Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Incarnationis causa meritoria intelligi potest, aut intra ipsum Christum existens, aut extra. Porro de utraque agendum est in sequentibus duabus quaestionibus, resolvendo videlicet, an Christus ipse suam promereri potuerit Incarnationem: similiter utrum Sancti veteris Testamenti, necnon et beatissima Virgo suis meritis Deum movere potuerint ad efficiendam illam unionem hypostaticam Verbi cum natura humana. Cum autem Incarnatio spectari possit, vel secundum substantiam, quatenus videlicet est unio naturae divinae cum humana in unitate suppositi, seu personae; vel penes circumstantias, seu rationes aliquas extrinsecas, quae illam antecedunt, comitantur, vel subsequuntur, qualia sunt v.g. maternitas Virginis, tempus Incarnationis, et beneficium videndi, ac annuntiandi Christum: inde triplex occurrit dubium: Primum quidem, an Christus per opera, vel antecedentia, vel subsequentia, unionem hypostaticam promeruerit, vel saltem mereri potuerit. Secundum an beatissima Virgo suis meritis, et praecellentiis digna extiterit, quae mereretur fieri Mater Dei, et Christi. Tertium denique, an sancti Patres Veteris Testamenti mereri potuerint Incarnationem eiusque circumstantias; idque de condigno, vel de congruo.

Notandum 1, tribus modis intelligi posse Christum unionem hypostaticam meruisse: Primo scilicet ut affirmetur prius tempore, quam eius humanitas Verbo uniretur, fuisse aliquandiu purum hominem, postmodum vero provectum fuisse ob sua merita ad dignitatem Filii Dei naturalis, et unionem hypostaticam; Secundo, ut asseratur, Christum, quamvis ab initio suae productionis semper potitum Verbi personalitate eiique unitum, tamen ipsam promeruisse, vel per opera, quae ab ipsa humanitate procederent prius natura, quam illa a divina personalitate terminaretur: vel per opera subsequentia Incarnationem, ita quod incarnatio secundum intentionem, seu praedestinationem, qua Deus ab aeterno decrevit suum Filium incarnari, non potuerit quidem cadere sub merito, quia ante praedestinationem, qua fuit primus actus, et causa Incarnationis, non potuit praecedere neque praevideri a Deo aliqua actio Christi, cuius intuitu decerneretur Incarnatio: at vero secundum executionem potuisse cadere sub meritum, quia ante executionem ipsius Incarnationis, iam praevidebantur futura Christi merita sicut et ipse Christus ex vi illius primi decreti, quo per modum intentionis Deus Incarnationem voluit: Tertio denique, concipi posset Christum fuisse promeritum suam incarnationem per opera subsequentia. De hoc autem triplici sensu difficultas movetur in praesenti.

Notandum 2, duplex solito meritum distingui, scilicet de condigno, et de congruo. Meritum de condigno dicitur illud, quod ratione gratiae iustificantis existentis in merente, et pacti divini, habet aequalitatem iustitiae cum praemio: meritum vero de congruo illud est, quod ob defectum alterius istarum conditionum solam habet proportionalitatem fundatam in amicitia divina cum praemio consequendo. Difficultas ergo est de utroque merito, num videlicet alterutro, aut utroque simul Christus Dominus per opera, vel antecedentia, vel subsequentia, meruerit substantiam, vel quasdam circumstantias Incarnationis.

Notandum 3, Incarnationis circumstantias proprie dici, quae comitantur Incarnationem: ut sunt, quod tali tempore fiat, tali loco, tali modo, opere scilicet Spiritus sancti, et similia, quae hoc mysterium exornant; possunt tamen etiam circumstantiarum nomine comprehendi quaedam, quae ipsam Incarnationem antecedunt, ut annuntiatio Angelica, consensus beatissimae Virginis, eiusque dispositio, ac cooperatio. Quaedam etiam sunt, quae Incarnationem secuta, possunt circumstantiae appellari, ut Angelorum illud mysterium manifestantium laudes, et cantus, Pastorum, et Magorum adorationes. De primis autem circumstantiis maxime hic est sermo.

Conclusio prima. — CHRISTUS DOMINUS NEC PRIORITATE TEMPORIS, NEC PRIORITATE NATURAE POTUIT MERERI SUAM INCARNATIONEM PER OPERA ANTECEDENTIA. Haec est de fide quantum ad primam partem, nam determinatum est contra Nestorium et Faustinum, haereticum esse, affirmare Christum per aliquod tempus ante unionem cum Verbo fuisse purum hominem, et in eo statu meruisse humanitatis suae assumptionem a Verbo, ut constat ex omnibus Conciliis Disputatione sequenti laudandis, quorum oraculis probabimus Christum fuisse Deum, et Verbo divino hypostatice unitum in primo instanti suae formationis. Hinc Augustinus variis in locis confutat, ac proscribit istum errorem, aperte docendo ac demonstrando Christum Dominum non obtinuisse unionem cum Verbo suis meritis: nam sermone 8. De verbis Apostoli haec habet: Audebit ergo aliquis dicere, quia natura nostra in illo Mediatore primum per liberum arbitrium promeruit Deum, et sic suscipi meruit, ut esset homo et Deus unus Christus Iesus? Et in Enchir. cap. 36. *Quid enim natura humana in homine Christo meruit, ut in unitatem personae unici Filii Dei singulariter esset assumpta? quae bona voluntas huius boni propositi studium, quae bona opera praecessere, quibus mereretur ille homo, ut una feret persona cum Deo? Verum luculentius hanc veritatem explicat lib. De correptione et gratia, cap. 11. ubi post plura ita concludit: Ista nativitas profecto gratuita coniunxit in unitate personae hominem Deo, carnem Verbo, istam nativitatem bona opera secuta sunt, non bona opera meruerunt. Quibus verbis sanctus Doctor diserte affirmat, Christum non meruisse effici Filium Dei, sed iam ex utero, et ab ipsa conceptione fuisse Deum-hominem, eiusque humanitatem ad unionem hypostaticam cum Verbo fuisse sublimatam. —

Idem dicendum de actionibus, quae cogitari possent in primo Incarnationis momento elicitis, quibus diceretur humanitas Christi illam unionem fuisse promeritam; nam idem S. Augustinus tr. 82. in Ioannem absolute pronuntiat: Neque illam susceptionem hominis ulla merita praecesserunt; sed ab illa eius susceptione merita eius iuncta ceperunt. Et lib. 2. De peccatorum meritis, cap. 7. Neque enim, et ipse, inquit de Christo, ita Verbo Dei coniunctus, ut ipsa coniunctione unus Filius Dei, et idem ipse unus Filius hominis fieret, praecedentibus suae voluntatis meritis fecit. Cum quippe illum esse oportebat: essent autem et duo, et tres, et plures, si hoc fieri posset, non per Dei proprium donum, sed per hominis liberum arbitrium. Hoc ergo praecipue commendatur, hoc in sapientiae, atque scientiae thesauris in Christo absconditis, quantum existimare audeo, praecipue docetur, et dicitur. Quibus verbis manifestissime docet omnia Christi merita Incarnationem fuisse secuta; nulla autem illam praecessisse; ait enim, Christum ita se habuisse ad gratiam unionis, sicut nos comparamur ad primam gratiam actualem: at gratia actualis non nobis confertur ob ulla merita, sed dumtaxat ex pura Dei misericordia: igitur unio hypostatica, quae est divinarum gratiarum praestantissima, et caeterarum exemplar, advenit Christo ex pura Dei liberalitate; non vero propter ulla merita Incarnationem praecedentia prioritate temporis, aut naturae. —

Confirmat idem Sanctus Augustinus lib. De praedestinatione Sanctorum, cap. 11. ubi ait: Est praeciosissimum lumen praedestinationis, et gratiae ipse Salvator, ipse Mediator Dei et hominum, homo Christus Iesus, qui ut hoc esset, quibus tandem suis vel operum, vel fidei praecedentibus meritis, natura humana, quae in illo est, comparavit? Respondeatur quaeso: Ille homo, ut in Verbo Patris coaeterno in unitatem personae assumptae, Filius Dei unigenitus esset, unde hoc meruit? Quod eius bonum qualecumque praecessit? Quid egit ante, quid credidit, quid petivit, ut ad hanc incomparabilem excellentiam perveniret?

