Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

CHRISTUM esse verum hominem, non est quod probemus contra Iudaeos; nihil enim certius ab omnibus illis existimatum est, quippe omnes prophetiae, quae venturum Messiam praenuntiabant, eum de semine Abrahae, ex femore Iacob, Davidis filium, et aliud eiusmodi significabant. Idipsum expresse docuit Moyses, Deuter. 18. dum populum Iudaicum alloquens ait: Prophetam de gente tua, et de fratribus tuis sicut me suscitabit tibi Dominus. Quoniam vero in hac assertione hostes habet Ecclesiae fides antiquos omnes haereticos, quos in huius Tractatus praeludio recensui, quippe hominem specie tenus assumptum aliqui putaverunt: nonnulli veram carnem inficiati sunt, vel e caelo delibutum corpus dixerunt, vel animam, partemve animae segregaverunt, aut eius facultates negaverunt. Contra utrosque haereticorum cuneos hac in Sectione pugnandum est, ac dicendum, perfectam hominis in Christo fuisse naturam, et suis omnibus expletam partibus ac facultatibus, quales sunt anima rationalis, et humanum corpus, ac utriusque naturales partes et potentiae. Quo uno demonstrato, causam adversus illos obtinebimus, qui aut effigiem solam hominis adumbratam esse in Christo mentiti sunt, aut solam animae substantiam absque corpore fuisse cum huius imagine, aut larva: aut istud ipsum carne minime constare, sed aliena ex materia, seu ex aethere, coelo esse excerptum existimant.

Quatuor igitur maxime veniunt hic determinanda: Primum, an Christus vere integram hominis naturam anima rationali et humano corpore constantem assumpserit. Secundum, an omnes humani corporis partes et humores inseparabiliter sibi coniunxerit. Tertium, an Christi humanitas propriam habuerit existentiam, ac substantialem existendi et subsistendi modum. Quartum, an habuerit omnes animae facultates, maxime voluntatem humanam, eamque in omnibus divinae concordem.

NOTANDUM 1. Citra dubium esse, Verbum divinum ab eo tempore, quo in humanis apparuit, hominem fuisse denuntiatum et appellatum, nec ullus est haereticorum qui eam constantem veritatem neget, quippe id apertissime testantur Scripturarum oracula, non solum Veteris Testamenti, sed maxime Novi. Sic Ioan. 8. Christus ipsemet ait: quaeritis me interficere hominem, qui veritatem locutus sum vobis. Et cap. 9. caecus illuminatus a Christo dixit: ille homo, qui dicitur Iesus, lutum fecit, etc. Quem eum audiret Christus, non correxit, sed ulterius ab illo petiit, ut crederet etiam ipsum esse Filium Dei. Et cap. 10. Iudaei dicentes Christo: de bono opere non lapidamus te, sed quia tu homo cum sis, facis teipsum Deum: Christus vero primum admittens, se nihilominus Deum esse et recte appellari confirmat. Unde Caiphas

Ioan. 11. et 18. consilium, spiritu prophetico motus, dedit Iudaeis: Expedit vobis, ut unus homo moriatur pro populo, etc. Quem hominem ibidem declarat Evangelista esse Iesum Christum, qui moriturus erat pro universo humano genere. Solum ergo dubium restat, an illa hominis appellatio Christo revera fuerit attributa, ita quod veram humanitatem in ipso designaverit, an autem dumtaxat fuerit metaphorica quaedam locutio, ut contendebant olim haeretici quotquot integram in Christo ac veram humanitatem existere denegabant.

NOTANDUM 2. Varios, ut in huius Tractatus praeludio monuimus, haereticos extitisse, qui veram animam in Christo negabant: imprimis namque Ariani quidam docebant Christum non habere veram animam rationalem, sed Verbum illi fuisse loco animae, ut refert S. Epiphanius, haeresi 69, et S. August. haeresi 19, qui quidem error etiam tribuitur Eusebio Caesariensi, et aliis Arianis eius sequacibus in 7. Synodo actione 6. Apollinaris autem, qui in principio idem senserat cum Arianis, postmodum apertis Scripturae textibus convictus erroris, nec tamen cedens, demum docuit in Christo quidem esse animam sentientem, non vero mentem, ut referunt Epiphanius, haeresi 77, Nazianzenus orat. 16. August. haeresi 56. Quid autem nomine mentis intellexerit haereticus ille, an scilicet potentiam intellectivam, vel ipsam substantiam rationalis animae, non satis aperte explicant dicti Patres. Nam August. dicit: Negavit mentem, quae est rationalis anima hominis. Epiphanius vero refert se interrogasse haereticos, quid nomine mentis intelligerent, ipsosque respondisse, esse substantiam, seu spiritum: Ex quo, inquit Suarez disp. 15. sect. 1. sequitur eos negasse partem quamdam humanae naturae, forte eo sensu, quo haeretici dicti Dimoeritae dixerunt, ex tribus partibus humanae naturae, corpore, anima, et mente, Verbum duas priores tantum assumpsisse, ut constat ex sancto Epiphanio, haeresi 78, et ex epistolis Damasi, quas refert Nicephorus lib. 12. Historiae cap. 17. in quibus Damasus contra hos haereticos definit assumpsisse Christum veram animam rationalem, non obscure indicans illos haereticos id negasse, et in eo secutos fuisse errorem Apollinaris.

NOTANDUM 3. Varios itidem haereticos negavisse in Christo verum corpus ex Virginis fecunditate et semine genitum. Horum agmen duxisse videtur Simon Magus cum suis sectatoribus. Sicut enim ille Patrem, Filium, Spiritum Sanctum se fuisse iactitabat, in Christo talem apparitionem fingebat, qualem in se Patris, Filii et Spiritus Sancti. Deinde apparitionem Christi comparabant cum apparitionibus Veteris Testamenti, quae cum factae fuissent in corporibus aereis, et ad tempus apparitionis tantum compactis et compositis, quae postea in aërem, vel in nihilum dissolverentur, talem corporis Christi sibi fingebant indolem et naturam, et nihil de Incarnatione Christi illiusque natura humana personaliter assumpta et numquam deserenda cogitabant. Cum vero animadverterent in Evangelio Christum mediis in turbis videri non potuisse, et ab amicorum vel hostium oculis se saepius subduxisse, proni deflexerunt in istam sententiam: Christi corpus non fuisse omnino palpabile et visibile, ideoque Christum usum eo, ut eum hominibus aliquando congrederetur, sed saepe istis disparitionibus ostendisse, se veram carnem et verum corpus omnino non induisse. Ad quod etiam adserendum moti fuerunt variis istis apparitionibus post illius resurrectionem, in quibus non agnoscebatur ab Apostolis, etiamsi cum illis familiariter conversaretur, ad illos pergebat, ingrediebatur ianuis clausis et pessulis fortiter impeditis et obductis, et varia praestabat quae reale corpus et veram carnem non videbantur suadere. Deinde ab ipsis Apostolis, cum fluctibus maris olim pedibus calcaret, habitus est pro phantasmate, unde ad alios etiam potuit istud delirium pervenire, et fortius in haereticorum mentibus inhaerere, quam in Apostolorum cordibus, quos ad momentum tantum talis cogitatio occupaverat. Quamobrem S. Ioannes Evangelista ut pestilentissimo huic dogmati occurreret, ostenderetque revera duas in Christo Domino extitisse naturas, humanam scilicet et divinam, post assertam et declaratam Christi Domini nativitatem, tandem subiungit: Et Verbum caro factum est, quibus significat Verbum divinum carnem veram assumpsisse, refellitque impium Simonianorum dogma de phantastica et larvata Christi carne. — Nihilominus tamen Marcion simoniaco hoc virus imbutus ausus est asserere in Christo solum fuisse corpus phantasticum et apparens, ut referunt Iustinus Martyr, Apologia 2, pro Christianis, Irenaeus lib. 1. c. 19. qui ait, propterea hunc haereticum expunxisse prima capita Evangelii Lucae, quae sunt de humana Christi generatione, et Tertullianus illis libris, quos contra Marcionem edidit. Fuerunt vero alii haeretici, qui verum corpus Christum habuisse docuerunt, sed non eiusdem rationis cum nostro, qui ideo varias in partes scissi sunt: quidam enim dixerunt Christi corpus formatum fuisse ex elementis, ut Apelles Marcionis discipulus, et postea desertor, inquit Tertul.; alii, habuisse corpus coeleste, ut Valentinus, qui, inquit Tertul., lib. De Praescript. cap. 19. dicebat Christum spiritale nescio quod corpus de caelo deferentem, quasi aquam per fistulam, sic per Mariam Virginem transmeasse: nihil inde, vel accipientem, vel mutuantem. Aliqui denique dixerunt habuisse corpus divinum consubstantiale Divinitati, vel certe ex ipsa formatum, ut docebat Apollinaris, referente Iustino Martyre, Apologia 2. circa finem.

Tria igitur sunt hic districte resolvenda maioris claritatis gratia, quae nihilominus in idem collineant: Primum, quod Christus veram et integram humanitatem assumpserit. Secundum, quod verum corpus nostris consubstantiale habuerit. Tertium, quod etiam veram animam rationalem habuerit nostris omnino similem.

Conclusio prima. — VERBUM DIVINUM VERAM HUMANITATEM ASSUMPSIT. Haec est de fide contra Basilidem.

Probatur primo Conclusio ex apertis Scripturae sacrae oraculis, scilicet ex Ioan. 8. cap.: quaeritis, inquit Christus, me interficere hominem qui veritatem locutus sum vobis. Ex Matth. 20. cap.: Ecce ascendimus Ierosolymam, et Filius hominis tradetur, et occidetur, et tertia die resurget. Ex Luc. ult. cap.: Videte manus meas et pedes, quia ego ipse sum. Palpate et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere. Idem probavit manducando cum Apostolis, ut per veritatem comestionis veritas patesceret carnis, inquit S. Gregorius. Idem firmatur ex aliis bene multis Scripturae sacrae textibus, quibus constat Deum hominem factum, ac nostri similem, inter nos humano more conversatum ac locutum, per omnia tentatum absque peccato, per sitim et lassitudinem, per passionem et mortem. Non ergo larva hominis, sed verus homo fuit. Quoties enim, inquit Theodoretus, vel hominem se Christus vocat, vel Abrahami et Davidis semini ac stirpi inscribitur, toties verae carnis ac verae animae testimonium perhibet: non enim, si alterutra pars desit, nuncupationibus istis veritas subest.

Probatur secundo ex vetustissimis symbolis quae ante Nicaenam Synodum per Ecclesiam legebantur, necnon ex Nicaenae ipsius et sequentium synodorum decisionibus ac fidei professionibus, dum proferunt Verbum incarnatum, et hominem factum. Hinc Synodus Constantinopolitana secunda inter Ecumenicas, epistola ad Damasum, et alios in Romana Synodo congregatos, ait: Se nec animae aut mentis expertem, nec imperfectam carnis rationem admittere: verum nosse se perfectum ante saecula Dei Verbum, et perfectum hominem in novissimis diebus propter nostram salutem fuisse. Chalcedonensis in decreto fidei quod actione 3. promulgatum est, Christum Dominum eundem affirmat esse perfectum in Divinitate, et perfectum in humanitate: Deum et hominem revera eumdem ex anima rationali et corpore: consubstantialem Patri secundum Divinitatem, et consubstantialem nobis secundum humanitatem, et per omnia similem nobis absque peccato: quae Athanasii Symbolum eadem expressit sententia: Perfectus, inquit, Deus, perfectus homo, ex anima rationali, et humana carne subsistens. Longum esset, et supervacuum hic scribere omnes posteriorum Conciliorum definitiones, ac SS. Patrum auctoritates, quibus Catholica haec veritas docetur et firmatur: iuvat tamen illam probare argumentis, quibus utuntur plerique Patres ad eamdem veritatem confirmandam.

Primum argumentum ex eo deducitur, quod nisi integra esset Christi humana natura, vera non esset, nec verus homo Christus, ideoque nec homo esset omnino: nam quod vere aliquid non est, hoc simpliciter non est: sic autem ratiocinatur Tertullianus in libro De Carne Christi: Aliter, inquit, non diceretur homo Christus sine carne: nec hominis filius sine aliquo parente homine, sicut nec Deus sine spiritu Dei, nec Dei Filius sine Deo Patre... quid dimidias cum mendacio Christum? Totus veritas fuit. Hinc lib. De Resurrectione Carnis cap. 10.

Porro nec anima, inquit, per semetipsam homo, quae figmento iam homini appellito postea inserta est: nec caro sine anima homo, quae post exilium animae cadaver inscribitur: ita vocabulum homo consortarum substantiarum duarum quodammodo fibula est, sub quo vocabulo non possunt esse, nisi cohaerente.

Eamdem ratiocinationem format Gelasius in libro De Duabus Naturis, probans adversus Acephalos Christum constare duabus naturis, quoniam unius rei proprietate sublata:

Pro parte apud eos medius erit Christus non unus, non integer; ideoque nec verus: sequitur ut falsus sit, quia modis omnibus in hoc tendit abruptum, si aliquid naturaliter inde removetur, ex quibus vel in quibus unus, et integer Christus est: ob hoc consequenter et verus: ergo ut verus sit, integer sit necesse est: ut integer unus, idemque persistet.

Haec Gelasius.

Secundum argumentum desumi potest ex S. Irenaeo, lib. 5. Adversus Haereses, cap. 1. et ita contra Basilidem torqueri: si Christus specie tantum et secundum apparentiam homo fuisset, nullum esset inter eius incarnationem et apparitiones veteribus patriarchis et prophetis factas discriminen. In illis namque visionibus sub specie sensibilis corporis apparebat. Sed hoc aperte falsum est, tum quia de talibus apparitionibus non possunt verificari quae de incarnatione dicuntur, scilicet quod Deus sit homo factus, quod sit mortuus etc., tum quia sicut visiones illae verum Christi in carne adventum futurum repraesentabant, ita incarnatio esset tantum praenuntia alterius Christi adventus in vera humanitate. Haec sunt verba S. Irenaei:

Si cum homo non esset apparebat homo: neque quod vere erat perseveravit, hoc est Dei Spiritus, quoniam invisibilis est Spiritus: neque veritas quadam erat in eo: non enim illud erat quod videbatur. Praediximus autem quod Abraham et reliqui prophetae prophetice videbant eum, id quod futurum erat per visionem prophetantes: si igitur et nunc talis apparuit, non existens quod videbatur, quaedam prophetica visio facta est hominibus, et oportet ultimum expectare adventum eius, in quo talis erit vere, qualis nunc visus est prophetice.

Tertium argumentum ex eodem S. Irenaeo depromitur, qui et multa alia ibidem suppeditat. Nihil constantius asseritur in Scriptura sacra quam Christum corpus suum pro nobis crucifigendum tradidisse, et suo sanguine peccata nostra diluisse, atque etiam nos verbo et exemplo docuisse: at nemo dixerit nos specie tenus esse redemptos, et pretium pro peccatis putative tantum esse solutum. Suo igitur sanguine, inquit S. Irenaeus, loco citato,

redimente nos Domino, et dante animam suam pro nostra anima et carnem suam pro nostris carnibus, et effundente Spiritum Patris in adunationem et communionem Dei et hominum, ad homines quidem deponente Deum per Spiritum, ad Deum autem rursus imponente hominem per incarnationem, et firme et vere in adventu suo donante nobis incorruptelam per communionem quae est ad Deum, obcaecaverunt omnes haereticorum doctrinae.

Idem concludit ex eo quod Christus fuerit verus unusque magister noster et non specie tantum:

Non enim, inquit, aliter discere poteramus quae sunt Dei, nisi Magister noster Verbum existens homo factus fuisset. Neque enim alius enarrare nobis poterat quae sunt Patris, nisi proprium ipsius Verbum. Quis enim alius cognovit sensum Domini? aut quis alius consiliarius eius factus est? Neque rursus nos aliter discere poteramus, nisi Magistrum nostrum videntes, et per auditum nostrum vocem eius percipientes, uti imitatores quidem operum et perfecti argumentum accipientes.

Rursus lib. 3 adversus haereses, cap. 20:

Si Magister noster, inquit, non vere passus est, nulla gratia ei, cum nulla fuerit passio: et nos cum incipiemus vere pati seducens videbitur, adhortans nos rapere, et alteram praebere maxillam, si illud non prior in veritate passus est: et quemadmodum illos seduxit ut videretur eis ipse hoc quod non erat, et nos seduxit adhortans perferre ea quae ipse non pertulit. Imo erimus supra Magistrum, dum putimur vere et sustinemus quae neque passus est, neque sustinuit Magister: quomodo igitur passus est nobis relinquens exemplum ut sequamur vestigia eius, si specie tantum ementitia passus est?

Quartum argumentum plerique Patrum suggerunt, quod sic proponi potest: Veritas uti non falli, ita nec fallere potest: sed si Filius Dei solum hominis phantasma assumpsisset, homines fefellisset. Ita S. Augustinus lib. 83 Quaestionum, quaest. 11: Si phantasma fuit corpus Christi, fefellit Christus: et si fallit, veritas non est. Est autem ceritas Christus: non igitur phantasma fuit corpus eius. Eamdem rationem sic urget S. Epiphanius:

At scilicet Dei Verbo adhibendae ioculares praestigiae fuerunt, ut alium ad mortem, crucisque supplicium obendum (Simonem nempe Cyrenaeum quem pro Christo crucifixum finxerat Basilides) vice sua traderet; is praesertim qui dixerit: Ego sum veritas et vita. Atqui neque vitae esse, alteri mortem conciscere: neque veritatis, quod revera in sese inesse dissimulare, aliaque pro aliis ostendere: desinit enim veritas esse, si sit fraudis et erroris artifex, suumque ipsummet opus abscondat.

Addit adhuc ad convellendum illud Basilidis commentum:

Si in crucem Simon ille Cyrenaeus est sublatus, non igitur per Christum parta nobis est salus, sed per Simonem: nec iam per Christum mundus se salvum fore sperare debeat, utpote qui minime sit passus: neque per Simonem, non enim salutis esse causa Simon potest: purus utique ac purus homo, neque quidquam amplius.

Quintum argumentum petitur ex eo quod Christus Redemptor debuit inter nos, ac Deum sequester, conciliatorque esse, hoc est medium, sive, ut loquitur Scriptura, Mediator: decuit autem huiusmodi Mediatorem ambas, utrasque partes in se complecti, ut facilius concordes statueret. Sic ratiocinatur S. Hilarius lib. 9 sub initium:

Mediator, inquit, ipse in se ad salutem Ecclesiae constitutus, et illo ipso inter Deum et hominem mediatoris sacramento utrumque unus existens, dum ipse ex unitis in idipsum naturis, naturae utriusque, res eadem est; ita tamen ut neutro careret in utroque.

Hoc argumentum luculentis verbis urget S. Fulgentius lib. 1 ad Trasimundum cap. 15, ubi ait:

Non incassum hominem Iesum Christum Mediatorem Dei et hominum nuncupatum: nisi quia idem Deus totam in se naturam suscepit hominis, et idem homo totam in se habet substantiam Deitatis. Nam quia per peccatum homo fuit separatus a Deo: inter Deum irascentem, hominemque peccantem, talis utique Mediatoris debuit intervenire persona, quae ad propitiandum Deum homini, totum, verumque in se Deum de Deo natum haberet, et ad reconciliandum hominem Deo, totum, verumque in se homine natum hominem contineret.

Obiiciebant Haeretici: Qui in similitudinem hominum factus est, non est vere homo, sed specie tenus: sed Filius Dei dicitur ad Philipp. 2 in similitudinem hominum factus et habitu inventus ut homo: ergo non vere, sed specie tenus homo fuit.

Respondeo negando maiorem. Similitudo enim veritatem non semper excludit, imo dicit aliquid commune rebus quae similes dicuntur; et supponit aliquid quo easdem res discrepent. Similitudo enim non dicit omnimodam identitatem, neque etiam dicit omnimodam diversitatem, sed interest aliquam convenientiam simul cum aliqua discrepantia. Sic, ut ad minorem veniamus, Christus in similitudinem hominum factus dicitur, quia convenit cum ipsis in natura humana; differt autem tum ratione suppositi quod in aliis hominibus creatum, in ipso vere divinum est, tum ratione conceptionis, quia non per viam ordinariam, sed Spiritus Sancti obumbratione conceptus est ex Virgine; tum ratione status, caeteri enim peccato obnoxii et servi, ipse vero ab omni peccato immunis et alienus; unde dicitur ad Romanos 8: Misit Deus Filium suum in similitudinem carnis peccati. Et ad Hebraeos 4 habetur Christum fuisse tentatum per omnia pro similitudine absque peccato, quibus innuitur eum veritatem carnis, non vero peccati habuisse, et esse in omnibus similem nostri.

Id diserte explicat Tertullianus, lib. 5 in Marcionem, cap. 14:

Puta nunc, inquit, similitudinem substantiae dictam, non ideo negabitur substantiae veritas. Cur ergo similis, si verus? quia vera quidem, sed non ex semine; de statu similis, sed vera de sensu, non vera dissimilis. Caeterum similitudo in contraris nulla est. Spiritus non diceretur carnis similitudo, quia nec caro similitudinem spiritus caperet, sed phantasma diceretur, si id quod non erat videbatur. Similitudo autem dicitur cum est quod videtur: est enim dum alterius par est. Phantasma autem, quod tantum est, non est similitudo.

Atque ibidem:

Si Pater, inquit, misit Filium in similitudinem carnis peccati, non ideo dicetur phantasma caro quae in illo videbatur. Ob hoc igitur missum Filium in similitudinem carnis peccati intellige: ut peccati carnem simili substantia redimeret, idest, carnem, quae peccatrici carni similis esset, cum peccatrix ipsa non est. Nam et haec erit Dei virtus in pari substantia perficere salutem: non enim magnum et mirum esset, si Spiritus Dei carnem remediaret; sed si caro consimilis peccatrici id faceret, dum caro est, sed non peccati. Ita similitudo non ad titulum peccati pertinebit, non ad substantiae mendacium.

Deinde contextus citatus debet intelligi ut sequentes intelliguntur Genesis 2: Dicit Deus: illi contextus ita nequeunt explicari ut uxor et filius Adam veram eius naturam non habuerint, et ut Dei Filius non sit consubstantialis Patri. Ergo ex eo quod Christus dicitur factus in similitudinem hominum, male infertur quod non sit verus homo. Proterea ad tollendam vel minimam de veritate humanitatis Christi suspicionem oriundam ex his verbis, statuitur ibidem veritas illa his verbis: Humiliavit semetipsum factus obediens usque ad mortem; neque enim summam illam humilitatem et obedientiam exercere, et mortem pati potuisset, nisi verus homo fuisset.

Instabis: Qui carnem damnavit veram carnem non assumpsit: sed Christus carnem damnavit per Apostolum suum dicentem 1 Cor. 15, v. 50: Caro et sanguis regnum Dei non possidebunt: ergo etc.

Distinguo minorem. Damnavit carnem, idest opera carnis, concedo; idest substantiam carnis, nego. Ita distinguit Tertullianus loco citato. Hic autem ipse disserens quomodo nolit nos esse in carne cum simus in carne, ut scilicet non simus in operibus carnis, ostendit hac ratione scripsisse: caro et sanguis regnum Dei consequi non possunt: non substantiam damnans, sed opera eius; quae quia possunt non admitti a nobis adhuc in carne positis, non ad reatum substantiae, sed ad conversationis pertinebunt.

Obiicies 2: Filius Dei sanctis Patribus apparuit in Veteri Testamento carne indutus, imo et ambulavit, locutus est et manducavit: nec tamen vera erat eius caro, sed putatitia: ergo nec in Novo Testamento veram carnem assumpsit.

Respondeo primo. Cum S. Augustino variis in locis, sed praesertim lib. 3 De Trinitate, cap. 10 et 11, has apparitiones factas fuisse ministerio Angelorum, nec Filium Dei propria in persona apparuisse.

Respondeo secundo. Iuxta aliorum

Patrum sententiam, negando quod in vera carne priscis patribus non apparuerit. Ipse enim, inquit Tertullianus, cum Angelis tunc apud Abraham apparuit in veritate quidem carnis, sed nondum natae, quia nondum moriturae, sed et discentis iam inter homines conversari. Hoc habet lib. 3 Contra Marcionem, cap. 9. Dici potest igitur Filium Dei tunc verum corpus assumpsisse, non quidem hypostatice, sed per peculiarem assistentiam et usum.

Respondeo tertio negando consequentiam. Imo ex eo quod apparitiones illae Dei vel Angelorum factae fuerunt in humana tantum specie, quia figurae erant, sequitur Filium Dei in Novo Testamento in veritate carnis apparuisse, ut figurae illae implerentur, siquidem ut Tertullianus dicit, in simili causa figura non fuisset, nisi veritatis corpus esset. Caeterum vacua res quae est phantasma figuram capere non posset.

