicae unquam sunt condemnasse: ut unam vel duas virtutes aliquis praesumat Christi Dei praedicari, quas neque Evangelica vel Apostolicae litterae, neque Synodalis examinatio super his habita, unquam sunt terminasse.

Posterior est, ne, si duas operationes, Nestorio, si unicam, Eutycheti favere videretur.

Et nos, inquit, secundum sanctiones divinorum Eloquiorum oportet sapere, vel sperare, illa videlicet refutantes, quae quidem nunc usque noscuntur sanctis Dei Ecclesiis scandala generare, nec aut duorum operationum vocabulo offensi, sectantes Nestorianos, nos caesa superbia arbitrentur: aut certe, si rursus unam operationem Domini nostri Iesu Christi fatendam esse censuerimus, stultam Eutychianistarum admissis auribus dementiam fateri putemur.

Secunda causa cur nihil decreverit circa hanc controversiam, forte fuit, ne hac definitione, Ecclesiastica pax interturbaretur, et Ecclesiae unitas funditus tolleretur. His adde quod non magis culpandus videatur Honorius propterea quod censuerit utramque assertionem, unius aut duarum voluntatum esse tacendam, quam ipse Sophronius, qui idem servandum silentium censuit: sed a nemine Sophronius arguitur haeresis, quod censuerit abstinendum ab isto novo loquendi modo: ergo neque ob id culpari debet Honorius. Quod autem Sophronius consenserit abstinere hac loquendi formula, constat ex epistola Sergii ad Honorium, ubi ait:

Ad ultimum stetit, et placuit quatenus praedictus Sophronius venerabilis nullum sermonem de caetero, de una, sive duabus operationibus movere debeat, sed ei sufficiat praestata, cautaque, ac trita SS. Patrum traditio atque doctrina. His itaque contentus saepe nominatus venerabilis Vir, et haec custodire certificans, etc.

Similiter in posteriori epistola Honorii nihil est, quod pro eo tempore potuerit haeresi accusari: siquidem in illa tantum haec habentur:

Unius, vel geminae operationis vocabulum noviter introductum a praedicatione fidei eximatur: nam qui haec dicunt, quid aliud nisi iuxta unius vel geminae naturae Christi Dei vocabulum, ita et operationem unam vel geminam suspicantur propter simplicitatem hominum, et amputandas inextricabiles quaestionum ambages, non unam vel duas operationes in Mediatore Dei et hominum esse definiri? Sed utrasque naturas in uno Christo unitate naturali copulatas cum alterius communione operantes, atque operatrices confiteri debemus, et divinam quidem, qua Dei sunt, operantem, et humanam, qua carnis sunt, exequentem, non divise, neque confuse, aut convertibiliter Dei naturam in hominem, et nec humanam in Deo conversam edocentes, sed naturarum differentias integras confitentes. Et infra: Auferentes ergo, sicut diximus, scandalum novella adinventionis, > nec non nos oportet unam, vel duas operationes detinentes praedicare, sed pro una (quam quidem dicunt) operatione, oportet nos unum operatorem Christianum Dominum in utrisque naturis veridice confiteri, et pro duabus operationibus, ablato geminae operationis vocabulo, ipsas potius duas naturas, idest, Divinitatis, et carnis assumptas in una persona unigeniti Dei Patris inconfuse, indivise, atque inconvertibiliter nobiscum praedicare propria operantes. Et hoc quidem beatissima fraternitati vestrae insinuandum providimus, quatenus unius confessionis propositum, unanimitati vestrae sanctitatis monstraremus, ut profecto in uno spiritu anhelantes, pari fidei documento inspiremus. Addit praeterea: scribentes etiam communibus Fratribus Cyro, et Sophronio antistitibus ne nova vocis, idest, unius, vel geminae operationis vocabulo insistere, vel morari videantur; sed abrasa huiusmodi novae vocis appellatione, unum Christum Dominum in utrisque naturis, divina, vel humana praedicent operantem. Quamquam hoc, quod ad Nos praedictus frater, et Conpiscopus noster Sophronius misit, instruximus ne duarum operationum principes praedicare innitantur; quod instantissime promiserant praedictum virum esse facturum, si etiam Cyrus Frater, et Conpiscopus noster ab unius operationis vocabulo discesserit.

Hucusque ex epistola posteriori Honorii ad Sergium sexta Synodus; ex quibus liquet ipsum vocabulum unius, aut duarum operationum aequaliter tacendum utrique parti significasse, propter bonum pacis: quod et Legati Sophronii servandum promittunt. Cum igitur neque ob indictum de utraque voce silentium, neque ob communicationem et consensionem cum Sergio Sophronius non venerit usquam in suspicionem erroris; ita nec Honorius propter eadem debet in suspicionem haeresis venire: maxime cum hac ratione Honorius consuluerit paci, ut nullum praeiudicium fecerit veritati. Nam altero tantum ex his duobus modis potuisset veritati praeiudicium fieri, vel quia firmasset Monothelitarum haeresim de unica voluntate, atque operatione Christi: at non ita; quia diserte prohibet dici unicum, quemadmodum vetat dici duas: vel quia hac sua simulatione et indifferentia visus esset occulte favere Eutychianis: at non ita, quia vult expresse, ut credamus utrasque naturas in Christo unitate naturali copulatas, non divise neque confuse, aut convertibiliter Dei naturam in hominem, et nec humanam in Deum conversam; sed naturarum differentias integras: igitur tantum abest, ut haereticus censeri debeat ob epistolas, quin potius est, quod merito statuimus, eum tunc temporis rebus Ecclesiae prudenter providisse, ne scilicet diu vexatam Ecclesiam ab haereticis Eutychianis et Nestorianis, et nondum omni ex parte firma ac solida pace fruentem, novis suborientibus controversiis, divexari pateretur.

Probabilius est, Honorium in sexta Synodo non fuisse haereticis annumeratum, nec damnatum.

Haec ultima Honorii vindiciarum pars longe probatu difficilior apparet, quam praecedentes; propterea quod in actis sextae Synodi, quae per Ecclesiam universam vulgantur, et in omnium manibus sunt, haereticis legitur annumeratus; quod idem praestiterunt sequentes aliquae generales Synodi, ut praemonuimus in huius controversiae exordio. Nihilominus verius cum nobiliori Doctorum, et Ecclesiae Annalistarum coetu dicendum arbitror, Honorii nomen insertum fuisse a Monothelitis ipsis, cum caeteris damnatis sui erroris detentoribus, quo facilius sextae Synodi auctoritatem et definitionem elevarent, et suae praetensae innocentiae, ac iustae damnationis patrocinium accerserent. Tanti namque faciebant Honorii memoriam, ut etiam usque modo Patriarchae Constantinopolitani Monothelitae nomen eius suis in diptychis insertum servaverint, expunctis nominibus successorum ipsius, a quibus fuerant damnati: ad hanc autem tuendam sententiam non levioribus, sed, ut mihi videtur, gravissimis moveor argumentis.

Primum repeto ex Synodo Lateranensi sub Martino Papa et Martyre celebrata anno Christi 649. hoc est, post decem annos ab obitu Honorii: cui Synodo interfuerunt centum et quinque Episcopi, praesidente ipso summo Pontifice, in qua exacte librata est et tractata causa Monothelitarum; et post diligentem inquisitionem damnati sunt una cum haeresi, atque ipsorum scriptis, Theodorus Pharanites Episcopus, Cyrus Patriarcha Alexandrinus, Sergius, Pyrrhus, et Paulus successores Patriarchae Constantinopolitani, auctores et propugnatores erroris: de Honorio autem adeo altum silentium fuit, ut nullam prorsus, vel ab haereticis de haeresi calumniam passus, nec a sancta Synodo levissima sit suspicione pulsatus: cum caeteris autem damnatis illius erroris auctoribus et Patronis eamdem sententiam minime effugisset Honorius; aut certe suo graviter officio defuisset Martinus cum Concilio, qui personam ipsius acceptasset in praeiudicium veritatis; quod sane de tanto Pontifice atque Martyre glorioso, nullus absque crimine iudicare potest. Quippe hac exceptione approbasset ipsius Honorii doctrinam, et sic tacendo videretur approbare quod decernendo improbabat: igitur si silentium istius Concilii testimonium sit validissimum innocentiae Honorii, estne credibile sextam Synodum adversus illum Pontificem insontem potuisse ferre sententiam, et eum cum haereticis numerare? Quid notitiae potuit habere sexta Synodus circa mentem et sententiam Honorii, quod Patres Concilii Lateranensis latuerit? Recentior enim erat apud hos, quam apud illos, Honorii memoria ac doctrina; et faciliore negotio Patres Lateranenses poterant ipsius mentem nosse, utpote qui plurimos adhuc Honorii familiares superstites haberent, cum quibus causam illam tractaverat Honorius, et a quibus illius mentem rescire poterant. Dicitur Honorius damnatus in sexta Synodo, ob solam lectionem duarum ipsius ad Sergium epistolarum: sed hae erantne ignotae Romae, aut a Romanis et Latinis Praesulibus minus intellectae, quam Constantinopoli, cuius Synodi maxima pars Orientales erant? quocirca oportuit illas epistolas in idioma Graecum traducere: certe nullus aequi iudicii istud censebit.

