Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

1. Ex nostro Alensi ibidem 2. § 1. Christum quatuor modis dici posse caput aliquorum membrorum, scilicet vel secundum dignitatem, et externam gubernationem, et denominationem; vel secundum influxum cuiusdam gratiae illuminantis, et gloriae accidentalis; vel secundum influxum gratiae iustificantis, et gloriae essentialis; vel denique secundum conformitatem corporis cum capite. Certum est autem, inquit, art. 2. § 1. quod Christus in quantum homo, non est caput Angelorum simpliciter ratione conformitatis; sed tantum secundum quid; quia non est conformis Angelis in natura simpliciter, sed secundum quod anima rationalis, quantum ad partem superiorem intellectivam habet conformitatem cum Angelis; licet enim natura Angelica, et anima Christi sicut et nostra, non sint eiusdem speciei, sunt tamen eiusdem rationis, saltem generice, quia conveniunt in natura substantiali spiritali. Certum est pariter, quod Christus sit inferior Angelis secundum humanitatem; siquidem humanitas secundum se sumpta longe inferioris est dignitatis, quam natura Angelica. Unde Apostolus ad Heb. 2. Christo adaptat illud Psal. 8. Minuisti eum paulo minus ab Angelis. Et subdit: Eum autem, qui modico, quam Angeli minoratus est, videmus Iesum propter passionem mortis gloria et honore coronatum; unde superest difficultas, an Christus sit Angelorum caput ratione denominationis et influentiae.

Notandum 2. Ex eodem Alensi art. 3. § 4. quod Christus influit gratiam corpori Ecclesiae et membris eius tribus modis:

Uno modo per modum meriti: alio modo per modum exemplaris: tertio modo per modum capitis. Per modum meriti, est in nobis gratia ab ipso Christo homine; quia ipse est, qui meruit nobis gratiam, per quam remitterentur peccata nostra, et gratiam, qua cognosceremus et diligeremus ipsum, et omnibus credentibus in ipsum, et diligentibus hoc meruit; secundum quod habetur: sicut per unius hominis inobedientiam constituti sunt multi peccatores, ita per unius hominis Christi obedientiam iusti constituuntur multi. Secundo modo influit nobis gratiam per modum exemplaris: sicut enim videmus, quod se habet exemplar ad exemplum, et quodammodo exemplum educitur ab exemplari, ita in ipso Christo homine est exemplar propositum gratiae, cui debemus nos coaptare et conformare. Unde ipse est liber vitae, iuxta quem debent scribi nostri, idest scientiae, quae sunt libri, ut habetur in Apocal. 20. Et ista eductio signatur: primus homo de terra terrenus, secundus homo de Caelo caelestis: sicut ergo portavimus imaginem terreni, portemus imaginem caelestis. Tertius modus influentiae ab ipso, est per modum capitis; est autem quidam amor, et appetitus naturalis capitis ad membra: ipsum enim caput quodam naturali amore diligit membra: unde, et spiritus animales, qui sunt in capite, ex hoc amore decurrunt a capite in membris; unde si aliquod membrum doleat, concurrunt spiritus a capite ad partem illam dolentem, et ibi colliguntur. Influentia ergo capitis ad membra, ut sensificentur et moveantur, est per naturalem amorem; et hunc appetitum implet spiritus animalis fluens a capite in membra, vel in membris. Secundum hoc dicendum, quod spiritus increatus, per quem est nobis communio totius Trinitatis, scilicet, Spiritus sanctus, abundat in nostro capite, scilicet Christo, et ipsius Christi, et suae beatae animae est desiderium, ut participemus suum Spiritum. Ipse vero Spiritus explet desiderium, quod habet Christus ad nos; propter amorem, quem habet erga nos. Et hoc modo est influentia gratiae a Christo capite in corpus Ecclesiae. Unde Hugo: sicut Spiritus hominis mediante capite ad membra descendit vivificanda; sic Spiritus sanctus per Christum venit ad Christianos: cuius plenitudo quidem est in capite: participatio vero in membris.

Notandum 3. Christum Dominum revera meruisse gratiam, et gloriam Angelis: tum quia est causa finalis et exemplaris eorum beatitudinis; tum quia est causa efficiens meritoria praedestinationis eorundem per merita futura et praevisa: tum quia Christus fuit illis propositus ab instanti suae creationis tamquam obiectum in quod tendere, et eredere debebant; fuerunt enim et ipsi viatores, et habuerunt dona illa supernaturalia, quibus pervenitur communiter ad beatudinem per Christi merita praevista, ut infra patebit agendo de merito Christi.

Conclusio prima. — CHRISTUS DOMINUS, IN QUANTUM HOMO, EST CAPUT ANGELORUM SECUNDUM DIGNITATEM, ET INFLUENTIAM.