Instabis: Angeli veteribus patriarchis in carne phantastica apparuerunt, licet ambularent, loquerentur, et manducarent: ergo, licet Christus similes actiones elicere visus sit, non potest colligi ipsum in vera carne apparuisse.

Respondeo. Nego consequentiam. Angeli enim quamvis corpus ex aere aut alia materia compactum moverent ad modum corporis anima humana informati, tamen actiones vitae corporeae et animalis non exercebant: unde Angelus ait Tobiae 10: Videbar quidem vobiscum manducare et bibere, sed ego cibo invisibili utor, qui hominibus videri non potest. Praeterea Angeli illi nec nati sunt, nec passi, nec mortui: at in Christum haec omnia cadere ostendunt sacrae Paginae.

Urgebis: Veritas corporis Deo indigna est qui Spiritus est purissimus; ergo etc.

Nego antecedens. Licet enim, inquit Tertullianus, lib. 8 Contra Marcionem, cap. 20, nulla res digna sit quam Deus induat, tamen quodcumque induerit, ipse dignum facit absque mendacio. Adde quod, ut ibidem habetur, similitudo carnis non indigna minus erat Deo quam veritas, unde, inquit, si aspernatus est illam ut terrenam, cur et non simulacrum eius proinde despexit: nullius enim dedignandae rei imago dignanda est: sequitur statum similitudo.

Obiicies: Si Christus fuisset perfectus homo, fuisset mundi pars: at hoc dici nequit, quia mundi pars non potest afferre salutem mundo: igitur non fuit perfectus homo.

Respondeo 1. Negari posse maiorem: siquidem Christus non tantum homo, sed etiam Deus, qua ratione non est mundi pars, sed Dominus.

Respondeo secundo. Negando minorem: quid enim obstat quominus pars mundi salutem mundo afferat? Quippe decebat, ut homo nostri similis salutem nobis afferret, iuxta illud Psalmi: Frater non redimit, redimet homo, non utique homo purus, sed homo-Deus, ut explicat S. Augustinus.

Conclusio secunda. — Christus habuit animam rationalem eiusdem speciei cum caeteris animabus hominum. Haec etiam est de fide, ut constat ex praecedenti Conclusione. Et probatur insuper illis Scripturae textibus, quibus Christus Dominus de sua anima sermonem fecit. Sic Ioannis 12: Nunc anima mea turbata est. Et Matth. 26: Tristis est anima mea usque ad mortem. His nomine animae non potest Verbum divinum intelligi; alioqui sequeretur illud esse passibile, ac humanis passionibus et affectibus subditum, quod neque ipsi Apollinaristae admitebant, utpote cum crederent Verbum esse verum Deum. Nec etiam ista oracula possunt accipi metaphorice, quemadmodum in Veteri Testamento dicitur anima Dei, idest divina voluntas: sic Isai primo: Calendas vestras, et solemnitates vestras odit anima mea, hoc est, meae divinitati sunt odiosae. Nam revera nomine animae Christus veram sui corporis vivificantem animam ab ipsa divinitate distinctam sufficienter significavit, cum ait Ioannis 12: Potestatem habeo ponendi animam meam; et iterum sumendi eam. Haec enim potestas ponendi animam fuit in aliquo ab anima distincto; non quidem in corpore, cum corpus non habeat potestatem se solo ablegandi, et resumendi animam: igitur haec maxime residebat in divinitate Christi: igitur Christi divinitas, et eius anima distinguuntur. Nec etiam testimonia illa possunt exponi de anima sentiente, tum quia ibi non est sermo de quacumque tristitia rationali, sed de tristitia voluntaria, ut constat ex verbis sequentibus, verumptamen non mea voluntas, sed tua fiat. Tum quia ex voluntaria consideratione et attentione excitavit in se illam tristitiam, ut argumentatur VI. S. Thom. act. 8, quod utique confirmatur ex Ioan. 10, ubi Christus Iudaeos eius necem meditantes ita alloquens ait: Potestatem habeo ponendi animam meam, et iterum sumendi eam. Ex quibus constat illum habuisse libertatem arbitrii, et subinde animam rationalem.

Insuper haec veritas definita est in plurimis Conciliis. Primum quidem in Concilio Romano sub Damaso Papa in professione fidei, quam refert Theodoretus lib. 5 Historiae cap. 9; Ephesino in epistola Cyrilli ad Nestorium, quae ibidem approbatur Canone 3; Chalcedonensis sessione 1 et aliis sequentibus: Verbum divinum integram humanitatem assumpsit non solius corporis membris sed etiam anima rationali constantem. Haec est de fide contra Apollinarem. Eam itidem veritatem tradunt omnes sancti Patres, maxime S. Leo in epistolis 11, 72 et 93, et S. Augustinus lib. Contra Felicianum Arianum c. 13, ubi illam veritatem plurimis rationibus demonstrat, quarum potissimam desumit ex fine Incarnationis: tum quia sine rationali anima non potuisset Christus orare, mereri, nec satisfacere; tum quia cum incarnatus fuerit ad redimendum hominem lapsum, assumere debuit id quod potissimum in homine ceciderat, quodque maxime redemptione indigebat; hoc autem est anima rationalis.

Confirmari potest etiam rationibus Philosophicis: Siquidem Deus non potest fieri forma corporis; quippe forma est totius compositi pars constitutiva: omnis autem pars imperfectionem denotat, quae longe a Deo eliminanda est. Deinde, etiamsi potest aliquatenus informare, cum compositum suam denominationem accipiat a forma, nulla ratione Christus esset verus homo, quippe hominis formam constitutivam non haberet. Denique, anima rationalis non est in homine distincta a sensitiva: ergo si Christus assumpsisset tantum animam sensitivam, non assumpsisset animam hominis, sed bruti.

Obiiciebat Apollinaris: Si Christus totum ac perfectum suscepit hominem, consequens est humanas in eo cogitationes extitisse: fieri autem non potest, ut non sit in humanis cogitationibus aliquid peccati; quia, inquit Apostolus ad Rom. 8: Sapientia carnis mors est: et Sapientia carnis inimica est Deo; legi enim Dei non subiicitur. Unde concludebat Apollinaris, ut refert Leontius, Deum totum hominem non assumpsisse, quandoquidem totus homo non est expers omnis peccati in hac via. Respondent sancti Patres, maxime S. Athanasius libro De salute adrenarum, negando vitiosas huiusmodi cogitationes, sive affectus in humana Christi natura fuisse: quippe non sunt illius naturae appendices, sed peccati foetus: quare in Adamo ante lapsum neutiquam istae cogitationes, quae concupiscentiae vocabulo censentur, exstabant: sed, inquit Athanasius, postquam mandatum praetergressus est, talibus cogitationibus obstrictus esse coepit: non quod Deus urgentes cogitationes istas creavit, sed quod diabolus ex fraude ac deceptione illas super rationali natura seminaverit, postquam in transgressione legis constituta esset, et a Deo reiecta. Cum ergo Christus nulla prorsus cogitatione fuerit infectus Adami peccatoris, immunis fuit ab eiusmodi cogitationibus, et illecebris carnis.

Obiiciebat 2: Si Christus habuisset revera integram animam rationalem et mentem humanam, duas etiam principales moderatrices habuisset humanarum actionum facultates, nempe humanam mentem, et divinam voluntatem: at hoc dici non debet, quippe una moderatrix sufficeret: superfluebat igitur altera: in Christo autem nil debuit esse superfluum: igitur non debuit mentem humanam assumere, cum ad suas moderandas actiones sufficientissima fuerit divina voluntas.

Nego minorem. Nam, inquit S. Maximus martyr apud Euth. Panopl. tit. 1: Quemadmodum lana alba purpurae colore tincta, non est bicolor, sed unius dumtaxat coloris, sic in assumpta natura, deificata hominis mente, non sunt duo principalia Deus, et mens, sed unum videlicet, qui divinam mentem effecit Deus. Quibus verbis non vult Maximus extinctam fuisse mentem in Christi anima ex consortio divinitatis, quemadmodum lanae candor aboletur purpura rubore suffectus, sed solum, quod salva et integra manente anima, eiusque principali parte, quae est mens, ea tamen principatum non tenuit actionum, sed cum ex toto Divinitate esset imbuta et munita, ad huiusce ductum ac moderationem applicabat: ita quod divina mens humanam in Christo mentem ageret, eamque gubernaret.

Conclusio tertia. — Verbum divinum non assumpsit corpus de caelesti formata materia, sed quod eiusdem erat rationis cum nostro. Haec est de fide contra Valentinum dicentem Christum nihil ex beata Maria Virgine sumpsisse, sed corpus e caelo detulisse. Error autem ille refellitur apertis Scripturae sacre oraculis a sanctis Patribus adversus illum laudatis, et intra adducendis: sic enim Conclusionem nostram probat S. Irenaeus lib. 3 adversus haereses, cap. 32:

Si non accepit Christus ab homine substantiam carnis, inquit, neque homo factus est, neque filius hominis; et si hoc non factus est, quod nos eramus, non magnum faciebat quod passus est et sustinuit. Nos autem quoniam corpus sumus de terra acceptum et anima a Deo accipiens spiritum, hoc quoque factum est Verbum Dei, suum plasma in semetipsum recapitulans: et propter hoc filium hominis se confitetur.

Et Apostolus ad Galatas manifeste ait: Misit Deus Filium suum factum de muliere; et ad Romanos: De Filio autem eius qui factus est ex semine David secundum carnem. Caeterum supervacua est in Mariam descensio eius. Quid enim in eam descendebat, si nihil incipiebat sumere ex ea? Aut si nihil sumpsisset ex Maria, numquam eas, quae a terra erant percepisset escas, per quas id quod a terra sumptum est, nutritur corpus: nec 40 diebus quemadmodum Moyses et Elias ieiunans esuriisset corpus eius quaerens escam: sed nec Ioannes discipulus eius de eo scribens dixisset: Iesus autem fatigatus ex itinere sedebat: nec David praeclamasset in eum: Super dolorem vulnerum meorum apposuerunt: nec lacrymatus esset super Lazarum; nec sudasset globos sanguinis. Haec enim omnia signa sunt carnis quae a terra sumpta est; quam in se recapitulatus est, suum plasma salvans.

Eamdem veritatem probat Tertullianus quinque libris contra Marcionem: maxime vero libro De carne Christi, cuius praecipuas rationes in gratiam religiosae iuventutis, cui nondum hic Auctor familiaris est, hic summarie referre lubet. Probat Christum veram habuisse carnem primo ex eius Nativitate:

Marcion, inquit c. 1, ut carnem Christi negaret, negavit etiam Nativitatem, aut ut Nativitatem negaret, negavit et carnem, scilicet ne invicem sibi testimonium redderent et responderent nativitas et caro, quia nec nativitas sine carne, nec caro sine nativitate.

Inde cap. 2 carpit Marcionem quod deleverit prima capita Evangelii Lucae, quibus Christi Nativitas et infantia delineatur:

His opinor, inquit, consiliis et originalis instrumenta Christi delere Marcion ausus est, ne caro eius probaretur, et qua oro te auctoritate? Si Propheta es: praenuntia aliquid; si Apostolus, praedica publice: si Apostolicus, cum Apostolis senti: si tantum modo Christianus es, crede quod traditum est: si nihil istorum es, merito dixerim, morere: nam et mortuus es non credendo, quod creditum Christianos facit.

Cap. 3 probat illam nativitatem, et carnis assumptionem, nec impossibilem nec inconvenientem esse Deo:

Non potest, inquit, dicere si, natus fuisset, et hominem vere induisset, Deus esse desiisset, amittens, quod erat, dum assumit, quod non erat: periculum enim status sui Deo nullum est.

Cap. 4 demonstrat illam nativitatem ex Virgine, neque indignam, neque Deo stultam. Unde sic Marcionem interpellat, ab ipsa quidem exortus odio habita nativitate:

Perora, age iam spurcitias genitalium in utero elementorum, humoris, et sanguinis tota coagula, carnis ex eodem coetu alendae per novem menses, describe uterum de die in diem intumescentem, gravem, anxium, nexum, totum incertum libidine, fastidio, et gula. Invehere iam, et in ipsum mulieris enitentis partum, vel pro periculo honorandum, vel pro natura religiosum. Horres utique, et intantum cum suis impedimentis profusum utique, et oblitum, dedignaris, quod pannis stringitur, quod vinculis torquetur, quod blanditiis deridetur. Hinc venerationem, o Marcion, naturae despicis: et quomodo natus es? Odisti nascentem hominem, et quomodo diligis aliquem? Te quidem plane non amasti cum ab Ecclesia et fide Christi recessisti, sed videris si tibi displices, aut si aliter natus es. Certe Christus dilexit hominem illum in immunditiis, in utero coagulatum, illum per pudenda prolatum, illum per ludibria natum: propter eum descendit, propter eum praedicavit: propter eum omni se humilitate deiecit usque ad mortem, et mortem crucis: amavit utique, quem magno pretio redemit. Confirmat cap. 5 demonstrando Christum veram habuisse carnem, quia vere passus et crucifixus est: Quid enim, inquit, indignius Deo? Quid magis erubescendum? Nasci, an mori? Carnem gestare, an crucem? Circumcidi, an suffigi? Educari, in praesepe deponi, an in monumentum recondi? Hic responde, interfector veritatis, nonne vere crucifixus est Deus? Nonne vere mortuus, ut vere crucifixus? Nonne vere resuscitatus, ut vere scilicet mortuus? Falso ergo statuit inter nos crucem Paulus tantum crucifixum, tale sepultum ingessit, falso resuscitatum inculcavit? Falsa est igitur et fides nostra, et totum phantasma est, quod speramus a Christo? Scelestissime hominum, qui interemptores excusas Dei. Nihil enim ab eis passus est Christus, si nihil vere est passus. Parce unica spei totius orbis, qui destruis necessarium decus fidei: quodcumque de eo indignum est, mihi expedit: salvus sum si non confundar de Domino meo. Qui me, inquit, confusus fuerit, confundar et eum, alias non invenio materias confusionis, quae me per contemptum ruboris probent, bene impudentem, et feliciter stultum, natus est Dei Filius: non pudet, quia ineptum est: et sepultus resurrexit, certum est, quia impossibile est. Sed haec quomodo in illo vera erunt, si ipse non fuit verus? Si non vere habuit in se, quod figeretur, quod moreretur, quod sepeliretur, et resuscitaretur? Carnem scilicet hanc sanguine suffusam, ossibus substructam, nervis intextam, venis implexam, quae nasci et mori novit, humanam sine dubio, ut natam de homine.

Cap. 6 urget contra Apellem Marcionis discipulum, qui asserebat Christum de sideribus et substantiis superioris mundi carnem esse mutuatum, licet Angeli sibi efficiant corpora ex materia caelesti, aut aerea, dum hominibus apparent: igitur ait:

Qui carnem Christi ad exemplum proponunt Angelorum, non natam dicentes, scilicet carneam, comparent velim et causas tam Christi, quam et Angelorum, ob quas in carnem venerunt. Nullus unquam Angelus ideo descendit, ut crucifigeretur, ut mortem experiretur, ut a morte resuscitaretur: si numquam eiusmodi fuit causa Angelorum corporandorum, habes causam cur non nascendo acceperint carnem. Non venerant mori, ideo nec nasci: at vero Christus mori missus, nasci quoque necessario habuit, ut mori posset; non enim mori solet, nisi quod nascitur. Mutuum debitum est inter se nativitati cum mortalitate: forma moriendi, causa nascendi est. Homo vere futurus usque ad mortem, eam carnem oportebat ut indueret cuius est mori, eam porro carnem, cuius et mori nativitas antecedit.

Deinde sibi obiiciens illud Lucae 8, ubi Christus respondet: Quae est mater mea, et qui sunt fratres mei? quasi matrem et fratres respuisset. Respondet non istud dixisse, ut matrem negaret, sed ut potiores faceret illos, qui Verbum Dei audiunt et custodiunt: negavit itaque parentes, quomodo docuit negandos pro Dei opere Matthaei 10. Demum cap. 8 refellens commentum Apellis somniantis Angelum igneum caelestia condidisse ex paenitentia debiti, ostendit, quod si exinde caro Christi esset deducta de peccati elementis, peccatrix erit de peccatorio sensu, et par erit eius substantiae, id est nostrae, quam ut peccatricem Christus dedignatur induere. Cap. 9 demonstrat omnia vere carnis terrenae signa in Christo fuisse:

Considera, inquit, singulas qualitates, musculos ut glebas, ossa ut saxa, etiam circum papillas calculos quosdam. Aspice nervorum tenaces connexus, et traduces radicum, venarum ramosos discursus, ut ambages rivorum, et lanugines, ut muscos, et comam, ut caespitem, et ipsos medullarum in adesto thesauros, ut metalla carnis: haec omnia terrena originis signa, et in Christo fuerunt: haec sunt, quae illum Dei Filium celavere. Nam quae enumeravimus adeo terrenae testimonia carnis sunt, ut et nostrae. Quid dicis de eo, ⟦quod cibum sumit, et quod dormitat?⟧ trepidat ad mortem: Caro enim, inquit, infirma: sanguinem fudit postremo. Haec sunt, opinor, signa caelestia: sed quomodo, inquam, contemni et pati posset, si quid in illa carne de caelesti generositate radiasset?

Probat denique Tertullianus cap. 17 et sequentibus, ex eo quod Christus conceptus et natus fuerit ex Maria, et non solum in Maria Virgine:

Si primus Adam, inquit, de terra traditur, merito sequens, vel novissimus Adam, ut Apostolus dixit, proinde de terra, idest, carne nondum generationi resignata in spiritum vivificantem a Deo est prolatus. Sed et hic ratio defendit, quod Deus imaginem et similitudinem suam a diabolo captam aemula operatione recuperavit; in Virginem adhuc Evam irrepserat verbum aedificatorium mortis: in Virgine aeque introducendum erat Dei Verbum extructorium vitae, ut quod per eiusmodi sexum abierat in perditionem, per eumdem sexum redigeretur in salutem. Crediderat Eva serpenti, credidit Maria Gabrieli: quod illa credendo deliquit, haec credendo delevit: sed Eva nihil tunc concepit in utero ex diaboli verbo: imo concepit, nam exinde, ut abiecta pareret, et in doloribus pareret, verbum diaboli semen illi fecit: enixa est denique diabolum fratricidam: contra Maria edidit eum, qui carnalem fratrem Israel interemptorem suum salvum quandoque praestaret. In vulvam ergo Deus Verbum suum detulit bonum fratrem, ut memoriam mali fratris evaderet: inde prodeundum fuit Christo ad salutem hominis, quo iam damnatus intraverat.

Et cap. 20 respondens obiectioni Valentini dicentis quidem Christum natum per Virginem, non ex Virgine: et in vulva, non ex vulva; quia et Angelus in somniis ad Ioseph: Quod in ea natum est, inquit, de Spiritu Sancto est. Non dixit ex ea: sic huic obiectioni facit satis:

Etsi ex ea dixisset, in ea dixerat: in ea enim erat, quod ex ea erat: tantundem ergo: et cum dixit in ea, et ex ea consonat: quia ex ea erat, quod in ea erat. Sed bene, quod idem dicit Matthaeus originem Dei decurrentem ab Abraham usque ad Mariam. Iacob, inquit, genuit Ioseph virum Mariae, ex qua nascitur Christus. Sed et Paulus Grammaticis istis silentium imponit: Misit, inquit, Deus Filium suum factum ex muliere. Numquid per mulierem, aut in mulierem? Hoc quidem impressius, quod factum potius dicit, quam natum, simplicius enim enuntiasset natum: factum autem dicendo, et Verbum caro factum est, consignavit, et carnis veritatem ex Virgine factam asseveravit.

Et capite 21:

Accedam adhuc quominus ad congressum, ecce, inquit Isaias, Virgo concipiet in utero. Quid> nam? Utique Dei Verbum, non viri semen, certe ut pareret Filium, nam et pariet, inquit, Filium: ergo ut ipsius fuit concepisse, ita ipsius est quod peperit: licet non ipsius fuerit quod concepit. Contra si Verbum ex se caro factum est, nam ipsum se concepit et peperit, et vacat prophetia. Non enim Virgo concepit neque peperit, si non quidquid peperit ex Verbi concepto, caro ipsius est. Sola haec autem prophetae vox evacuabitur? an et Angeli conceptum et partum Virginis annuntiantis? an et omnis iam Scriptura quaecumque matrem praenuntiat Christi; quomodo enim mater nisi quia in utero eius fuit? sed nihil ex utero eius accepit quod matrem eam faceret, in cuius utero fuit. Hoc nomen non debet caro extranea. Matris uterum non appellat nisi filia uteri caro. Filia uteri porro non est, si sibi nata est. Tacebit igitur et Elisabeth prophetam portans, iam Domini sui conscium infantem, et insuper Spiritu Sancto adimpleta? Sine causa enim dicit: et unde mihi ut Mater Domini mei ad me veniat? si Maria non Filium sed hospitem in utero gestabat Iesum, quomodo dicit: benedictus fructus uteri tui? Quis hic fructus uteri qui non ex utero germinavit, qui non in utero radicem egit? qui non eius est cuius est uterus, et qui utique fructus uteri? Christus, ideo hunc fructum ex lumbis David, idest ex posteritate carnis eius, iurat illi Deus consessurum in throno ipsius; si ex lumbis David, quanto magis ex lumbis Mariae ob quam in lumbis David?

Et capite 22. Matthaeus fidelissimus Evangelii commentator, ut comes Domini, non aliam ob causam quam ut nos originis Christi carnalis compotes faceret, ita est exortus: liber generationis Iesu Christi filii David filii Abraham. His originis fontibus, genere manante, cum gradatim ordo deducitur ad Christi nativitatem, quid aliud quam caro ipsa Abrahae et David per singulos traduces suas in Virginem usque descendentem describitur interius Christum? sed et Paulus, utpote eiusdem Evangelii et discipulus et magister et testis, quia eiusdem Christi apostolus confirmat Christum ex semine David secundum carnem, utique ipsius. Ergo ex semine David caro Christi, sed secundum Mariae carnem ex semine David: ergo ex Maria carne est, dum ex semine est David.

Et infra: Quam debemus et possumus agnoscere in Christo carnis qualitatem? utique non aliam quam Abraham: siquidem semen Abraham Christus: nec aliam quam Iesse, siquidem ex radice Iesse Christus: nec aliam quam David, siquidem fructus ex lumbis David Christus: nec aliam quam ex Maria, siquidem ex Mariae utero Christus: nec aliam consequens quam Adam, siquidem secundus Adam Christus. Consequens ergo est ut aut illos spiritalem carnem habuisse contendant, quo eadem conditio substantiae deducatur in Christum; aut concedant carnem Christi spiritalem non fuisse, quae non de spiritali stirpe censetur.

Dices. — S. Paulus 2. ad Corinth. c. 5. ait: Si cognovimus Christum secundum carnem, sed iam non novimus, idest, ut exponebat Faustus Vanichaeus, Paulus in principio existimabat Christum habuisse veram carnem; postea vero doctior factus mutavit sententiam, et eum non vera, sed dumtaxat apparenti carne velatum agnovit.

Respondeo, impiam illam esse Fausti expositionem. Unde duplex potest esse sensus illius oraculi: Primus, ut Paulus loquatur pro eo tempore, quo Christum in suis fidelibus persequebatur; quasi diceret, etsi aliquando secundum carnem, idest, carnaliter iudicantes de Christo indignam aestimationem habuimus, sed iam non ita novimus, seu existimamus. Vel secundus sensus esse potest, quod loquatur de condi- tione carnis passibilis, in qua cognovit Christum dum vitam mortalem ageret: sed iam eum ita mortalem non novit. Qua expositio traditur in VII. Syn. act. 6. et ab August. lib. 11. contra Faustum, quadratque Pauli verbis; siquidem postmodum subiungit: et qui vivunt iam non sibi vivant, sed ei, qui pro eis mortuus est, et resurrexit.

Dices 2. — Idem Apostolus 1. ad Cor. 15. docet Christum esse ho- minem caelestem de caelo in terram delapsum; ait enim: Primus homo de terra terrenus, secundus homo de caelo caelestis; sed Christus non dicitur homo caelestis, nisi ratione corporis ex materia caelesti for- mati: igitur Christi corpus non erat eiusdem substantiae et rationis cum nostris. — Idipsum nos docet S. Ioannes, Evangelii sui cap. 3. ubi legitur: Nemo ascendit in caelum, nisi qui descendit de caelo, Filius hominis qui est in caelo. Et cap. 6: Ego sum panis vivus qui de caelo descendi, inquit Christus Dominus.