Secundum argumentum petitur ex Concilio Romano celebrato sub Agathone anno 680. hoc est, eodem anno, quo celebrata est sexta Synodus, cui aderant centum viginti quinque Episcopi, ut constat ex epistola Synodica, qua fuit quasi instructio Legatorum, qui missi sunt ab eodem Agathone ad sextam Synodum, et extat in eiusdem Synodi sextae actione 1. in qua quidem Synodica epistola tria habentur: Primum est professio fidei, ubi expresse continetur doctrina Catholica de duabus voluntatibus et operationibus in Christo. Secundum, repetitur damnatio eorundem Monothelitarum erroris patronorum, Theodori, Cyri, Sergii, Pyrrhi, et Pauli; nec levis quidem fit mentio, quod similiter erraverit Honorius: quod certe dissimulandum non erat, si verum esset. Tertium, denique affirmatur Agathonis praedecessores eandem fidem docuisse semper, et usque ad animae ipsius exitum constanter defendisse, non seductos blanditiis, non periculis territos, etc. Qua fronte autem haec subscriberentur a centum viginti quinque Episcopis, una cum summo Pontifice, si non ita pridem Honorius laboraret eodem errore, qui damnabatur in ea Synodo Lateranensi, et cuius damnatio procuranda erat a Legatis proficiscentibus ad illam sextam Synodum? Quis ita levis, ut credat tot Praesules toti Ecclesiae in Concilio Oecumenico congregatae tam turpiter imponere voluisse, et ita fuisse excordes, et suae famae prodigos, qui, ut Honorii nomen illibatum servarent, mallent se aperto mendacii periculo, coram universo Ecclesiae coetu exponere? Confirmatur ex epistola nomine Agathonis solius ad Imperatores Constantinum, Heraclium, atque Tyberium per eosdem Legatos directa, qua pariter refertur initio actionis 1. eiusdem sextae Synodi, ubi fidei Symbolum, quod veritatem de duplici voluntate et operatione expresse continet, profertur, subditque Pontifex ore libero, firmaque ac iterata contestatione fatetur, numquam aliquando Apostolicam Sedem a recto fidei tramite deviasse. Ait enim: Christi adnitente praesidio haec Apostolica eius Ecclesia numquam a via veritatis, in qualibet erroris parte deflexa est. Et paulo post:

Haec est enim verae fidei regula, quam in prosperis et adversis viraciter tenuit, ac defendit haec spiritalis mater vestri tranquillissimi Imperii, Apostolica Christi Ecclesia, quae per Dei omnipotentis gratiam a tramite Apostolicae traditionis numquam errasse probabitur, nec haereticis novitatibus depravata succubuit: sed ut ab exordio fidei Christianae percepit ab auctoribus suis Apostolorum Christi principibus illibata usque hoc tempus permansit. Et de suis praedecessoribus paulo post specialiter haec addit: Consideret itaque vestra tranquilla clementia, quoniam Dominus, et Salvator omnium, cuius fides est, qui fidem non defecturam promisit, confirmare eos Fratres suos admonuit: quod Apostolicos Pontifices meae exiguitatis praedecessores confidenter fecisse semper cunctis est cognitum: quorum et pusillitas mea, licet impar, et minima, suscepto tamen divinae dignationis ministerio, pedissequa cupit existere. Taedium enim mihi erit, si veritatem Domini mei, quem illi sinceriter praedicaverunt, praedicare neglexero.

Haec Agatho, quae quidem non adeo firmiter asserere, libere praedicare, ac sincere confiteri potuisset, si ad eamdem firmandam, quam confitetur, haeresim, Honorius in crimen adduci potuisset. Quae utique verissima iudicabis, si spectaveris, quis haec dixerit, ubi, ad quos, et quando scripserit; nempe sanctissimus, et omnium ore laudatissimus Agatho, in Synodali magno Patrum conventu, consensu omnium scribens ista ad ipsos Imperatores Constantinopoli degentes, quorum praedecessores favissent errori, ut constat ex Heraclii Ecthesis, et Typo Constantis: idque scriberet tempore, quo Ecumenica Synodus celebranda erat, ea scilicet in urbe, cuius Patriarchas ipse Agatho cum suo Concilio damnaverat; sese autem exposuisset iustae accusationi de personarum acceptione, si in praeiudicium veritatis, illius erroris reum cum ipsis fautoribus, ac Patronis Monothelitarum excepisset. — His adde, quod pridem ante illos summos Pontifices S. Maximus Honorium ab ipsa calumnia vindicavit, in illa disputatione, quam habuit cum Pyrrho; cum enim hic haereticus pro se stare Honorium acclamaret; Quid, inquiebat, de Honorio ad respondendum habes, qui aperte antecessori meo unam voluntatem Domini nostri Iesu Christi esse tradidit? Sanctus Maximus illum ab hac erroris insimulatione liberat, ostendens ipsum semper fuisse acerrimum verae fidei propugnatorem, et unam voluntatem in Domino dixisse, non divinitatis eius et humanitatis, sed humanitatis solius, ne oppositas in Christo voluntates carnis et spiritus admitteret. Confirmatur ex eo, quod anno 610. hoc est, secundo ab obitu ipsius Honorii, cum Monothelitae occasione praedictarum epistolarum ad Sergium, suas in partes illum pertrahere conarentur, Ioannes tum in Petri Cathedra sedens eum advocavit, qui suo Honorio duas illas epistolas scripserat, ut mentem defuncti Pontificis aperiret, et quid censuisset ille ad Constantinum Imperatorem scriberet. Paruit ille, et ut refert S. Maximus martyr, mandavit Imperatori eatenus dumtaxat Honorium unam in Christo voluntatem dixisse, quatenus negaret humanam voluntatem contrariam, carnis scilicet, et spiritus; non vero duplicem negasse, quarum altera divina sit, altera humana. Constat igitur ante sextam Synodum, tum ex eiusdem Honorii litteris, tum ex S. Maximi scriptis, atque ex Conciliis duobus Romae celebratis, tum ex litteris Romanorum Pontificum, Ioannis, Martini, et Agathonis, nullatenus Honorium posse erroris insimulari; ac subinde nullus rerum iustus estimator adduci poterit, ut credat Honorii nomen, cum aliis istius haeresis patronis, a sexta Synodo esse insertum; quin potius istud dolosa Monothelitarum arte ac fraude compactum esse, facile iudicabit. Qualiter autem id factum fuerit, mox aperiemus.