Probatur etiam ratione: Omne meritum fundatur in operatione: sed humanitas Christi, antequam intelligatur assumpta a Verbo, nullam habere potuit operationem: ergo nec ullum meritum. Maior patet: meritum enim omne est actus Deo acceptus, et remuneratione dignus. Minor probatur: ibi nulla potest esse operatio, ubi nulla intelligitur subsistentia, quia actiones sunt suppositorum, seu rerum complete subsistentium; cum enim operari sequatur esse, res debet esse prius substantialiter completa, quam sit operativa: sed ante unionem hypostaticam nulla intelligitur in Christi humanitate subsistentia. Illa enim esset vel propria, vel subsistentia Verbi. Non primum, quia sic natura humana fuisset prius subsistens propria subsistentia, quam subsistentia Verbi, quod est erroneum. Non etiam secundum, quia in illo priori illa natura non supponitur unita Verbo: ergo in illo instanti nec operari potuit, nec mereri. — Deinde, ad meritum requiritur non solum voluntatis, sed etiam gratiae sanctificantis concursus: sed, ut probatum est in praecedenti Quaestione, natura humana nullam potuit habere gratiam, nec ullum accidens priusquam intelligeretur unita Verbo, quia prius debuit compleri quantum ad esse substantiale, quam ad esse accidentale: igitur in illo instanti nullum potuit edere opus meritorium. — Denique, principium meriti cadere non potuit sub merito: tum quia alias quilibet homo primam gratiam mereri sibi posset per opera ab ipsamet prima gratia procedentia: tum quia alias idem esset causa sui ipsius in eodem genere: Incarnatio enim in genere causae efficientis est causa meriti, et meritum esset causa Incarnationis: quod causae genus etiam ad efficientem revocatur: sed Incarnatio, cum sit omnis gratiae, ac iustitiae fons, est etiam principium omnis operis meritorii, tam respectu nostri, quam respectu ipsius Christi: igitur illa cadere non potuit sub meritum.

Obiicies 1. Illud Psalmi 11. Dilexisti iustitiam, et odisti iniquitatem: propterea unxit te Deus, Deus tuus oleo laetitiae prae consortibus tuis. Sed per oleum laetitiae S. Gregor. Nazian. Orat. 1. intelligit ipsam divinitatem, qua Christi humanitas uncta fuit per unionem hypostaticam, ait enim: Opera manuum eius veritas, et iudicium, propter quae divinitate delibutum est. Simili modo S. August. explicat ea verba in illum Psal. et S. Anselm. in cap. 1. ad Hebraeos.

Respondeo 1. Sanctos Patres, qui praefatum locum de unctione divinitatis interpretantur, non accipere particulam propterea in sensu causali, sed finali, ut sit sensus, Dilexisti iustitiam et odisti iniquitatem, et in hunc finem unxit te Deus oleo laetitiae: unde ex hoc nihil evincitur contra nostram assertionem.

Respondeo 2. Locum illum aliter ab aliis sanctis Patribus accipi; nam S. Hieronymus Epist. 140. per oleum exultationis intelligit exultationem resurrectionis et gloriam corporis resurgentis; quam certum est Christum Dominum meruisse, ut mox dicemus: S. Ambrosius per oleum laetitiae intelligit exhilarationem conscientiae, quam Christus habuit, quia nullius peccati conscius erat.

Obiicies 2. Illud Apocal. 5. Dignus est agnus, qui occisus est, accipere virtutem, et divinitatem, et honorem; atqui divinitatem accepit per unionem: ergo ille dignus erat, ac subinde illam promeruit.

Respondeo 1. Non scribi particulam quia, ut significetur non esse sensum, quod dignus sit accipere divinitatem, quia occisus est. Secundo, dico mortem Agni fuisse causam divinitatis, non quidem acceptae, sed manifestatae, quia per mortem maxime enituit eius divinitas, quia enim factus est obediens usque ad mortem, ideo Deus exaltavit illum, et dedit illi nomen, quod est super omne nomen.

Obiicies 3. Christi humanitas prius natura extitit, quam uniretur Verbo, ut probavimus in praecedenti Quaest. ergo prius natura potuit operari, quam uniretur, ac proinde illam unionem promereri. Consequentia probatur: si quid impediret quominus in illo priori naturae non posset agere, maxime quia actiones sunt suppositorum: at hoc non est absolute verum: nam Arist. 1. Metaph. cap. 1. unde colligitur illud axioma, habet in idiomate Graeco, Actiones sunt singularium. Cum igitur natura humana individua praesupponitur assumptioni, non videretur ratio, cur in illo priori non potuerit promereri sui unionem cum Verbo.

Nego consequentiam, et ad antecedens dico, non mirum esse, quod Aristoteles dixerit actiones esse singularium, cum enim nondum sciret subsistentiam ac personalitatem realiter a natura singulari distingui et posse separari, quae veritas dumtaxat per Mysterium Incarnationis patuit; inde non mirum si personae singularitatem pro subsistentia usurpaverit, cum nesciret eas ab invicem realiter distingui. Quod autem vera actiones debeant esse suppositorum, idest, naturarum singularium habentium supposita, aperte constat ex dictis, quippe suppositum est ultimum complementum substantiale naturae singularis; necessum est autem naturam singularem substantialiter compleri, priusquam apta censeatur ad operandum; siquidem prius est esse, quam operari.

Conclusio secunda. — CHRISTUS DOMINUS PER ACTUS SUBSEQUENTES UNIONEM HYPOSTATICAM, NEQUE DE CONDIGNO, NEQUE DE CONGRUO POTUIT MERERI SUAM INCARNATIONEM.

Haec est contra Suarez, qui dispur. 20. sect. 1. concedit quidem Christum non potuisse mereri suam incarnationem secundum intentionem, et quatenus est a Deo definita, et decreta ab aeterno: potuisse vero ipsam mereri secundum executionem, et ut facta est in tempore: idque per opera subsequentia ipsam incarnationem, quae Deus previdit; quod utique declarat exemplo militis, cui Deus daret arma, et equum in praemium eorum, quae strenue acturus esset in bello.

Probatur autem primo: principium meriti non potest cadere sub merito operis procedentis ab ipso: sed unio hypostatica est principium omnis meriti Christi: ergo illa non potest cadere sub operibus meritoriis ab ipso procedentibus. Minor est clara, quippe principium meritorium Christi non est sola humanitas; sed etiam suppositum Verbi divini ipsam humanitatem afficiens, tum in ratione existentis, tum in ratione operantis. Huius vero probata est in ultima ratione praecedentis Conclusionis. Confirmatur insuper, quia meritum vim quamdam habet conciliativam, et attractivam premii, morali scilicet influxu; quia movet praemiantem ad conferendum id quod in praemium operis repromissum est: sed nulla ratione fieri potest, ut idem seipsum attrahat: ergo impossibile est, ut idem sit meritum sui principii, a quo habet vim merendi.