Respondeo, distinguendo et explicando tales contextus: Christus est homo caelestis et descendit de caelo ratione personae et naturae divinae, concedo; ratione corporis assumpti, nego. Vel ipsum Christi corpus e caelo delapsum est ratione materiae ex qua compactum est, nego: ratione virtutis per quam formatus est, concedo. Ita haec Scripturae sacrae loca exponit S. Hilarius, lib. 10. De Trinitate: Hinc maximum illud et pulcherrimum suscepti hominis sacramentum Dominus ipse ostendit dicens: nemo ascendit in caelum, etc. Quod descendit de caelo, conceptae de Spiritu originis causa est. Non enim ex se corpori Maria originem dedit; licet ad incrementa partumque corporis, omne quod sexus sui naturale est contulerit. Quod enim Filius hominis dicitur, susceptae in Virgine carnis est partus. Et postea explicans quomodo Deus, qui replet omnia et ubique est descendere potuerit, dicit Verbum descendisse quia coepit esse peculiari quodam modo in corpore assump- to, quo non erat antea praesens in terra: quia et Verbi, inquit, virtus non corporalibus modis in terra manserat, non deerat unde descenderet. — Et mox: Absolute autem Apostolus locutus est dicens: primus homo de limo, secundus homo de caelo; hominem enim dicens nativitatem ex Virgine docuit: quae officina materno sexus sui naturam in conceptu et partu executa est: et cum ait secundum hominem de caelo, originem eius ex supervenientis in Virginem Sancti Spiritus aditu testatus est: atque ita tum homo est, et de caelis est: hominis huius partus et a Virgine est, et conceptus ex Spiritu est. Denique ibidem addit: Ipse autem Dominus huius nativitatis mysterium pandens sic locutus est: Ego sum panis vivus qui de caelo descendi: si quis manducaverit de meo pane vivet in aeternum; se panem suum dicens: ipse enim corporis sui origo est, ne enim Verbi virtus atque natura defecisse a se existimaretur in carne per hoc quod descendens de caelis panis est, non ex humana conceptione originem sui corporis esse ostendit. At vero cum suus panis assumpti per Verbum corporis est professio, subiecit enim: nisi mandu- caveritis carnem Filii hominis, et biberitis eius sanguinem, non habebitis vitam in vobis; ut per panem de caelo descendentem et per carnem Filii hominis, et conceptae ex Spiritu Sancto, et natae ex Virgine carnis intelligatur assumptio. — Itaque Christus non dicitur homo caelestis, quod eius corpus ex materia caelesti fuerit compactum, sed ita dicitur secundum personam, qua divina est ratione formationis sui corporis, quia formatum fuit virtute Spiritus sancti absque semine: vel dicitur homo caelestis, quia caelestem vitam vixit: quapropter idem Apostolus homines Christum imitantes ibidem caelestes appellat: Adam vero di- citur homo terrenus, utpote subditus peccato: quapropter subiungit sanctus Paulus: Qualis terrenus tales et terreni, qualis caelestis tales et caelestes. Qualiter etiam explicat Tertull. lib. De carne Christi, cap. 8. Non, inquit, ad materiae differentiam spectat, sed tantum terrenam retro substantiae carnis primi hominis, idest, vel caelestem de Spiritu substantiam opposuit secundi hominis, idest Christi: et idem ad spiritum, non ad carnem caelestem hominem refert, ut quod sic comparat, constet in hac carne terrena caelestes fieri, spiritu scilicet: quod si secundum carnem quoque caelestis Christus, non compararentur illi non secundum carnem caelestes: si ergo, qui fiunt caelestes, qualis est Christus, terrenam carnis substantiam gerunt; hinc quoque confirmatur ipsum etiam Christum in carne terrena fuisse caelestem, sicut sunt qui ei adaquantur. Tertio denique Christus di- citur homo caelestis, propter gloriam, quam a principio habuit: quamvis enim illa in ipsius corpus non redundaverit ab initio, sed dumtaxat in eius resurrectione: tamen erat connaturaliter debita propter illius unionem ad Verbum: primus vero homo dicitur terrenus propter mortalitatem ex peccato contractam, Ita S. Chrysostomus Hom. 12. in 1. ad Corinth. et Aug. 15. De Civitate, cap. 23.

Dices 3. — Si Christus terrenam carnem assumpsisset, deterioris fuisset conditionis quam Angelus qui terrena in carne immersus non est: atqui Christus non fuit deterior Angelo. Deinde caro nostra si- milis eandem nativitatis conditionem sortita fuisset: sed longe diversa fuit conditio carnis Christi, utpote quae concepta de Spiritu Sancto nulli fuit gravidae Virgini oneri aut dolori: ergo etc.

Distinguo minorem: Christus Angelis deterior non fuit qua Deus, concedo: qua homo praecise sumptus, nego. Legunt, inquit Tertullianus, lib. De carne Christi, cap. 16: Minorasti eum modico citra Angelos, et negant inferiorem substantiam Christi, nec hominem se, sed Verbum pronuntiantes agnoscunt hominem Deo mixtum, et negunt hominem: mortuum credunt, et quod est mortuum ex incorruptela natum esse con- tendunt, quasi corruptela aliud sit a morte.

Respondeo ad secundum, distin- guendo maiorem: caro nostrae similis similiter nata fuisset si caro esset hominis meri, concedo: si caro esset hominis Dei mixti, nego. Christus autem est homo Deo mixtus, ut cum Tertulliano loquar, idest, homo personaliter Deo unitur, unde etsi novo modo planeque mirabili natus est ex Virgine Spiritu Sancto foecundata, carnem tamen habuit eiusdem cum nostra conditionis, quantum ad substantiam. Hinc Tertullianus, cap. 29. libri praefati ait: Ex Deo natus est Christus, quia Verbum Dei: quia caro autem non ex sanguine, nec ex carnis et viri voluntate, quin ex Dei voluntate Verbum caro factum est; ad carnem enim, non ad Verbum pertinet negatio formalis nostrae nativitatis, quia caro sic habebat nasci non Verbum. Negans autem ex carnis quoque voluntate natum, cur non negaverit etiam ex substantia carnis? negavit enim, quia ex sanguine negarit, non substantiam carnis removit, sed materiam seminis. Intelligimus ergo ex concubitu nativitatem Domini negatam, quod sapit voluntas viri et carnis, non ex vulvae participatione.

Notandum 1. Multiplices esse partes humanitatis assumptae; quae- dam enim sunt physice essentiales, ut corpus et anima: aliae inte- grantes, ut caput, brachia, crura: et aliae excrementitia, ut capilli, ungues, et ea omnia quae, tamquam superflua, ad nutritionem et cor- poris integritatem non conferunt. Praeterea integrantium partium quaedam sunt praecise de integritate corporis humani, ut caput, ossa, caro, et reliquae; quaedam dumtaxat de veritate, non vero de integri- tate, ut sanguis, spiritus vitales, et alii humores, qui sola ratione di- cuntur de veritate corporis, quia corpus humanum sine illis, saltem sine sanguine, qui est basis et fundamentum vitae, non potest con- sistere. Quaeritur, an illas omnes partes Verbum Divinum hypostatice sibi copulaverit. Convenit omnes revera eum assumpsisse et sibi copulavisse omnes partes quae sunt de integritate corporis, alioquin verum et perfectum humanum corpus non assumpsisset, quod contra praecedentem Conclusionem. Gravis autem difficultas est de par- tibus spectantibus ad corporis veritatem et vitam.

Notandum 2. Quosdam Theologos cum Caietano, qu. 51. art. 2. duplicem in corpore humano distinguere sanguinem: alterum nutri- mentalem tantummodo, et alterum naturalem, seu quem dicit esse de veritate naturae. Nutrimentalis solum est humor quidam sanguinens parum decoctus, et depuratus, qui veram sanguinis naturam nondum habet, quamvis in colore, et aliis accidentibus sit ei similis. Talis est qui proxime ex alimento generatur, idque vel in hepate, vel in venis ducentibus ad hepar, quas Medici Mesaraicas appellant: et hunc san- guinem aliquos sudasse refert Philosophus in libro de historia anima- lium. Sanguis vero naturalis ille est qui fit ex priori per decoctionem maiorem, et elaborationem virtutis formativae sanguinis residentis, iuxta Galenum, in hepate, vel iuxta Aristotelem in corde, quo fit ut longe purior evadat, et veram formam substantialem sanguinis obtineat. Di- citur autem naturalis, quia licet ad totum animal nutriendum aliquo modo deserviat, tamen hoc munus ei non est adaequatum, sed praeterea etiam concurrit ad naturalem integritatem et vitam corporis. — Docet autem Caietanus cum plurimis Thomistis priorem sanguinem non vi- vere, nec animari forma vivificante corpus: posteriorem vero esse ani- matum. At observandum est ex S. Bonaventura in 4. dist. 11. p. 1. quaest. 1. ad 2: Tripliciter aliquid dici vivere: aut quia recipit influen- tiam vitae: aut quia disponit ad vitam: aut quia ortum et constiti- tionem habet ex actu vitae. Primo modo vivificatur substantia corporalis et caro: secundo modo crescent spiritus et humores; tertio modo capilli et etiam ungues: et quia omnia ista connexionem habent cum vita, omnia resurgent. Cum igitur sanguis non pertineat ad officialia membra, sed tantum ad similia, nec animetur anima rationali, aut vivificet, sed tantum vivificationi deserviat, sicut et spiritus quos vitales vocamus, quaeritur qua ratione unitus fuerit Verbo divino, et utrum a Christi corpore seiunctus fuerit semper divinitati coniunctus. Utrum autem sanguis assumptus sit immediate, vel dumtaxat mediante humanitate, ita quod propriam suam habuerit subsistentiam, nec subtrahitur subsistentia Verbi; gravis est controversia inter Theologos. Durandus enim in 4. dist. 10. qu. 1. negat ullum sanguinem, sive naturalem, sive nutrimentalem a Verbo fuisse hypostatice assumptum. Caietanus autem, et plurimi Thomistae, distinctionem statuentes inter sanguinem nutrimentalem, et naturalem, asserunt hunc fuisse assumptum, non vero illum. Coeteri vero Theologi docent omnem sanguinem, qui fuit in Christo, dum in corpore mortali viveret, fuisse subsistentem subsistentia Verbi; respuunt enim illam distinctionem sanguinis in nutrimentalem et naturalem.

NOTANDUM 3. Circa annum Christi 1351. gravem extitisse controversiam Barcinonae; dum enim aliqui in praedicta civitate assererent et publice praedicarent sanguinem Christi in passione effusum a Divinitate fuisse separatum, et inde non fuisse in triduo mortis adorandum cultu latriae, atque, ut refert Waddingus in nostris Annalibus ad eundem annum, n. 3, idipsum ex professo doceret Franciscus Baiuli, Minoritarum Guardianus; Nicolaus Rosselli tune in regno Aragoniae Inquisitor per suas litteras novit Ioannem Morlandinum ex Magistro generali Ordinis Praedicatorum a suo Avunculo Clemente VI, anno proxime elapso simul cum Pastore Ordinis Minorum ad Cardinalatum assumptum: hic Morlandinus rescripsit se vivae vocis oraculo accepisse in mandatis a Pontifice die 20. Iulii, ut ad palinodiam cogerentur, qui ita praedicaverant, iudicatumque fuisse omnino hanc opinionem pro haeretica censendam. Composito processu Nicolaus Inquisitor solis litteris illius Cardinalis innixus, severe animadvertit in omnes, qui istius propositionis assertores fuerant, atque, ut in Curia, et praesentia Episcopi Barcinonensis, illam sententiam eiurarent, effecit. Ita tune absque tumultu sopitum fuit, conclusumque negotium: revixit tamen post centum, et tredecim annos eadem opinio apud Brixienses an. 1462.¹ praedicante beato Iacobo Piceno, a Marchia communiter nuncupato, viro utique insignis sanctitatis, et plurimis miraculis conspicuo. Cum autem Iacobus Brixiensis Ordinis Praedicatorum in Lombardia Inquisitor acriter contenderet illam opinionem condemnatam fuisse tamquam haereticam a Clemente VI, ventum est ad asperas lites, et publicas coram Pio II disputationes. Nihil tamen a summo Pontifice hac de re decretum fuit, ut constabit infra.

Tria igitur haec in Quaestione maxime sunt resolvenda: Primum, an Verbum revera sanguinem humanum immediate assumpserit: Secundum, an sit de fide: Tertium, an etiam Verbum assumpserit immediate partes excrementitias corporis humani.

Conclusio prima. Probabile est omnem humanitatis Christi Domini sanguinem fuisse immediate a Verbo divino assumptum et eidem hypostatice unitum. Haec est communior inter Theologos.

Probatur. 1. Iis omnibus Scripturae sacrae textibus quibus nostrae redemptionis pretium tribuitur effuso Christi Domini sanguini. Sic Rom. 5. v. 9. Iustificati in sanguine ipsius. Ephes. 1. v. 7. Habentes redemptionem per sanguinem ipsius, remissionem peccatorum. Item ad Coloss. 1. v. 20. Pacificavit per sanguinem crucis eius, sive quae in terris, sive quae in caelis sunt. Ad Hebr. 9. v. 12. Christus per proprium sanguinem introiit semel in sancta aeterna redemptione inventa. Si sanguis hircorum etc. v. 13. inquinatos sanctificat ad emundationem carnis etc. v. 14. quanto magis sanguis Christi emundabit conscientiam nostram ab operibus mortuis ad serviendum Deo viventi? 1. Pet. 1. v. 2 fideles dicuntur electi per aspersionem sanguinis Iesu Christi. Et ibid. v. 19, dicuntur redempti pretioso sanguine quasi Agni immaculati Christi et incontaminati. 1. Ioan. 1. v. 7. Sanguis Iesu Christi Filii eius emundat nos ab omni peccato. Apoc. 1. v. 5. Lavit nos a peccatis nostris in sanguine suo. Ex his omnibus textibus constat profusum a Christo Domino sanguinem, praesertim in cruce, fuisse simul nostrae redemptionis pretium et salutare lavacrum quo omnia abluuntur peccata. Porro eam vim et efficaciam non habuisset ille Christi Domini sanguis, nisi a Verbo assumptus et divinitati coniunctus, ratione cuius unionis infiniti erat valoris et pretii.

Confirmatur insuper hac ratione: Quidquid pertinet ad integritatem corporis humani assumptum est hypostatice a Verbo: sed probabilius est sanguinem pertinere ad integritatem humani corporis: igitur Verbum divinum illum hypostatice assumpsit. Maior constat ex praecedenti Quaestione, in qua probavimus Verbum divinum assumpsisse integram humanitatem, et consequenter corpus omnibus suis partibus constans. Minor vero probatur: Primo quidem auctoritate Aristotelis, lib. 3. De Historia animalium, cap. 2. ubi refert sanguinem inter partes similares corporis animalis. Cui suffragatur Seneca, lib. 2. Quaest. Naturalium, ubi ita scribit: Quasi pars nostri est sanguis, qui tamen et materia est, parat enim et alia, et nihilominus in numero est eorum, quibus totum corpus efficitur. Subscribit etiam S. Damascenus, lib. 2. De Fide, cap. 12. ubi ait: Corpus autem omne ex quatuor elementis conflatur, animantium vero corpora ex quatuor humoribus. Idem docuit S. Augustinus, epistola 116. dicens: Quatuor humoribus naturam carnis temperari. Etiam illa auctoritate S. Pauli ad Hebraos 2. Quia ergo pueri communicaverunt carni et sanguini, et ipse similiter participavit eisdem. Quapropter S. Cyrillus epistola qua lecta fuit et approbata in Concilio Chalcedonensi Actione 1. dictum illud Ioannis Verbum caro factum est, sic interpretatur: Carnem et sanguinem assumpsit. Et Nazianzenus, orat. 50. Verbum, inquit, caro factum est, non putative, sed vere, quia assumpserit corpus ex carne et ossibus et sanguine constans. Verum reponi posset his locis significari quidem sanguinem esse partem hominis, non integralem, sed dumtaxat adscititiam, quae cum sit sedes et vehiculum spirituum animalium, quorum beneficio homo vivit et movetur, ideo per synecdochen nomine sanguinis totus homo in Scripturis designari solet. Sic Matthaei, 16. Caro, et sanguis non revelavit tibi. Et 1. ad Cor. 15. Caro, et sanguis regnum Dei non possident.

Ex quibus colligitur conclusionem non habere aliquod efficacissimum fundamentum, neque ex auctoritate, neque ex ratione, quo illius constantissima veritas appareat: nam quod ex Conciliis, et summorum Pontificum decretis afferri solet, istud huic assertioni non patrocinari declarabimus in sequenti Conclusione. Nihilominus illam sententiam probabiliorem diximus; tum quod conformior sit modo loquendi Scriptura et SS. Patrum, qui nostram redemptionem Christi D. sanguinis pretio et valori tribuere videntur: tum quod in eam sententiam conspiret numerosior Theologorum coetus: tum denique, quod in eam magis propendere videantur summi Pontifices, coram quibus haec controversia agitata fuit. Refert enim Spondanus ad annum 1462. quod

crescente contentione et schismate a populo facto propter controversiam motam inter beatum Iacobum Marchianum et Fratres Praedicatores, nec valente Episcopo loci tumultum sedare, res ad Apostolicam Sedem remissa est: qua de re Pius II eo tempore summus Pontifex Praefectis Ordinum mandavit, doctissimos eorum Theologos ad Curiam mittere, quos in texto Natalis Domini audivit disputantes tribus diebus in Palatio Apostolico, praesentibus Cardinalibus, Episcopis, ac divini et humani iuris Doctoribus, qui in Curia erant. Denique post triduum, cum Partes quaecumque voluissent in medium produxissent, dissoluto auditorio Pium cum Cardinalibus, plerisque diebus rem tractasse; maiorem partem sententiam Praedicatorum approbasse, paucos cum Minoribus sensisse, Pium quoque in maiori parte fuisse: sed non esse visum eo tempore decretum fieri declarationis, ne multitudo Minorum, cuius erat contra Turcas praedicatio necessaria, offenderetur: ac propterea in aliud tempus decisionem referri placuisse, quam tamen numquam placuit decidere. Quam autem inanis et futilis sit haec ratio Spondani, nempe summum Pontificem ideo noluisse suo decreto hanc controversiam dirimere, ne Minoritas offenderet, patebit in sequenti Conclusione.

Obiicies. 1. Si Verbum divinum humanum sanguinem assumpsisset, sequeretur illud assumpsisse plures naturas: at hoc est absurdum, quippe unicam dumtaxat naturam humanam assumpsit: igitur, etc. Maior patet, quia cum sanguis non sit de integritate naturae, necessum est, quod sit alia natura ab humana.

Distinguo maiorem: Assumpsisse plures naturas ordinatas ad unam et eamdem totalem constituendam, concedo; secus, nego. In hoc vero nihil est absurdi, quandoquidem constat Christum assumpsisse corpus, et animam: corpus autem ex partibus heterogeneis constat.

Dices. 2. Si Verbum assumpsisset sanguinem, sequeretur, quod per communicationem idiomatum dici posset, sanguis est Deus, et Deus est sanguis: sed hoc est absurdum: igitur et illud unde sequitur.

Nego sequelam maioris, quia per communicationem idiomatum duae naturae integrae de se invicem praedicari quidem possunt, non vero partialis de integra, aut integra de partiali: unde licet Verbum immediate assumpserit animam et corpus, non tamen recte dicitur, Deus est corpus, et corpus est Deus.

Conclusio secunda. Non est certa certitudine probatum, sanguinem Christi proprie et immediate fuisse unitum Verbo Dei, maxime in triduo mortis: ita quod contraria sententia possit absque haeresi, atque errore defendi. Haec est contra Suarezium, Vazquezium, et plures alios Modernos.

Probaturque conclusio: Si quod esset contrariae sententiae fundamentum, quo constaret certissime credendum Christum Dominum sanguinem humanum assumpsisse, maxime quia, ut volunt adversarii, ita definitum est a Clemente VI et Pio II: sed ratio ista nulla est: igitur, etc. Maior constat ex ipsis Suarez, et Vazquezio, qui omnia testimonia, quae ex sacra Scriptura et SS. Patribus proferunt in suae assertionis patrocinium ita infirma iudicaverunt, ut ad decretum Clementis VI et Pii II tamquam ad solidissimum fundamentum recursus habuerint. Minorem probat noster Waddingus loco mox laudato: Primo quidem ex eo quod Pius summus Pontifex suo diplomate beatum Iacobum Marchianum de Ecclesia, et fide Catholica bene meritum omni haeresis et erroris nota liberaverit propter assertam contrariam sententiam: nam dum hic beatus vir conquereretur apud ipsum summum Pontificem, quod illius adversae partes Barcinonae iactitarent, processum adversus eum compactum, fuisse auctoritate Pontificia confirmatum, ipsumque ideirco haberi a multis ut haereticum; suo diplomate, quod ex authographo exscripsit Waddingus, sic respondet:

Pius Episcopus, etc. dilecto filio Fr. Iacobo de Marchia. Dilecte fili, salutem, et Apostolicam benedictionem. Scripsisti te valde anxiari propter materiam illam sanguinis effusi Domini et Salvatoris nostri, quae in nonnullis locis vulgari dicitur tamquam decisa et determinata a Nobis, contra tuam sententiam et praedicationem. Miramur de hoc, nec scimus unde talis fama surrexerit. Nos enim materiam ipsam huc usque non determinavimus, nec propter varias occupationes determinare potuimus, sed Deo dante, id facere intendimus, cum primo opportunior aderit occasio, nec tot occupationibus erimus distenti. Ne autem existimes Nos honorem tuum et famam negligere, quandoquidem scribis a Mediolano usque Veronam publice praedicatum te esse haereticum, volumus, ut Tu, fratri nostro Episcopo Veronensi scribas, cui nos etiam praesentes mandamus, ut quae in hac materia praedicata sunt, in scriptis redigat, ac in forma authentica ad Nos transmittat: nam si Praedicatores minus honeste in praedicatione se habuerint, et aliquid de te dixerint, quod dicendum non esset, ostendemus eis id Nobis displicuisse, nec eorum transgressio erit impunita. Quod autem attinet ad authenticationem illius sententiae, seu processus Barcinonae celebrati, factam per Praelatum illum, cui ea res a Nobis commissa fuit, scias eam non ideo factam, ut per ipsam fides aut auctoritas adiiceretur huiusmodi sententiae, seu processui; sed ut testimonium quoddam esset rei gestae, hoc est, ut non deperiret eius facti, qualecumque esset, notitia; nec enim fuit intentionis Nostrae propter commissionem confirmare aut approbare sententiam aut processum. Cum enim pro parte Fratrum Praedicatorum Nobis supplicatum fuisset ut eos authenticare facere vellemus, non potuimus, quin causam committeremus: Commissarius vero iudicavit, quemadmodum iam vidisti. Proinde non turbetur cor tuum, > neque formidet, sis animo quieto, nec scandalizetur ex hoc mens tua, nam sinceram charitatem tuam novimus, nec ignotus est nobis zelus tuus, persevera in fide optima, quam Deus scrutator cordium bene novit, nec te moreantur vulgi rumores, aut voces calumniantium. Satis nota est Deo conscientia tua, potestque contentari, quod Nos paternam de te opinionem concepimus, et conceptam retinemus. Ad Capitulum tui Ordinis proxime celebrandum contenti sumus, ut accedas, et ea agas, quae Deo placita sunt, et honori Ordinis, ac saluti animae tuae conducant. De accessu autem ad Ducem Venetiarum contentamur, et hortamur, ut accedas. Scimus enim esse Principem bonum, et Dei timoratum. Putamus nonnisi ex bona et honesta causa te alloqui, et videre velle, tuumque ad illum accessum utilem fore existimamus. Datum Macerati Senen. Dioc. sub annulo Piscatoris, die 28. Aprilis 1461. Pontificatus nostri anno sexto.

Igitur Pontifex oppositam sententiam non notavit erroris.

Confirmatur autem haec eadem Pontificis sententia, quod nempe nulla auctoritate Apostolica definiverit circa hanc controversiam, ex eo quod idem summus Pontifex octiduo ante suam mortem, anno videlicet 1464, aliud ediderit diploma, quod refert Laurentius Cherubinus, quo statuebat,

quod nulli Ordinum Minorum, aut Praedicatorum deinceps liceat de supra dicta dubietate disputare, praedicare, vel publice, aut private verbum facere, seu aliis suadere, quod videlicet haereticum, vel peccatum sit, tenere vel credere sanguinem ipsum sacratissimum, ut praemititur, triduo passionis eiusdem Domini nostri Iesu Christi ab ipsa divinitate quomodolibet fuisse, vel non fuisse divisum, vel separatum, donec super dubietatis huiusmodi decisione, quid tenendum sit, fuerit per Sedem Apostolicam definitum. Mandavit propterea universis et singulis eorumdem et aliorum quorumcumque Ordinum per totum orbem constitutis Fratribus, cuiuscumque status, gradus, vel conditionis existant, praesentibus et futuris, sub excommunicationis latae sententia poena, quam ipso facto incurrent, et a qua nisi in mortis articulo constituti, nonnisi per Pontificem Romanum absolvi possent, ne contra statutum et ordinationem praedictam venire, aut facere, vel tentare quomodocumque praesumant.