Tertium argumentum, quo vindicari potest Honorii fides integra, et apparere fictitiam esse illius in sexta Synodo damnationem, colligitur tum ex terminis, tum ex circumstantiis damnationis illius, quae legitur et exaratur in actione 28. huius Concilii, cuius verba haec sunt:

Sanctum Concilium dixit: secundum promissionem, quae a nobis ad nostram gloriam facta est, retractantes dogmaticas epistolas, quae a Sergio quondam Patriarcha huius a Dei conservandae regiae urbis scriptae sunt, tam ad Cyrum, qui tunc fuerat Episcopus Phasidis, quam ad Honorium quondam Papum antiquae Romae; similiter autem, et epistolam ⟦illam⟧, idest, Honorio rescriptam ad eumdem Sergium: hasque ⟦incernientes⟧ omnino alienas existere ab Apostolicis dogmatibus, et a definitionibus sanctorum Conciliorum, et cunctorum probabilium Patrum, sequi vero falsas doctrinas haereticorum; has omnimodo abiicimus, et tamquam animae noxias execramur. Quorum autem, idest, eorundem impia execramur dogmata, horum et nomina a sancta Dei Ecclesia proiici iudicamus. (idest, Sergii quondam Praesulis huius a Deo conservandae regiae urbis, qui aggressus est de huiusmodi impio dogmate conscribere, Cyri Alexandrini, Pyrrhi, Petri, et Pauli, qui et ipsi praesulatu functi sunt in sede huius a Deo conservandae civitatis, et similia eis senserunt: ⟦ad haer⟧, et Theodori quondam Episcopi Pharan): quarum omnium supra scriptarum personarum mentionem fecit Agatho sanctissimus, ac ter beatissimus Papa antiquae Romae, in suggestione, quam > ferit et piissimum, et a Deo confirmatum Dominum nostrum et magnum Imperatorem, postque abiicit, utpote contraria rectae fidei sentientes, quos anathemati submitti definimus. Cum his iure simul proiici a sanctae Dei Catholicae Ecclesia, simulque anathematizari praecipimus, et Honorium, qui fuit Papae antiquae Romae, eo quod invenimus per scripta, quae ab eo facta sunt ad Sergium, quia in omnibus eius mentem secutus est, et impia dogmata confirmarit.

Hactenus, qua fertur, sententia adversus haereticos in Synodo condemnatos.

Hoc est praecipuum adversariorum propugnaculum, quo nituntur quotquot Honorium Monothelitarum erroris reum esse volunt. Verum falsatam esse praefatam sententiam, et haereticorum vafricia ac dolo falso insertum Honorii nomen, pluribus, iisque non levioribus momentis demonstro. Primo quidem, quia Synodus dicit se eos damnare, quos ait praedamnatos ab Agathone Pontifice in ipsius epistola ad Imperatorem: at in illa epistola cum haereticis damnatis non habetur Honorius; imo constantissime testatur Agatho, numquam Ecclesiam Apostolicam a via veritatis in quamlibet erroris partem deflexam esse, nec per Dei omnipotentis gratiam a tramite Apostolicae traditionis numquam errasse, nec haereticis novitatibus depravatam succubuisse: quod certe falsissimum esset, si ipsum Honorium in errorem, quem ipse Agatho damnaverat, lapsum fuisse iudicasset: igitur cum testetur Synodus, eos dumtaxat damnari, quos Agatho praedamnaverat in sua epistola ad Imperatorem, consequens est Honorium in illa Synodo non fuisse damnatum, utpote qui cum damnatis haereticis ab Agathone non fuerit nominatus. Secundo dicitur in ea sententia ideirco damnatum esse Honorium, quod eius epistola ad Sergium alienae sint ab Apostolicis dogmatibus, et a definitionibus SS. Conciliorum, et cunctorum probabilium Patrum, sequi vero falsas haereticorum doctrinas: sed haec omnia falsissima sunt, ut supra probatum est; quippe in illis epistolis nihil est quod Catholicam doctrinam non redoleat. Deinde etiamsi illae epistolae, (quod diei non potest) aliquid erroris praeferrunt, numquid ex iis damnandus a Synodo erat ipse Honorius, et non more maiorum disquirendum, an inveniri posset ipsum, mutata sententia, errorem eiurasse antequam diem extremum clauderet? Insuper cum notum esset, quod extaret posterior eiusdem Honorii epistola ad eumdem Sergium: cur non expectata est eius lectio, quae dumtaxat facta est in sequenti sessione, ex qua posteriori epistola certo argumento constare poterat, ut supra diximus, ipsum Pontificem asseruisse duas operationes, et totidem in Christo voluntates? Sane nullus est, qui hanc praeposteram, et praecipitatam Romani Pontificis condemnationem, de impostura et falsificatione suspectam esse non iudicet. Tertio, cum isti Synodo praessent Apostolicae Sedis Legati, quomodo altum silentium servassent audientes damnari, tam praecoci impetu eiusdem sedis Antistitem, maxime in re tam aperta, et iam sufficienter discussa, tum per praecedens iudicium Ioannis Romani Pontificis missum Constantinopolim, tum per defensionem S. Maximi martyris, qui in publica disputatione cum Pyrrho toti orbi Catholico promulgata, hanc ab Honorio calumniam propulsaverat? Tum denique cum in epistolis Agathonis, cuius vices gerebant, expressissimum haberent nullum e Romanis Pontificibus in aliquem errorem lapsum? Quonam modo, tam profundo lethargo laborassent, ut ne unus, vel alter quidem ista senserit, ac insurrexerit, saltem defensores litterarum Agathonis, cum praesertim ex iis accepissent nihil ab ipsis decernendum, praeterquam illa tantum ipsa, qua iisdem ipsis litteris continerentur? His adde quod etiamsi revera epistolae Honorii aliquem errorem redolent, cur non institerunt Legati, ut supersederetur, donec constitisset ipsum non deposuisse illum errorem, sed in eo fuisse defunctum? Potestne alicui in mentem venire, qui noverit quanta animi firmitate ipsi Legati obstiterint Monothelitis, dum Vigilium Romanum Pontificem suas in partes pertrahere tentabant; ipsi tamen animo quieto audierint damnari alterum eiusdem sedis Antistitem, ne verbo quidem in eius detensionem prolato? Quid? Ob damnationem Theodori Mopsuesteni, et condemnationem scriptorum Theodoreti, et Ibae Episcopi, oportuit totum Christianum orbem commoveri, ac Ecumenicam Synodum congregari; nec tamen nisi cum maximo labore id actum est: Antistes autem primae Sedis, qui omnes iudicat et a nemine iudicatur, damnatus esset ex simplici illarum Epistolarum lectione, nulla disquisitione facta, an illum errorem, priusquam diem extremum obiret, eiurasset? Quarto, si revera Honorius damnatus fuisset ut haereticus, cur post celebratam sextam Synodum, illius nomen cum damnatorum Patriarcharum nominibus e sacris diptychis non fuit expunctum? nam refert Anastasius Bibliothecarius, Synodo absoluta, omnium damnatorum Patriarcharum nomina fuisse deleta, ipsorumque imagines de Ecclesiis fuisse sublatas. Constat autem Honorium cum orthodoxis Pontificibus in Basilica sancti Petri sepultum esse, illiusque sepulchrum plurimis elogiis, ac honorificis titulis, quos refert Baronius ad annum Christi 638. num. 2. et sequentibus. Inter caetera autem illius Epitaphium hoc praefert:

Quem doctrina potens, quem sacrae regula vitae, Pontificum pariter sanxit habere decus. Sanctiloqui semper in te commenta magistri Emicuere tui tamquam foecunda nimis. Namque Gregorii tanti vestigia iusti Dum sequeris cupidus, et meritumque geris. Aeternae lucis Christo dignante perennem, Cum Patribus sanctis posside iamque diem.

Qui versus quamquam nullam elegantiam prae se ferant, et illius saeculi rudiorem Musam sapiant: nihilominus sufficienter aperiunt ipsum fuisse virum probum, ac sancti Gregorii imitatorem: quae certe de homine haeretico dicta non pateretur Romana sedes, nec illius nomen in albo orthodoxorum Pontificum insertum sineret, eiusque imaginem musivo contextam in apside sanctae Agnetis Ecclesiae, quam ipse instauraverat, pateretur hactenus cerni publice venerationi Christianorum expositam. — His igitur sufficienter constare debet falsata esse istius Synodi acta, et Monothelitarum vafricia Honorii nomen, ac Epistolas dolose cum damnati erroris assertoribus esse inserta.