Respondeo, maiorem esse veram de lege ordinaria, et attentis rerum naturis; secus vero de lege extraordinaria, et secundum absolutam Dei potentiam. Unde, licet Incarnatio non potuerit esse praemium meriti operum ab ipsa procedentium de lege ordinaria; bene tamen id fieri posset secundum extraordinariam, et absolutam Dei dispositionem. — Contra, quamquam revera causa efficiens moralis meriti possit aliquo modo cadere sub merito, qua ratione antiqui Patres, ut dicemus infra, per gratiam sibi concessam vi meritorum Christi venturi, quasdam illius Incarnationis circumstantias mereri potuerunt, saltem de congruo; tamen principium formale meriti non potest, etiam de potentia absoluta, cadere sub merito, cuius est formale principium: sed Verbum, ut unitum humanitati, est principium formale meriti procedentis ab humanitate unita hypostatice Verbo: igitur incarnatio, etiam de potentia absoluta, non potuit cadere sub merito. Hinc constat. Huius probatur: si principium formale meriti posset esse eiusdem meriti, aut praemium, sequeretur tale meritum seipsum, ut meritum mereri, quia meritum formae est etiam meritum effectus formalis eiusdem formae; sicut causa efficiens formam, efficit etiam effectum formalem: ergo si opus meritorium, formam, aut veluti formam, a qua suum desumit valorem, nempe unionem hypostaticam, mereri potest: etiam poterit mereri seipsum, quatenus est meritum: sed hoc repugnat, idem namque a seipso dependere non potest, nec per consequens meritorie causari, nec remunerari seipso: ergo principium meriti nullatenus cadere potest sub merito.

Respondeo 2, quod licet principium meriti, quando datur absolute, non possit cadere sub merito, bene tamen quando non datur absolute, sed tantum sub conditione futuri meriti, et dependenter ab illo, ut si Rex tribuat militi arma et equum, anticipata remuneratione, in stipendium futuri certaminis et victoriae; per victoriam subsequentem illam donationem miles arma et equum revera merebitur; unde cum Deus potuerit conferre humanitati Christi beneficium unionis hypostaticae ad Verbum, sub conditione meriti exercendi, et futuri, Christus per opera incarnationem subsequentia potest illam mereri. — Contra, quamvis illud, a quo meriti valor non provenit, possit alicui concedi intuitu et conditione meriti futuri, et ut sic possit aliquando cadere sub merito; secus tamen est quando meriti valor ab eo absolute dependet: cuius differentiae ratio est, quia meritum postea subsequens potest habere rationem pretii respectu eius, a quo totum suum valorem non excipit; tunc enim non sequitur, quod idem sit causa et effectus, respectu eiusdem secundum eandem rationem, et in eodem genere et modo causae; sicut id sequeretur si illud, quod est principium totale meriti, daretur intuitu, et sub conditione eiusdem principii, ut futuri: unio autem hypostatica est principium a quo totaliter derivatur meritum Christi, tam in esse physico, quam in esse moris, cum omnia Christi opera procedant ab eius humanitate, ut affecta subsistentia Verbi, a qua maxime mutuantur summum suum valorem, quem in ratione meriti et satisfactionis habent. Ad exemplum autem militis equo et armis donati, per anticipatam solutionem futuri laboris et victoriae, dico non esse paritatem, quia valor huiusmodi laboris et meriti non derivatur ab equo, et armis; sed a virtute, prudentia, et arte militis; valor autem meritorius in operibus Christi ab unione hypostatica procedit, et in aliis puris hominibus a prima gratia; unde cum homo per subsequentia bona opera non possit ipsam primam gratiam promereri, ita nec Christus per subsequentia sua bona opera potuit suam promereri incarnationem. Adde quod quando homines conferunt aliqua dona, possunt illa donare imperfecte, et donatione suspensa ac conditionata; unde qui sic illa dona accipit, suis bonis operibus efficere potest, et mereri, ut illa non amplius imperfecte et conditionate, sed absolute possideat: unio autem hypostatica non potest sic concedi, tantum quoad usum, et donatione suspensa ac conditionata; sed eo ipso quo datur, simpliciter et absolute conceditur: et sic Deus non potuit humanitati Christi beneficium unionis hypostatice ad Verbum conferre sub conditione meriti ab ea in Verbo subsistente exercendi.

Obiicies 1. Principium meriti, de potentia absoluta, cadere potest sub merito operis ab ipso procedentis: ergo potuit Christus per opera subsequentia incarnationem ipsam mereri. Probatur antecedens: nam antiqui Patres meruerunt de congruo quasdam incarnationis circumstantias, ut probabimus infra: sed illorum gratia fuit effectus meritorum Christi, nedum in genere causae finalis, verum etiam in genere causae efficientis moralis; ergo principium meriti potest cadere sub merito, saltem de congruo. — Distinguo antecedens: principium meriti pure effectivum potest de potentia absoluta cadere sub merito operis ab ipso procedentis, transeat: principium meriti effectivum simul et formale sic cadere potest sub merito, nego antecedens, et consequentiam: siquidem gratia unionis non solum est principium effectivum meritorum Christi, sed etiam formale, quippe Christi operationes procedunt a personalitate Verbi, tamquam a principio a quo velut a forma summam suam dignitatem, summumque valorem mutuantur. Hinc facile solvitur probatio illius antecedentis. Merita namque antiquorum Patrum per Incarnationem Verbi non sunt constituta formaliter ratione meriti; sed tantum efficienter, moraliter, seu meritorie ab illa fuere causata. Adde quod Christi merita fuerint praefintelecta per gratiam collatam antiquis Patribus, per quam meruerunt: siquidem Christus est causa meritorum, et praefdestinationis hominum: at non praefintelliguntur futura ante decretum exeguendi incarnationem; meritum enim executionis Incarnationis est illud dumtaxat, quod moraliter movet Deum, vel de condigno, vel de congruo, ad executionem decreti suae Incarnationis: merita autem Sanctorum non moverunt Deum ad exequendam illam Incarnationem; quippe intuitu illius futuritionis ipsis Patribus concessa fuit gratia, qua bene possent mereri, et operari.

Obiicies 2. Christus mereri potuit executionem unionis hypostaticae, si eius merita, ut futura, praevideri potuerint a Deo prius prioritate naturae, quam vellet exequi intentionem, quam habebat sese incarnandi: sed merita Christi, ut futura, sic potuerunt a Deo praevideri: ergo Christus mereri potuit executionem Incarnationis. Maior constat: si enim Deus prius viderit Christi merita ut futura, quam incarnatio executioni esset demandanda, moveri potuit ab eis ad volendam executionem Incarnationis. Minor vero probatur: intentio quam habuit Deus sese incarnandi est prior decreto de Incarnatione exequenda: sed in illa intentione, ut priori decreto executionis illius Incarnationis, merita Christi praevideri potuerunt ut futura: ergo prius prioritate naturae, quam Deus vellet executioni demandare intentionem suae Incarnationis, potuerunt merita Christi a Deo praefvidere.

Nego minorem, cuius probationem distinguo: intentio pure speculativa, quam Deus habuit sese incarnandi, et quatenus illa abstrahit ab intentione efficaci, est prior decreto illam exequendi, concedo: intentio quam habuit Deus sese incarnandi ut efficax, est prior decreto illam exequendi, nego maiorem: si enim haec spectata importat voluntatem executionis, subindeque non est prior illa: merita autem Christi ut futura praevideri non potuerunt a Deo, nisi in intentione efficaci Incarnationis, quae, ut talis, cum non praefcedat decretum suae executionis, non potuit Deus, priusquam haberet intentionem efficacem Incarnationis, praefvidere Christi merita ut futura.

Conclusio tertia. — CHRISTUS DOMINUS MERUIT, AUT SALTEM MERERI POTUIT, QUASDAM CIRCUMSTANTIAS SEQUENTES INCARNATIONEM; NON VERO PRAECEDENTES, AUT CONCOMITANTES.