Non est igitur verum, quod affirmant Suarez, et Vazquez, Clementem VI. et Pium II. eam doctrinam condemnasse, quae asserebat sanguinem in triduo mortis a divinitate seiunctum fuisse, cum nihil proferre possint huic suae assertioni stabiliendae, praeter unicas illas Ioannis Cardinalis Dominicani litteras, quibus plura opposuit noster Franciscus de Ruvere Cardinalis Franciscanus, qui et postea fuit Pontifex nomine Sixtus IV. et libellum, sive processum compactum ab Inquisitore item Dominicano, quem perperam Gabriel Vazquez dicit ex mandato Clementis per litteras Apostolicas efformatum: cum eius exemplaria extent, neque ulla ibi conspiciantur brevia, aut Bullae, sive diplomata Pontificia, praeter unam illam Cardinalis epistolam: atque hanc solam allegavit pro definitionis fundamento Inquisitor supra dictus Brixiensis, dum vehementer causam urgeret contra B. Iacobum Picenum. Adde quod Dominicus de Dominicis, ferme illius aetatis vir doctus, in libro, quem de sanguine Christi scripsit, asseverat decretum Clementis authenticum non esse: neque ex probatis testimoniis constare. Et certe libellus, sive processus a Rossello efformatus, nulla alia fide, quam sua, constat, neque Notarii syngrapha, neque publici alicuius ministri testimonio roboratur. Unde vix satis mirari possum, qua de causa Silvester in Rosa aurea tract. 8. qu. 31. asseverat Clementem summum Pontificem praedictam propositionem damnasse, et quod magis mirum est, condemnationem, et retractationem Barcinonae factam per Inquisitionem praedictam approbatam fuisse a Pio II. id enim expressis verbis ipse negat Pius in supra dicto diplomate ad B. Iacobum Marchianum dato. Iis adde quod, ut aliquid tamquam fidei dogma declaretur, oportet auctoritate Scripturae, aut traditione aliqua niti: difficile autem est aliquid horum ostendere, quibus nixi fuissent, et moti summi Pontifices ad illam definitionem proferendam; nam omnes vel Scriptura vel SS. Patrum auctoritates, quibus sanguini Christi effuso nostrorum remissio peccatorum, et reliqua subsequentia beneficia tribuuntur, parum urgent: quia, ut diximus in priori Conclusione, omnia ista sanguini appropriantur, non quod per solam sanguinis effusionem salvati aut liberati simus, cum et alia fuerint in Christo opera meritoria nostrae salutis, atque per sudorem et lacrymas salvare potuisset, si ita voluisset, sed quia omnia eius merita terminata, et consummata sunt in morte et passione. Unde ad mortem Christi principaliter haec refertur: ad sanguinis vero effusionem, tamquam ad medium, per quod mors subsecuta est, sicut cruci haec ipsa beneficia, tamquam instrumento, tribuuntur.

Urget Vazquez proferens, ut putat, firmum huius definitionis fundamentum, quod gloriatur se collegisse ex VI. Synodo actione 16. ubi damnatur haereticus quidam Constantinus nomine, quod dixerit sanguinem fuisse dimissum a Verbo in triduo mortis, et ex eadem Synodo actione 8. ubi probatur confessio Macharii Antiocheni Antistitis licet Monothelitae, in eo quod dixerit Christum assumpsisse carnem et sanguinem, et ex Concilii Alexandrini Epistola, quae est 10. apud Cyrillum recitata et approbata in Concilio Ephesino, et Chalcedonensi anathematismo 5. ubi dicitur Verbum divinum particeps factum carnis et sanguinis. Verum haec nihil urgent, nam quod attinet ad Constantini condemnationem, ea merito proclamata est. ipsemet Vazquez admittit, quia non solum sanguinem, verum et carnem, et voluntatem humanam Christum exuisse, palam confessus est in Concilio: Synodus enim interrogavit ipsum: Ubi itaque remansit ipsa caro, et sanguis? Constantinus respondit: Exuit eam. Synodus vero iterum rogavit: Et humanam voluntatem simul exuit cum carne? Constantinus respondit: Etiam, Domine. Unde partim damnatus est tamquam Manichaeus, et partim tamquam Monothelitarum assecla, quia unam dumtaxat in Christo voluntatem confitebatur. Idem dicendum ad Macharium, qui ut haereticus in ea Synodo depositus est, et illius confessio damnata, in eo quod unam tantum in Christo voluntatem et operationem confiteretur; unde inane est ab eius confessione petitum testimonium. Ad auctoritatem vero Cyrilli, et Conciliorum illius epistolam approbantium fecimus satis supra.

Conclusio tertia. Capilli, ungues, lacrymae, sudores, et aliae partes excrementitiae non sunt assumptae hypostatice a Verbo divino immediate. sed dumtaxat quia erant in natura humana, quae assumpta est. Haec est communior contra Suarez disp. 15. sect. 1. qui probabilius existimat ungues, dentes, et capillos assumtos fuisse secundum hypostasim a Verbo divino.

Probatur: Tum quia partes illae excrementitiae ad integritatem humani corporis non pertinent, unde non remanebunt in corporibus gloriosis: tum quia partes illae nec directe, nec indirecte ullatenus conferunt ad finem Incarnationis, nempe hominum salutem: igitur non videntur assumptae.

Dices: S. Ambrosius lib. De Incarnatione cap. 6. et Athanasius in Epistola ad Epictetum, agentes contra haereticos, qui dicebant divinitatem, et carnem Christi esse eiusdem substantiae, inferre videntur consequenter dicturos Verbum in carnem, capillos, sanguinem, et ossa conversum fuisse: ergo censebant illi Patres has partes corporis spectare ad eius integritatem.

Nego Patres illud inferre, sed tantum refert errorem haereticorum illorum: nam S. Ambrosius ita scribit: Deinde omnes isti, nempe haeretici, dicunt, quia Verbum in carnem, capillos, sanguinem, et ossa conversum est, et a propria natura mutatum est. datur illis locus, ut infirmitatem carnis ad infirmitatem Divinitatis quadam ficta divinae naturae mutatione detorqueant. S. Athanasius vero contra eosdem haereticos sic scribit: Quinimo etiam in aliam impietatem transitum facitis, asserentes Verbum in carnem, in ossa, in pilos, nervos, imo prorsus in corpus mutata priore natura abiisse. Non igitur praedicti Patres arguunt tamquam absurdum Verbum mutatum fuisse in capillos, si mutatum fuisset in corpus vivens, quasi et capilli viverent: sed id supponunt ex sententia illorum haereticorum.

Quaeres: an aliqua particula sanguinis Christi revera in terris substantialiter manserit, et adhuc asservetur.

Respondeo. magnam esse circa hanc difficultatem Theologorum controversiam, plurimi namque cum Ioanne a Turrecremata censent nullam particulam sanguinis Christi in terris post ipsius resurrectionem mansisse: sed sanguinem, qui circumfertur nomine Christi, non esse eum, qui fluxit ex eius corpore, sed ex aliqua imagine Christi percussa a Iudaeis Berithi, cuius historiam refert Athanasius lib. De Passione imaginis Domini nostri Iesu Christi. qui auctor licet a quibusdam non censeatur magnus Athanasius, tamen liber ille non debet esse levis auctoritatis, siquidem praedicta historia recitata fuit sub nomine Athanasii, et approbata in Concilio Nicaeno 2. Actione 1. Hic autem auctor cap. 7. illius libri loquens de sanguine, qui fluxit ex percussa illa imagine ait: Hic est sanguis ille dominicus, qui apud plerosque repertus esse dicitur. nec esse obiter aestimandum a vere Catholicis praeter id, quod scribitur a nobis quasi ex carne, et sanguine Christi aliquid possit in mundo inveniri, nisi illud, quod in ara altaris per manus Sacerdotum quotidie spiritualiter efficitur. Caeteri vero Theologi putant Christi sanguinis particulas adhuc in terris asservari, nec omnem effusum in passione sanguinem fuisse a Christo resumptum. Probat Sylvestrus in Rosa aurea tract. 3. quaest. 31. Primo quidem auctoritate Pii II. qui in Bulla ad Abbatem Monasterii Xanctonensis ita definit: Petitio exhib> bita continebat, quae licet tanto tempore cuius memoria non extitit in Ecclesia dictae domus, ut pie creditur, quaedam particula pretiosi sanguinis Domini nostri Iesu Christi in ligno crucis, pro redemptione humani generis salubriter effusi, etc. Nos igitur, qui de praedictis certam notitiam habemus, attendentes, quod certitati fidei nullatenus repugnet affirmare redemptorem nostrum de sanguine praefato ob ipsius pientissimae memoriam aliquam partem in terris reliquisse, etc.

Igitur censet summus Pontifex probabilissimum esse, quod aliqua Christi Domini sanguinis particula substantialiter in terra remaneat. Adde quod refert Platina in vita Leonis III. Pontificem profectum fuisse Mantuam ad videndum Christi sanguinem, qui tune ob assidua miracula in magna veneratione erat: inde vero approbato sanguine, ad Carolum fuisse protectum. Confirmatur ex lib. 6. revelationum B. Birgittae, ubi Virgo his verbis eam alloquitur: Cum tempus vocationis meae instaret de hoc mundo, ego ipsam (scilicet praeputii) sacram membranam commendavi S. Ioanni custodi meo cum sanguine illo benedicto, qui remansit in vulneribus eius, quando deposuimus de cruce. Accedunt narrationes innumerae, quae falsitatis omnes damnari ab homine cordato non possunt, et tamen ex iis superesse aliquam sanguinis a Christo fusi portionem (sub alia tamen, quam sanguinis forma) fit extra dubium. Huiusmodi est, quod rubor in plerisque instrumentis passionis dominicae adhuc cernitur: rubor non est nudus color ex sanguinis aspersione relictus (nam qualitates secundae non propagantur eo modo), sed vera sanguinis substantia, quae primum instrumentis illis adhaesit, eisque affixa perseverat. Item de spina sacelli regii Parisiensis, et de ferro lanceae, olim Nurnbergae, nunc Romae asservato, et de sacra sindone Taurinensi, ac Vultu sancto Romano, sive linteo Veronicae, referunt multi scriptores. Et specialiter quoad sindonem Taurinensem declaravit Iulius II. ruborem, qui in ea tune cernitur, esse reliquias sanguinis fusi, idemque de Veronicae sudario habent qui de eo agunt. Confirmantur denique haec omnia ex eo, quod caro praeputii sub summorum Pontificum oculis, et Romanae Curiae conspectu reverenter custoditur, et digne colitur; nam quotannis in conspectu Cardinalium in feriis Paschalibus ostenditur in Basilica Lateranensi, atque etiam Latino, atque Italico praconio ex alto suggestu populo proponitur adorandus sanguis et aqua, qui ex Christi morientis latere effluxerunt. Igitur non est improbabile aliquas Christi Domini sanguinis substantiales particulas adhuc in terris remanere.

Opponint Adversarii omnes illos Scripturae textus in superiori Conclusione laudatos quibus Christi Domini sanguis dicitur effusus in pretium redemptionis nostrae, et salutis. Verum respondeo textus illos non esse intelligendos de sanguine Christi ab illius corpore seu mortuo seu resurgente separato, sed de actuali illius effusione qua Christus ipse adhuc vivens suum pretiosissimum sanguinem obtulit Patri in redemptionem humani generis: unde Apostolus non soli sanguini, sed et orationi, clamori valido et lacrymis ac precibus nostrae redemptionis pretium tribuit, ad Hebr. 5. v. 7. ubi de Christo ait: Qui in diebus carnis suae preces supplicationesque ad eum qui possit illum salvum facere a morte, cum clamore valido et lacrymis offerens, exauditus est pro sua reverentia: et quidem cum esset Filius Dei, didicit ex iis quae passus est, obedientiam: et consummatus, factus est omnibus sibi oboedientibus causa salutis aeternae. Quibus verbis duo praesertim docuit Apostolus: primum, quod non solus sanguis, sed et preces, supplicationes, lacryma Christi merientis oblate sint in nostram redemptionem: alterum, quod totum Christi meritum illiusque satisfactio pro nobis terminata fuerint in eius morte. Consummatus, inquit, factus est omnibus oboedientibus sibi causa salutis aeternae. Unde ad Hebr. 2. v. 10. Oportebat, inquit, eum propter quem omnia, et per quem omnia, qui multos filios in gloriam adduxerat, auctorem salutis eorum per passionem consummari. Unde praeclare Tostatus ad cap. 13. Gen. quaest. 351. dicit Ecclesiam potius fundatam esse in Christo vivente quam mortuo: quia, inquit, redemptio nostra est ex meritis passionis Christi, in qua passione omnia fundamenta a Christo instituta habent efficaciam: sed passio Christi est in vivo, et non in mortuo, quia mortuus nihil potest pati sensitive. Notandum sapienti: idem sanguis Christi de corpore Christi viventis, et poenalitates suae tunc profuerunt ad redemptionem nostram: quod autem fuit in Christo post mortem, non facit aliquid ad redemptionem nostram effective, eo quod ibi non est aliqua actio meritoria, sed solum ad significationem: sicut et corpus Domini sepeliri non confert effective aut promeritorie ad redemptionem nostram. Et ita sanguis qui fluxit de mortuo non redemit nos, sed sanguis qui de vivo: sed quod de mortuo fluxit, redemptionem et ablutionem significat; sed ipsam non facit.

Opponent 2. Illud axioma commune ex S. Damasceno lib. 3. De Fide cap. 23. ubi de Verbo divino ait: Quod semel assumpsit nunquam dimisit: cum itaque sanguinem semel assumpserit nunquam illum dimisit.

Respondent communiter Theologi, illud axioma intelligendum esse de partibus principalibus humanitatis, puta anima, corpore, et illius partibus integrantibus: unde Richardus a Mediavilla in 3. dist. 2. art. 2. quaest. 1. dicit quod si pes a corpore Christi fuisset abscissus, remansisset semper divinitati coniunctus: non vero de partibus minus praecipuis, atque solito e corpore defluentibus, quae cum amplius non essent corporis partes, nullam cum divinitate habebant coniunctionem. Tale pariter fuit praeputium a Christi corpore in circumcisione abscissum, quod usque in hodiernum diem in Ecclesia Lateranensi asservatur et ostenditur: non tamen ut divinitati coniunctum adoratur. Itaque sanguis in passione effusus nec in resurrectione resumptus a Christo, qui Romae, Mantuae, in monasterio S. Mariae Xantonensi, et apud S. Maximinum custoditur, tametsi e Christi Domini corpore profluxerit tempore passionis: attamen cum ipsi non sit amplius coniunctus, non videtur neque divinitati nec propterea cultu latriae adorandus.

NOTANDUM 1. Ex Doctore Subtili in 2. dist. 15. anima rationalis facultates non esse ab ea realiter distinctas, ut abunde probavimus in Physicis disp. De anima, q. 3. conclusione 2. Quam utique veritatem aperte tradit S. Augustinus lib. 1. De Trinitate, cap. 11. ubi ait: Haec tria igitur, memoria, intelligentia, et voluntas, quoniam non sunt tres vitae, sed una vita: nec tres mentes, sed una mens; certeque non tres substantiae, sed una substantia. Cui subscribit sanctus Bernardus Serm. 11. in Cantica: Quaedam, inquit, in animae intuitu, memoria, intelligentia, et voluntas. Et haec trina ipsam animam esse. Quam utique veritatem probat Doctor: Primo, quia natura semper tendit ad unitatem, nec pluritatem patitur, nisi id aliqua necessitas postulet: sed nulla apparet necessitas statuendae distinctionis realis inter animam, et eius facultates; quippe cum neque seorsim existere possint; nec anima physice suas facultates producat: nam si anima per realem actionem suas ederet facultates, sequeretur quod independenter ab eis esset productiva, subindeque tales facultates ei essent frustraneae; quidni enim suos vitales actus, sicut et suas facultates immediate posset edere? Ex quibus aperte colligitur, quod si spectetur haec naturalis ratio, cum Christus animam rationalem assumpserit, etiam et intellectum et voluntatem, et eius facultates assumpsisse dicendus est. Verum quoniam huic veritati obluctantur haeretici, quorum aliqui, ut vidimus in praeludio huius Tractatus, a Christo Domino humanum intellectum ablegant: alii voluntatem humanam proscribunt, contendentes eum fuisse intelligentem et volentem, intellectu dumtaxat ac voluntate Verbi: ideo opere pretium duxi hac in Quaestione demonstrare Christum Dominum revera intellectum et humanam voluntatem habuisse.

NOTANDUM 2. Haereticos Monothelitas, de quibus egimus in praeludio huius Tractatus, duas in Christo esse perfectas et integras naturas, divinam et humanam, contra Apollinarem et Arrium, easque non confusas adversus Eutychen agnovisse; an autem revera negaverint in Christo duplicem voluntatem, solam divinam agnoscentes; an vero dumtaxat negaverint duplicem actionem, quam unam utriusque naturae fuisse putaverint, eamque divinam, controvertitur apud Theologos. Nam Vazquez in 3. part. disp. 53. cap. 11. contendit Monothelitas in homine Christo non negasse operandi ac volendi potentiam, sed solum actionem.

Eorum, inquit, error erat, in Christo solum esse effectum voluntatis divinae, non autem humanae, cuius nutu membra inferiora ad suas actiones, et opera moverentur: ita ut membra solum parerent motui voluntatis divinae, quae erat pro humana: at vero humanam nullam esse, qua sicut in nobis membra ad suas actiones moveret. Ita quod illum effectum voluntatis in Christo, quo moveri dicebant membra suas operationes, unam voluntatem, et unam solum operationem, eamque theandricam nuncupabunt, quo vocabulo primum usus est S. Dionysius Epistola 4. quae est ad Caium. Dicebant autem operationem theandricam in Christo compositam esse, non ex duabus operationibus, nempe ex duobus affectibus duarum voluntatum, quos operationes vocabant; sed ex una operatione voluntatis, et actione membrorum, aut alterius voluntatis, quam operationem, seu motum, aut opus vocabant.

Quem utique legitimum erroris sensum se primum detegisse gloriatur Vazquez. Cui subscribit De Lugo disp. 25. et nonnulli alii. Verum reclamant caeteri Theologi, contendentes haereticos illos non solum operationes humanae voluntatis, sed hanc insuper voluntatis facultatem sustulisse. Quam utique veritatem ex ipsismet SS. Patribus copiosissime probat Petavius lib. 8. cap. 1. maxime vero ex eo, quod SS. qui eos haereticos impugnaverunt, semper distincte asserant illos negasse duas in Christo voluntates et duas operationes. Unicum hic profero Euthymium in Panoplia sub finem tituli 15. inter alias Patrum sententias, quas ibi colligit: Quorum, inquit, eadem natura, horum eadem est voluntas, et operatio: quorum autem differens est natura, horum differens est voluntas, et operatio. Porro non hypostaticas, neque personales, neque gnomicae dicimus voluntates illas, et operationes, hoc est, colendi, operandique facultatem. Quo certe nihil clarius est, ut ostenderet voluntatem, operationemque, de qua quaerebatur inter Monothelitas et Catholicos, non solum actionem esse, sed etiam facultatem. Addo quod ipsimet haeretici voluntatem et operationem humanam, tamquam duo negaverint: nam in 6. Synodo Actione 8. Macharius Antiochenus Antistes Monothelitarum patronus, interrogatus, an duas confiteretur naturales voluntates, et duas operationes naturales in Incarnatione Christi Domini, respondet, se neque naturales voluntates duas, neque duas naturales operationes agnoscere.

NOTANDUM 3. Monothelitas non fuisse primos illius haeresis repertores, et assertores, nam, ut caeteros taceam, narrat Hippolytus in Collectaneis Simonem Valentini repudiata haeresi, constituta unica, et singulari operatione, divinitatem Christi, et humanitatem confudisse. Similiter Apollinaris unam in Christo operationem docuit, ut ex aliquot illius dictis Martinus Papa refert in Concilio Lateranensi. aiebat enim: Quorum una operatio, horum una est essentia: ergo facta est essentia Verbi, et carnis. His maxime praeluserunt Eutychiani, quos Monophysitas communi vocabulo nuncuparunt, quorum propaginem Monothelitas fuisse diximus in praeludio: nam et illi longe ante hoc exorti, unicam in Christo statuerunt operationem et voluntatem, ac duas anathemate damnarunt: sic Severus commemoratus ab Agathone Papa in epistola Synodica, quae est in Actis Synodi sextae, anathema dixit Synodo Chalcedonensi, et epistola S. Leonis ad Flavianum, iisque omnibus, qui in duabus naturis unum dicunt, vel dixerunt Dominum nostrum Iesum Christum post ineffabilem et incomprehensibilem unionem, et consequenter confitentes duas operationes, aut proprietates. Ab ipsis tamen Monophysitis in hoc dissentiebant Monothelitae, quod hi duas perfectas et integras naturas in Christo cum Catholicis agnoscerent, ut constat ex 6. Synodo, in qua diligenter exposita et damnata est haec haeresis, quippe in Actione 6. Macharius Antiochenus factionis illius Antistes, in ea quam iussus edidit sua fidei professione, diserte praedicat Christum post Incarnationem in duabus perfectis naturis sine contusione ac divisione, in una existere persona, et hypostasi una, nusquam differentia naturarum unitione sublata: sed servata potius utriusque proprietate natura, et in unam concurrisse personam, et unam hypostasim. Non conveniebant autem illi haeretici in haeresis suae ratione reddenda, et expositione facienda. nam alias quamdam operationem Dei et hominis Christi statuebant, quam et Divicam, et Theandricam nominabant: alias vero agnoscebant duas operationes et voluntates. ut narrat Agatho Romanus Pontifex in Epistola Synodica, quae refertur Actione 1. Synodi; alias nec unam, nec duas dicendas esse decernebant, ut in Ecthesi Heraclii, et Typo Constantii, de quibus egimus in preludio huius Tractatus. — Restat ergo probandum contra hos, et alios haereticos, duos in Christo fuisse revera intellectus, duas voluntates, ac earum facultatum operationes; quod utique praestabimus in duabus sequentibus Conclusionibus.

Conclusio prima. — Christus habuit duplicem intellectum, divinum, et humanum. Hic est contra Apollinaristas contendentes Verbum divinum non assumpsisse mentem humanam, seu intelligendi facultatem, cuius vices Verbum divinum praestare affirmabant.

Probatur primo ex Scriptura sacra, illis omnibus oraculis, quibus apparet Christum Dominum exercuisse operationes intellectus humani, maxime vero illis, quibus dicitur admiratus. Sic Matth. 8. admiratur fidem Centurionis; quam utique admirationem docent Theologi Christo Domino convenisse, quoad scientiam experimentalem: sicut qui novit eclipsim futuram per scientiam, non minus eam admiratur cum illam novit experientia. Ex quo sic argumentor: Christus non potuit admirari ratione intellectus divini, quippe ea tantum admiramur, quorum causa non latet; nec etiam ratione animae sensitivae, cuius non est investigare, et detegere causas rerum: igitur restat ut illa admiratio Christo convenerit ex parte animae rationalis intellectu suo praeditae: ideoque in Christo fuit humanus intellectus. — Secundo, id ipsum constat ex illis locis, in quibus refertur Christum Dominum habuisse scientiam, et sapientiam, consilium, caeterasque perfectiones ad intellectum humanum pertinentes; omnia enim ista ipsi competere non poterant ratione intellectus divini; maxime vero si attendas illud argumentum scientiae experimentalis, secundum quod dicitur Lucae 2. Iesus proficiebat sapientia, et aetate, et gratia apud Deum, et homines. — Denique haec Catholica veritas colligitur ex iis oraculis, in quibus habetur Christum Dominum orasse, et pernoctasse in oratione Dei; oratio enim est creatae mentis in Deum elevatio. — His adde, quae diximus in 1. Quaestione, demonstrando Christum assumpsisse integram naturam humanam, quia id omne assumpsit, quod sanandum erat: intellectiva autem facultas sauciata erat per peccatum, ut dictum est in quarto volumine, ubi demonstravimus omnes animae facultates per originale peccatum in plurimis esse vitiatas: igitur ut sanaretur debuit a Christo cum ipsa anima assumi. Nulla sunt, aut saltem levia, quae adversus hanc veritatem possunt obtrudere haeretici.

Conclusio secunda. — Christus revera habet voluntatem divinam, et humanam. Hic est de fide determinatum in plurimis Conciliis contra Monothelitas, maxime vero in 6. Synodo ubi haec haeresis examinata, et proscripta fuit, et in Concilio Lateranensi sub Martino I. Consultatione 5. Canonibus 12. 13. et 14. et in VII. Synodo Act. 7. et in confessione fidei, ubi praedicti haeretici damnantur; et in Concilio Florentino in decreto Eugenii.