TERTIO INQUIRITUR: quis adduci poterit, ut credat, quod aliquis eo pervenerit audaciae, ut corrumperet acta Concilii generalis? — Respondeo, id mirum non videri homini rerum Ecclesiasticarum perito; haec namque stropha frequentissima fuit apud Graecos, quos falsificasse acta quinta Synodi, falsitatisque convictos supra vidimus in causa Vigilii. — Insuper, Sanctus Gregorius lib. 5. Epistola 11. quae est ad Narsen, testatur eos corrupisse acta Concilii Chalcedonensis, ubi addit se suspicari, quod etiam Ephesinam Synodum corruperint, unde ibidem subiicit veraciores esse codices Romanorum, quam Graecorum; Quoniam, inquit, Romani sicut non acumina, ita nec imposturas habent. Similiter eos corrupisse Canones secundae Synodi, evidens est ex Actione 16. Concilii Chalcedonensis, et litteris sancti Leonis de Patriarcha Constantinopolitano. — Denique, eos corrupisse acta septimae Synodi non minus, ac praecedentium, testatur Anastasius Bibliothecarius in praefatione Historiae ad sextam Synodum; post quam subdit:

Sic igitur Graeci, accepta occasione celebratorum universalium Conciliorum, frequenter egisse clarescunt, et nunc minuendo, nunc addendo, vel mutando, nunc in absentia sociorum, nunc in abscondito angulorum, nunc extra Synodum, nunc post Synodum astutia sua, imo fraude communibus sanctionibus abutuntur, et ad suos ⟦libitum⟧ cuncta, quae sibi visa fuerint, etiam violenter inflectunt.

Quarto inquiritur: quisnam ille fuerit audax interpolator, qui eiusmodi acta Synodalia temerare ausus fuerit, et Honorii nomen cum damnatis haereticorum patronis inserere. — Respondeo, non improbabile videri, id quod docet Baronius ad annum 681. num. 29., huius imposturae artificem et auctorem censeri Theodorum Patriarcham Constantinopolitanum Monothelitam, et illius haeresis audacissimum defensorem, qui eo insolentiae prorupit, ut nomina Romanorum Pontificum ab excitata controversia defunctorum, e sacris diptychis, atque imprimis Vitaliani abstulerit, retento solo nomine Honorii, ut constat ex eo quod Georgius Constantinopolitanus, qui in huius locum suffectus fuerat, in sexta Synodo Actione 8. postulavit, ut nomen Pontificis Vitaliani restitueretur, quod ultro concessum est. Cum vero astutissimus ille simulata paenitentia suam in sedem restitutus fuisset anno 682. mortuo scilicet post tres annos, et totidem menses Georgio, credibile est, quod ipse summa rerum potitus, et Synodi prototypum nactus, nomen suum e damnatorum numero deleverit. Neque enim dici potest, quod in ea Synodo non fuerit damnatus: Tum quia Synodus de omnibus Episcopis Constantinopolitanis ab exorta hac haeresi iudicium tulit, et condemnavit Sergium, Pyrrhum, Paulum, et Petrum: orthodoxi autem declarati sunt Thomas, Ioannes, et Constantinus praedecessor istius Theodori; quidni ergo ipse Theodorus, cum eadem sentiret, qua caeteri Patriarchae haeretici, et propterea fuerit destitutus, non itidem cum haereticis fuerit damnatus? Tum quia Anastasius Bibliothecarius, qui actiones eiusdem sextae Synodi in compendium redegit, ista habet:

Deinde, inquit, piissimus et serenissimus princeps tomum ad relegendum protulit, in quo uno haereticum dogma Macharii erat conscriptum, et eius in manu subscriptum apertissime unam voluntatem in Domino affirmantem: sub ipsius subscriptione, et Theodori Patriarchae utique iuxta cum tenorem ibi subscriptio erat.

Constat igitur Theodorum eiusdem erroris reum fuisse; et tamen nihil huiusmodi reperitur in actis, quae prae manibus habentur: unde non leve ducitur argumentum, quod ex autographo actorum Synodalium expunxerit ea, quae in sui ignominiam vergabant, et inseruerit Honorii nomen, ac in sui nominis locum reposuerit, tum, ut quod conceperat in Ecclesiam Romanam odium ea ratione tentaret explere: tum maxime, ut culpa sua caeterorumque successorum Sergii, necnon et ipsiusmet Sergii minor videretur, utpote qui in eodem errore comitem habuissent universalis Ecclesiae Pontificem.

Instabis: Quomodo ergo in septima Synodo Actione ultima, non est detecta illa fraus? siquidem in ea dicitur anathema Honorio et Sergio caeterisque Monothelitarum haeresis defensoribus; quod etiam reperitur in Epistola Synodi nomine missa ad Constantium Imperatorem, et Irenem matrem eius. — Respondeo, pariter acta istius Concilii a Graecis fuisse interpolata in odium Romanae Ecclesiae, nominis Honorii in locum Theodori suffectione, ut factitatum fuerat in sexta Synodo per ipsum Theodorum Constantinopolitanae Sedis Patriarcham, damnatorum culpa minor appareret, quibus nimirum praeivisset Romanae Ecclesiae Pontifex Honorius. — Respondent aliqui, Patres huius septimae Synodi deceptos ex corruptis actis sextae Synodi, dixisse anathema Honorio. Verum id non habet speciem probabilitatis; nam Legati Adriani Romani Pontificis, qui eius nomine praecerant Concilio, non passi fuissent tantam iniuriam inferri Romano Pontifici, quem ab errore immunem Ioannes summus Pontifex, et S. Maximus Martyr declaraverant.

Urgebis: Si haec ita sint, cur ergo Concilium Romanum sub Adriano II. testatur Honorium in sexta Synodo fuisse recusatum? nam in illius Concilii Epistola habetur: Honorium iudicatum fuisse post mortem a sexta Synodo, quia de haeresi fuerat accusatus. — Respondeo, in ea non dici damnatum fuisse Honorium a sexta Synodo, ut falsum supponit obiectio, sed tantum quod damnatus sit ab Orientalibus: quod utique non negamus; sed merito habemus, quod conqueramur de illa iniusta damnatione, tum quod omnino innocens fuerit Honorius; tum quod prima Sedes ab alia inferiori non est iudicanda. Itaque illius condemnatio non emanavit a Synodo Ecumenica, a qua tamen fuisset revera damnandus si isto errore fuisset infectus.

Obiiciunt aliqui Agathonis auctoritatem, quasi in ea damnaretur Honorius. — Verum contrarium apertissime constat, quippe expressissime habet, ut supra vidimus, Ecclesiam Romanam numquam a tramite Apostolicae Sedis aberrasse, nec haereticis novitatibus depravatam succubuisse, quod aperte falsum esset, si ipsemet in ea Honorium damnaret.

Obiiciunt denique epistolam Leonis secundi ad Constantinum Imperatorem, qua habetur ad finem sextae Synodi, cuius acta confirmat et approbat: in qua scribitur Honorium in Monothelitarum haeresi defunctum, ait enim: pariter anathematizamus novi erroris inventores, idest, Theodorum Pharanitanum Episcopum, Cyrum Alexandrinum, Sergium, Pyrrhum, Paulum, Petrum, Constantinopolitanae Ecclesiae Successores, magis quam Praesules, necnon et Honorium, qui hanc Apostolicam Ecclesiam non Apostolicae traditionis doctrina illustravit, sed profana proditione immaculatam fidem subvertere conatus est. — Respondet Baronius ad annum Christi 687. n. 19. et sequentibus, illam Leonis Epistolam spuriam esse, idque probat, quia contradictoria continet; nam primo scribitur: data nonis Maii indi ctione decima: et tamen in contextu habetur, quod Leo imperatorias litteras accepit, et acta Synodalia, elapsa nuper indictione decima, mense Iulio, et suscepit Legatos e Synodo redeuntes. Secundo quia Leo non potuisset suscepisse Legatos una cum litteris et actis sextae Synodi, mense Iulio; quippe dumtaxat decem menses sedit, creatus est autem Pontifex mense Augusto. Tertio ait se recepisse mense Maio, indictione decima, Epistolam Imperatoris, et tamen constat illam ab Imperatore missam dumtaxat eadem indictione, mense Decembri. Quae omnia cum aperte sibi contrarientur, fatendum est illam Epistolam Leonis nomine vulgatam spuriam ac ementitam esse. Adeoque ex his omnibus momentis constat Honorium istius erroris prorsus immunem fuisse, et nullatenus a sexta Synodo haereticis fuisse annumeratum, ac cum ipsis damnatum.