Prima pars est communis: illae circumstantiae non se tenent ex parte principii, sed ad illud sequuntur: igitur nihil obstat quominus cadere possint sub Christi merito. Hinc conveniunt omnes ipsum mereri potuisse, et de facto meruisse, quod a Pastoribus et Magis adoraretur, annuntiaretur ab Angelis, stella radiante manifestaretur, sicut et suae humanitatis resurrectionem, divinitatis manifestationem, et corporis glorificationem: cum enim haec omnia non necessario, et ex natura sequantur ad positionem incarnationis, sed ex gratuita et mera Dei liberalitate pendeant, cumque non habeant necessariam connexionem cum primario cuiusque meriti principio, nempe cum ipsa incarnatione, sed dumtaxat illius sint quaedam appendices et sequellae, non apparet dubium, quin illas Christus Dominus per nativitatis exinanitionem, vitae labores, et mortis passionem promereri potuerit.

Dices: Eadem fuit unio hypostatica totius humanitatis facta in resurrectione, ac quae facta est in utero beatae Virginis in instanti conceptionis Christi; eadem enim numero fuit humanitas, eadem Verbi subsistentia humanitati iuncta, absque ulla de novo interveniente actione unitiva: ergo si Christus primam unionem non meruit, nec secundam. — Distinguo antecedens: eadem fuit unio continuata, nego: interrupta et discontinuata, concedo. Cum enim per mortem perierit humanitas, seu coniunctio animae cum corpore, qua per triduum ab invicem fuerunt separata, fuit etiam discontinuata unio Verbi Divini, cum ipsa humanitate totali, et formaliter accepta, quamquam Verbum revera permanserit unitum animae et corpori Christi; unde licet Christus primam unionem non potuerit mereri, inde non sequitur, quod illam reunionem mereri non potuerit per opera quae mortem antecesserunt.

Secunda pars est contra Vasquez, et plures alios modernos, qui contendunt Christum mereri potuisse omnes incarnationis circumstantias, non solum consequentes, sed concomitantes, et praecedentes. Probatur: si praecedentes aut concomitantes circumstantias potuisset mereri, et de facto meruisset, maxime suae Matris maternitatem, et nativitatem ex ea: sed illam non meruit: ergo etc. Maior constat: cum enim illa sit caeterarum circumstantiarum, quae carnem antecesserunt aut concomitata sunt, praestantissima, consequens est, quod si aliquas meruisset, maxime istam. Minor vero probatur 1. auctoritate S. Aug. lib. De praedest. SS., cap. 15. ubi loquens de Christi conceptione ex Virgine, ait: Neque retributa ista generatio, sed tributa, ut alienus ab omni obligatione peccati de Spiritu, et Virgine nasceretur: sed si illa nativitas fuisset praemium meriti Christi praevii, fuisset retributa, non autem tantum tributa: ergo ex mente S. Aug. conceptio Christi ex Virgine, subindeque beatissima Virginis maternitas non fuit ex meritis Christi praeviis, ut miraculose operantis, et viventis. — Confirmatur: nam S. Aug. exemplo huius conceptionis ibidem, probat contra Pelagianos, primam gratiam nobis non conferri ex meritis, sed dumtaxat ex gratuita Dei liberalitate: at prima gratia in nobis non solum non est ex meritis praecedentibus, sed neque ex subsequentibus: ergo nativitas Christi ex Virgine non solum fuit gratuitum pure Dei beneficium per respectum ad merita praecedentia: sed etiam per ordinem ad subsequentia. Deinde, principium mediatum meriti non potest cadere sub merito illius actus, cuius est principium: sed beatissima Virgo fuit principium mediatum meritorum Christi: siquidem fuit principium humanitatis, quae una cum Verbi subsistentia fuit immediatum principium omnium Christi meritorum: ergo illa maternitas non potuit esse alicuius meriti praemium.

Dices: Beata Virgo meruit fieri Mater Christi, et illum in se concipere, ut mox dicemus: ergo pariter Christus meruit Virginis maternitatem, suique nativitatem ex illa. Antecedens probabitur in sequenti Quaestione: consequentia vero suadetur: Primo, quia nulla dignitas est concedenda Virgini, qua non attribuatur Christo, si aliunde non repugnet: at non videtur repugnans, quod Christus potuerit mereri illam Maternitatem: ergo hoc ipsi est retribuendum. Secundo, quia gratia per quam beata Virgo meruit Maternitatem Christi, fuit effectus meritorum Christi: sed quod est causa causae est etiam causa causati: ergo cum gratia a Christo derivata fuerit causa meriti beatae Virginis, Christus etiam credendus est meruisse Maternitatem, et nativitatem ex Virgine. — Respondeo, concesso antecedente, negando consequentiam: ad cuius primam probationem dico, non omnem dignitatem Virgini concessam, Christo Domino debere attribui, alias dignitas Maternitatis Dei, quae est omnium maxima, esset ipsi attribuenda: solum ergo verum esse potest, quod omnis dignitas, quae Matri convenit, debet attribui Filio, quando non est repugnantia ex parte eiusdem Filii: repugnat autem, quod Filius poterit mereri Maternitatem istam; quia illa, ut mox dictum est, fuit principium saltem mediatum omnium meritorum Christi: principium autem mereri non potest esse sui ipsius effectus. Ad secundum probationem dico, istud dictum dumtaxat esse verum, quando quod est causa causae, et infallibiliter infert effectum, est etiam causa eiusdem effectus: falsum autem quando non ita causa illa infallibiliter infert effectum: at merita beatae Virginis non fuerunt causa ab intrinseco infallibiliter inferens nativitatem Christi ex Virgine, nec divinam illius Maternitatem: igitur quamvis Christus suis meritis fuerit moralis causa gratiae, et meritorum Virginis, non sequitur, quod illius Maternitatem meruerit.

Notandum 1. Omnes Theologos scholasticos invicem convenire quasdam circumstantias Incarnationis potuisse cadere sub merito hominum; inter autem tales circumstantias Maternitas Dei, nempe ut Christus talem Matrem haberet, et non aliam, primum locum obtinet, utpote quae maiorem inferat affinitatem alicuius purae creaturae cum Christo. Controversia tamen est, an beatissima Virgo dignitatem illam mereri potuerit, idque non solum merito digno, seu congruo, sed etiam merito de condigno: circa quam variae sunt sententiae Theologorum. Sunt enim qui existimant beatam Virginem de condigno promeritam fuisse divinam Maternitatem: quam sententiam probabilem existimat Gabriel in 3. d. 1. art. 8. dub. 3. eamque aliqui Recentiores tuentur.

Secunda vero sententia docet, B. Virginem meruisse merito quidem digno, non autem condigno esse Matrem Dei. Ita S. Bonav. in 3. d. 1. art. 2. distinguit enim triplex meritum, nempe condignum, dignum et congruum; meritum autem dignum appellat illud opus, quod ex se aequalitatem quidem, et dignitatem non habet correspondentem praemio; eam tamen obtinet ex benignitate Dei tale opus ad istud praemium acceptantis. Tertia vero sententia, qua communior est, et tutior, contendit beatam Virginem illam dignitatem nec digne, nec condigne meruisse, sed dumtaxat congrue.

Notandum 2. Aliud esse mereri de condigno formam, seu dignitatem aliquam, aliud vero mereri dispositionem in subiecto requisitam, ut digne, decenterque recipiat talem formam, vel dignitatem; possunt enim haec duo separari, maxime quando dispositio, et dignitas non sunt inter se necessario, et quasi physice connexae; sed solum secundum quamdam proportionem moralem; tunc enim fieri potest, ut licet aliquis sit digne dispositus ad formam vel dignitatem suscipiendam, nihilominus illi ex iustitia talis forma non debeatur, atque adeo ut illam de condigno non mereatur. Quaeritur autem, an beata Virgo fuerit condigne disposita, ut seligeretur in Matrem Dei.