Probatur ex ipso Christi Domini oraculo; ipse enim a mortuis excitatus ait, Matthaei 28. Data est mihi omnis potestas in caelo, et in terra. Et Apostolus Petrus 3. Profectus, ait, in caelum subiectis sibi Angelis, et Potestatibus, et Virtutibus. Et Paulus in Epistola ad Ephes. principatum illum Christi Domini insigni ac luculento praeconio honestat, divinae operationem potentiae ac virtutis praedicans, quam operatus est in Christo: Suscitans illum a mortuis, et constituens ad dexteram suam in caelestibus supra omnem principatum, et potestatem, et virtutem, et dominationem, et omne nomen, quod nominatur, non solum in hoc saeculo, sed etiam in futuro: et omnia subiecit sub pedibus eius. Omnium igitur non solum hominum, sed etiam Angelorum tam bonorum quam malorum, Dominus est Christus, et subiectos habet omnes, habebitque maxime post iudicium, quando sub pedibus eius iacebunt omnes inimici eius. — Colligitur etiam haec veritas ex 2. ad Coloss. ubi Apostolus Christum appellat caput omnis principatus: In Christo, inquit, habitat omnis plenitudo Divinitatis corporaliter, et estis in illo repleti, qui est caput omnis principatus, et potestatis. Manifestum autem est, quod plenitudo divinitatis non habitat in Christo secundum divinam naturam, sed secundum humanam. Unde subdit Apostolus: In quo et resurrexistis per fidem operationis Dei, qui suscitarit illum a mortuis; resurrectio enim solum convenit Christo, qua homo est. Similiter enim Apostolus ad Heb. c. 2. Christo, ut diximus, adaptat illud Psal. 8. Minuisti eum paulo minus ab Angelis: gloria et honore coronasti eum, et constituisti eum super opera manuum tuarum, omnia subiecisti sub pedibus eius. Et statim subdit: In eo enim, quod omnia ei subiecit, nihil dimisit ei non subiectum.

Probatur secundo ex SS. Patribus. Nam Hieronymus exponens supra dicta verba Epistolae ad Ephes. ait: Non solum hominum, sed etiam Angelorum, cunctarumque virtutum, et rationalium creaturarum Ecclesia intelligi potest. Similiter S. Ambrosius epist. affirmat Christum Angelorum, perinde ut hominum, esse caput, et vim illam influentem in corpus a capite ad eos quoque permanare:

In quo (Christo) non solum sanctorum hominum, inquit, sed omnium credentium, omnium etiam rationabilium, virtutum, ac potestatum connexionem fidei, spiritusque accipiendum arbitror: ut per harmoniam quamdam virtutum ac ministeriorum corpus unum ex omnibus rationalis naturae spiritibus adhaereat capiti suo Christo, ita aedificationis compage connexa, ut ne tactu quidem iunctura singulorum adhaerentium discrepare videatur.

Subscribit S. Cyrillus lib. 5. in Isaiam explicans haec verba capitis 54. laetare sterilis, ubi ait: Per ipsum Christum omnis fructificatio spiritualis tum in sanctis Angelis, tum in nobis ipsis insita est: unde lib. 9. De adoratione in spiritu, hanc Angelorumque consociationem, in idem corpus Ecclesiae per Christum factam, mystice putat adumbratam fuisse in Tabernaculi descriptionem, in qua aulaea fuisse dicuntur, quibus intextae erant Cherubinorum effigies: Quo res, inquit, significabat supremis ima esse coniuncta, et caelestibus Ecclesiam, quae in terris degit, esse connexam. Idem docet S. Augustinus in Psal. 36. concione 3. ubi ait: Christus caput est, cuius membra sunt omnes, qui ab initio fuerunt iusti, coniuncti etiam legionibus Angelorum, et exercitibus.

Ratione etiam haec veritas firmatur: Christus est caput eorum omnium, qui ad eiusdem mystici corporis Ecclesiae integritatem concurrunt: sed Ecclesia tam ex Angelis, quam ex hominibus integratur velut unum corpus mysticum, unaque spiritalis civitas: igitur eorum omnium Christus est caput. Maior constat ex dictis. Minor vero probatur ex parabola de Pastore et ovibus, Lucae 15. in qua asseritur unum esse ovile, ad quod pertinent 99. oves relicta in deserto, quibus significatur Angelorum multitudo, et illa ovis perdita ac errabunda, quam zelantissimus Pastor quaerit, videlicet humanum genus. — Confirmatur ex illo Heb. 12. Non accessistis ad tractabilem montem, et accessibilem ignem, sed accessistis ad Sion montem, et ad civitatem Dei viventis Ierusalem caelestem, et multorum millium Angelorum frequentiam, et Ecclesiam primitivorum, qui conscripti sunt in caelis: quibus verbis S. Apostolus effert Ecclesiam super Synagogam, ex eo quod Synagoga accesserit ad montem tractabilem: Ecclesia vero ad montem caelem Sion, seu ad unionem et frequentiam cum Angelis. — Confirmatur insuper, ex eo quod conditiones capitis conveniant Christo ut homini respectu Angelorum. Nam primo, praeminet illis ordine dignitatis, ut probat Apostolus Heb. 1. Tanto, inquit, melior Angelis effectus, quanto differentius prae illis nomen haereditavit. Secundo, est illis praestantior et perfectior in bonis spiritualibus, et Deo propinquior: Ad quem enim Angelorum dixit aliquando: Sede a dextris meis? ait Apostolus. Tertio, influit in eos gratiam et gloriam, ut patebit Conclusione sequenti.