Probaturque imprimis e Scriptura testimoniis, quibus duae in Christo insinuantur voluntates. Sic Matth. 26. Non sicut ego volo, sed sicut tu; Lucae 22. Non mea, sed tua voluntas fiat: Ioan. 6. Descendi de caelo, non ut faciam voluntatem meam, sed voluntatem eius qui misit me. Habebat ergo voluntatem Patri subiectam: non divinam, ergo humanam. Similiter ex illis oraculis, quibus legitur Christum obedivisse: sic ad Philipp. 2. Factus obediens usque ad mortem. Hebraeos 5. Didicit ex iis, quae passus est obedientiam. Obedientia enim est actus voluntatis: non divinae, quia obedientia superiorem agnoscit. Deus autem superiorem non habet: ergo humana. Tertio, eadem veritas firmatur ex illis locis, in quibus Christus dicitur nobis meruisse salutem. meritum enim pertinet ad voluntatem: non divinam, quia meritum est alicuius in perfectionem tendentis: ergo humanam. — Denique colligitur ex illis locis, in quibus Christus dicitur actus studiosos et laudabiles fecisse, tamquam exemplar, quod imitari debemus: tales autem actus studiosos exercere non potuit sine voluntate humana. nam si non sit humana voluntas, nec erit liberum arbitrium; absque libertate autem actus laudabilis et studiosus esse nequit.

Probatur secundo illis omnibus argumentis, quibus SS. Patres Monothelitarum haeresim impugnaverunt: quorum primum formatur ex eo, quod Monothelitae duplicem in Christo perfectam naturam agnoscerent. Sic enim Patres 4tae Synodi in sermone ad Imperatorem Constantinum:

Perfectum igitur in divinitate et in humanitate, perfectum secundum antiquas Patrum traditiones, et divinam Chalcedone sancitam formulam praedicamus: atque uti naturas duas accepimus, ita et duas naturales voluntates, et naturales ipsius operationes agnoscimus. Quippe neutram in Christo naturam in eius Incarnatione voluntatis expertem, aut operationis cudebimus asserere, ne earum proprietates perdentes, naturas una perimamus.

Eodem argumento utitur sanctus Damascenus lib. 3. cap. 15. dicens: Salva naturarum differentia, salvae erunt et operationes, non enim natura ulla est operationis expers, etc. Eodem modo ratiocinatur sanctus Maximus in Epistola ad Nicandrum:

Quomodo, inquit, si natura proprie Deus, et natura proprie homo idem erat, non et divinam voluntatem, et operationem natura proprie, et humanam voluntatem, operationemque natura proprie habuit, horum neutro secundum naturam deficiens, per quae convenientia rebus nomina praefrens, et his rursus res ipsas affirmans, manifeste agnoscebatur idem divina pariter, et humana naturaliter obtinens, ac colens, et operans, indeque ratus, ex quibus, et in quibus, et qua erat creditus? Quandoquidem naturali voluntate, et naturali operatione sublata, quinam Deus erit, aut homo? Quinam hoc, et illud secundum substantiam esse monstrabitur, si non utriusque naturae sine ullo defectu proprietatem retinet?

Probant secundo: Si esset una dumtaxat in Christo voluntas, ea vel simplex esset, vel composita. Si simplex, vel solius esset Dei propria, vel solius hominis: si composita, multa ex eo absurda sequerentur, velut creatam simul et increatam esse, tum neque Deum neque hominem esse Christum, sed mixtum aliquid ex utroque: quod utique argumentum sic urget sanctus Maximus apud Euthymium tit. 18.

Si una tantum in ipso voluntas, ait, et una dicitur a nobis operatio, eundem vel non esse natura hominem, sed solum Deum, vel natura solum hominem, et non Deum; vel neque hominem neque Deum, perspicue profitebimur, veluti si naturalem Dei voluntatem forte dixerimus. Aut haec omnino divina erit, aut humana: si divina, naturaliter per ipsam Verbum divinum volet, Deum se natura tantum, et > eiusdem cum genitore suo voluntatis, non hominem ostendens: non enim natura fert, ut ex eo, quod natura divinum est, id quod natura est humanum, propriam formam, ac notam accipiat: quemadmodum neque fieri potest, ut per id, quod secundum substantiam humanum est, id, quod divinum est, substantia dignoscatur. Neque dispar erit consequentiae ratio, si voluntatem eandem Christi humanam esse dicamus.

Obiiciebant Monothelitae primo quidem nonnullas veterum Patrum auctoritates. — Verum eas esse partim ementitas, partim fraudulenter ab illis concinnatas et depravatas; partim denique male interpretando, et aliorsum detorquendo, demonstratum est in VI. Synodo, ubi illorum artes et calumniae palam detectae convictaque sunt: nam quidam libri falso ab istis attributi veteribus commemorantur. Sic act. 3. et 12. et 11. Epistola Memnae Constantinopolitani ad Vigilium Papam de una Christi voluntate: et Vigilii ipsius duo libri alter ad Iustinianum Imperatorem, alter ad Theodoram eius coniugem, unam operationem asseverantes. In actione vero 8. et 5. eiusdem Synodi plura loca ex variis SS. Patrum monumentis a Machario Antiocheno collecta perhibentur, quae authenticis collata codicibus Patriarchii Constantinopolitani, deprehendit Synodus mala fide decerpta esse ac detruncata, et ideo communibus omnium suffragiis damnata sunt. Porro testimonia, quae specie aliqua illorum haeresi blandiuntur, pauca sunt. Primum quidem desumebant ex S. Cyrillo lib. 4. in Ioannem ubi magnum illud Ecclesiae lumen ait: Christum unam cognatam operationem per ambas naturas ostendisse. — Verum huic obiectioni respondet S. Martinus Papa apud Euthymium:

Unam, inquit, actionem vocat unitione: cognatam vero, ratione partium; utpote quae eiusdem fuerit in omnium efficiente imperio, et sanctae carnis attractu: etenim per ambo ista Deus Verbum manifeste illam ostendebat eo ipso, quod per carnem vivificabat, eam per totum vivificam esse demonstrans. Quemadmodum et ignis per ferrum urens, visione illa, qua secum iungitur, urendi vi praeditum efficit ferrum. Adeo ut propterea non solius ignis secundum naturam deinceps sit adustio: sed etiam ferri propter unitionem: ac similiter divina Verbi in miraculis operatio, non eius tantummodo fit ob naturam; verum etiam sanctae carnis ipsius, propter hypostaticam cum illo copulationem: siquidem actionis secum participem illam in divinis praestandis adhibebat.

Obiiciebant insuper testimonium Greg. Nysseni, ut videre est in 6. Synodo, Actione 12. qui scribens contra Eunomium asserit: Ipsam Divinitatem per corpus, quod induit, communem omnium revera salutem operari, ut propria carnis perpessa Dei sit operatio. Cui consentaneum est illud Philonis in libro De Cherubinis, ubi ait: Proprium Dei esse facere, quod nefas sit factae ulli rei tribui: proprium vero creaturae pati. Ex quibus colligebant naturam humanam in Christo non fuisse operativam, sed divinam dumtaxat in illo fuisse operatam. — Verum S. Maximus in disputatione contra Pyrrhum, et S. Damascenus lib. 3. cap. 13. retorquent illud argumentum in haereticos: si enim propterea una in Christo esse deberet operatio, quod solius Divinitatis proprie sit actio, humanitatis autem passio; eadem consequentiae necessitas efficiet, ut una sit dumtaxat in eodem Christo natura Dei, si nempe illa sola sit operatrix, et creata dumtaxat patibilis: quippe natura dumtaxat colligitur per motionem et operationem. Igitur ubi est dumtaxat unius naturae operatio, ibi et unica natura: nec refert, quod omnis natura creata patiatur; id enim non obstat, quominus etiam sit activa, omne enim creatum agens, maxime corporeum, agendo repatitur.

Obiiciebant 3. Omne instrumentum non habet ex se actionem, sed dumtaxat ab agente principali: sed natura humana, ex SS. Patribus, dicitur instrumentum Divinitatis: igitur ex se non erat operativa, sed dumtaxat deserviebat, ut instrumentum, ad ipsius Divinitatis operationem. Maior constat ex Philosophis.

Minorem vero probabant ex S. Cyrillo in dialogo De Incarnatione Verbi, parte 5. ubi ait: Christus usus tamquam instrumento propria carne ad opera carnis, et ad naturales egritudines, et eiusmodi alia, quae extra reprehensionem erant, anima item propria ad humanas, et expertes vitii passiones: nam et esuriisse dicitur, et longinquarum peregrinationum labores pertulisse, etc. Idem habet S. Athanasius oratione 1. Deus existens, inquit, proprium corpus habuit, et hoc usus instrumento, homo propter nos factus est. Ideo quae propria sunt carnis ipsius esse dicuntur, quoniam in illa inerant, ut sunt esurire, sitire, etc.

Distinguo maiorem: instrumentum artificiale, quod agendi principio caret, et sola moventis impressione movetur, concedo: instrumentum naturale, vel substantivum, quod propria forma, et efficiendi virtute, ac potestate praeditum est, idemque veram habet affectionem, et convertit in opus conficiendum, nego. Similiter distincta minore, nego consequentiam. Nam natura humana in Christo si sit divinitatis instrumentum, non est instrumentum artificiale, sed naturale; quia ex ipsa propriam exercet actionem, nec tantummodo patitur. — Adde quod cum Christus duplicis generis habuerit operationes, alias quidem pure naturales, ut sunt cognitio, volitio, locutio, contactus, etc.; alias vero naturae vim excedentes, ut omnes miraculosas operationes, quas Christus operatus est, vel contactu, vel sermone, ut est infirmitatum curatio, mortuorum excitatio, et caetera eiusmodi miracula, quorum naturalis causa non fuit natura humana; priorum actionum ipsa humanitas principalis erat causa: non autem instrumentum dumtaxat; posteriores vero actiones sola Divinitas operabatur, et humana natura actione, puta, vel contactu, vel locutione ad illos mirabiles effectus patrandos, tamquam instrumento utebatur.

Obiiciebant denique: Si Christus habuisset duas voluntates, etiam habuisset pugnam voluntatum, quippe humana repugnasset divinae, et consequenter non fuisset omnis expers peccati, peccat enim omnis, qui divinae voluntati reluctatur: sed hoc asserere iniuriosum est Christo Sancto Sanctorum: igitur, etc. — Nego maiorem, quamquam enim Christus duas habuerit voluntates, inde non est consequens, quod humana reluctata fuerit divina, imo ipsi in omnibus semper erat subdita: siquidem Christus factus est aeterno Patri obediens usque ad mortem, ad Philipp. 2. Hinc Matth. 26. aiebat: Non sicut ego volo, sed sicut tu, et Luc. 22. Non mea voluntas, sed tua fiat. Quapropter testatur Ioannis 5. Non quaero voluntatem meam, sed eius, qui misit me. Adde quod hac ratione non minus negare debuissent Monothelitae appetitum sentientem in Christo: hic enim appetitus multo facilius cum divina voluntate pugnare videtur, quam humana voluntas; nec exinde, ut volebant haeretici, cavendum erat ne Christus peccato labefactaretur: nam, ut notavit S. Ambrosius lib. De Incarnationis dominicae sacramento, cap. 7. Qui alios carnis lubrico vindicabat, numquid formidare poterat, ne et ipse dominatu quodam carnis istius vincetur?

Obiiciebant praeterea summos Pontifices Romanos, maxime Vigilium, et Honorium, a suis partibus stare, ac eorum sententiae patrocinari, ut apparet in disputatione Pyrrhi cum S. Maximo. — Verum quam falsa et mendax fuerit illa assertio, ut evidentius appareat, opere pretium est hic fusius examinare, an revera isti duo summi Pontifices a Monothelitarum partibus steterint, quod utique praestabo duobus in sequentibus paragraphis.

§ I. — Utrum Vigilius Romanus Pontifex fuerit Monothelita.

Ita accusatur a Pyrrho in disputatione cum sancto Maximo martyre, affirmans, quod ille Pontifex suo calculo probaverit libellum oblatum a Menna Patriarcha Constantinopolitano, in quo affirmatur unam in Christo esse voluntatem. Verum hanc calumniam his verbis purgat sanctissimus Martyr:

Admiror quomodo Patriarchae cum sitis, vultis mentiri: qui tibi antecessit in suis ad Honorium litteris scripsit, commonefactum quidem fuisse de eo libello, non autem oblatum, nec ostensum; ipse vero in tua ad Ioannem Papam Epistola dixisti oblatum esse, et ostensum, lectum etiam per Constantinum quaestorem: utri igitur credemus? Tibi, an ei, cui successisti? uterque enim non potest vera dixisse.

Unde cum Pyrrhus concessisset sic fuisse scriptum a Sergio suo praedecessore, fateri coactus est Vigilium ex hoc capite non posse culpari.

Urgebis: Revera Mennas obtulit suum libellum Vigilio, ut constat ex epistola Sergii ad Cyrum Episcopum Alexandrinum, quae lecta est in sexta Synodo, actione 12. in qua affirmatur porrectum a Menna ipsi Vigilio libellum istum. Ait enim:

Cum nos, quae nostra erant scientia, per nostra rescripta ei significaverimus, dirigentes etiam sermonem acclamatorium Mennae sanctissimo quondam Patriarchae: huius ab ea conservandae regiae urbis porrectum ab eo, hic praesenti Vigilio sanctae memoriae praecessori sanctitatis vestrae, habentem, et diversa testimonia paterna de una operatione, et una voluntate Salvatoris nostri Christi.

Igitur revera libellus ille fuit oblatus Vigilio, et ab eo probatus. — Respondeo negando consequentiam; quamquam enim verum esset, quod ipsi Vigilio fuerit libellus oblatus; non est tamen consequens, quod ab eo fuerit approbatus. Respondeo secundo, in isto libello Mennae fuisse a Graecis Monothelitis addita illa verba de una operatione, et de una voluntate Salvatoris nostri Christi: cum enim hunc libellum protulissent Monothelitae in VI. Synodo actione 3. lectum fuisse ex eo, quod una sit in Christo voluntas, tunc, ut ibidem refertur, exurgentes Legati Sedis Apostolicae vitiatum esse codicem a Monothelitis exclamarunt, additamque esse illam Mennae nomine ad Vigilium epistolam, sive libellum, eo quod acta ipsa germana id non haberent; eiusque rei certum illud attulerunt argumentum, quod Mennas diem obierit anno 21. Iustiniani Imperatoris; quinta vero

Synodus, in cuius exordio dicitur lecta epistola Mennae, congregata est dumtaxat eius imperii anno 27. Hinc enim necessario inferendum est non potuisse a Menna tempore quintae Synodi mitti libellum ad Vigilium, utpote cum Menna iam sex annis ante congregatam Synodum obiisset. Falsificatio autem istius libelli, et impostura exemplo apparuit, ut constat ex actis illius sessionis 3. ubi haec habentur:

Et inspicientes tum piissimus Imperator, quam gloriosissimi Iudices una cum quibusdam ex sancta Synodo, Deo amabilibus Episcopis, et aperientes, ac discernentes, invenerunt tres quaterniones, in principio libri adhibitos, non habentes subnotationem numeri, qui secundum consuetudinem affigitur in quaternionibus: sed in quarta quaternione habente primum numerum, et in sequenti quaternione secundum, et tertium, atque quarto subsequente; alias vero, et dissimiles esse litteras eorundem, in exordis submissorum quaternionum, in quibus continebatur sermo, qui dicitur Mennae ad Vigilium.

Ex quibus apparet haereticorum fraus, et vafrities. — Cum autem in sui erroris patrocinium instarent Monothelitae, actione 12. ut rursus libellus ille legeretur, Iudices, et Concilium dixerunt:

Superflua praesens lectio sermonis exstitit, qui penitus fictus et falsus est, eo quod neque in repositis gestis huius venerabilis Patriarchii epistolarum Mennae sanctissimae memoriae huius regiae urbis Antistitis sermo, qui dicitur Mennae ad Vigilium pertraxisse viderentur.

Eadem Actione 3. denuo obiicitur a Monothelitis, quod Vigilius duos scripserit libros: alterum ad Iustinianum Imperatorem, alterum vero ad Theodoram Augustam Iustiniani coniugem; in quibus libris habebatur: Anathematizamus autem Theodorum, qui fuit Episcopus Mopsuestiae, tamquam qui alienus semper extiterit ab Ecclesia, et SS. Patribus adversarius, qui non confitetur incarnatum esse Dei Verbum, id est, Christum esse unam subsistentiam, et unam personam, et unam operationem. Addiderunt autem Monothelitae libros istos in 7. Actione 6. Synodi reperiri. — Verum Legati Romanae Sedis iterum falsitatis accusaverunt Monothelitas; quia nempe ipsi addiderant, et unam operationem: eamque rationem demonstrandae falsitatis et imposturae subiecerunt; quia si mentio ibi facta fuisset unius operationis, dubio procul illud fuisset insertum in definitione Concilii. — Insuper, oportuisset, et Synodum eiusdem unius operationis errorem esse professam, quandoquidem Vigilius receptus est a Synodo. Quod cum non possit dici, neque de Vigilio id sentiendum est. — Hinc Actione 12. eiusdem Concilii, dum iidem libelli rursus apponerentur, sic Iudices, sic etiam Concilium:

In memoria habemus, quod tunc (hoc est Actione 3.) prosecuti sunt, qui ex parte Apostolicae Sedis antiquae Romae falsatam fuisse prodictam 7. Actionem, eo quod sint fallaces duo libelli, qui in ea continentur quasi porrecti a Vigilio, Iustiniano, et Theodoro pii memoriae.

His igitur constat falso Vigilium Romanum Pontificem erroris Monothelitarum accusari. Quantum autem ad Honorium, res longe difficilior, ut apparebit in sequenti §.

§ I. — An Honorius Monothelitarum dogma fuerit professus, et eius assertoribus patrocinatus.

Affirmativam partem tuentur nedum haeretici, sed etiam nonnulli Theologi Catholici cum Melchiore Cano lib. 6. De Locis Theologicis, cap. ultimo; existimantes Honorium revera fuisse errori Monothelitarum patrocinatum: Tum quia in suis duabus Epistolis, quae lectae sunt Actione 12. et 13. sextae Synodi, approbat doctrinam Sergii principis Monothelitarum, et decernit dicendum non esse Christum habere duas voluntates, neque duas operationes: Tum quia in eadem VI. Synodo damnatur tamquam haereticus, eo quod, inquiunt Concilii Patres Act. 13, invenimus per scripta, quae ab eo facta sunt ad Sergium, quia in omnibus eius mentem secutus est, et impia dogmata confirmarit; quapropter decernente eodem Concilio nomen eius e sacris diptychis expunctum est, et scripta tamquam prophana, atque animae perniciosa igne cremata sunt: Tum quia in VII. Synodo Actione ultima dicitur anathema Honorio una cum Sergio, caeterisque Monothelitis, ut legitur in Epistola eiusdem Synodi ad Clericos universos: Tum quia Actione 7. Synodi octavae lecta est, et approbata Epistola Concilii Romani sub Adriano II. in qua refertur, quod Honorius a VI. Synodo post mortem iudicatus, quia de haeresi fuerat accusatus: Tum denique quia ab Agathone Epistola ad Constantinum Imperatorem, qua habetur Act. 1. VI. Synodi, anathema dicitur Honorio tamquam Monothelitae, et a Leone II. Epistola ad eumdem Imperatorem, qua habetur ad finem eiusdem Concilii, scriptum est Honorium in Monothelitarum haeresi defunctum, adeoque iusta anathematis sententia fuisse condemnatum.

Attamen his non obstantibus reclamat numerosior et nobilior Doctorum coetus cum Ecclesiasticis Annalistis et Historicis, quorum sententiam esse veriorem ac certiorem, ut probemus efficacius, et luculentius demonstremus, tria hic sigillatim censeo esse demonstranda: Primum quidem, quod revera Honorius Monothelitarum erroris non fuerit assertor; Secundum, quod non sit eiusdem erroris accusandus, eo quod cum Sergio datis et acceptis initio controversiae litteris communicaverit; Tertium denique, quod in VI. Synodo minime damnatus ac proscriptus fuerit tamquam haereticus. Sed ut haec evidentius appareant, repetenda sunt ea quae diximus initio huius Tractatus de Monothelitarum haeresis origine, propagatione, et damnatione. Maxime vero revocandum est, quod cum Cyrus Patriarcha Alexandrinus haereticorum Nestorianorum ad Ecclesiam revocandorum praetextu Synodum congregasset, in ea definitum est cap. i. unum esse Dei-virilem operationem in Christo; cuius Synodi acta misit quam primum ad Sergium Constantinopolitanum Antistitem, una cum Epistola plena adulationis, quae lecta est in VI. Synodo Actione 13; at cum haec definitio de unica Christi operatione nota fuisset Sophronio Ierosolymorum Patriarchae, omni conatu institit apud Cyrum, ut illam rescinderet, quod cum obtinere non potuisset, scripsit ad Sergium Constantinopolitanum, necnon ad Honorium summum Pontificem, quatenus illa definitio Synodi Alexandrinae rescinderetur. Ut vero accepisset istas litteras a Sophronio Sergius, scripsit ad Honorium celebrem Epistolam, qua habetur Actione 12. VI. Synodi, in qua exponit ad bonum pacis sibi videri utramque sententiam esse silentio reprimendam, sive quae unicam in Christo defendit voluntatem et operationem, sive qua duplicem admittit: suam tamen sententiam in omnibus subiicit iudicio, atque censurae Apostolicae Sedis. Acceptis a Sergio Epistolis, ad eum duplicem Epistolam scripsit Honorius, in quibus volunt adversarii eum fuisse Monothelitis patrocinatum. Defuncto Honorio, suffectus est in eius locum Severinus: cui Ioannes IV successit, qui coacto Romae Concilio damnavit Monothelitas. Defuncto Ioanne, eius successor Theodorus anathema dixit Paulo Constantinopolitano Antistiti, quod faveret Monothelitis, quem Episcopatu privavit. Martinus Theodori successor cogit Concilium Lateranense, in quo rursum damnantur Monothelitae, definiturque duas in Christo esse voluntates, et operationes, in cuius assertionis odium Martinus pellitur in exilium, ubi variis aerumnis martyrii coronam promeretur.

Cum autem post eius obitum Imperium teneret Constantinus Pogonatus vere orthodoxus, egit primum cum Domno Martini successore, deinde cum Agathone, qui mortuo Domno successerat, de congregando Concilio generali. Congregatur igitur VI. Synodus generalis Constantinopoli: praesunt Legati Sedis Apostolicae, praesens est etiam Imperator cum viris gravioribus. Monothelitae, quorum Antistes erat Macharius Antiochenus Patriarcha, pacifice audiuntur. Tandem definitur duas esse in Christo voluntates, et duas actiones, et anathema dicitur auctoribus ac praecipuis detentoribus illius haeresis.

Honorius non est dicendus Monothelita propter datas, et acceptas Epistolas a Sergio initio controversiae.

Probatur: Nullus dici debet haereticus, quod datis et acceptis litteris communicet cum aliquo Episcopo, qui ab omnibus celebratur, et habetur ut Catholicus, nec in alterius erroris suspicionem venit: at quando Honorius a Sergio Epistolam accepit, ad eumque rescripsit, Sergius ab omnibus ut Catholicus habebatur, nec in alicuius erroris suspicionem veniebat: igitur propter communicationem cum ipso, Honorius non est damnandus ut haereticus Monothelita. Maior constat: alioqui haeresis essent insimulandi omnes sancti Patres, qui communicaverunt cum haereticis antequam in erroris suspicionem venissent, ut Hieronymus cum Ruftino, Augustinus cum Iuliano. Minor vero probatur, nempe quod Sergius tunc temporis, ut Catholicus, et optimus Ecclesiae Constantinopolitanae Pastor haberetur. Probatur, inquam, primo ex Epistola Sophronii Ierosolymorum Antistitis ad Sergium, ubi ipsum multis encomiis celebrat:

Vobis, inquit, mittimus (confessionem fidei) qui non solum dogmata probata ab adulterinis discernere scitis, sed quae deficiunt, propter perfectam in Christo charitatem, perfecte supplere potestis. Accedam igitur ad dicendum illa, quae a principio in Ecclesia sancta Catholica collactatus, et nutritus didici, et a teneris unguiculis accepi, et eos divinitus praedicare audire, etc.

Igitur tunc temporis Sergius, ut Catholicus habebatur. — Deinde, qui suam doctrinam submittit iudicio Romani Pontificis, nec illa apertum errorem continet, ut haereticus non potest haberi: at Sergius in sua ad Honorium Epistola suam doctrinam apertum errorem non continentem submittit ipsius iudicio, ait enim circa finem:

Adhortamur vos, sacratissimi, haec omnia legere, et Deo placitam, ac plenissimam charitatem quae in nobis est nunc quoque sequentes, si quid amplius minusve inveneritis, hoc per datam vobis a Deo gratiam adimplere, atque per sanctas syllabas vestras una cum > caritate optabili sospitete, super his quae supra diximus placita, significetur.