Notandum 3. Condignam dispositionem ipsius beatissima Virginis ad Dei Maternitatem posse colligi ex variis donis, quibus illustrata erat: Primo quidem ex eximia sanctitate, et praecellenti gratia habitualis, qua praeventa fuit a primo suae conceptionis instanti, cum omnibus donis et habitibus infusis: Secundo, hanc dispositionem mirum in modum illustrabant quaedam privilegia perpetuae innocentiae, carentiae fomitis; qua licet in prima sanctificatione fuerint collata, tamen novum ac multiplicatum vigorem obtinuerunt per assiduum meritorum, ac virtutum exercitium: Tertio denique ad illam dispositionem maxime conferebat gratiae ac virtutum incrementum, quippe ab ipso suae conceptionis instanti, ut vult S. Bernardinus, vel saltem ab eo tempore, quo infantes donari solent libertate ac rationis usu, ad ipsum Christi conceptionis instans assiduo in dies meritorum ac virtutum incremento ad summum pietatis ac sanctitatis fastigium illam promovebat. His ita praemissis, tria sunt determinanda: Primum, an B. Virgo Maternitatem divinam meruerit de condigno. Secundum, an saltem illam meruerit de congruo. Denique, an revera digna fuerit, quod, praec caeteris creaturis, in Dei Matrem seligeretur.

Conclusio prima. — BEATA VIRGO NON MERUIT DE CONDIGNO, UT ESSET MATER DEI.

Probatur primo: Duo praemia condigna inter se diversa non possunt respondere eidem merito: sed gloria aeterna, quae ut merces respondet operibus meritoriis, est praemium ipsis condignum, et est distincta ab Incarnatione: ergo beata Virgo, quae per opera meritoria merebatur gloriam aeternam, non poterat ex iustitia aliud praemium exigere; nec consequenter per illa opera divinam Maternitatem promereri. Confirmatur: omnia merita beatae Virginis procedebant ex gratia adoptionis, quae ut sic solum respicit, et inclinatur ad obtinendam beatitudinem; non autem ad promerenda quae sunt ordinis hypostatici, ad quem pertinet Maternitas Dei, cum illa sit circumstantia intrinseca Incarnationi.

Deinde, ad meritum de condigno ultra excellentiam et dignitatem operis, necessario requiritur pactum et promissio ex parte praemiantis, qua seclusa promissione, quantumvis opus foret excellens, non teneretur praemians praemium concedere: quod maxime verum est in Deo, qui ad nullum beneficium conferendum moveri potest, nisi vel ratione bonitatis, vel iustitiae, aut potius fidelitatis servandae in promissis: atqui nullum est pactum, nullaque promissio, qua divina Maternitas repromissa esset beatae Virgini sub conditione illius bonorum operum; igitur merito de condigno Maternitatem illam non potuit obtinere.

Denique, si beata Virgo condigne meruisset esse Mater Dei, quae est circumstantia mysterii Incarnationis, etiam SS. Patriarchae, maxime Abraham, de facto meruisset, quod Christus oriretur ex suo semine; tum quia opera illius facta ex gratia, licet non fuerint tam insignia, quam opera beatae Virginis, fuerunt tamen eiusdem naturae, et ita ad idem genus praemii suapte natura referebantur; tum etiam quia si requiratur promissio ad rationem meriti condigni, ut de facto requiri mox diximus, illam promissionem sibi factam habuit Abrahamus, Genes. 8; similem autem non legimus factam beatissimae Virgini respectu divinae Maternitatis sibi conferendae. Porro iam absurdum videtur omnibus Theologis asserere, quod Abrahamus condigne illam Incarnationis circumstantiam fuerit promeritus: ergo multo minus beatae Virgini respectu divinae maternitatis id tribuendum est, quae longe sublimiorem infert dignitatem, propter intimiorem illius confederationem cum Christo, quam fuerit Abrahami dignitas, quod Messias ex illius semine esset oriundus.

Dices 1: Beatissima Virgo condigne meruit id quod maius est ac praestantius Incarnatione, scilicet beatitudinem, et gratiae seu iustificationis augmentum: ergo etiam meruit id quod minus est: sed maternitas Dei est quid minus beatitudine aeterna et gratiae augmento: igitur potuit etiam illam maternitatem mereri. Maior constat: quia qui potest maius efficere, potest etiam minus. Minor vero probatur: tum ex illo Matthaei 12. Quicumque fecerit voluntatem Patris mei, qui in caelis est, ipse meus frater, et soror, et mater est. Quocirca Lucas 11. mulier quaedam extollens vocem, cum dixisset Christo: Beatus venter, qui te portavit, et ubera, quae suxisti: subiunxit Christus: Quinimo, beati qui audiunt verbum Dei, et custodiunt illud; reponens nimirum sanctitatem vitae dignitati maternitatis divinae esse praesponendam. Quapropter S. Augustinus exponens illa verba Tractatu decimo in Ioannem, ait: Mater mea, quam appellastis felicem, inde felix quia Verbum Dei custodivit, non quia in illa Verbum caro factum est. Et lib. De sancta Virginitate, c. 3. Beatior fuit Maria percipiendo fidem Christi, quam concipiendo carnem Christi.

Nego consequentiam: licet enim beatissima Virgo meruerit aliquid praestantius maternitate divina, inde tamen non sequitur, quod etiam illam maternitatem fuerit promerita; etenim qui potest maius, potest etiam minus, in his quae sunt eiusdem rationis et ordinis; secus vero in his, quae sunt diversae rationis: nam maius est ratiocinari, quam volare; et tamen non sequitur: potest aliquis ratiocinari: ergo etiam volare potest, quia volare et ratiocinari sunt diversae rationis: bene vero sequitur: potest aliquod agens producere quatuor gradus caloris: ergo etiam duos. Sic in praesenti, cum praemium vitae aeternae, et augmenti gratiae sit diversae rationis a praemio maternitatis divinae, non est consequens quod si beata Virgo potuerit mereri primum de condigno, etiam potuerit mereri secundum.

Dices 2: Si quid obfuisset quominus beata Virgo promerita esset condigne maternitatem Dei, maxime, vel quia Deus illius opera non acceptasset ad tantam dignitatem; vel quia illam ipsi non promisisset propter merita; vel denique quia non potuisset mereri illam circumstantiam Incarnationis, nempe maternitatem divinam, quin etiam promerita fuisset principium meriti: sed nihil corum obfuit. Non quidem primum, quia beata Virgo ad hoc fuit creata et ordinata, ut esset Mater Dei; hinc ipsi attribuit Ecclesia ista verba: Ab aeterno ordinata sum; similiter ista: Elegit eam Deus, et praeelegit eam; nempe ut ex ea, et in ea dignum Filio suo habitaculum praepararet. Non etiam secundum, promissio namque illi non defuit; nam Isaia 7. dicitur: Ecce Virgo concipiet, et pariet Filium. Non denique tertium, sicut enim ex parte principii nostrorum meritorum, et beatae Virginis praefintelligitur Mysterium Incarnationis; ita etiam praefintelligitur humanitas Christi: non quidem in universum, sed singularis ex hac materia et forma composita: cum autem hanc materiam sui corporis sumpserit ex Virgine, ex parte principii, iam intelligitur dignitas Matris in Virgine; ac proinde talis dignitas non potest cadere sub ipsum meritum, cuius est principium.

Nego minorem, et ad primam probationem dico, Beatam Virginem electam quidem fuisse a Deo, et ordinatam, ut esset Mater Dei, ordinatione, vel antecedente illius merita, ac proinde omnino gratuita; vel consequente merita, quae non erant de condigno; sed dumtaxat de congruo. Ad secundum dico, promissum quidem fuisse populo Iudaico, quod aliqua Virgo esset conceptura Messiam: verum illa promissio non erat facta speciatim beatissimae Virgini, ac proinde nullum fuit divinum pactum de conferenda illi maternitate divina. Ad tertium dico, beatam Virginem non potuisse mereri illam circumstantiam Incarnationis, quin pariter Incarnationem meruisset, quippe meritum illud non fuisset respectu generandae humanitatis in universum, sed illius humanitatis specialis et individua, quae erat a Verbo assumenda.