Urgebis: Ideo Leo Pontifex scripsit ad varios orbis Christianae Praesules, maxime vero ad Hispanos eorumque Regem Ervigium, ad quos transmisit hanc definitionem, et acta sexta synodi per Petrum notarium regionarium, quatenus ipsorum omnium subscriptionibus munirentur, quae in illo Ecumenico Concilio statuta fuerant: sed in ipsis actis per Leonem transmissis reperitur illa Honorii damnatio, et eiusdem Epistolarum proscriptio: igitur revera Leo probavit illam Honorii damnationem, et ut legitimam habuit.

Negat maiorem Baronius ad annum 683. num. 21. et sequentibus, demonstratque illas Epistolas, quae nomine Leonis circumferuntur ad Praesules Hispaniae, et Regem Ervigium, spurias esse ac supposititias: primo quia in singulis istis Epistolis asseritur ipsam Ecumenicam Synodum absolutam fuisse indictione 9. Constat autem ex ultima eiusdem Synodi actione illam absolutam fuisse dumtaxat in indictione 10. Secundo in Epistola ad Praesules Hispaniae, haec habentur: De diversis autem Conciliis huic sanctae Apostolicae Sedi, cuius ministerio fungimur, subiacentibus, Archiepiscopi sunt a nobis destinati, qui cum pio Principe, simul et omnibus, qui eius mandato convenerunt, Ecclesiarum Praesulibus praesulentes; ac confidenter primum quidem sancta quinque universalia Concilia, etc. Sed falsum est, quod aliquis Archiepiscopus Roma missus Synodo interfuerit; nullus enim in actis illius Synodi refertur: igitur apparet hoc esse commentitium. Tertio denique in Epistola ad Regem Ervigium dicit, quod Imperator scripserit ad Agathonem Papam, ut Legatos dirigeret Constantinopolim ad Synodum celebrandam: constat autem tum ex litteris Agathonis, tum ex ipsis Synodi actis, quod Imperator scripserit non ad Agathonem, sed ad eius praedecessorem Donum Pontificem. Adde quod illa Epistola tradat Imperatorem haec scripsisse nona indictione; quod aeque falsissimum deprehenditur; siquidem illae ad Donum litterae Imperatoris, datae reperiuntur indictione sexta pridie idus Augusti, quae certe de impostura roborant argumentum.

Quaestionem hanc aliis verbis communiter proponi a Theologis: an videlicet in Christo sit unicum esse, vel multiplex: etenim triplex esse communiter assignatur a Philosophis, scilicet essentiae, existentiae, et subsistentiae. Esse essentiae illud est, quo res constituuntur in aliqua determinata specie entis, illud scilicet, quod coalescit ex partibus essentialibus et quidditativis cuiusque rei, a quo deducitur abstractum essentiae, quod sola ratione differt a suo concreto esse, ut passim docet Doctor, maxime in 1. dist. 8. quaest. penultima. Esse existentiae est, quo res est actu, et realiter ponitur extra causas, et extra nihil; unde existentia, et actualis essentia realiter non differunt. Esse subsistentiae substantialis est ipsamet realis existentia substantiae cuiuslibet, qua dicitur ens per se subsistens: subsistentia namque sumitur variis, maxime duobus, modis: primo quatenus est modus entis existentis per se, et independenter a quolibet subiecto inhaesionis ipsum sustentantis, qualiter differt ab accidente; vel quatenus significat modum existendi incommunicabiliter, ut quod et ut totum, hoc est, per modum partis et superioris. Priori modo sumpta subsistentia dicitur differentia substantiae, et modus illius existentiae: posteriori vero dicitur suppositum in rebus ratione expertibus, et persona in rebus ratione praeditis.

Notanda 2. Omnes Doctores Catholicos convenire, in Christo esse unicum esse subsistentiae personale, quia in ipso est unica persona; siquidem natura humana Christi subsistit per ipsam Verbi subsistentiam personalem, ut supra probavimus: non conveniunt autem omnes iidem Doctores, an etiam in Christo sit unicum esse subsistentiae substantialis; siquidem plurimi e sanctis Patribus infra laudandis triplicem in Christo subsistentiam admittunt, sicut et substantiam, ac essentiam, nempe divinam, corpoream, et spiritualem. Unde gravis haec de re extitit aliquando controversia inter Praesules Hispanos, et Benedictum II. Nam Scriptores historiae Hispanicae, puta Ambrosius Maurus lib. 12. cap. 38. et Mariana lib. 6. cap. 18. referunt, quod cum Patres Concilii Toletani XII. in sua confessione fidei dixissent in Christo tres esse substantias, ubi illam confessionem ad se ab illis Praesulibus transmissam, ut auctoritate Pontificia probaretur excepisset Benedictus II. tria in ipsa notavit, quod non satis recte dicta viderentur: maxime vero, quod tres in Christo substantias profiterentur. Quod utique significavit verbo tenus per Virum Hispanum, quem cum Petro Notario regionario Sedis Apostolicae Legato Romam miserant: quod cum accepissent Toletani Patres, Iulianus Toletanus Antistes, nomine totius Concilii, et praesulum Hispaniae scripsit librum apologeticum, postulante Rege Egica, in quo multis testimoniis confirmabat, tres in Christo, secundum sanctorum Patrum, et Ecumenicorum Conciliorum sententiam, admittendas esse substantias, illudque librum ad ipsum Benedictum transmiserunt; sed cum iam esset vita functus, illum excepit Sergius ipsius successor, qui, ut refert Rhodericus Archiepiscopus in Historia capit. 13. necnon et Garcias Loaysa Doctor Complutensis, et Archiepiscopus Toletanus in annotationibus Concilii 15. gratum habuit, et probavit Sergius Pontifex. — An autem Apologeticus ille scriptus fuerit a succedente Concilio Toletano 13. an vero illo tempore inter 12. et 15. controvertitur apud eosdem auctores, putatque Baronius sub anno 684. et 685. scriptum fuisse, et transmissum Apologeticum illum ante celebratum Concilium 13. notatque plures quam tres propositiones in illa fidei confessione suspectas habuisse Benedictum, idque probat ex eodem Concilio 13. ubi Patres sic loquuntur: Tertium sane quartumque capitulum contuentes, non solum sensum, sed et ipsa pene verba ex libris beatorum Ambrosii, atque Fulgentii nos prelibasse monstravimus. Dicunt autem monstravimus, certe non alibi nisi in illo priori Apologetico ad Benedictum misso, pro defensione earundem propositionum; ibi ergo omnia quatuor capita notata a Benedicto confirmata fuerunt, et transmissa ad eundem Benedictum intermedio illo tempore inter Concilia Toletana 12. et 13. licet postmodum locupletatum fuerit, ut colligi videtur ex illis verbis Concilii 13. studiosius relegentes, (etc. et ab unanimi Patrum Concilii 17. consensu approbatum: quod utique constat, quia in actis illius Concilii, post confessionem fidei, habetur: ex quibus apparet non inutilem moveri controversiam, an in Christo tres admittendae sint subsistentiae.

Notanda 3. Maximam esse inter Doctores Scholasticos circa resolutionem primae difficultatis controversiae. Plurimi enim Thomistae cum Caietano in 3. par. q. 17. art. 2. et Capreolo in 3. dist. 6. q. 1. contendunt Christi humanitatem non existere per existentiam creatam, sed per unionem hypostaticam assumptam esse ad existendum per ipsam existentiam Verbi divini, idque firmare nituntur auctoritate sancti Thomae ex dictis in 3. par. eadem quaestione. Verum, ut observat Suarez disp. 36. sect. 2. S. Thomas intelligendus est de esse subsistentiae personali, non vero de esse existentiae, et subsistentiae substantiali. Caeteri vero Theologi cum Subtili Doctore in 3. dist. 6. q. 1. contendunt in Christo duplicem esse existentiam, nempe divinam, qua existit natura divina, et creatam qua natura humana realiter existit.

Conclusio prima. — IN CHRISTO SUNT DUO ESSE EXISTENTIAE: ALTERUM INCREATUM NATURAE DIVINAE; ALTERUM CREATUM NATURAE HUMANAE. Haec est Doctoris; illamque probat octo rationibus, quarum prima est: Terminus generationis, sive id quod recipit esse per generationem, et transit a non existente in rerum natura ad esse existens, vel est ipsamet existentia, vel aliquid habens existentiam: alioqui non reciperet esse existentiae per generationem: sed humanitas Christi, aut Christus ipse, qua homo, vere est genitus a Matre, et productus in tempore ab ea, cooperante Spiritu sancto: ergo illa humanitas recipit esse existentiae per generationem, quod ante non habebat: sed esse increatum, seu existentia Verbi non producitur per temporalem generationem: ergo terminus illius generationis habuit aliud esse existentiae ab existentia Verbi. Maior est Aristotelis 5. Meth. textu 7. Minor vero est S. Damasceni lib. 4. De fide, cap. 13.

