Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Nomine virtutis moralis hic intelligi omnem habitum electivum in medietate consistentem quoad nos, prout vir prudens definierit; cuius definitionis particulas luculenter explicatas habes in nostra Philosophia morali. Dicitur autem moralis, quia actus humanos, hominumque mores informat. Sunt autem quatuor principes virtutes morales, quarum tres dicuntur appetitivae, quia in rationali appetitu resident et ordinantur ad regulandam voluntatem: illae autem sunt Iustitia, et Fortitudo, et Temperantia; et una intellectualis, nempe Prudentia, quae hominum mentes illustrat, et dirigit in suis actibus recte debiteque eliciendis et componendis. Dicitur autem haec virtus moralis, non quod ipsa in voluntate resideat, et eam immediate dirigat, sed quia intellectum ordinat ad moderandos et regulandos ipsius voluntatis actus liberos et studiosos, estque adeo necessaria, ut ea absente caeterae virtutes futiles et inane sibi nomen vindicent. Haec autem quatuor virtutes vulgo dicuntur Cardinales, comparatione sumpta a cardinibus ianuae. Quemadmodum enim ianua cardine vertitur, sic universa vitae nostrae moralis conversatio his virtutibus, quasi cardinibus, ad honestatem volvitur. Dicuntur etiam principes, quia ad ipsas omnes aliae ordinantur. Addo insuper virtutum moralium alias esse, quae nullam imperfectionem includunt, vel connotant in habente illas, ut sunt Fortitudo, et Iustitia: alias vero, quae aliquam imperfectionem includunt, et connotant, ut Continentia, qua scilicet praesentibus concupiscentiis homo cum difficultate resistit.

Notandum 2. Virtutes morales spectari posse in triplici statu, nimirum imperfecto, perfecto, et heroico, seu superexcellenti. In statu imperfecto non est proprie virtus, sed dispositio quaedam, quam nata est sequi virtus perfecta; vel est virtus dumtaxat inchoata, seu remissa. In statu perfecto est virtus intenta quidem et firma, sed quae versatur tantum circa propriam materiam, ut Temperantia circa fraenandas ac moderandas corporis et animi voluptates. In statu vero superexcellenti et heroico, dum extra proprium obiectum sese extendit, ut Temperantia moderans voluptates etiam proposito mortis periculo; qua ratione videtur extendi ad Fortitudinem, seu strictissimam foederationem, arctumque vinculum, cum ipsa virtute Fortitudinis contraxisse. Difficultas autem est, quonam ex illis statibus in Christo extiterint.

Notandum 3. Quod etsi morales virtutes humano studio comparentur, nihilominus etiam divinitus possunt infundi, quemadmodum et Theologicae; cum hoc tamen discrimine, quod virtutes Theologicae infunduntur per se et necessario, quia nullis naturae viribus, nulloque hominum labore ac studio possunt obtineri: morales autem dicuntur infundi dumtaxat per accidens, quia licet ex hominum industria, et exercitatione comparari queant, tamen citra omne hominis studium divinitus possunt ex summa Dei liberalitate in animam infundi: non quidem ea solum ratione, qua ordinantur ad finem supernaturalem, puta cum illae virtutes hominem ordinant ad operandum ex motivo charitatis, et propter Dei gloriam, sed etiam cum referuntur ad finem naturalem; puta cum eliciunt suos actus ex motivo pacis publicae, et propter honestatem humanam. Non enim possum probare quorumdam Modernorum sententiam, qui volunt virtutes morales posse solum infundi divinitus, quatenus ordinant hominem ad finem supernaturalem, et eum movent ad operandum ex motivo charitatis. Enimvero si virtutes morales, quatenus infusae, per hoc distinguerentur a seipsis, quatenus acquisitae, sequeretur neminem per virtutem moralem acquisitam elicere posse actum studiosum in ordine ad finem supernaturalem, et ex motivo charitatis, quod est aperte falsum.

Tria igitur hac in Quaestione sunt statuenda: Primum, an revera Christus habuerit omnes virtutes morales. Secundum, an illas habuerit in statu perfecto et heroico. Tertium, an eas obtinuerit proprio studio, an vero per infusionem, idque ab instanti suae conceptionis.