Quibus constat quam humiliter Sergius se Honorii iudicio submittat, dum rogat, ut ipse Romanus Pontifex, si quid minus, vel amplius in Epistola esse cognoverit, ut adiiciat pariter, vel demoveat, licet haec subdole ab eo proferrentur, ne detegeretur ut haereticus. — Denique, nihil erat in Epistola Sergii ad Honorium, ex quo iudicare posset, ipsum Sergium Monothelitis patrocinari: ita enim suam sententiam declarat, ut dumtaxat bonum pacis sectari videatur, et Ecclesiae tranquillitati providere: cum aliunde suam sanam et integram fidem testaretur circa Christi divinitatem et humanitatem in unitate personae, ait enim:

Vos vero considerantes incipientem ex hoc inter quosdam hic contentionem exardescere, et scientes, quod semper ex eiusmodi decertationibus illae haeresum dissensiones effectae sunt; necessarium iudicavimus, omne studium ponere ad sedandum atque amputandum istum superfluum verborum conflictum, et ad saepe dictum sanctissimum Alexandriae Patriarcham scripsimus, ut postquam unitatem cum his, qui pridem separabantur, eo auxiliante, composuit, de caetero nullum permitteret unam, aut duas proferre operationes in Christo Deo nostro, magis autem, sicut sancta et universalia Concilia tradiderunt, unicum eumdemque Filium unigenitum Dominum nostrum Iesum Christum verum Deum operatum confiteri, tam divinam quam humanam, et omnem Deo dignam, et homini dignam operationem, ex uno eodemque incarnato Deo Verbo indivise procedere, et ad unum eumdemque redigere; eo quod unius quidem operationis vox, quamquam a quibusdam sanctis dicta est Patribus, tamen peregrina videretur, et perturbare aures quorundam suspicantium ad peremptionem hanc proferri inconfuse, atque secundum subsistentiam unitarum in Christo Deo nostro duarum naturarum, quod non est unquam, nec fuit. Similiter autem, et duarum operationum dictio multos scandalizat, utpote a nullo Sanctorum, ac probabilium Ecclesiae institutorum edita. Insuper, et consequens ei est, praedicare duas voluntates, contrarietates circa invicem habentes, tamquam Deo quidem Verbo salutarem volente adimpleri passionem, humanitate vero eius obsistente eius voluntati, et resistente, et perinde duo contraria volentes introduci; quod impium est. Impossibile est quippe in uno eodem subiacenti duas simul, et erga hoc ipsum contrarias subsistere voluntates. Nam salutaris Deum gerentium Patrum doctrina, operae pretium instruit, quod numquam intellectualiter animata Domini caro separatim, et ex appetitu proprio contrario nutui uniti sibi secundum subsistentiam Dei Verbi naturalem motum suum effecit, sed quando, et qualem, et quantum ipse Deus Verbum volebat. Et (ut plenius dicatur) quemadmodum corpus nostrum regitur, et ornatur, et disponitur ab intellectuali et rationali anima nostra; ita et in Domino Christo tota humanitatis eius conspersio ab ipsius Verbi Deitate semper in omnibus mota, Deo mobilis erat, secundum Nyssenum Gregorium dicentem contra Eunomium ita: secundum quod Deus erat Filius, impassibilis utique est, et immortalis: si qua autem passio de eo in Evangelio dicitur, per humanitatem profecto, quae suscipiebat passionem, huiusmodi operatus est. Operatur quippe vere Deitas per corpus, quod circa ipsum > est omnium salutem, ut sit carne quidem passio, Dei autem operatio.

Verum refert, quod ibidem videatur improbare sententiam Sophronii culpantis definitionem Synodi Alexandrinae, et oppositam definitionem, ac Cyri sententiam approbare: id enim dumtaxat praestat, ut significet quantum tranquillitatis illa definitio Ecclesiae Alexandrinae dederit: quam utique pacem interturbare rescindendo illam definitionem Alexandrinae Synodi durum existimabat.

Quomodo, inquit, non esset durum, et valde onerosum, quando hoc resolvere, evertereque erat futuram quidem omnem illam concordiam, atque unitatem, quae bene tuerat effecta, tam apud Alexandrinam magnam civitatem, quamque per universas sub ea provincias, quae nullo tempore usque nunc acquieverant, nomen saltem simplex divini, atque laudabilis Patris nostri Leonis, aut sancti et magni atque universalis Chalcedonensis Concilii mentionem facere: nunc vero praeclara, et magna voce in divinis Missarum arcanis hoc praedicantes?

Igitur non est cur exinde Sergius alicuius erroris ab Honorio accusaretur. Quapropter nullam habuit causam, cur Honorius illo tempore sese a Sergii communicatione subtraheret, subindeque ideo non est Monothelitarum erroris insimulandus.

Nec etiam arguendus est erroris, propter doctrinam in suis ad Sergium litteris expressam.

Honorius enim, ut diximus supra, duas ad ipsum Sergium Epistolas dedit: sed in earum neutra Monothelitarum error continetur, nec aliquid quod in ipsius erroris patrocinium veniat: igitur ex iis Epistolis non est damnandus Honorius.

Probatur minor: Primo quidem ex priore Epistola: siquidem in ea docet: Primo, quod Christus Dominus Deus, et homo sit, qui coruscavit carne plena divinis miraculis ipse, et carneus effectus, plene Deus et homo. Secundo fatetur, quod passiones, et opprobria passus non est in utraque natura, cum constet divinitatem nullas posse perpeti humanas passiones, et ideirco ipsius humanitas non de Caelo, sed de sancta est assumpta Dei Genitrice. Tertio docet propter ineffabilem coniunctionem humanae, divinaeque naturae Deum dici passum, et humanitatem de caelo descendisse: Nam, inquit, ipse in Evangelio ita loquitur: Nullus ascendit in caelum, nisi qui descendit de caelo, Filius hominis, qui est in caelo, profecto nos instruens, quod Divinitati unita est caro passibilis ineffabiliter, atque singulariter, et discrete, atque inconfuse, sic indivise creditur coniungi, ut nimirum stupenda mente mirabiliter manentibus utrarumque naturarum differentiis cognoscatur uniri. Quarto docet Christum Dominum operatum divina media humanitate Verbo Dei naturaliter unita, eumdemque operatum humana ineffabiliter, atque singulariter. Quibus significat se ob idiomatum communicationem credere unum in Christo volentem et operantem, sicut unica est eius persona: cum tamen astruat ob diversas proprietates duarum simul indivise et inconfuse coniunctarum naturarum, aeque et voluntates distinctas et inconfusas in eo reperiri. — Denique, fatetur quod sit unus operator divinitatis, atque humanitatis: Quia, inquit, Dominus noster Iesus Christus Filius Verbum Dei, per quem facta sunt omnia, ipse sit unus operator Divinitatis, atque humanitatis, plene sunt sacrae Litterae luculentius demonstrantes: utrum autem propter opera divinitatis, et humanitatis geminae operationes debeant derivatim dici, vel intelligi, ad nos istuc pertinere non debent, relinquentes ea Grammaticis, qui solent parvulis exquisita dicendo nomina venditare. Profitetur ergo Honorius in Christo unum operatorem dicens non convenire personae unitatem operationis, sed operantis. Sic S. Ioannes Damascenus lib. 3. cap. 11. de his agens, docet non dici posse ratione unius personae, unam voluntatem, sed unum volentem, nec unam operationem, sed unum operantem, in duabus scilicet naturis, quas dum asserit indivise, inconfuse, et inconvertibiliter coniunctas, duas plane necessario introducit operationes et voluntates. His quidem nihil magis Catholicum dici potuisse, nihil magis pium ac sanctum, nihil denique his temporibus ad pacem in Ecclesiis conservandam utilius excogitari videri potuit. Quam quidem Catholicam veritatem (dicam libere cum Campensi, inquit Baronius) non solum nulla Synodo potuerit umquam damnare, sed si Angelus de caelo aliud annuntiaverit, praeter id quod dictum est, illatum in huiusmodi ab Apostolo susciperet anathema.

Dices: Idem Pontifex in eadem Epistola aperte dixit: unde et unam voluntatem fatemur Domini nostri Iesu Christi. — Respondet S. Maximus in disputatione contra Pyrrhum, quod unam dixerit voluntatem, non humanitatis et divinitatis simul, sed humanitatis solius; cum enim Sergius scripsisset, quod quidam duas voluntates in Christo contrarias dicerent; respondit Honorius, inquit sanctus Martyr, diximus Christum non duas voluntates contrarias habuisse; carnis, inquam, et spiritus, sicut nos habemus post peccatum, sed unam tantum, quae naturaliter eius humanitatem signabat; quae utique responsio firmatur ex ipsamet Epistola Honorii, cum enim dixisset, Unam voluntatem fatemur Domini nostri Iesu Christi; statim subdit:

Quia praecipue a divinitate assumpta est nostra natura, non culpa, illa profecto, quae ante peccatum creata est numquam post praevericationem vitiata. Et infra: non est itaque assumpta, sicut praefati sumus, a Salvatore vitiata natura, quae repugnaret legi mentis eius: sed venit quaerere et salvare quod perierat, idest, vitiatam generis humani naturam: nam lex alia in membris, aut voluntas diversa non fuit vel contraria Salvatori; quia super legem natus est humanae conditionis. Et siquidem scriptum est: non veni facere voluntatem meam, sed eius qui misit me, Patris, et: non quod ego volo, sed quod tu vis, Pater, et alia huiusmodi: non sunt haec diversae voluntatis, sed dispensationis humanitatis assumptae; ista enim propter nos dicta sunt, quibus dedit exemplum, ut assequamur vestigia eius, pius Magister discipulos imbuens, ut non suam unusquisque nostrum, sed potius Domini omnibus praeferat voluntatem.

Haec Honorius: cum igitur audis unam Honorium dicere voluntatem, intelligere debes eum ita locutum respectu duarum inter se pugnantium contrariarum voluntatum ad malum et bonum.

Instabis: Honorius in eadem Epistola ait, Sergium Sophronio, recte provideque scripsisse cum novitatem vocabuli abstulit, improbando videlicet dictum Sophronii, qui duas in Christo voluntates admittebat. — Respondeo, Honorium non magis culpare Sophronium, quod duas voluntates admitteret, quam adversarios, qui unicam in Christo voluntatem profitebantur; sed solum voluit, quod pacis servandae gratia, taceretur assertio unius, aut duarum voluntatum: Vos enim, inquit, non unam operationem vel duas, non unum Iesum Christum, eiusque Sanctum Spiritum sacris Litteris percepimus, sed multiformiter cognovimus operatum. Quibus significat, quod sit quidem dicendus unus operator divinitatis atque humanitatis. — An autem essent duae voluntates, aut operationes, definire noluit, duplici de causa: Prior est, quia in novis decernendis caute est procedendum: putabat autem illud novum: nam neque in Evangeliis, neque in Synodis, res ei clara videbatur.

Oportet, inquit, ad dogmata haec Ecclesiastica retorqueri, quae neque synodales apices super examinantes, neque auctoritates canonicae unquam sunt condemnasse: ut unam vel duas virtutes aliquis praesumat Christi Dei praedicari, quas neque Evangelica vel Apostolicae litterae, neque Synodalis examinatio super his habita, unquam sunt terminasse.

Posterior est, ne, si duas operationes, Nestorio, si unicam, Eutycheti favere videretur.

Et nos, inquit, secundum sanctiones divinorum Eloquiorum oportet sapere, vel sperare, illa videlicet refutantes, quae quidem nunc usque noscuntur sanctis Dei Ecclesiis scandala generare, nec aut duorum operationum vocabulo offensi, sectantes Nestorianos, nos caesa superbia arbitrentur: aut certe, si rursus unam operationem Domini nostri Iesu Christi fatendam esse censuerimus, stultam Eutychianistarum admissis auribus dementiam fateri putemur.

Secunda causa cur nihil decreverit circa hanc controversiam, forte fuit, ne hac definitione, Ecclesiastica pax interturbaretur, et Ecclesiae unitas funditus tolleretur. His adde quod non magis culpandus videatur Honorius propterea quod censuerit utramque assertionem, unius aut duarum voluntatum esse tacendam, quam ipse Sophronius, qui idem servandum silentium censuit: sed a nemine Sophronius arguitur haeresis, quod censuerit abstinendum ab isto novo loquendi modo: ergo neque ob id culpari debet Honorius. Quod autem Sophronius consenserit abstinere hac loquendi formula, constat ex epistola Sergii ad Honorium, ubi ait:

Ad ultimum stetit, et placuit quatenus praedictus Sophronius venerabilis nullum sermonem de caetero, de una, sive duabus operationibus movere debeat, sed ei sufficiat praestata, cautaque, ac trita SS. Patrum traditio atque doctrina. His itaque contentus saepe nominatus venerabilis Vir, et haec custodire certificans, etc.

Similiter in posteriori epistola Honorii nihil est, quod pro eo tempore potuerit haeresi accusari: siquidem in illa tantum haec habentur:

Unius, vel geminae operationis vocabulum noviter introductum a praedicatione fidei eximatur: nam qui haec dicunt, quid aliud nisi iuxta unius vel geminae naturae Christi Dei vocabulum, ita et operationem unam vel geminam suspicantur propter simplicitatem hominum, et amputandas inextricabiles quaestionum ambages, non unam vel duas operationes in Mediatore Dei et hominum esse definiri? Sed utrasque naturas in uno Christo unitate naturali copulatas cum alterius communione operantes, atque operatrices confiteri debemus, et divinam quidem, qua Dei sunt, operantem, et humanam, qua carnis sunt, exequentem, non divise, neque confuse, aut convertibiliter Dei naturam in hominem, et nec humanam in Deo conversam edocentes, sed naturarum differentias integras confitentes. Et infra: Auferentes ergo, sicut diximus, scandalum novella adinventionis, > nec non nos oportet unam, vel duas operationes detinentes praedicare, sed pro una (quam quidem dicunt) operatione, oportet nos unum operatorem Christianum Dominum in utrisque naturis veridice confiteri, et pro duabus operationibus, ablato geminae operationis vocabulo, ipsas potius duas naturas, idest, Divinitatis, et carnis assumptas in una persona unigeniti Dei Patris inconfuse, indivise, atque inconvertibiliter nobiscum praedicare propria operantes. Et hoc quidem beatissima fraternitati vestrae insinuandum providimus, quatenus unius confessionis propositum, unanimitati vestrae sanctitatis monstraremus, ut profecto in uno spiritu anhelantes, pari fidei documento inspiremus. Addit praeterea: scribentes etiam communibus Fratribus Cyro, et Sophronio antistitibus ne nova vocis, idest, unius, vel geminae operationis vocabulo insistere, vel morari videantur; sed abrasa huiusmodi novae vocis appellatione, unum Christum Dominum in utrisque naturis, divina, vel humana praedicent operantem. Quamquam hoc, quod ad Nos praedictus frater, et Conpiscopus noster Sophronius misit, instruximus ne duarum operationum principes praedicare innitantur; quod instantissime promiserant praedictum virum esse facturum, si etiam Cyrus Frater, et Conpiscopus noster ab unius operationis vocabulo discesserit.

Hucusque ex epistola posteriori Honorii ad Sergium sexta Synodus; ex quibus liquet ipsum vocabulum unius, aut duarum operationum aequaliter tacendum utrique parti significasse, propter bonum pacis: quod et Legati Sophronii servandum promittunt. Cum igitur neque ob indictum de utraque voce silentium, neque ob communicationem et consensionem cum Sergio Sophronius non venerit usquam in suspicionem erroris; ita nec Honorius propter eadem debet in suspicionem haeresis venire: maxime cum hac ratione Honorius consuluerit paci, ut nullum praeiudicium fecerit veritati. Nam altero tantum ex his duobus modis potuisset veritati praeiudicium fieri, vel quia firmasset Monothelitarum haeresim de unica voluntate, atque operatione Christi: at non ita; quia diserte prohibet dici unicum, quemadmodum vetat dici duas: vel quia hac sua simulatione et indifferentia visus esset occulte favere Eutychianis: at non ita, quia vult expresse, ut credamus utrasque naturas in Christo unitate naturali copulatas, non divise neque confuse, aut convertibiliter Dei naturam in hominem, et nec humanam in Deum conversam; sed naturarum differentias integras: igitur tantum abest, ut haereticus censeri debeat ob epistolas, quin potius est, quod merito statuimus, eum tunc temporis rebus Ecclesiae prudenter providisse, ne scilicet diu vexatam Ecclesiam ab haereticis Eutychianis et Nestorianis, et nondum omni ex parte firma ac solida pace fruentem, novis suborientibus controversiis, divexari pateretur.

Probabilius est, Honorium in sexta Synodo non fuisse haereticis annumeratum, nec damnatum.

Haec ultima Honorii vindiciarum pars longe probatu difficilior apparet, quam praecedentes; propterea quod in actis sextae Synodi, quae per Ecclesiam universam vulgantur, et in omnium manibus sunt, haereticis legitur annumeratus; quod idem praestiterunt sequentes aliquae generales Synodi, ut praemonuimus in huius controversiae exordio. Nihilominus verius cum nobiliori Doctorum, et Ecclesiae Annalistarum coetu dicendum arbitror, Honorii nomen insertum fuisse a Monothelitis ipsis, cum caeteris damnatis sui erroris detentoribus, quo facilius sextae Synodi auctoritatem et definitionem elevarent, et suae praetensae innocentiae, ac iustae damnationis patrocinium accerserent. Tanti namque faciebant Honorii memoriam, ut etiam usque modo Patriarchae Constantinopolitani Monothelitae nomen eius suis in diptychis insertum servaverint, expunctis nominibus successorum ipsius, a quibus fuerant damnati: ad hanc autem tuendam sententiam non levioribus, sed, ut mihi videtur, gravissimis moveor argumentis.

Primum repeto ex Synodo Lateranensi sub Martino Papa et Martyre celebrata anno Christi 649. hoc est, post decem annos ab obitu Honorii: cui Synodo interfuerunt centum et quinque Episcopi, praesidente ipso summo Pontifice, in qua exacte librata est et tractata causa Monothelitarum; et post diligentem inquisitionem damnati sunt una cum haeresi, atque ipsorum scriptis, Theodorus Pharanites Episcopus, Cyrus Patriarcha Alexandrinus, Sergius, Pyrrhus, et Paulus successores Patriarchae Constantinopolitani, auctores et propugnatores erroris: de Honorio autem adeo altum silentium fuit, ut nullam prorsus, vel ab haereticis de haeresi calumniam passus, nec a sancta Synodo levissima sit suspicione pulsatus: cum caeteris autem damnatis illius erroris auctoribus et Patronis eamdem sententiam minime effugisset Honorius; aut certe suo graviter officio defuisset Martinus cum Concilio, qui personam ipsius acceptasset in praeiudicium veritatis; quod sane de tanto Pontifice atque Martyre glorioso, nullus absque crimine iudicare potest. Quippe hac exceptione approbasset ipsius Honorii doctrinam, et sic tacendo videretur approbare quod decernendo improbabat: igitur si silentium istius Concilii testimonium sit validissimum innocentiae Honorii, estne credibile sextam Synodum adversus illum Pontificem insontem potuisse ferre sententiam, et eum cum haereticis numerare? Quid notitiae potuit habere sexta Synodus circa mentem et sententiam Honorii, quod Patres Concilii Lateranensis latuerit? Recentior enim erat apud hos, quam apud illos, Honorii memoria ac doctrina; et faciliore negotio Patres Lateranenses poterant ipsius mentem nosse, utpote qui plurimos adhuc Honorii familiares superstites haberent, cum quibus causam illam tractaverat Honorius, et a quibus illius mentem rescire poterant. Dicitur Honorius damnatus in sexta Synodo, ob solam lectionem duarum ipsius ad Sergium epistolarum: sed hae erantne ignotae Romae, aut a Romanis et Latinis Praesulibus minus intellectae, quam Constantinopoli, cuius Synodi maxima pars Orientales erant? quocirca oportuit illas epistolas in idioma Graecum traducere: certe nullus aequi iudicii istud censebit.

Secundum argumentum petitur ex Concilio Romano celebrato sub Agathone anno 680. hoc est, eodem anno, quo celebrata est sexta Synodus, cui aderant centum viginti quinque Episcopi, ut constat ex epistola Synodica, qua fuit quasi instructio Legatorum, qui missi sunt ab eodem Agathone ad sextam Synodum, et extat in eiusdem Synodi sextae actione 1. in qua quidem Synodica epistola tria habentur: Primum est professio fidei, ubi expresse continetur doctrina Catholica de duabus voluntatibus et operationibus in Christo. Secundum, repetitur damnatio eorundem Monothelitarum erroris patronorum, Theodori, Cyri, Sergii, Pyrrhi, et Pauli; nec levis quidem fit mentio, quod similiter erraverit Honorius: quod certe dissimulandum non erat, si verum esset. Tertium, denique affirmatur Agathonis praedecessores eandem fidem docuisse semper, et usque ad animae ipsius exitum constanter defendisse, non seductos blanditiis, non periculis territos, etc. Qua fronte autem haec subscriberentur a centum viginti quinque Episcopis, una cum summo Pontifice, si non ita pridem Honorius laboraret eodem errore, qui damnabatur in ea Synodo Lateranensi, et cuius damnatio procuranda erat a Legatis proficiscentibus ad illam sextam Synodum? Quis ita levis, ut credat tot Praesules toti Ecclesiae in Concilio Oecumenico congregatae tam turpiter imponere voluisse, et ita fuisse excordes, et suae famae prodigos, qui, ut Honorii nomen illibatum servarent, mallent se aperto mendacii periculo, coram universo Ecclesiae coetu exponere? Confirmatur ex epistola nomine Agathonis solius ad Imperatores Constantinum, Heraclium, atque Tyberium per eosdem Legatos directa, qua pariter refertur initio actionis 1. eiusdem sextae Synodi, ubi fidei Symbolum, quod veritatem de duplici voluntate et operatione expresse continet, profertur, subditque Pontifex ore libero, firmaque ac iterata contestatione fatetur, numquam aliquando Apostolicam Sedem a recto fidei tramite deviasse. Ait enim: Christi adnitente praesidio haec Apostolica eius Ecclesia numquam a via veritatis, in qualibet erroris parte deflexa est. Et paulo post:

Haec est enim verae fidei regula, quam in prosperis et adversis viraciter tenuit, ac defendit haec spiritalis mater vestri tranquillissimi Imperii, Apostolica Christi Ecclesia, quae per Dei omnipotentis gratiam a tramite Apostolicae traditionis numquam errasse probabitur, nec haereticis novitatibus depravata succubuit: sed ut ab exordio fidei Christianae percepit ab auctoribus suis Apostolorum Christi principibus illibata usque hoc tempus permansit. Et de suis praedecessoribus paulo post specialiter haec addit: Consideret itaque vestra tranquilla clementia, quoniam Dominus, et Salvator omnium, cuius fides est, qui fidem non defecturam promisit, confirmare eos Fratres suos admonuit: quod Apostolicos Pontifices meae exiguitatis praedecessores confidenter fecisse semper cunctis est cognitum: quorum et pusillitas mea, licet impar, et minima, suscepto tamen divinae dignationis ministerio, pedissequa cupit existere. Taedium enim mihi erit, si veritatem Domini mei, quem illi sinceriter praedicaverunt, praedicare neglexero.

Haec Agatho, quae quidem non adeo firmiter asserere, libere praedicare, ac sincere confiteri potuisset, si ad eamdem firmandam, quam confitetur, haeresim, Honorius in crimen adduci potuisset. Quae utique verissima iudicabis, si spectaveris, quis haec dixerit, ubi, ad quos, et quando scripserit; nempe sanctissimus, et omnium ore laudatissimus Agatho, in Synodali magno Patrum conventu, consensu omnium scribens ista ad ipsos Imperatores Constantinopoli degentes, quorum praedecessores favissent errori, ut constat ex Heraclii Ecthesis, et Typo Constantis: idque scriberet tempore, quo Ecumenica Synodus celebranda erat, ea scilicet in urbe, cuius Patriarchas ipse Agatho cum suo Concilio damnaverat; sese autem exposuisset iustae accusationi de personarum acceptione, si in praeiudicium veritatis, illius erroris reum cum ipsis fautoribus, ac Patronis Monothelitarum excepisset. — His adde, quod pridem ante illos summos Pontifices S. Maximus Honorium ab ipsa calumnia vindicavit, in illa disputatione, quam habuit cum Pyrrho; cum enim hic haereticus pro se stare Honorium acclamaret; Quid, inquiebat, de Honorio ad respondendum habes, qui aperte antecessori meo unam voluntatem Domini nostri Iesu Christi esse tradidit? Sanctus Maximus illum ab hac erroris insimulatione liberat, ostendens ipsum semper fuisse acerrimum verae fidei propugnatorem, et unam voluntatem in Domino dixisse, non divinitatis eius et humanitatis, sed humanitatis solius, ne oppositas in Christo voluntates carnis et spiritus admitteret. Confirmatur ex eo, quod anno 610. hoc est, secundo ab obitu ipsius Honorii, cum Monothelitae occasione praedictarum epistolarum ad Sergium, suas in partes illum pertrahere conarentur, Ioannes tum in Petri Cathedra sedens eum advocavit, qui suo Honorio duas illas epistolas scripserat, ut mentem defuncti Pontificis aperiret, et quid censuisset ille ad Constantinum Imperatorem scriberet. Paruit ille, et ut refert S. Maximus martyr, mandavit Imperatori eatenus dumtaxat Honorium unam in Christo voluntatem dixisse, quatenus negaret humanam voluntatem contrariam, carnis scilicet, et spiritus; non vero duplicem negasse, quarum altera divina sit, altera humana. Constat igitur ante sextam Synodum, tum ex eiusdem Honorii litteris, tum ex S. Maximi scriptis, atque ex Conciliis duobus Romae celebratis, tum ex litteris Romanorum Pontificum, Ioannis, Martini, et Agathonis, nullatenus Honorium posse erroris insimulari; ac subinde nullus rerum iustus estimator adduci poterit, ut credat Honorii nomen, cum aliis istius haeresis patronis, a sexta Synodo esse insertum; quin potius istud dolosa Monothelitarum arte ac fraude compactum esse, facile iudicabit. Qualiter autem id factum fuerit, mox aperiemus.