Reponunt Thomistae: quod esse increatum, non absolute, sed sub humanitate terminabat generationem. — Contra: esse increatum, ut erat in humanitate, non dicebat nisi respectum ad ipsam: at talis respectus non potest esse terminus generationis realis et actualis.

Praeterea, sunt duae naturae in Christo habentes distinctas entitates actuales: ergo et distinctas existentias, quia existentia nihil aliud est, quam actualis entitas; unde quemadmodum non potest intelligi esse personale, vel subsistens, absque subsistentia, ita neque esse actuale, absque existentia; et ista quidem ratio fundatur in nostro generali principio, quo dicimus essentiam et existentiam non distingui realiter.

Tertio Doctor probat conclusionem ex illo Aristotelis, Vivere viventibus idem est, quod esse: at humanitas Christi vivebat vita actuali distincta a vita Verbi: alias sicut Verbum vere non est mortuum, sic humanitas vere non fuisset mortua, si non alia vita, quam vita Verbi vixisset: ergo habuit esse actuale distinctum ab esse Verbi: esse autem actuale est esse existentiae: ergo etc.

Quarto, humanitas ut condistincta a Verbo, est aliquid, vel nihil. Si nihil, ergo Verbum nihil assumpsit; si aliquid, aut illud est tantum in potentia obiectiva, ut Antichristus, aut in actu. Si in potentia obiectiva tantum, Verbum non plus assumpsit humanitatem, quam quodlibet ens possibile. Si in actu; ergo humanitas, ut condistincta a Verbo, habet existentiam, nam humanitas in actu, et humanitas existens idem sunt. Confirmatur: nam Verbum assumpsit humanitatem, vel extra causas, et extra nihil, vel adhuc dumtaxat in suis causis existentem. Si primum, habemus intentum: si secundum, Verbum non tam ipsam humanitatem, quam causas assumpsit, quia res in sua causa nihil est aliud, quam ipsa causa, ut productiva illius rei.

Quinto, si humanitas assumpta dimitteretur, non necessum esset illam annihilari, sed revera existeret; quo supposito, aut existeret vi cuiusdam nova productionis, aut vi antiqua productionis, per quam primum est effecta, ut a Verbo assumeretur. Non primum, quia non apparet ulla necessitas, ut denuo producatur: ergo existeret vi suae productionis: igitur illa productio terminata est ad humanitatem actualiter existentem.

Sexto, arguit ad hominem, quia Verbum posset assumere naturam Angelicam: sed secundum adversarios natura Angelica assumpta non perderet propriam existentiam: ergo nec assumpta natura humana debet propriam existentiam perdere. Minorem admittunt adversarii, docent enim existentiam in rebus pure spiritualibus, esse realiter ab essentia indistinctam. Consequentiam probat Doctor: primo, quia non magis est connexa propria existentia cum natura Angelica, quam sit connexa cum natura humana. Secundo, quia ideo dicitur natura humana non habere propriam existentiam in Verbo, quia sequeretur idem suppositum in se habere plures existentias: sed idem sequitur ex assumptione naturae Angelicae cum propria existentia: ergo si haec propria existentia existens possit assumi, etiam et illa poterit.

Septimo, fundamentum relationis, ut sic, praecedit relationem ut sic: ergo fundamentum relationis actualis realiter existentis, praecedit ipsam secundum realem existentiam: sed unio naturae humanae ad Verbum est relatio actualis realiter existens: ergo praecedit ipsam secundum realem existentiam, et consequenter debet habere existentiam realem antecedenter ad illam unionem anterioritate naturae; non vero temporis, quia ex supradictis natura humana Christi non extitit prius tempore, ante unionem: sed quod habuit pro illo priori, habuit in eodem instanti temporis: ergo pro illo instanti temporis habuit eandem existentiam. Sed illa existentia non erat existentia Verbi: ergo in illo instanti habuit aliam existentiam; quod est nostrum intentum. Confirmat Doctor: quia prius natura quam assumebatur natura, anima perficiebat corpus Christi, quia natura constituebatur ex corpore et anima, et non poterat consequenter esse natura illa, antequam anima perficeret corpus: sed in illo priori anima non poterat perficere corpus, nisi utrumque existeret: ergo prius existebat utrumque, quam perficiebatur natura. Sed in illo priori non habebant existentiam Verbi: ergo aliam: sed illa alia non fuit perdita ob assumptionem: ergo manebat cum assumptione, et consequenter manebat cum existentia Verbi, quae advenerat per assumptionem.

Octavo, omnis modus, praesertim extrinsecus, supponit rem, cuius est modus: sed unio hypostatica est modus extrinsecus: ergo supponit humanitatem: igitur quemadmodum illa unio est actualis, ita supponit humanitatem existentem.

Obiiciunt 1. Adversarii nonnullas SS. Patrum auctoritates: primam quidem depromptam ex epistola Synodica Sophronii approbata in 6. Synodo actione 11. ubi de Christi humanitate loquens, ait: In illo (idest in Verbo) et non in se ipsa habuit existentiam unam. Item S. Damascenum lib. 3. De fide, cap. 22. dicentem naturam humanam existere per existentiam Verbi. Tertio, testimonium S. Leonis Papae epistola 11. dicentis humanitatem Christi ipsa assumptione fuisse creatam. Et S. Fulgentii lib. De Incarnatione, cap. 3. ubi sic ait: Ipsa acceptatio carnis fuit conceptio virginalis: igitur censent illi SS. Patres naturam humanam non prius fuisse existentem, quam assumeretur a Verbo, ideoque illam existere per existentiam Verbi. — Respondeo primo ad Sophronium: ipsum significare voluisse humanitatem non bis extitisse, semel in seipsa, et postmodum in Verbo, sed quamprimum ita extitisse in Verbo, ut prius tempore non extiterit, quam in ipso subsisteret. Quod utique confirmatur ex antecedentibus, et consequentibus verbis ipsius epistolae; dicitur enim: Simul caro, et simul Verbi Dei caro; simul caro animata rationalis. Et subiungitur: itaque in illo, et non in seipsa habuit existentiam unam, idest, non prius tempore existit in se, quam in Verbo. Quod ultro concedimus; sed aliud est habere existentiam in Verbo, et aliud existere existentia Verbi. Primum enim non repugnat existentiae creatae; secundum vero sic. His adde responderi posse, quod Sophronius per existentiam, subsistentiam personalem intellexerit. Observat enim Budaeus in Commentario linguae Graecae, quod eodem nomine interdum exprimitur existentia, et subsistentia. — Ad S. Damascenum dico auctoritatem illam esse fictitiam; siquidem contrarium docet, nam eodem cap. 22. ait: Carnem ab ultimo artu Deo Verbo unitam esse; imo potius in ipso extitisse, et personalem cum eo identitatem habuisse; ubi observa ipsum non dicere carnem per Verbum, sed in Verbo extitisse, quia Verbum non est ipsamet existentia humanitatis, sed terminus existentiae illius. — Ad SS. Leonem, et Fulgentium respondeo, ipsos nihil aliud velle, quam quod in eodem instanti temporis humanitas formata fuerit, et assumpta; sic enim ait Leo: Natura nostra non sic assumpta est, ut prius creata postea assumeretur, sed ut ipsa, idest, in ipsa assumptione crearetur; ubi illud prius, et posterius ad temporis successionem manifeste referuntur. Fulgentius vero ita rem exposuit: Hanc carnem tunc ex natura Tirginiis concipientis exhibuit, cum in eadem Deus concipiendus advenit: non est igitur aliquod intervallum existimandum inter initium carnis, et adventum Maiestatis.