Conclusio prima. — Omnes virtutes morales, quae nullam imperfectionem includunt et connotant revera fuerint in Christo.

Probatur primo, Nulla perfectio, etiam naturalis aut moralis, debuit deesse Christo: at virtutes morales sunt maximae perfectiones, quia maxime perficiunt homines in ordine ad vitam humanam honeste, studiose, monastice, oeconomice, et politice agendam: ergo non debuerunt deesse Christo. Deinde, Christus prompte eliciebat actiones morales, puta Iustitiae, Fortitudinis, et Prudentiae, quoties sese offerebat occasio: ergo illas eliciebat mediantibus virtutibus moralibus, quia nemo potest prompte et expedite prorrumpere in illam actionem sine habitibus ordinatis ad illam. Denique, in Christo potuit esse aliqua difficultas in exercendis virtutum actibus, ut quando tempore mortis sensus mortem refugiebat: ergo ad eam superandam fuit conveniens eum habere virtutem Fortitudinis.

Obiicies. Liberalitas, Temperantia, Continentia, et Prudentia non fuerunt in Christo: sed ista virtutes sunt morales, nullamque dicunt imperfectionem repugnantem statui Christi: ergo in Christo non fuerunt omnes virtutes morales, quae non habent imperfectionem annexam. Minor constat. Maior probatur: primo enim, quod non fuerit Liberalitas patet, quia est virtus, qua recte dispensantur divitiae: Christus autem fuit summe pauper. Quod non etiam Temperantiam et Continentiam, probatur: quia illa moderate componit sensus circa obiecta sensibilia, ita ut ordinatos motus circa illa exerceat; haec vero temperat motus carnis: Christus autem nullos habuit motus, qui coercentur. De Prudentia etiam probatur, nam illa non acquiritur nisi cum scientia acquisita: at Christus in instanti suae conceptionis non habuit scientiam acquisitam: ergo neque saltem pro illo instanti prudentiam. Id satis debili fundamento suadetur Vasquez in 3. p. D. Thomae dist. 2. cap. 2. ut defendat Prudentiam non fuisse infusam in Christo in instanti conceptionis, sed paulatim acquisitam simul cum scientia acquisita. —

Respondeo, negando maiorem, et dicendo ad singulas partes probationis eius, primo, virtutes morales non consistere in ipso exercitio actus studiosi, et moraliter boni, sed in qualitate permanente, quae sit productiva actus illius, ut docetur in Ethicis: proindeque iuxta illud, pauperes posse esse liberales sicut et divites, licet nihil possideant, quod possint erogare, quia sufficit qualitas illa permanens, seu habitus studiosus recte afficiens voluntatem circa actus liberalitatis exercendos, si sese offerret occasio; atque ita liberalitatem fuisse in Christo nullus negat. Adde quod etiam quoad actum externum Christus liberalitatem exercuit, praesertim quando bis maximam hominum multitudinem satiavit, Matth. 14. et 15. Secundo, temperantiam et continentiam non acquiri ad coercendos inordinatos motus dumtaxat, sed ne illi motus adsint, ideoque temperantiam et continentiam in gradu communi temperare quidem motus inordinatos circa sensibilia, in gradu vero heroico non solum temperare, sed etiam efficere ut nullo modo adsint: Christus autem habuit temperantiam et continentiam in gradu heroico, et ideo eas virtutes habuit, ut in eo nulli essent motus inordinati circa sensibilia. Prudentia autem non solum reperitur cum scientia acquisita, sed etiam cum aliis virtutibus moralibus, quarum omnium est forma et regula; quapropter tametsi Christus in instanti conceptionis scientiam acquisitam non habuerit, non minus tamen prudentiam debuit habere, quae tunc etiam esset moderatrix caeterarum virtutum, quas illi fuisse infusas in instanti conceptionis, inferius probabitur.