Tertium argumentum, quo vindicari potest Honorii fides integra, et apparere fictitiam esse illius in sexta Synodo damnationem, colligitur tum ex terminis, tum ex circumstantiis damnationis illius, quae legitur et exaratur in actione 28. huius Concilii, cuius verba haec sunt:

Sanctum Concilium dixit: secundum promissionem, quae a nobis ad nostram gloriam facta est, retractantes dogmaticas epistolas, quae a Sergio quondam Patriarcha huius a Dei conservandae regiae urbis scriptae sunt, tam ad Cyrum, qui tunc fuerat Episcopus Phasidis, quam ad Honorium quondam Papum antiquae Romae; similiter autem, et epistolam ⟦illam⟧, idest, Honorio rescriptam ad eumdem Sergium: hasque ⟦incernientes⟧ omnino alienas existere ab Apostolicis dogmatibus, et a definitionibus sanctorum Conciliorum, et cunctorum probabilium Patrum, sequi vero falsas doctrinas haereticorum; has omnimodo abiicimus, et tamquam animae noxias execramur. Quorum autem, idest, eorundem impia execramur dogmata, horum et nomina a sancta Dei Ecclesia proiici iudicamus. (idest, Sergii quondam Praesulis huius a Deo conservandae regiae urbis, qui aggressus est de huiusmodi impio dogmate conscribere, Cyri Alexandrini, Pyrrhi, Petri, et Pauli, qui et ipsi praesulatu functi sunt in sede huius a Deo conservandae civitatis, et similia eis senserunt: ⟦ad haer⟧, et Theodori quondam Episcopi Pharan): quarum omnium supra scriptarum personarum mentionem fecit Agatho sanctissimus, ac ter beatissimus Papa antiquae Romae, in suggestione, quam > ferit et piissimum, et a Deo confirmatum Dominum nostrum et magnum Imperatorem, postque abiicit, utpote contraria rectae fidei sentientes, quos anathemati submitti definimus. Cum his iure simul proiici a sanctae Dei Catholicae Ecclesia, simulque anathematizari praecipimus, et Honorium, qui fuit Papae antiquae Romae, eo quod invenimus per scripta, quae ab eo facta sunt ad Sergium, quia in omnibus eius mentem secutus est, et impia dogmata confirmarit.

Hactenus, qua fertur, sententia adversus haereticos in Synodo condemnatos.

Hoc est praecipuum adversariorum propugnaculum, quo nituntur quotquot Honorium Monothelitarum erroris reum esse volunt. Verum falsatam esse praefatam sententiam, et haereticorum vafricia ac dolo falso insertum Honorii nomen, pluribus, iisque non levioribus momentis demonstro. Primo quidem, quia Synodus dicit se eos damnare, quos ait praedamnatos ab Agathone Pontifice in ipsius epistola ad Imperatorem: at in illa epistola cum haereticis damnatis non habetur Honorius; imo constantissime testatur Agatho, numquam Ecclesiam Apostolicam a via veritatis in quamlibet erroris partem deflexam esse, nec per Dei omnipotentis gratiam a tramite Apostolicae traditionis numquam errasse, nec haereticis novitatibus depravatam succubuisse: quod certe falsissimum esset, si ipsum Honorium in errorem, quem ipse Agatho damnaverat, lapsum fuisse iudicasset: igitur cum testetur Synodus, eos dumtaxat damnari, quos Agatho praedamnaverat in sua epistola ad Imperatorem, consequens est Honorium in illa Synodo non fuisse damnatum, utpote qui cum damnatis haereticis ab Agathone non fuerit nominatus. Secundo dicitur in ea sententia ideirco damnatum esse Honorium, quod eius epistola ad Sergium alienae sint ab Apostolicis dogmatibus, et a definitionibus SS. Conciliorum, et cunctorum probabilium Patrum, sequi vero falsas haereticorum doctrinas: sed haec omnia falsissima sunt, ut supra probatum est; quippe in illis epistolis nihil est quod Catholicam doctrinam non redoleat. Deinde etiamsi illae epistolae, (quod diei non potest) aliquid erroris praeferrunt, numquid ex iis damnandus a Synodo erat ipse Honorius, et non more maiorum disquirendum, an inveniri posset ipsum, mutata sententia, errorem eiurasse antequam diem extremum clauderet? Insuper cum notum esset, quod extaret posterior eiusdem Honorii epistola ad eumdem Sergium: cur non expectata est eius lectio, quae dumtaxat facta est in sequenti sessione, ex qua posteriori epistola certo argumento constare poterat, ut supra diximus, ipsum Pontificem asseruisse duas operationes, et totidem in Christo voluntates? Sane nullus est, qui hanc praeposteram, et praecipitatam Romani Pontificis condemnationem, de impostura et falsificatione suspectam esse non iudicet. Tertio, cum isti Synodo praessent Apostolicae Sedis Legati, quomodo altum silentium servassent audientes damnari, tam praecoci impetu eiusdem sedis Antistitem, maxime in re tam aperta, et iam sufficienter discussa, tum per praecedens iudicium Ioannis Romani Pontificis missum Constantinopolim, tum per defensionem S. Maximi martyris, qui in publica disputatione cum Pyrrho toti orbi Catholico promulgata, hanc ab Honorio calumniam propulsaverat? Tum denique cum in epistolis Agathonis, cuius vices gerebant, expressissimum haberent nullum e Romanis Pontificibus in aliquem errorem lapsum? Quonam modo, tam profundo lethargo laborassent, ut ne unus, vel alter quidem ista senserit, ac insurrexerit, saltem defensores litterarum Agathonis, cum praesertim ex iis accepissent nihil ab ipsis decernendum, praeterquam illa tantum ipsa, qua iisdem ipsis litteris continerentur? His adde quod etiamsi revera epistolae Honorii aliquem errorem redolent, cur non institerunt Legati, ut supersederetur, donec constitisset ipsum non deposuisse illum errorem, sed in eo fuisse defunctum? Potestne alicui in mentem venire, qui noverit quanta animi firmitate ipsi Legati obstiterint Monothelitis, dum Vigilium Romanum Pontificem suas in partes pertrahere tentabant; ipsi tamen animo quieto audierint damnari alterum eiusdem sedis Antistitem, ne verbo quidem in eius detensionem prolato? Quid? Ob damnationem Theodori Mopsuesteni, et condemnationem scriptorum Theodoreti, et Ibae Episcopi, oportuit totum Christianum orbem commoveri, ac Ecumenicam Synodum congregari; nec tamen nisi cum maximo labore id actum est: Antistes autem primae Sedis, qui omnes iudicat et a nemine iudicatur, damnatus esset ex simplici illarum Epistolarum lectione, nulla disquisitione facta, an illum errorem, priusquam diem extremum obiret, eiurasset? Quarto, si revera Honorius damnatus fuisset ut haereticus, cur post celebratam sextam Synodum, illius nomen cum damnatorum Patriarcharum nominibus e sacris diptychis non fuit expunctum? nam refert Anastasius Bibliothecarius, Synodo absoluta, omnium damnatorum Patriarcharum nomina fuisse deleta, ipsorumque imagines de Ecclesiis fuisse sublatas. Constat autem Honorium cum orthodoxis Pontificibus in Basilica sancti Petri sepultum esse, illiusque sepulchrum plurimis elogiis, ac honorificis titulis, quos refert Baronius ad annum Christi 638. num. 2. et sequentibus. Inter caetera autem illius Epitaphium hoc praefert:

Quem doctrina potens, quem sacrae regula vitae, Pontificum pariter sanxit habere decus. Sanctiloqui semper in te commenta magistri Emicuere tui tamquam foecunda nimis. Namque Gregorii tanti vestigia iusti Dum sequeris cupidus, et meritumque geris. Aeternae lucis Christo dignante perennem, Cum Patribus sanctis posside iamque diem.

Qui versus quamquam nullam elegantiam prae se ferant, et illius saeculi rudiorem Musam sapiant: nihilominus sufficienter aperiunt ipsum fuisse virum probum, ac sancti Gregorii imitatorem: quae certe de homine haeretico dicta non pateretur Romana sedes, nec illius nomen in albo orthodoxorum Pontificum insertum sineret, eiusque imaginem musivo contextam in apside sanctae Agnetis Ecclesiae, quam ipse instauraverat, pateretur hactenus cerni publice venerationi Christianorum expositam. — His igitur sufficienter constare debet falsata esse istius Synodi acta, et Monothelitarum vafricia Honorii nomen, ac Epistolas dolose cum damnati erroris assertoribus esse inserta.

TERTIO INQUIRITUR: quis adduci poterit, ut credat, quod aliquis eo pervenerit audaciae, ut corrumperet acta Concilii generalis? — Respondeo, id mirum non videri homini rerum Ecclesiasticarum perito; haec namque stropha frequentissima fuit apud Graecos, quos falsificasse acta quinta Synodi, falsitatisque convictos supra vidimus in causa Vigilii. — Insuper, Sanctus Gregorius lib. 5. Epistola 11. quae est ad Narsen, testatur eos corrupisse acta Concilii Chalcedonensis, ubi addit se suspicari, quod etiam Ephesinam Synodum corruperint, unde ibidem subiicit veraciores esse codices Romanorum, quam Graecorum; Quoniam, inquit, Romani sicut non acumina, ita nec imposturas habent. Similiter eos corrupisse Canones secundae Synodi, evidens est ex Actione 16. Concilii Chalcedonensis, et litteris sancti Leonis de Patriarcha Constantinopolitano. — Denique, eos corrupisse acta septimae Synodi non minus, ac praecedentium, testatur Anastasius Bibliothecarius in praefatione Historiae ad sextam Synodum; post quam subdit:

Sic igitur Graeci, accepta occasione celebratorum universalium Conciliorum, frequenter egisse clarescunt, et nunc minuendo, nunc addendo, vel mutando, nunc in absentia sociorum, nunc in abscondito angulorum, nunc extra Synodum, nunc post Synodum astutia sua, imo fraude communibus sanctionibus abutuntur, et ad suos ⟦libitum⟧ cuncta, quae sibi visa fuerint, etiam violenter inflectunt.

Quarto inquiritur: quisnam ille fuerit audax interpolator, qui eiusmodi acta Synodalia temerare ausus fuerit, et Honorii nomen cum damnatis haereticorum patronis inserere. — Respondeo, non improbabile videri, id quod docet Baronius ad annum 681. num. 29., huius imposturae artificem et auctorem censeri Theodorum Patriarcham Constantinopolitanum Monothelitam, et illius haeresis audacissimum defensorem, qui eo insolentiae prorupit, ut nomina Romanorum Pontificum ab excitata controversia defunctorum, e sacris diptychis, atque imprimis Vitaliani abstulerit, retento solo nomine Honorii, ut constat ex eo quod Georgius Constantinopolitanus, qui in huius locum suffectus fuerat, in sexta Synodo Actione 8. postulavit, ut nomen Pontificis Vitaliani restitueretur, quod ultro concessum est. Cum vero astutissimus ille simulata paenitentia suam in sedem restitutus fuisset anno 682. mortuo scilicet post tres annos, et totidem menses Georgio, credibile est, quod ipse summa rerum potitus, et Synodi prototypum nactus, nomen suum e damnatorum numero deleverit. Neque enim dici potest, quod in ea Synodo non fuerit damnatus: Tum quia Synodus de omnibus Episcopis Constantinopolitanis ab exorta hac haeresi iudicium tulit, et condemnavit Sergium, Pyrrhum, Paulum, et Petrum: orthodoxi autem declarati sunt Thomas, Ioannes, et Constantinus praedecessor istius Theodori; quidni ergo ipse Theodorus, cum eadem sentiret, qua caeteri Patriarchae haeretici, et propterea fuerit destitutus, non itidem cum haereticis fuerit damnatus? Tum quia Anastasius Bibliothecarius, qui actiones eiusdem sextae Synodi in compendium redegit, ista habet:

Deinde, inquit, piissimus et serenissimus princeps tomum ad relegendum protulit, in quo uno haereticum dogma Macharii erat conscriptum, et eius in manu subscriptum apertissime unam voluntatem in Domino affirmantem: sub ipsius subscriptione, et Theodori Patriarchae utique iuxta cum tenorem ibi subscriptio erat.

Constat igitur Theodorum eiusdem erroris reum fuisse; et tamen nihil huiusmodi reperitur in actis, quae prae manibus habentur: unde non leve ducitur argumentum, quod ex autographo actorum Synodalium expunxerit ea, quae in sui ignominiam vergabant, et inseruerit Honorii nomen, ac in sui nominis locum reposuerit, tum, ut quod conceperat in Ecclesiam Romanam odium ea ratione tentaret explere: tum maxime, ut culpa sua caeterorumque successorum Sergii, necnon et ipsiusmet Sergii minor videretur, utpote qui in eodem errore comitem habuissent universalis Ecclesiae Pontificem.

Instabis: Quomodo ergo in septima Synodo Actione ultima, non est detecta illa fraus? siquidem in ea dicitur anathema Honorio et Sergio caeterisque Monothelitarum haeresis defensoribus; quod etiam reperitur in Epistola Synodi nomine missa ad Constantium Imperatorem, et Irenem matrem eius. — Respondeo, pariter acta istius Concilii a Graecis fuisse interpolata in odium Romanae Ecclesiae, nominis Honorii in locum Theodori suffectione, ut factitatum fuerat in sexta Synodo per ipsum Theodorum Constantinopolitanae Sedis Patriarcham, damnatorum culpa minor appareret, quibus nimirum praeivisset Romanae Ecclesiae Pontifex Honorius. — Respondent aliqui, Patres huius septimae Synodi deceptos ex corruptis actis sextae Synodi, dixisse anathema Honorio. Verum id non habet speciem probabilitatis; nam Legati Adriani Romani Pontificis, qui eius nomine praecerant Concilio, non passi fuissent tantam iniuriam inferri Romano Pontifici, quem ab errore immunem Ioannes summus Pontifex, et S. Maximus Martyr declaraverant.

Urgebis: Si haec ita sint, cur ergo Concilium Romanum sub Adriano II. testatur Honorium in sexta Synodo fuisse recusatum? nam in illius Concilii Epistola habetur: Honorium iudicatum fuisse post mortem a sexta Synodo, quia de haeresi fuerat accusatus. — Respondeo, in ea non dici damnatum fuisse Honorium a sexta Synodo, ut falsum supponit obiectio, sed tantum quod damnatus sit ab Orientalibus: quod utique non negamus; sed merito habemus, quod conqueramur de illa iniusta damnatione, tum quod omnino innocens fuerit Honorius; tum quod prima Sedes ab alia inferiori non est iudicanda. Itaque illius condemnatio non emanavit a Synodo Ecumenica, a qua tamen fuisset revera damnandus si isto errore fuisset infectus.

Obiiciunt aliqui Agathonis auctoritatem, quasi in ea damnaretur Honorius. — Verum contrarium apertissime constat, quippe expressissime habet, ut supra vidimus, Ecclesiam Romanam numquam a tramite Apostolicae Sedis aberrasse, nec haereticis novitatibus depravatam succubuisse, quod aperte falsum esset, si ipsemet in ea Honorium damnaret.

Obiiciunt denique epistolam Leonis secundi ad Constantinum Imperatorem, qua habetur ad finem sextae Synodi, cuius acta confirmat et approbat: in qua scribitur Honorium in Monothelitarum haeresi defunctum, ait enim: pariter anathematizamus novi erroris inventores, idest, Theodorum Pharanitanum Episcopum, Cyrum Alexandrinum, Sergium, Pyrrhum, Paulum, Petrum, Constantinopolitanae Ecclesiae Successores, magis quam Praesules, necnon et Honorium, qui hanc Apostolicam Ecclesiam non Apostolicae traditionis doctrina illustravit, sed profana proditione immaculatam fidem subvertere conatus est. — Respondet Baronius ad annum Christi 687. n. 19. et sequentibus, illam Leonis Epistolam spuriam esse, idque probat, quia contradictoria continet; nam primo scribitur: data nonis Maii indi ctione decima: et tamen in contextu habetur, quod Leo imperatorias litteras accepit, et acta Synodalia, elapsa nuper indictione decima, mense Iulio, et suscepit Legatos e Synodo redeuntes. Secundo quia Leo non potuisset suscepisse Legatos una cum litteris et actis sextae Synodi, mense Iulio; quippe dumtaxat decem menses sedit, creatus est autem Pontifex mense Augusto. Tertio ait se recepisse mense Maio, indictione decima, Epistolam Imperatoris, et tamen constat illam ab Imperatore missam dumtaxat eadem indictione, mense Decembri. Quae omnia cum aperte sibi contrarientur, fatendum est illam Epistolam Leonis nomine vulgatam spuriam ac ementitam esse. Adeoque ex his omnibus momentis constat Honorium istius erroris prorsus immunem fuisse, et nullatenus a sexta Synodo haereticis fuisse annumeratum, ac cum ipsis damnatum.

Urgebis: Ideo Leo Pontifex scripsit ad varios orbis Christianae Praesules, maxime vero ad Hispanos eorumque Regem Ervigium, ad quos transmisit hanc definitionem, et acta sexta synodi per Petrum notarium regionarium, quatenus ipsorum omnium subscriptionibus munirentur, quae in illo Ecumenico Concilio statuta fuerant: sed in ipsis actis per Leonem transmissis reperitur illa Honorii damnatio, et eiusdem Epistolarum proscriptio: igitur revera Leo probavit illam Honorii damnationem, et ut legitimam habuit.

Negat maiorem Baronius ad annum 683. num. 21. et sequentibus, demonstratque illas Epistolas, quae nomine Leonis circumferuntur ad Praesules Hispaniae, et Regem Ervigium, spurias esse ac supposititias: primo quia in singulis istis Epistolis asseritur ipsam Ecumenicam Synodum absolutam fuisse indictione 9. Constat autem ex ultima eiusdem Synodi actione illam absolutam fuisse dumtaxat in indictione 10. Secundo in Epistola ad Praesules Hispaniae, haec habentur: De diversis autem Conciliis huic sanctae Apostolicae Sedi, cuius ministerio fungimur, subiacentibus, Archiepiscopi sunt a nobis destinati, qui cum pio Principe, simul et omnibus, qui eius mandato convenerunt, Ecclesiarum Praesulibus praesulentes; ac confidenter primum quidem sancta quinque universalia Concilia, etc. Sed falsum est, quod aliquis Archiepiscopus Roma missus Synodo interfuerit; nullus enim in actis illius Synodi refertur: igitur apparet hoc esse commentitium. Tertio denique in Epistola ad Regem Ervigium dicit, quod Imperator scripserit ad Agathonem Papam, ut Legatos dirigeret Constantinopolim ad Synodum celebrandam: constat autem tum ex litteris Agathonis, tum ex ipsis Synodi actis, quod Imperator scripserit non ad Agathonem, sed ad eius praedecessorem Donum Pontificem. Adde quod illa Epistola tradat Imperatorem haec scripsisse nona indictione; quod aeque falsissimum deprehenditur; siquidem illae ad Donum litterae Imperatoris, datae reperiuntur indictione sexta pridie idus Augusti, quae certe de impostura roborant argumentum.

Quaestionem hanc aliis verbis communiter proponi a Theologis: an videlicet in Christo sit unicum esse, vel multiplex: etenim triplex esse communiter assignatur a Philosophis, scilicet essentiae, existentiae, et subsistentiae. Esse essentiae illud est, quo res constituuntur in aliqua determinata specie entis, illud scilicet, quod coalescit ex partibus essentialibus et quidditativis cuiusque rei, a quo deducitur abstractum essentiae, quod sola ratione differt a suo concreto esse, ut passim docet Doctor, maxime in 1. dist. 8. quaest. penultima. Esse existentiae est, quo res est actu, et realiter ponitur extra causas, et extra nihil; unde existentia, et actualis essentia realiter non differunt. Esse subsistentiae substantialis est ipsamet realis existentia substantiae cuiuslibet, qua dicitur ens per se subsistens: subsistentia namque sumitur variis, maxime duobus, modis: primo quatenus est modus entis existentis per se, et independenter a quolibet subiecto inhaesionis ipsum sustentantis, qualiter differt ab accidente; vel quatenus significat modum existendi incommunicabiliter, ut quod et ut totum, hoc est, per modum partis et superioris. Priori modo sumpta subsistentia dicitur differentia substantiae, et modus illius existentiae: posteriori vero dicitur suppositum in rebus ratione expertibus, et persona in rebus ratione praeditis.

Notanda 2. Omnes Doctores Catholicos convenire, in Christo esse unicum esse subsistentiae personale, quia in ipso est unica persona; siquidem natura humana Christi subsistit per ipsam Verbi subsistentiam personalem, ut supra probavimus: non conveniunt autem omnes iidem Doctores, an etiam in Christo sit unicum esse subsistentiae substantialis; siquidem plurimi e sanctis Patribus infra laudandis triplicem in Christo subsistentiam admittunt, sicut et substantiam, ac essentiam, nempe divinam, corpoream, et spiritualem. Unde gravis haec de re extitit aliquando controversia inter Praesules Hispanos, et Benedictum II. Nam Scriptores historiae Hispanicae, puta Ambrosius Maurus lib. 12. cap. 38. et Mariana lib. 6. cap. 18. referunt, quod cum Patres Concilii Toletani XII. in sua confessione fidei dixissent in Christo tres esse substantias, ubi illam confessionem ad se ab illis Praesulibus transmissam, ut auctoritate Pontificia probaretur excepisset Benedictus II. tria in ipsa notavit, quod non satis recte dicta viderentur: maxime vero, quod tres in Christo substantias profiterentur. Quod utique significavit verbo tenus per Virum Hispanum, quem cum Petro Notario regionario Sedis Apostolicae Legato Romam miserant: quod cum accepissent Toletani Patres, Iulianus Toletanus Antistes, nomine totius Concilii, et praesulum Hispaniae scripsit librum apologeticum, postulante Rege Egica, in quo multis testimoniis confirmabat, tres in Christo, secundum sanctorum Patrum, et Ecumenicorum Conciliorum sententiam, admittendas esse substantias, illudque librum ad ipsum Benedictum transmiserunt; sed cum iam esset vita functus, illum excepit Sergius ipsius successor, qui, ut refert Rhodericus Archiepiscopus in Historia capit. 13. necnon et Garcias Loaysa Doctor Complutensis, et Archiepiscopus Toletanus in annotationibus Concilii 15. gratum habuit, et probavit Sergius Pontifex. — An autem Apologeticus ille scriptus fuerit a succedente Concilio Toletano 13. an vero illo tempore inter 12. et 15. controvertitur apud eosdem auctores, putatque Baronius sub anno 684. et 685. scriptum fuisse, et transmissum Apologeticum illum ante celebratum Concilium 13. notatque plures quam tres propositiones in illa fidei confessione suspectas habuisse Benedictum, idque probat ex eodem Concilio 13. ubi Patres sic loquuntur: Tertium sane quartumque capitulum contuentes, non solum sensum, sed et ipsa pene verba ex libris beatorum Ambrosii, atque Fulgentii nos prelibasse monstravimus. Dicunt autem monstravimus, certe non alibi nisi in illo priori Apologetico ad Benedictum misso, pro defensione earundem propositionum; ibi ergo omnia quatuor capita notata a Benedicto confirmata fuerunt, et transmissa ad eundem Benedictum intermedio illo tempore inter Concilia Toletana 12. et 13. licet postmodum locupletatum fuerit, ut colligi videtur ex illis verbis Concilii 13. studiosius relegentes, (etc. et ab unanimi Patrum Concilii 17. consensu approbatum: quod utique constat, quia in actis illius Concilii, post confessionem fidei, habetur: ex quibus apparet non inutilem moveri controversiam, an in Christo tres admittendae sint subsistentiae.