Obiiciunt 2. Ex opposita sententia tria sequuntur absurda: Primum, Verbum divinum existere per existentiam creatam. Secundum, existentiam creatam esse perfectionem Verbi. Tertium, Beatissimam Virginem non esse Matrem Dei. Primum, probant a simili, quia quemadmodum Verbum dicitur velle per voluntatem creatam, et intelligere per intellectum creatum, quia habet voluntatem et intellectum creatum, ita dicitur existere per existentiam creatam, si dicatur habere existentiam creatam. Secundum ita probant: existentia est complementum et perfectio subsistentiae: sed in Christo unica est subsistentia, nempe Verbi: ergo existentia creata erit complementum, et perfectio eius. Tertium probant, quia ex opposita sententia sequitur actionem Virginis Mariae terminatam fuisse ad existentiam creatam, vel ad existens creatum, proindeque ab eiusmodi existente creato habebit, quod sit actio productiva existentis creati, non vero Dei, ac proinde non erit Mater Dei. — Respondet Doctor Subtilis, non esse absurdum, quod Verbum dicatur existere per existentiam creatam; non quidem qua Deus est, sed quatenus homo; non propterea dici debet Verbum existere per existentiam creatam secundum quid, sed simpliciter, nam existentia illa nata est reddere illud, quod afficit, simpliciter existens, non autem secundum quid: licet enim Paulus existat existentia albi, quia formaliter est albus, non tamen simpliciter, sed secundum quid existit illa existentia, quia illa existentia est secundum quid; et maxime respectu existentiae, quae est in se existentia simpliciter; sed in supposito existentia naturae humanae est in se existentia simpliciter, prout ens dividitur in ens simplex, et in ens secundum quid, et ens simpliciter est subsistentia, ens secundum quid est accidens; existentia autem naturae humanae est existentia substantiae: igitur cum Verbum divinum simpliciter sit homo, simpliciter existit illa existentia, etsi dicat, quod ista existentia naturae humanae non est existentia huius suppositi, sed adveniens ei, iam habenti esse perfectum, ideoque videtur esse existentia suppositi secundum quid, si illud non est natum dare existentiam secundum quid, qualis est omnis natura substantialis, qualitercumque se habeat ad illud, cui dat esse. Quod si omnino fiat altercatio, pro eodem accipi primum suppositum, et non simpliciter, non est contentio, nisi in verbo. — Respondebitur etiam secundum absurdum nullum esse, quia tantum abest, ut existentia sit complementum subsistentiae, quin potius subsistentia ulterius actuat existentiam, illamque supponit. — Ad tertium dico, Virginem Deiparam non ea ratione dici Matrem Dei, quod non genuerit existens aliquod creatum; sed quod existens illud creatum ab ipsa genitum ulterius fuerit completum et terminatum per subsistentiam Verbi. Unde licet formalis terminus illius generationis sit humanitas cum sua existentia; tamen ultimus terminus, qui generatur, non est humanitas, sed hic homo, quia illa humanitas, et existentia eius non producitur in se, sed in Verbo, et ideo Verbum vere dicitur generari, et nasci ex Virgine: sicut interfectores Christi, inquit Suarez disput. 36. sect. 1. vere privarunt humanitatem Christi existentia sua, non enim extitit humanitas in triduo mortis, tamen quia humanitas non est passa, nec privata existentia secundum se, sed ut in hoc supposito existens, ideo vere dicitur hic homo interfectus, et Deus mortuus.

Obiiciunt 3. Si humanitas Christi habeat propriam existentiam creatam, Christus non erit ens per se. Consequens probatur: humanitas habens existentiam creatam est formaliter ens in actu; Verbum divinum quoque est ens in actu: at ex duobus entibus in actu non fit ens per se: ergo, etc. — Respondeo, ex duobus entibus in actu completis non fieri ens per se, bene tamen ex duobus entibus in actu incompletis, ut in hypothesi, humanitas siquidem destituta propria subsistentia non censetur ens in actu omnino completum.

Conclusio secunda. — RECTA RATIONE DICI POTEST IN CHRISTO ESSE TRES SUBSTANTIAS, ET SUBINDE TRES SUBSISTENTIAS SUBSTANTIALES.

Probari potest primo auctoritate Conciliorum Toletanorum 12. et 15. in quibus illa propositio asserta est etiam per libellum apologeticum a Iuliano Archiepiscopo Toletano primum editum, et deinde ab illo Concilio 15. approbatum non solum per Sergium Benedicti successorem, sed etiam per ipsum Benedictum II. Si vera sint ea, quae refert Rodericus lib. 3. Historiae Hispanicae, cap. 13. ubi hanc controversiam referens ait: Prius in tempore liber de tribus substantiis, quem dudum Romam miserat Primas sanctissimus Iulianus, et minus caute tractando, Benedictus Romanus indixerat reprobandum, ob id quod voluntas gemuit voluntatem. Additur:

Sed S. Iulianus veridicis testimoniis in hoc Concilio per oracula eorum, quae Romam transmiserat, verum esse firmavit; et apologeticum fecit, et Romam misit per suos Legatos Presbyterum, Diaconem, et Subdiaconem viros eruditissimos in omnibus Dei servos, et in divinis Scripturis imbutos, cum versibus etiam acclamatoriis, secundum quod et olim transmiserat de laude Romani Imperii. Quod Romanus Pontifex Benedictus digne et pie recipiens cunctis legendum indixit, atque acclamando, Laus tua, Deus in fines terrae, lectum saepius notum fecit, qui et rescriptum Domino Iuliano per supra fatos Legatos cum gratiarum actione et cum honore remisit, et omnia quaecumque scripsit iusta et pia esse deprompsit.

Ex quibus constat illam propositionem, quod in Christo sint tres substantiae, licet primum non probatam a Benedicto, et una cum aliis notatis propositionibus visam fuisse incaute positam, quasi longe aliud voluissent Toletani Patres, tamen mutato iudicio explicationem Iuliani, et eius librum approbasse Benedictum.

Confirmatur auctoritate SS. Patrum, qui tres in Christo substantias, aut Christum ex tribus substantiis compositum esse docuerunt. Sic enim S. Aug. lib. 3. De Trinitate, cap. 17. ait: Quandoquidem

Deo coniungi potuit humana natura, ut ex duabus substantiis fieret una persona, et per hoc iam ex tribus, Deo, anima, et carne: quibus manifeste docet perinde ex tribus, atque ex duabus substantiis unum constare Christum. Similiter S. Isidorus lib. De differentiis, cap. 7. Nos, inquit, ex duabus subsistimus substantiis, animae videlicet, et corporis: ille (videlicet Christus) ex tribus, Verbi, animae et corporis: quem etiam loquendi modum imitata est Toletana Synodus undecima in professione fidei, ubi cum dixisset duas in Filio esse naturas subdit: Idem Christus in his duabus naturis tribus extat substantiis: Verbi, quod ad solius Dei essentiam referendum est: corporis, et animae, quod ad verum hominem pertinet. — His subscribit Stephanus Eduensis Episcopus lib. De Sacramento altaris, cap. 17. Credimus, inquit, in Christo duas fuisse naturas, divinam, et humanam, et tres substantias, divinam, carnem, et animam. His addere possumus S. Bernardum sermone 3. De virginitate nativitatis post medium, ubi ita loquitur: Et attende, quia sicut in illa divina singularitate Trinitas est in personis, unitas est in substantia: ita in ista speciali connexione trinitas est in substantiis, in persona unitas.

Dices: Plurimi e SS. Patribus hunc dicendi modum improbant: igitur est respuendus. Probatur antecedens; siquidem S. Damascenus lib. 3. De Fide, cap. 16. non putat dicendum esse Christum ex tribus componi substantiis: Etenim, inquit, omnis compositio ex his dumtaxat quae proxime componunt fieri dicitur, non enim dicimus demum ex aqua et terra compositam esse, sed ex lateribus et lignis, alioqui necesse erit dicere hominem ex quinque, ut minimum, constare naturis, nempe ex quatuor elementis, et anima. Sic in Iesu Christo Domino nostro non partem consideramus partium, sed ea, quae proxime inter se componuntur, divinitatem, et humanitatem. Simili modo loquuntur Patres Concilii Francofordiensis in Epistola Synodica ad Episcopos Hispaniae, necnon et Paulinus Aquileiensis in libello sacrosyllabo: igitur, etc. — Respondeo, praefatos Patres talem loquendi modum non improbare, quod revera sit erroneus, sed quia forte posset aliquem inducere, vel ut cogitaret Christum constare tribus naturis distinctis, aut tres habere substantias personales, sicut et substantiales; vel ut significarent oppositum modum loquendi magis proprium et accommodatum esse, ut fidem nostram simpliciter profiteamur: tametsi contra haereticos Apollinaristas negantes animam in Christo, et contra Valentinianos et Marcionistas negantes in Christo verum corpus, recte quis dixerit tres in Christo esse substantias. Nam, ut inquit Concilium Francofordiense loco mox laudato, aliud est contra haereticos contendere, aliud vero puram fideliter confiteri fidem; ibi enim veritas animae et carnis in Christo ostendenda est, hic perfecta humanitas in eadem confitenda est. Adde quod, ut inquit S. Damascenus, in compositione non computantur partes remotae, sed proximae: non enim dicendum est hominem compositum esse ex quinque substantiis, sed ex duabus; quia quatuor earum, nempe elementa, conveniunt in uno corpore. Hac igitur ratione sincerior videtur modus loquendi Concilii Francofordiensis, et Damasceni, ut Christus dicatur ex duabus naturis et substantiis constare, divina scilicet et humana.