Dices 3: Beata Virgo dicitur fuisse digna, quae mereretur ut fieret Mater Dei: igitur de facto maternitatem divinam meruit. Consequentia patet. Probatur antecedens: Tum ex eo quod canit Ecclesia de ipsa beata Virgine in oratione post Completorium: Ut dignum Filii tui habitaculum effici mereretur, Spiritu Sancto cooperante, praeparasti: quid enim est aliud dignum esse habitaculum Filii Dei, quam dignam Matrem illius? Si autem digna Mater effecta est, utique bonis ac meritoriis operibus est effecta. Tum quia SS. Patres eadem loquendi formula utuntur, maxime vero S. Ambrosius lib. 2. De Virginibus, Damascenus lib. 1. De Fide, cap. 15. Bernardus sermon. 1. De Assumptione.

Respondeo, illis aut similibus loquendi formulis significari quidem beatissimam Virginem fuisse dignam, qua seligeretur in Matrem Dei; non tamen inde sequitur, quod illam dignitatem suis bonis operibus fuerit promerita de condigno: nam modus ille loquendi, dignus est ab aliquo, non semper denotat meritum condignum, sed dumtaxat, quod quicunque accipit beneficium a Deo, illius beneficii dignus videatur. Hac ratione Ecclesia dicit in oratione feria tertia post Dominicam Passionis: Nostra tibi Domine sint accepta ieiunia, quae nos et expiendo gratiae tuae dignos efficiant, et ad remedia perducant aeterna. Quis autem dicat per ieiunia nos ita preparari, ut condigne mereamur gratiam Dei, qua expiamur a peccato?

Dices ultimo: Qui meretur de condigno dispositionem ad aliquam formam, videtur etiam mereri ipsam formam: sed beata Virgo de condigno promeruit illum sanctitatis gradum, quo ultimo fuit disposita ad maternitatem Dei: ergo pariter meruit de condigno suam maternitatem.

Respondeo primo negando maiorem, quia contingere potest, quod dispositio ad aliquam dignitatem non excedat proportionem virtutis merentis; bene tamen ipsa dignitas: sicut e.g. si ut aliquis fieret Episcopus requireretur, quod esset Doctor, posset quidem illam dispositionem comparare ex se; non tamen consequens esset, quod itidem ex se posset ad Episcopatum promoveri; quippe ad illam dignitatem obtinendam opus esset nominatione Regis, et designatione ac collatione potestatis ex parte summi Pontificis. Respondeo secundo, maiorem posse quidem esse veram de illis dispositionibus, quae necessario inferunt formam: non vero de illis, quae dumtaxat habent connexionem quamdam moralem, seu decentiam ac congruitatem cum forma inferenda. Sanctitas autem beatissimae Virginis non fuit dispositio physica, et ex natura rei ad maternitatem divinam; sed dumtaxat moralis et congrua, quippe decens erat, ut quae erat omnium Virginum purissima et sanctissima, assumeretur ad concipiendum Sanctum Sanctorum.

Conclusio secunda. — BEATISSIMA VIRGO DIGNA FUIT, ET DE CONGRUO MERUIT UT FIERET MATER DEI.

Haec est communior, et verior,

Probaturque ex sanctis Patribus, qui diserte pronuntiant beatam Virginem fuisse dignam, qua Dei Filium pareret, et eius Mater fieret. Sic imprimis S. Ambrosius lib. 2. De Virginibus: Quid, inquit, in singulis moror, quae digna fuit, ex qua Filius Dei nasceretur? Basilius homilia de humana Christi generatione: Digna, inquit, Unigeniti divinitati coniugii fuit. Chrysostomus homil. 13. in Ioan. exponens illa verba: Quomodo fiet istud quoniam virum non cognosco? ait: Propter hoc ipsum fieret: nam si cognovisses virum, non fuisses habita digna, ut huic mysterio deservires. Epiphanius haeresi 7. Quomodo audent impertire impollutam Virginem, quae digna facta est habitaculum fieri Filii Dei? Damascenus lib. 4. cap. 15. illam appellat Sanctum, admirabile, ac summo Deo dignum templum. Tandem Bernardus serm. 1. De Assumptione, ait: Nec in terris locus dignior uteri Virginalis templo, in quo Filium Dei Maria suscepit, nec in caelis regali solio, in quo Mariam Filius eius sublimavit.

Quod vero illam dignitatem habuerit, partim ex divina gratia illam praeventiente, partim per opera sua et merita de condigno, etiam significant sancti Patres; nam S. Augustinus serm. 2. De Nativitate, ait: Talis eligitur Virgo, quae tantum in se haberet meritum, ut Dei Filium in se susciperet. S. Gregorius lib. 1. Regum cap. 1.: Incomparabilibus illustrata meritis, Dei Unigenito, in quo recumberet, sacrum praeparavit uterum. Petrus Damianus serm. 2. De Assumptione: Singularis eius sanctitas, et gratia hoc promeruit, quod susceptione Dei singulariter iudicata est digna. Fulgentius lib. De Incarnatione, et Gratia, cap. 7.: Sed ipsum Deum hominem factum, et concipere et parere, non humanis meritis, sed concepti, nascentisque ex ea summi Dei dignatione promeruit, nempe beata Virgo. Quibus consonat Prudentius in hymno ante cibum, ubi ait: Edere namque Deum merita, omnia Virgo renata dedit. Et Venantius Fortunatus in lib. De aeternis gaudiis canit in hunc modum:

Virginitas felix, quae partu est digna Tonantis, Quae meruit Dominum progenerare suum.

Ecclesia quoque canit in Antiphona tempore Paschali: Regina caeli laetare, alleluia: quia quem meruisti portare, resurrexit, etc. Nec refert, quod sancti Patres interdum meriti nomen latius usurpent; nimirum pro eo, non quod significat actionem dignam praemio, sed solam quamdam correspondentiam unius ad alterum: in qua significatione Ecclesia canit in benedictione cerei Paschalis: O felix culpa, quae talem ac tantum meruit habere Redemptorem! id inquam, non obest: tum quia cum ipsum meritum tribuitur vitae sanctitati, oportet, quod accipiatur in propria significatione, de qua nunc agimus: tum etiam quia plures ex sanctis Patribus hoc meritum attribuunt bonis operibus illius beatae Virginis; unde pulchre S. Bernardus, sermone de aquaeductu: Quomodo, inquit, noster hic aquaeductus fontem illum attigit tam sublimem? Quomodo putas, nisi clementia desiderii, nisi fervore devotionis, nisi puritate orationis, sicut scriptum est: Oratio iusti penetrat caelos? Et qui iustus, si non Maria iusta, de qua sol iustitiae ortus est nobis? Quomodo ergo illam inaccessam attigit Maiestatem, nisi pulsando, petendo, quaerendo? Hinc pariter S. Hieronymus Epistol. 22. proponit ibi Mariam, quae tanta extitit puritatis, ut Mater Domini esse mereretur. Et S. Anselmus De Laudibus Virginis, cap. 8.: Sanctissima puritas, et purissima sanctitas pectoris eius omnis creaturae puritatem, et sanitatem transcendens, incomparabiliter hoc promeruit, ut reperatrix perditi orbis plenissime fieret.

Dices: Non potuit beata Virgo mereri de congruo, ut esset Mater Dei, quin etiam ipsam incarnationem mereretur: sed non potuit mereri incarnationem, ut dictum est in superiori Quaestione: ergo nec ipsam maternitatem: igitur etc. Probatur maior: nam si beata Virgo meruit de congruo, ut esset Mater Dei, pariter meruit, ut ex illa Deus homo fieret: igitur meruit Christum Deum-hominem parere, ac producere; et subinde meruit, ut hoc compositum Deus-homo in rerum natura esset: sed hoc est mereri incarnationem: ergo si meruit de congruo fieri Mater Dei, etiam meruit incarnationem.