Notanda 3. Maximam esse inter Doctores Scholasticos circa resolutionem primae difficultatis controversiae. Plurimi enim Thomistae cum Caietano in 3. par. q. 17. art. 2. et Capreolo in 3. dist. 6. q. 1. contendunt Christi humanitatem non existere per existentiam creatam, sed per unionem hypostaticam assumptam esse ad existendum per ipsam existentiam Verbi divini, idque firmare nituntur auctoritate sancti Thomae ex dictis in 3. par. eadem quaestione. Verum, ut observat Suarez disp. 36. sect. 2. S. Thomas intelligendus est de esse subsistentiae personali, non vero de esse existentiae, et subsistentiae substantiali. Caeteri vero Theologi cum Subtili Doctore in 3. dist. 6. q. 1. contendunt in Christo duplicem esse existentiam, nempe divinam, qua existit natura divina, et creatam qua natura humana realiter existit.

Conclusio prima. — IN CHRISTO SUNT DUO ESSE EXISTENTIAE: ALTERUM INCREATUM NATURAE DIVINAE; ALTERUM CREATUM NATURAE HUMANAE. Haec est Doctoris; illamque probat octo rationibus, quarum prima est: Terminus generationis, sive id quod recipit esse per generationem, et transit a non existente in rerum natura ad esse existens, vel est ipsamet existentia, vel aliquid habens existentiam: alioqui non reciperet esse existentiae per generationem: sed humanitas Christi, aut Christus ipse, qua homo, vere est genitus a Matre, et productus in tempore ab ea, cooperante Spiritu sancto: ergo illa humanitas recipit esse existentiae per generationem, quod ante non habebat: sed esse increatum, seu existentia Verbi non producitur per temporalem generationem: ergo terminus illius generationis habuit aliud esse existentiae ab existentia Verbi. Maior est Aristotelis 5. Meth. textu 7. Minor vero est S. Damasceni lib. 4. De fide, cap. 13.

Reponunt Thomistae: quod esse increatum, non absolute, sed sub humanitate terminabat generationem. — Contra: esse increatum, ut erat in humanitate, non dicebat nisi respectum ad ipsam: at talis respectus non potest esse terminus generationis realis et actualis.

Praeterea, sunt duae naturae in Christo habentes distinctas entitates actuales: ergo et distinctas existentias, quia existentia nihil aliud est, quam actualis entitas; unde quemadmodum non potest intelligi esse personale, vel subsistens, absque subsistentia, ita neque esse actuale, absque existentia; et ista quidem ratio fundatur in nostro generali principio, quo dicimus essentiam et existentiam non distingui realiter.

Tertio Doctor probat conclusionem ex illo Aristotelis, Vivere viventibus idem est, quod esse: at humanitas Christi vivebat vita actuali distincta a vita Verbi: alias sicut Verbum vere non est mortuum, sic humanitas vere non fuisset mortua, si non alia vita, quam vita Verbi vixisset: ergo habuit esse actuale distinctum ab esse Verbi: esse autem actuale est esse existentiae: ergo etc.

Quarto, humanitas ut condistincta a Verbo, est aliquid, vel nihil. Si nihil, ergo Verbum nihil assumpsit; si aliquid, aut illud est tantum in potentia obiectiva, ut Antichristus, aut in actu. Si in potentia obiectiva tantum, Verbum non plus assumpsit humanitatem, quam quodlibet ens possibile. Si in actu; ergo humanitas, ut condistincta a Verbo, habet existentiam, nam humanitas in actu, et humanitas existens idem sunt. Confirmatur: nam Verbum assumpsit humanitatem, vel extra causas, et extra nihil, vel adhuc dumtaxat in suis causis existentem. Si primum, habemus intentum: si secundum, Verbum non tam ipsam humanitatem, quam causas assumpsit, quia res in sua causa nihil est aliud, quam ipsa causa, ut productiva illius rei.

Quinto, si humanitas assumpta dimitteretur, non necessum esset illam annihilari, sed revera existeret; quo supposito, aut existeret vi cuiusdam nova productionis, aut vi antiqua productionis, per quam primum est effecta, ut a Verbo assumeretur. Non primum, quia non apparet ulla necessitas, ut denuo producatur: ergo existeret vi suae productionis: igitur illa productio terminata est ad humanitatem actualiter existentem.

Sexto, arguit ad hominem, quia Verbum posset assumere naturam Angelicam: sed secundum adversarios natura Angelica assumpta non perderet propriam existentiam: ergo nec assumpta natura humana debet propriam existentiam perdere. Minorem admittunt adversarii, docent enim existentiam in rebus pure spiritualibus, esse realiter ab essentia indistinctam. Consequentiam probat Doctor: primo, quia non magis est connexa propria existentia cum natura Angelica, quam sit connexa cum natura humana. Secundo, quia ideo dicitur natura humana non habere propriam existentiam in Verbo, quia sequeretur idem suppositum in se habere plures existentias: sed idem sequitur ex assumptione naturae Angelicae cum propria existentia: ergo si haec propria existentia existens possit assumi, etiam et illa poterit.

Septimo, fundamentum relationis, ut sic, praecedit relationem ut sic: ergo fundamentum relationis actualis realiter existentis, praecedit ipsam secundum realem existentiam: sed unio naturae humanae ad Verbum est relatio actualis realiter existens: ergo praecedit ipsam secundum realem existentiam, et consequenter debet habere existentiam realem antecedenter ad illam unionem anterioritate naturae; non vero temporis, quia ex supradictis natura humana Christi non extitit prius tempore, ante unionem: sed quod habuit pro illo priori, habuit in eodem instanti temporis: ergo pro illo instanti temporis habuit eandem existentiam. Sed illa existentia non erat existentia Verbi: ergo in illo instanti habuit aliam existentiam; quod est nostrum intentum. Confirmat Doctor: quia prius natura quam assumebatur natura, anima perficiebat corpus Christi, quia natura constituebatur ex corpore et anima, et non poterat consequenter esse natura illa, antequam anima perficeret corpus: sed in illo priori anima non poterat perficere corpus, nisi utrumque existeret: ergo prius existebat utrumque, quam perficiebatur natura. Sed in illo priori non habebant existentiam Verbi: ergo aliam: sed illa alia non fuit perdita ob assumptionem: ergo manebat cum assumptione, et consequenter manebat cum existentia Verbi, quae advenerat per assumptionem.

Octavo, omnis modus, praesertim extrinsecus, supponit rem, cuius est modus: sed unio hypostatica est modus extrinsecus: ergo supponit humanitatem: igitur quemadmodum illa unio est actualis, ita supponit humanitatem existentem.

Obiiciunt 1. Adversarii nonnullas SS. Patrum auctoritates: primam quidem depromptam ex epistola Synodica Sophronii approbata in 6. Synodo actione 11. ubi de Christi humanitate loquens, ait: In illo (idest in Verbo) et non in se ipsa habuit existentiam unam. Item S. Damascenum lib. 3. De fide, cap. 22. dicentem naturam humanam existere per existentiam Verbi. Tertio, testimonium S. Leonis Papae epistola 11. dicentis humanitatem Christi ipsa assumptione fuisse creatam. Et S. Fulgentii lib. De Incarnatione, cap. 3. ubi sic ait: Ipsa acceptatio carnis fuit conceptio virginalis: igitur censent illi SS. Patres naturam humanam non prius fuisse existentem, quam assumeretur a Verbo, ideoque illam existere per existentiam Verbi. — Respondeo primo ad Sophronium: ipsum significare voluisse humanitatem non bis extitisse, semel in seipsa, et postmodum in Verbo, sed quamprimum ita extitisse in Verbo, ut prius tempore non extiterit, quam in ipso subsisteret. Quod utique confirmatur ex antecedentibus, et consequentibus verbis ipsius epistolae; dicitur enim: Simul caro, et simul Verbi Dei caro; simul caro animata rationalis. Et subiungitur: itaque in illo, et non in seipsa habuit existentiam unam, idest, non prius tempore existit in se, quam in Verbo. Quod ultro concedimus; sed aliud est habere existentiam in Verbo, et aliud existere existentia Verbi. Primum enim non repugnat existentiae creatae; secundum vero sic. His adde responderi posse, quod Sophronius per existentiam, subsistentiam personalem intellexerit. Observat enim Budaeus in Commentario linguae Graecae, quod eodem nomine interdum exprimitur existentia, et subsistentia. — Ad S. Damascenum dico auctoritatem illam esse fictitiam; siquidem contrarium docet, nam eodem cap. 22. ait: Carnem ab ultimo artu Deo Verbo unitam esse; imo potius in ipso extitisse, et personalem cum eo identitatem habuisse; ubi observa ipsum non dicere carnem per Verbum, sed in Verbo extitisse, quia Verbum non est ipsamet existentia humanitatis, sed terminus existentiae illius. — Ad SS. Leonem, et Fulgentium respondeo, ipsos nihil aliud velle, quam quod in eodem instanti temporis humanitas formata fuerit, et assumpta; sic enim ait Leo: Natura nostra non sic assumpta est, ut prius creata postea assumeretur, sed ut ipsa, idest, in ipsa assumptione crearetur; ubi illud prius, et posterius ad temporis successionem manifeste referuntur. Fulgentius vero ita rem exposuit: Hanc carnem tunc ex natura Tirginiis concipientis exhibuit, cum in eadem Deus concipiendus advenit: non est igitur aliquod intervallum existimandum inter initium carnis, et adventum Maiestatis.

Obiiciunt 2. Ex opposita sententia tria sequuntur absurda: Primum, Verbum divinum existere per existentiam creatam. Secundum, existentiam creatam esse perfectionem Verbi. Tertium, Beatissimam Virginem non esse Matrem Dei. Primum, probant a simili, quia quemadmodum Verbum dicitur velle per voluntatem creatam, et intelligere per intellectum creatum, quia habet voluntatem et intellectum creatum, ita dicitur existere per existentiam creatam, si dicatur habere existentiam creatam. Secundum ita probant: existentia est complementum et perfectio subsistentiae: sed in Christo unica est subsistentia, nempe Verbi: ergo existentia creata erit complementum, et perfectio eius. Tertium probant, quia ex opposita sententia sequitur actionem Virginis Mariae terminatam fuisse ad existentiam creatam, vel ad existens creatum, proindeque ab eiusmodi existente creato habebit, quod sit actio productiva existentis creati, non vero Dei, ac proinde non erit Mater Dei. — Respondet Doctor Subtilis, non esse absurdum, quod Verbum dicatur existere per existentiam creatam; non quidem qua Deus est, sed quatenus homo; non propterea dici debet Verbum existere per existentiam creatam secundum quid, sed simpliciter, nam existentia illa nata est reddere illud, quod afficit, simpliciter existens, non autem secundum quid: licet enim Paulus existat existentia albi, quia formaliter est albus, non tamen simpliciter, sed secundum quid existit illa existentia, quia illa existentia est secundum quid; et maxime respectu existentiae, quae est in se existentia simpliciter; sed in supposito existentia naturae humanae est in se existentia simpliciter, prout ens dividitur in ens simplex, et in ens secundum quid, et ens simpliciter est subsistentia, ens secundum quid est accidens; existentia autem naturae humanae est existentia substantiae: igitur cum Verbum divinum simpliciter sit homo, simpliciter existit illa existentia, etsi dicat, quod ista existentia naturae humanae non est existentia huius suppositi, sed adveniens ei, iam habenti esse perfectum, ideoque videtur esse existentia suppositi secundum quid, si illud non est natum dare existentiam secundum quid, qualis est omnis natura substantialis, qualitercumque se habeat ad illud, cui dat esse. Quod si omnino fiat altercatio, pro eodem accipi primum suppositum, et non simpliciter, non est contentio, nisi in verbo. — Respondebitur etiam secundum absurdum nullum esse, quia tantum abest, ut existentia sit complementum subsistentiae, quin potius subsistentia ulterius actuat existentiam, illamque supponit. — Ad tertium dico, Virginem Deiparam non ea ratione dici Matrem Dei, quod non genuerit existens aliquod creatum; sed quod existens illud creatum ab ipsa genitum ulterius fuerit completum et terminatum per subsistentiam Verbi. Unde licet formalis terminus illius generationis sit humanitas cum sua existentia; tamen ultimus terminus, qui generatur, non est humanitas, sed hic homo, quia illa humanitas, et existentia eius non producitur in se, sed in Verbo, et ideo Verbum vere dicitur generari, et nasci ex Virgine: sicut interfectores Christi, inquit Suarez disput. 36. sect. 1. vere privarunt humanitatem Christi existentia sua, non enim extitit humanitas in triduo mortis, tamen quia humanitas non est passa, nec privata existentia secundum se, sed ut in hoc supposito existens, ideo vere dicitur hic homo interfectus, et Deus mortuus.

Obiiciunt 3. Si humanitas Christi habeat propriam existentiam creatam, Christus non erit ens per se. Consequens probatur: humanitas habens existentiam creatam est formaliter ens in actu; Verbum divinum quoque est ens in actu: at ex duobus entibus in actu non fit ens per se: ergo, etc. — Respondeo, ex duobus entibus in actu completis non fieri ens per se, bene tamen ex duobus entibus in actu incompletis, ut in hypothesi, humanitas siquidem destituta propria subsistentia non censetur ens in actu omnino completum.

Conclusio secunda. — RECTA RATIONE DICI POTEST IN CHRISTO ESSE TRES SUBSTANTIAS, ET SUBINDE TRES SUBSISTENTIAS SUBSTANTIALES.

Probari potest primo auctoritate Conciliorum Toletanorum 12. et 15. in quibus illa propositio asserta est etiam per libellum apologeticum a Iuliano Archiepiscopo Toletano primum editum, et deinde ab illo Concilio 15. approbatum non solum per Sergium Benedicti successorem, sed etiam per ipsum Benedictum II. Si vera sint ea, quae refert Rodericus lib. 3. Historiae Hispanicae, cap. 13. ubi hanc controversiam referens ait: Prius in tempore liber de tribus substantiis, quem dudum Romam miserat Primas sanctissimus Iulianus, et minus caute tractando, Benedictus Romanus indixerat reprobandum, ob id quod voluntas gemuit voluntatem. Additur:

Sed S. Iulianus veridicis testimoniis in hoc Concilio per oracula eorum, quae Romam transmiserat, verum esse firmavit; et apologeticum fecit, et Romam misit per suos Legatos Presbyterum, Diaconem, et Subdiaconem viros eruditissimos in omnibus Dei servos, et in divinis Scripturis imbutos, cum versibus etiam acclamatoriis, secundum quod et olim transmiserat de laude Romani Imperii. Quod Romanus Pontifex Benedictus digne et pie recipiens cunctis legendum indixit, atque acclamando, Laus tua, Deus in fines terrae, lectum saepius notum fecit, qui et rescriptum Domino Iuliano per supra fatos Legatos cum gratiarum actione et cum honore remisit, et omnia quaecumque scripsit iusta et pia esse deprompsit.

Ex quibus constat illam propositionem, quod in Christo sint tres substantiae, licet primum non probatam a Benedicto, et una cum aliis notatis propositionibus visam fuisse incaute positam, quasi longe aliud voluissent Toletani Patres, tamen mutato iudicio explicationem Iuliani, et eius librum approbasse Benedictum.

Confirmatur auctoritate SS. Patrum, qui tres in Christo substantias, aut Christum ex tribus substantiis compositum esse docuerunt. Sic enim S. Aug. lib. 3. De Trinitate, cap. 17. ait: Quandoquidem

Deo coniungi potuit humana natura, ut ex duabus substantiis fieret una persona, et per hoc iam ex tribus, Deo, anima, et carne: quibus manifeste docet perinde ex tribus, atque ex duabus substantiis unum constare Christum. Similiter S. Isidorus lib. De differentiis, cap. 7. Nos, inquit, ex duabus subsistimus substantiis, animae videlicet, et corporis: ille (videlicet Christus) ex tribus, Verbi, animae et corporis: quem etiam loquendi modum imitata est Toletana Synodus undecima in professione fidei, ubi cum dixisset duas in Filio esse naturas subdit: Idem Christus in his duabus naturis tribus extat substantiis: Verbi, quod ad solius Dei essentiam referendum est: corporis, et animae, quod ad verum hominem pertinet. — His subscribit Stephanus Eduensis Episcopus lib. De Sacramento altaris, cap. 17. Credimus, inquit, in Christo duas fuisse naturas, divinam, et humanam, et tres substantias, divinam, carnem, et animam. His addere possumus S. Bernardum sermone 3. De virginitate nativitatis post medium, ubi ita loquitur: Et attende, quia sicut in illa divina singularitate Trinitas est in personis, unitas est in substantia: ita in ista speciali connexione trinitas est in substantiis, in persona unitas.

Dices: Plurimi e SS. Patribus hunc dicendi modum improbant: igitur est respuendus. Probatur antecedens; siquidem S. Damascenus lib. 3. De Fide, cap. 16. non putat dicendum esse Christum ex tribus componi substantiis: Etenim, inquit, omnis compositio ex his dumtaxat quae proxime componunt fieri dicitur, non enim dicimus demum ex aqua et terra compositam esse, sed ex lateribus et lignis, alioqui necesse erit dicere hominem ex quinque, ut minimum, constare naturis, nempe ex quatuor elementis, et anima. Sic in Iesu Christo Domino nostro non partem consideramus partium, sed ea, quae proxime inter se componuntur, divinitatem, et humanitatem. Simili modo loquuntur Patres Concilii Francofordiensis in Epistola Synodica ad Episcopos Hispaniae, necnon et Paulinus Aquileiensis in libello sacrosyllabo: igitur, etc. — Respondeo, praefatos Patres talem loquendi modum non improbare, quod revera sit erroneus, sed quia forte posset aliquem inducere, vel ut cogitaret Christum constare tribus naturis distinctis, aut tres habere substantias personales, sicut et substantiales; vel ut significarent oppositum modum loquendi magis proprium et accommodatum esse, ut fidem nostram simpliciter profiteamur: tametsi contra haereticos Apollinaristas negantes animam in Christo, et contra Valentinianos et Marcionistas negantes in Christo verum corpus, recte quis dixerit tres in Christo esse substantias. Nam, ut inquit Concilium Francofordiense loco mox laudato, aliud est contra haereticos contendere, aliud vero puram fideliter confiteri fidem; ibi enim veritas animae et carnis in Christo ostendenda est, hic perfecta humanitas in eadem confitenda est. Adde quod, ut inquit S. Damascenus, in compositione non computantur partes remotae, sed proximae: non enim dicendum est hominem compositum esse ex quinque substantiis, sed ex duabus; quia quatuor earum, nempe elementa, conveniunt in uno corpore. Hac igitur ratione sincerior videtur modus loquendi Concilii Francofordiensis, et Damasceni, ut Christus dicatur ex duabus naturis et substantiis constare, divina scilicet et humana.

Peres: an Christus dici possit aliqua duo? — Respondeo cum Doctore in 3. dist. 6. qu. 2. nec masculine, nec neutraliter Christum posse dici duo simpliciter. Non quidem masculine, quia nomina haec, unus, totus, alius, duo, in masculino genere sumpta, significant hypostasim et personam, ut diximus in tractatu de Trinitate; in Christo autem non sunt duae personae, nec duo supposita: igitur Christus non potest dici duo in genere masculino. Neque etiam tum dici posset duo neutro genere, quia si Christus dici posset duo neutraliter, maxime propter duas naturas, quas habet: sed ea ratione non potest dici duo, nam ex Logicis abstracta non possunt praedicari de concretis simpliciter, sed tantum cum additione et explicatione: non enim dicitur, album simpliciter est albedo, quia plus dicit album, quam albedo: siquidem albedo solam formam significat; album vero formam et subiectum. Unde haec enuntiatio non est legitima: Christus est natura divina, vel natura humana, quia Christus plus dicit, quam naturam divinam seorsim, et naturam humanam: siquidem praeter illas naturas dicit etiam suppositum Verbi. Hinc Athanasius in Symbolo ait: Perfectus Deus, et perfectus homo; non duo tamen, sed unus est Christus. Attamen quemadmodum dici potest per expositionem, quod album est id quod habet albedinem, ita in sensu expositorio dici potest, Christum esse id quod habet duas naturas; vel rectius, in quo sunt duae naturae, divina videlicet et humana.

Dices: Ubicumque est aliud et aliud, ibi sunt duo: sed in Christo aliud et aliud: ergo in eo sunt duo. Probatur minor: Christus secundum quod homo, est aliquid; et etiam secundum quod Deus, est aliquid: sed secundum quod homo, non est idem aliquid, ac secundum quod Deus: ergo est aliud aliquid. — Respondet Doctor ibidem, particulam secundum quod, seu in quantum, sumi posse dupliciter, nimirum, vel reduplicative vel specificative. Priori modo significat, quod terminus, qui apponitur, sit ratio cur praedicatum dicatur de subiecto: et sic neganda est minor, et eius probatio. Sicut enim non sequitur, lac in quantum album est aliquid; et in quantum dulce est aliquid: ergo in quantum album est idem aliquid, quod est quatenus dulce, vel est aliud aliquid: at non potest dici, quod sit idem aliquid, quia certum est, quod lac quatenus dulce, reduplicative loquendo, non sit album: ergo est aliud aliquid: ergo verum est, quod lac sit duo, quod est absurdum: quia si lac diceretur duo, sequeretur quod essent duo supposita. Igitur sicut nulla est prima consequentia huius argumenti, ita nec valet minor argumenti de Christo in sensu reduplicativo: unde sicut de lacte non potest dici, quod in quantum dulce in sensu reduplicativo sit album vel non album; quia dulcedo est ratio impertinens, ut lac dicatur album vel non album, quia posset esse album quamvis non esset dulce; eodem modo suppositum Christi, nec in quantum Deus, est idem quod est quatenus homo, quia posset esse Deus absque eo, quod esset homo; neque etiam est sic ab eo diversum, quia alias suppositum Verbi, seu Christus non posset revera dici homo. Si vero ly in quantum, aut quatenus, sumatur specificative, ita ut sit sensus, quod Christus quatenus homo, idest, qui est homo, seu non obstante quod sit homo, est etiam Deus, sic negari potest minor, necnon et minor probationis illius; Christus enim, qui est homo, est omnino idem, qui est Deus, quia idem suppositum Christi est Deus, et homo. Nec inde sequitur, quod Deus sit ratio formalis, ob quam sit homo; aut humanitas ratio formalis, ob quam sit Deus, quia id solum verum esset, si particula in quantum acciperetur in sensu reduplicativo.

Dices 2. Christus non tantum est Deus: ergo est Deus, et aliquid aliud: et consequenter est duo. Probatur consequentia: quia si verum sit, quod homo currat, et non solus currat, consequens est, quod aliquid aliud praeter hominem currat: ergo similiter si ponatur particula exclusiva ex parte praedicati, ut fit in praedicto argumento, dicendo, quod Christus sit Deus, et non tantum sit Deus, sequitur, quod sit aliquid aliud. — Respondet Doctor negando consequentiam, cum consequentia probationis; quia non eodem modo discurrendum est de particula exclusiva quando additur subiecto, ac quando additur praedicato; nam quando additur subiecto, significat, quod omne subiectum non habens formam, cui praedicatum tribuitur, etiam non possit habere illud praedicatum, licet omnia, quae talem formam habent, possint etiam tale praedicatum habere; sic v. g. dum dicitur, solum album currit, non sequitur, quod homo et canis et equus albus non currat, sed tantum, quod nigrum non currat, nec aliquid aliud, quod non est album. Quando vero particula exclusiva tantum ponitur ex parte praedicati, tunc posset dici, quod nullum aliud praedicatum conveniat subiecto: sic dum dicitur; lac est solummodo album, sensus esset, quod ex qualitatibus sola albedo conveniret lacti. Et in hoc sensu negatur, quod Christus sit solum Deus, quia per illam propositionem significatur, quod nihil competat ei nisi Deitas, quod est falsum; etiam pari ratione negari debet, quod sit solum homo. Conceditur autem, quod non sit tantum Deus, nec tantum homo; sed inde non infertur, quod sit aliud quam Deus, aut aliud quam homo; quamvis enim non dicatur de Christo aliquod praedicatum, quod sit aliud a Deo, et de quo non posset dici, quod non sit Deus; tamen de ipso potest dici praedicatum, de quo Deus non dicitur essentialiter et formaliter. Igitur non valet paritas exempli; nempe, quod quando dicitur, quod non tantum homo currat, significetur, quod aliquod aliud suppositum currat: quando vero dicitur, quod Christus non sit tantum homo, non significetur, quod sit aliud suppositum: qua tamen significatio pendet ex instituto hominum, qui per unam particulam exclusivam, significant aliud suppositum, non vero per aliam.