Peres: an Christus dici possit aliqua duo? — Respondeo cum Doctore in 3. dist. 6. qu. 2. nec masculine, nec neutraliter Christum posse dici duo simpliciter. Non quidem masculine, quia nomina haec, unus, totus, alius, duo, in masculino genere sumpta, significant hypostasim et personam, ut diximus in tractatu de Trinitate; in Christo autem non sunt duae personae, nec duo supposita: igitur Christus non potest dici duo in genere masculino. Neque etiam tum dici posset duo neutro genere, quia si Christus dici posset duo neutraliter, maxime propter duas naturas, quas habet: sed ea ratione non potest dici duo, nam ex Logicis abstracta non possunt praedicari de concretis simpliciter, sed tantum cum additione et explicatione: non enim dicitur, album simpliciter est albedo, quia plus dicit album, quam albedo: siquidem albedo solam formam significat; album vero formam et subiectum. Unde haec enuntiatio non est legitima: Christus est natura divina, vel natura humana, quia Christus plus dicit, quam naturam divinam seorsim, et naturam humanam: siquidem praeter illas naturas dicit etiam suppositum Verbi. Hinc Athanasius in Symbolo ait: Perfectus Deus, et perfectus homo; non duo tamen, sed unus est Christus. Attamen quemadmodum dici potest per expositionem, quod album est id quod habet albedinem, ita in sensu expositorio dici potest, Christum esse id quod habet duas naturas; vel rectius, in quo sunt duae naturae, divina videlicet et humana.

Dices: Ubicumque est aliud et aliud, ibi sunt duo: sed in Christo aliud et aliud: ergo in eo sunt duo. Probatur minor: Christus secundum quod homo, est aliquid; et etiam secundum quod Deus, est aliquid: sed secundum quod homo, non est idem aliquid, ac secundum quod Deus: ergo est aliud aliquid. — Respondet Doctor ibidem, particulam secundum quod, seu in quantum, sumi posse dupliciter, nimirum, vel reduplicative vel specificative. Priori modo significat, quod terminus, qui apponitur, sit ratio cur praedicatum dicatur de subiecto: et sic neganda est minor, et eius probatio. Sicut enim non sequitur, lac in quantum album est aliquid; et in quantum dulce est aliquid: ergo in quantum album est idem aliquid, quod est quatenus dulce, vel est aliud aliquid: at non potest dici, quod sit idem aliquid, quia certum est, quod lac quatenus dulce, reduplicative loquendo, non sit album: ergo est aliud aliquid: ergo verum est, quod lac sit duo, quod est absurdum: quia si lac diceretur duo, sequeretur quod essent duo supposita. Igitur sicut nulla est prima consequentia huius argumenti, ita nec valet minor argumenti de Christo in sensu reduplicativo: unde sicut de lacte non potest dici, quod in quantum dulce in sensu reduplicativo sit album vel non album; quia dulcedo est ratio impertinens, ut lac dicatur album vel non album, quia posset esse album quamvis non esset dulce; eodem modo suppositum Christi, nec in quantum Deus, est idem quod est quatenus homo, quia posset esse Deus absque eo, quod esset homo; neque etiam est sic ab eo diversum, quia alias suppositum Verbi, seu Christus non posset revera dici homo. Si vero ly in quantum, aut quatenus, sumatur specificative, ita ut sit sensus, quod Christus quatenus homo, idest, qui est homo, seu non obstante quod sit homo, est etiam Deus, sic negari potest minor, necnon et minor probationis illius; Christus enim, qui est homo, est omnino idem, qui est Deus, quia idem suppositum Christi est Deus, et homo. Nec inde sequitur, quod Deus sit ratio formalis, ob quam sit homo; aut humanitas ratio formalis, ob quam sit Deus, quia id solum verum esset, si particula in quantum acciperetur in sensu reduplicativo.

Dices 2. Christus non tantum est Deus: ergo est Deus, et aliquid aliud: et consequenter est duo. Probatur consequentia: quia si verum sit, quod homo currat, et non solus currat, consequens est, quod aliquid aliud praeter hominem currat: ergo similiter si ponatur particula exclusiva ex parte praedicati, ut fit in praedicto argumento, dicendo, quod Christus sit Deus, et non tantum sit Deus, sequitur, quod sit aliquid aliud. — Respondet Doctor negando consequentiam, cum consequentia probationis; quia non eodem modo discurrendum est de particula exclusiva quando additur subiecto, ac quando additur praedicato; nam quando additur subiecto, significat, quod omne subiectum non habens formam, cui praedicatum tribuitur, etiam non possit habere illud praedicatum, licet omnia, quae talem formam habent, possint etiam tale praedicatum habere; sic v. g. dum dicitur, solum album currit, non sequitur, quod homo et canis et equus albus non currat, sed tantum, quod nigrum non currat, nec aliquid aliud, quod non est album. Quando vero particula exclusiva tantum ponitur ex parte praedicati, tunc posset dici, quod nullum aliud praedicatum conveniat subiecto: sic dum dicitur; lac est solummodo album, sensus esset, quod ex qualitatibus sola albedo conveniret lacti. Et in hoc sensu negatur, quod Christus sit solum Deus, quia per illam propositionem significatur, quod nihil competat ei nisi Deitas, quod est falsum; etiam pari ratione negari debet, quod sit solum homo. Conceditur autem, quod non sit tantum Deus, nec tantum homo; sed inde non infertur, quod sit aliud quam Deus, aut aliud quam homo; quamvis enim non dicatur de Christo aliquod praedicatum, quod sit aliud a Deo, et de quo non posset dici, quod non sit Deus; tamen de ipso potest dici praedicatum, de quo Deus non dicitur essentialiter et formaliter. Igitur non valet paritas exempli; nempe, quod quando dicitur, quod non tantum homo currat, significetur, quod aliquod aliud suppositum currat: quando vero dicitur, quod Christus non sit tantum homo, non significetur, quod sit aliud suppositum: qua tamen significatio pendet ex instituto hominum, qui per unam particulam exclusivam, significant aliud suppositum, non vero per aliam.

Quoniam plerumque accidit, quod ex impropria fidei mysteriorum expressione errores nedum, sed et haereses infensissimae suboriantur, operae pretium est in praesenti varios modos exprimere, quibus sermo de Christo Domino faciendus iusta, rectaque fidei lance secundum SS. Patrum ac Conciliorum probatorum doctrinam, tractetur. Cum enim Christus duplici natura constet, divina scilicet et humana, arcto hypostaticae unionis vinculo copulatis; inde fit, quod quae uni ex naturis proprie conveniunt, propter illam intimam societatem, etiam alteri tribuantur. Verum quoniam fieri potest, ut illa attributio proprietatum unius naturae alteri redolere posset aliquem loquendi modum erroneum et haereticum; hinc merito varios dicendi modos, diversasque enunciationes proponunt Theologi, inquirentes, an absque ullo erroris periculo queant usurpari. Ut itaque ceteris morem geramus, placet celebriores illos, et minus usitatos loquendi modos de Christo Domino hic ventilare: cum autem omnes illae locutiones, ex communicatione idiomatum, qua unius naturae proprietates alteri tribuuntur, originem ducant; hinc ab illius explicatione etiam auspicanda est praesens Sectio.