Respondeo, meritum de congruo duplicate posse intelligi; Primo quidem absolute, et simpliciter, ac sine ulla suppositione: Secundo, potest intelligi hoc meritum solum, quasi sub conditione, seu tacta suppositione, quod Deus sit futurus homo. Unde distinguo maiorem: Beata Virgo non potuit mereri merito de congruo maternitatem, quin meruerit pariter incarnationem, merito absoluto, et simpliciter, concedo: merito ex suppositione facta, et conditione posita, quod Deus sit futurus homo, nego. Sic enim acceptum Virginis meritum, respectu maternitatis, praeseindere potest a merito incarnationis, quia praesupponit illam futuram. Quod utique hoc exemplo declaratur: si Rex decreverit in aliquam civitatem proficisci, et civis aliquis propter sua merita obtineat, ut potius in suam, quam in alterius domum divertat; recte intelligitur non mereri adventum Regis in civitatem simpliciter, et nihilominus mereri circumstantiam, nempe receptionem in suam domum, quae accessum ad civitatem praesupponit.

Dices 2: Merita Virginis non solum existentia, sed etiam futura, praevisa fuerunt, et Deo praesentia in aeternitate, post praevista merita Christi: ergo ipse Christus fuit prius praevisus, ut existens, atque adeo ut conceptus, seu ut concipiendus ex Virgine, quam fuerint praeordinata merita Virginis: igitur nullo modo potuit Beata Virgo mereri, quod Christus ex illa nasceretur.

Respondeo, ex illo dumtaxat argumento probari, merita beatae Virginis non movisse Deum, ut ipsam eligeret in Matrem Filii sui secundum ordinem electionis, ac designationis aeternae: non tamen probari illam non potuisse mereri secundum ordinem executionis eam dignitatem, quia revera prius habuit gratiam, et bona opera, quam ex ea Dei Filius incarnaretur; quamvis ipsam gratiam, et bona opera habuerit ex meritis eiusdem Filii sui praevisi in divina ordinatione ac praedefinitione.

Urgebis: Si ante omnia merita Virginis Deus praeordinarit Incarnationem: ergo etiam praeordinavit illam in hac humanitate, et consequenter in hac individua materia formatam: sed non meruit Virgo habere illam individuam materiam, ita sibi coniunctam, ut necessarium erat ad Filii conceptionem; quia hoc potius pertinebat ad ordinem effectuum, et causarum naturalium, quam ad rationem meriti: igitur etc.

Respondeo ad minorem, quod sicut temporalia possunt cadere sub merito in ordine ad spiritualia; ita Virgo potuit mereri, ut illa materia, ex qua Christus erat formandus, prius esset materialis pars sui corporis, seu sanguinis.

UTRUM SANCTI PATRES MERUERINT, AUT SALTEM MERERI POTUERINT DE CONGRUO, INCARNATIONEM EIUSQUE CIRCUMSTANTIAS.

NOTANDUM 1. Nomine sanctorum Patrum hic intelligi viros illos sanctissimos, qui Christi adventum praecesserunt, sive legis naturae, sive legis scriptae, quibus futuri Messiae facta fuerat specialis a Deo revelatio, aut promissio; de quibus quaeritur, an vel ipsam Incarnationem, vel aliquas illius circumstantias, puta illius accelerationem, aut quod fieret eorum temporibus, vel quod Christus ex eorum stirpe et propagatione nasceretur, vel demum aliquos illius effectus, puta iustificationem animarum, et caeli reserationem, meruerint, aut saltem mereri potuerint. Circa quam difficultatem tres maxime sunt Theologorum sententiae. Prima, quidem sancti Bonaventurae dist. 3. art. 2. q. 2. ubi contendit sanctos Patres meruisse de congruo substantiam Incarnationis, non quantum ad effectum illius principalem, qui est animarum iustificatio; sed quantum ad effectum minus principalem, qui est regni caelorum aperitio. Secunda, vero est Vasquez disp. 22. cap. 1. et aliorum Recentiorum, qui licet concedant meritum de congruo respectu Incarnationis, quantum ad accelerationem, aliasque circumstantias; illud tamen negant respectu substantiae Incarnationis, et omnium illius effectuum. Tertia denique non denegat sanctis Patribus aliquod meritum de congruo tam respectu substantiae Incarnationis, quam respectu aliquarum illius circumstantiarum; cui sententiae plurimi Thomistae subscribunt.

NOTANDUM 2. Praemii congruitatem spectari posse duplicate: Primo quidem potest accipi pro congruitate fundata in pura Dei misericordia, sine aliquo iure, seu debito ex parte operis: Secundo, pro congruitate fundata in proportione amicitiae, et in opere elicito in statu gratiae ab amico: amicitia enim cum sit pars potentialis iustitiae, fundat aliquod debitum: non quidem strictum et rigorosum, sicut est meritum de condigno, sed tantum secundum quid, ita quod deceat bonitatem et sapientiam praemiantis, ut istud praemium largiatur amico, propter elicita opera sibi grata. De hoc autem merito inquirimus solum, an sancti Patres meruerint Incarnationem, aut aliquas illius circumstantias.

NOTANDUM 3. Omnes Theologos convenire nullum ex sanctis Patribus meruisse de condigno mysterium Incarnationis secundum substantiam illius effectus; quod utique fuse demonstrat S. Paulus Epist. ad Rom. in qua potissimum intendit convincere Iudaeos, quod eorum Patres non fuerint promeriti, merito scilicet de condigno, ut Christus ex eorum stirpe nasceretur, sed hoc dumtaxat fuisse beneficium Dei eligentis potius semen Abrahae, quam ullius alterius hominis. Hinc ad Titum 3. ait: Apparuit benignitas, et humanitas Salvatoris nostri Dei, non ex operibus iustitiae, quae fecimus nos, sed secundum misericordiam suam salvos nos fecit: quod etiam colligitur ex aliis Scripturae textibus; nam Psalmo 88. dicitur: Si autem dereliquerit filii eius legem meam... misericordiam autem meam non dispergam ab eo. Et Lucae 1.: Suscepit Israël puerum suum recordatus misericordiae suae; ubi mysterium Incarnationis dicitur opus misericordiae; misericordia autem excludit merita, maxime condigna. His adde, quod Sanctorum gratia solum est principium condigne merendi illud, ad quod ex Dei ordinatione refertur; merita autem sanctorum Patrum ex Dei ordinatione referebantur dumtaxat ad vitam aeternam: ergo solum fuerunt principia condigne merendi vitam aeternam; non autem mysterium Incarnationis.

Conclusio unica. — SANCTI PATRES NON MERUERUNT DE CONGRUO INCARNATIONEM, QUANTUM AD SUBSTANTIAM, NEQUE QUANTUM AD CIRCUMSTANTIAS INTRINSECAS, SED DUMTAXAT QUANTUM AD CIRCUMSTANTIAS EXTRINSECAS, PUTA TEMPORIS, LOCI ET PROPAGATIONIS EX EORUM STIRPE. Haec est Doctoris in 4. d. 2. q. 1. n. 11. ubi ait: «In universis operibus Dei, non fuit aliquod opus merae gratiae, nisi sola Incarnatio Filii Dei, et hoc si ad illam nulla merita praecesserunt». Subdit: «Quod utique verum est in ordinatione divina «de illa Incarnatione: quia si tempore conceptionis praecesserunt aliqua merita Mariae; tamen non erant bona absolute respectu Incarnationis, sed forte accelerationis, ut impleretur illa Incarnatio praéordinata. Bene ergo, ait Augustinus 11. De Trinitate cap. 19.: «In rebus per tempus actis, illa summa est gratia, qualis homo in unitate personae coniunctus est Deo.» Quibus Doctor aperte docet, nec beatissimam Virginem, nec sanctos Patres meruisse ipsam Incarnationem: sed dumtaxat quasdam circumstantias extrinsecas, videlicet, quod Incarnatio fieret tali tempore, loco et ex tali semine.