Obiicies 2. In Christo non fuerunt illae virtutes, quae habent repugnantiam cum statu beatitudinis et perfectae sanctitatis: sed virtutes morales habent repugnantiam cum statu beatitudinis, et perfectae sanctitatis: igitur, etc. Maior constat: Christus enim ab instanti suae conceptionis fuit beatus. Minor etiam est evidens; quia virtutes illae non remanent in Beatis, nec requiruntur in viris sanctissimis; siquidem ordinantur ad refraenandas passiones, quae in viris sanctissimis praesentes sunt; maxime vero in Christo, qui passiones habuit rationis imperio perfectissime subiectas, ut patebit infra: igitur, etc. — Nego minorem, et ad eius probationem dico primo, virtutes morales remanere in statu beatitudinis, non quidem quantum ad materiale, ut sunt voluptates et delectationes ciborum et venereorum, respectu temperantiae, vel timor aut audacia circa pericula mortis, respectu fortitudinis, vel distributiones et commutationes rerum, respectu iustitiae, etc.: remanent tamen secundum quod est formale in ipsa virtute, nam electio recta secundum ordinem rationis circa honestatem et medium illarum passionum, ad quas moderandas virtutes illae ex se ordinantur; seu remanent quantum ad actum primarium et internum, non vero quoad secundarium et externum; nam virtutes illae primo et per se ordinantur, ut disponant appetitum ad faciliter et prompte eligendum in propriis materiis conformiter ad rationem; secundario vero ad refraenandas passiones: unde virtutes illae possunt esse in viris sanctissimis, quantum ad illum primarium effectum, licet in ipsis esse nequeant quantum ad secundarium.

Conclusio secunda. — Christus habuit virtutes morales in gradu heroico, idque per infusionem, ab instanti suae conceptionis. Haec Conclusio tribus partibus constat; quarum Probatur prima: In eo non fuerunt virtutes morales in communi gradu, sed superexcellenti, in quo non sunt passiones immoderatae, sed bene ordinatae et compositae: at in Christo non fuerunt passiones immoderatae, sed ad nutum et voluntatem compositae: igitur fuerunt in eo virtutes in gradu heroico. Maior constat: cum enim virtus heroica maxime in eo consistat, ut passiones omnes reprimat, easque imperio voluntatis subiiciat, certum est ipsum habere virtutem heroicam, qui bene compositas habet passiones. Unde virtutes in statu perfecto dicuntur purgantes animum: in gradu autem heroico appellantur ab Aristotele et Plotino virtutes purgati animi. Minor etiam constat: nam, ut probabimus infra, Christus omnes suas passiones, omnes appetitus sensitivos motus pro voluntate ac nutu exercebat ac moderabatur. Deinde, Christus habuit virtutes in statu perfectissimo, qui possibilis erat: sed revera possibilis est virtus in gradu heroico: ergo, etc. Maior patet: convenientissimum enim fuit dignitati Christi, ut omnem omnino excellentiam et perfectionem haberet cum suo statu compossibilem. Minor constat ex Philosophis. — Denique, virtus illa censetur haberi in statu heroico, quae secum alias virtutes annexas habet: at Christus habuit omnes virtutes sibi connexas: igitur, etc.

Probatur secunda pars ex Isaiae c. 7. ubi de Christo adhuc infante dicitur: Butyrum, et mel comedet, ut sciat reprobare malum, et eligere bonum. In quem locum sic S. Hieronymus scribit: Pannis involutus, et butyro pastus et melle, habebit boni malique iudicium, ut reprobans malum, eligat bonum. Praeterea Christus ad minimum fuit aeque perfectus ac primi parentes: at primi parentes statim atque creati sunt habuerunt omnes virtutes morales, ut docent communiter Theologi: ergo a fortiori Christus illas virtutes morales habuit. Tandem Christus a primo instanti suae conceptionis fuit perfectus, tam quoad voluntatem, quam quoad intellectum; nam ideo etiam pro eo instanti vocatur Vir in sacris litteris, ut cum dicitur, Faemina circumdabit virum: at perfectio voluntatis secundum ordinem naturae fit maxime per virtutes morales ex genere suo acquisitas: ergo Christus ab illo instanti illas habuit.

Tertia pars probatur: Christus non habuit virtutes illas per acquisitionem: ergo habuit per infusionem. Antecedens probatur: nam probabilius est virtutes morales omnes pro illo instanti conceptionis fuisse in Christo: non potuit autem omnes simul pro eo instanti acquirere, quia per aliquem actum intensissimum acquirendo unam, aliae nondum adfuissent: ergo probabilius est non per acquisitionem, sed per infusionem, virtutes illas morales in Christo fuisse.