Probatur utraque pars: Prima quidem, quia principium meriti congrui non potest cadere sub merito: sed Incarnatio quoad substantiam, et circumstantias intrinsecas, est principium meriti sanctorum Patrum: ergo non potuerunt illi principium istud mereri. Minor constat: Maior pariter; nam sicut meritum de condigno non poterat mereri condigne suum principium; sic neque meritum de congruo potest congrue promereri suum principium: quia si principium meriti posset cadere sub merito de congruo, effectus esset causa suae causae, ut supra diximus, et gratia prima antecedens daretur propter praévisum bonum usum illius: quod tamen damnat S. Augustinus tamquam Pelagianismum lib. De Praedestinatione Sanctorum, cap. 19. Quod utique probat ex 1. ad Ephes.: Qui praedestinavit nos in Christo, ut essemus Sancti: notat enim Augustinus non dici, quia eramus futuri Sancti, sed ut essemus Sancti.

Nec valet reponere, Incarnationem non solum fuisse causam efficientem omnis gratiae et meriti, verum etiam finalem respectu Patrum Veteris Testamenti, et ut sic cadere potuisse sub merito: illa, inquam, responsio non frangit vim argumenti, quia Patres illi non receperunt gratiam, ut fieret Incarnatio, sed e contra praedestinata est Incarnatio, ut ipsi inde reciperent gratiam. Habuit tamen Incarnatio similitudinem quamdam causae finalis, quia operabatur, quando solum erat futura; operabatur tamen ut causa meritoria, quia ut non existens, potest movere agens ad conferendum premium, ut docet Doctor mox laudatus n. 10. ubi ait: Quod etsi Passio Christi non sit nunc in effectu, est tamen in acceptione divina, et hoc sufficit, ut sit causa meritoria: patet enim quod nos conferimus multa propter aliquod bonum non praesens in se, sed praesens in memoria nostra, si sit praeteritum, vel in opinione, si sit futurum.

Probatur secunda pars, illis omnibus Scripturae textibus, quibus Patribus veteris Testamenti promittitur futura Incarnatio, vel ex eorum stirpe, vel in eorum patria, vel breviori tempore. Sic Psalmo 11.: Propter gemitum pauperum nunc exurgam. Danielis 9.: 70 Hebdomades abbreviatae sunt super populum tuum, etc. Quae testimonia plurimi Patres explicant de abbreviatione adventus Messiae. Patet similiter ex promissionibus factis a Deo ipsis viris sanctissimis, quod Messias ex eorum stirpe esset oriundus, propter praeclara opera, quae in Dei obsequium gesserant. Sic Genes. 22. Deus promittit Abrahae Messiam nasciturum ex eius semine his verbis: Per memetipsum iuravi: quia fecisti hanc rem, benedicam tibi, et multiplicabo semen tuum: et benedicentur in semine tuo omnes gentes, hoc est in Christo, ut exponit Apostolus ad Gal. 3.

Constat similiter ex illis omnibus orationibus, quibus enixe Deum deprecabantur, ut mitteret Messiam in mundum. Sic Isaiae 16.

Emitte agnum Domine dominatorem terrae: et 45.: Rorate caeli desuper, et nubes pluant iustum: et 61.: Utinam disrumperes caelos, et descenderes! David etiam Psal. 85. pro Messia videtur orare, quando ait: Salutare tuum da nobis, et Psalm. 105.: Visita nos in salutari tuo: quibus sancti Patriarchae, ac Patres Veteris Testamenti exorabant, non quidem ut Deus decerneret Incarnationem Filii sui, quam iam per divinam revelationem acceperant; duntaxat, ut illud mysterium brevi tempore, et in eorum conspectu impleret; illae autem preces et desideria habebant rationem meriti de congruo, ut Deus eos exaudiret, qui ipsi in omnibus obediebant: tum etiam, quia orationes de necessariis ad salutem merentur de congruo ea quae postulantur: tum denique, quia instantes illae preces et pia desideria disponebant sanctos illos Patres ad recipiendum Christum: sed illae dispositiones morales habebant rationem meriti de congruo, quoad substantiam Incarnationis, seu adventus Filii Dei in mundum; hinc apud Malachiam legimus: Ecce statim veniet ad Templum sanctum suum Dominator, quem vos quaeritis, et Angelus Testamenti, quem vos vultis. Quibus significat Propheta, ideirco venturum esse Messiam brevi tempore, quia nempe eum sanctissimi viri quaerebant, et summis votis exoptabant.

Dices: Tam decretae sunt ab aeterno circumstantiae extrinsecae Incarnationis, quam intrinsecae: sed intrinsecae non fuerunt decretae dependenter ab aliquo hominum merito: ergo nec extrinsecae. Maior constat; eadem enim videtur esse ratio de circumstantiis extrinsecis, ac de intrinsecis, quippe quae concernunt eamdem humanitatem in individuo assumendam. Minor etiam est evidens, quia circumstantiae intrinsecae alicuius operis formaliter, et ut sic consideratae, sunt eiusdem ordinis cum ipso: unde circumstantiae intrinsecae Incarnationis pertinent ad unionem hypostaticam sicut substantia illius: igitur si sancti Patres non potuerint mereri de condigno substantiam Incarnationis, eo quod opera illorum pertinerent ad ordinem gratiae, qui est inferior hypostatico, ob eamdem rationem non potuerunt mereri de condigno circumstantias intrinsecas illius.

Nego maiorem, etenim dici potest decretum divinum fuisse de sola substantia Incarnationis, absque praevisione meriti circumstantiarum, etiam si illae circumstantiae extrinsecae decreto absoluto potuerint decerni intuitu meritorum sanctorum Patrum, quippe illae circumstantiae extrinsecae nullatenus spectant ad entitatem et ordinem unionis hypostaticae, sed omnino extrinsecae sunt; tam enim potuisset Verbum incarnari ex alia stirpe, et nasci alio in loco, aliove tempore, ac originem duxit ex semine Abrahae, ortumque habuit in Palaestina.

Ex his collige, quod sicut antiqui Patres non meruerunt mysterium ipsum Incarnationis, eodem modo non fuerunt promeriti effectus ipsius mysterii, nempe quod merita et satisfactio ipsius Christi D. applicarentur tam pro seipsis, quam pro universo genere humano. Idem dicendum de aliis effectibus; nam si antiqui Patres meruissent, quod Christus pro toto genere humano pateretur, et satisfaceret pro illo, etiam meruissent salutem totius generis humani, ac proinde suam ipsorum redemptionem, quod utique absurdissimum est: tum quia hoc asserere idem est ac dicere eos meruisse suam primam gratiam, quam meritis Christi obtinuerunt pro redemptione sua, siquidem merita Christi pro seipsis habere meruerunt; tum quia si sanctissimi Patres promeriti fuissent mortem Christi pro sua redemptione, iam opus Incarnationis et mortis Christi fuisset antiquis Patribus, non opus misericordiae, et primae gratiae, sed gratitudinis, et gratiae secundae, quae est gratia pro gratia: pro aliis vero, qui fuerunt post Christum, fuisset opus solius misericordiae: nam si propter merita antiquorum Patrum Deus Christum, eiusque passionem, ac illius fructus concessisset, ipsa Christi merita, quatenus fuissent beneficia antiquorum Patrum, habuissent rationem remunerationis; ac proinde fuissent data illis ex gratitudine: quod utique longe alienum est a doctrina ac modo loquendi sanctorum Patrum.