Dices 1. Debet esse quaedam conformitas naturae inter caput et membra: sed nulla est inter Christum, et Angelos: ergo, etc. — Distinguo minorem: debet esse conformitas omnimoda, et simplex, nego: secundum quid, concedo. Siquidem Christus, ut homo, cum Angelis saltem generice convenit ratione animae, quae cum sit substantia spiritualis cum Angelis pure spiritualibus saltem generice convenit. Adde quod Christus, ut homo, et Angeli videntur esse eiusdem speciei, saltem moralis, in quantum scilicet habent eamdem speciem charitatis, gratiam sanctificantem, et beatitudinem.

Dices 2. Eorum Christus est caput, quorum est sponsus: sed Christus, ut homo, non est sponsus Angelorum: ergo nec eorum caput. — Respondeo primo, negari posse maiorem, quia strictior desideratur convenientia inter sponsum et sponsam, quam inter caput mysticum et membra. Respondeo secundo, quod licet Christus, ut homo, non ita proprie dicatur caput Angelorum, ac hominum: nihilominus aliquatenus est etiam Angelorum sponsus, ut docet S. Bernardus serm. 27. in Cantica his verbis: Cum haberet sponsam inhaerentem sibi a principio, multitudini Angelorum placuit ei, et de hominibus continuare Ecclesiam, atque uniri illi, quae de caelo est, ut sit sponsa una, et sponsus unus.

Conclusio secunda. — CHRISTUS DOMINUS INFLUIT IN ANGELOS NON SOLUM ILLUMINATIONES, ET BEATITUDINEM ACCIDENTALEM, SED ET GRATIAM SANCTIFICANTEM, ET GLORIAM ESSENTIALEM.

Haec colligitur, et probatur iisdem auctoritatibus SS. Patrum, quibus firmata fuit prima Conclusio: Primum partem luculenter explicat S. Dionysius lib. De caelesti hierarchia, cap. 7. ubi docet Angelos a Iesu tamquam supremo Antistite instrui, et arcana mysteria perdoceri:

Inferiores, inquit, substantiarum caelestium ordines ab sublimioribus, et consentanea ratio postulat, deificarum operationum scientius perdoceri: quae autem supra omnes eminent, ab ipsa principe deitate, quantum fas est, illustrationibus initiari. Etenim nonnullas illarum referunt a prioribus discentes, Dominum illum esse caelestium virtutum, et legem gloriae, qui, ut hominem decebat, in coelum assumptus est; alias vero Iesum ipsum percontantes, et divinae pro nobis operationis scientiam discere cupientes, quas ipsemet Iesus per se, multo interposito, sacris nominibus imbuit, et primaria communicatione benignae suae in homines efficientiae notitiam impertit.

Christus itaque primos Angelos per se docet, iisque sanctiorum mysteriorum arcana patefacit, non solum qua Deus est, sed etiam ut est homo: igitur revera in Angelos habet influxum.

Eamdem veritatem probat Alensis noster supra laudato, dicens Angelos recipere a Christo cognitionem veritatis, et honorem, et dulcedinem, et iucunditatem.

Cognitionem veritatis, quia erudiuntur ab ipso; imo per Ecclesiam etiam, quae est corpus eius, innotuit eis mysterium Incarnationis, nec erubescunt erudiri per ipsam: unde Apostolus: Ut innotescat principibus, et potestatibus in coelestibus per Ecclesiam multiformis gratia Dei secundum praefinitionem saeculorum, quam fecit in Christo Iesu Domino nostro. Item, sicut dicit ibi Glossa: innotescat per Ecclesiam, quae dona Dei recipit; idest, per Apostolos in Ecclesia praedicantes principibus et potestatibus, idest, diversis ordinibus Angelorum, qui sunt in coelestibus, idest, in caelo, ubi et nos erimus. Dicit namque beatus Hieronymus, Angelicas dignitates supramemoratum mysterium ad plenum non intellexisse, donec completa est passio Christi, et Apostolorum praedicatio per gentes dilatata. — Item accipiunt honorem, qui attenditur quantum ad reparationem, seu restaurationem ruinae Angelicae: non enim parum erat eis detractum; per Incarnationem, et Passionem fit reparatio, seu restauratio ruina Angelicae per homines, implentes numerum ipsorum Angelorum, secundum quod habetur: Iudicabit in nationibus, implebit ruinas, etc. Benedictus Deus, et Pater Domini nostri Iesu Christi, etc. Qui proposuit in eo dispensationem plenitudinis temporum, instaurare omnia in Christo, quae in caelo, et quae in terra sunt in ipso, etc. Glossa dicit: proposuit instaurare, idest, ad primum statum reducere omnia per peccatum destructa; Angelos, et homines: quia per hominis restitutionem ruina Angelorum reparatur, instaurantur quae in caelis sunt, scilicet quod cecidit in Angelis, restauratur in hominibus. — Item recipiunt dulcedinem, et iucunditatem ab ipsa humanitate Christi: habent enim magnam iucunditatem et dulcedinem in contemplatione divinitatis, sed cum vident divinitatem in humanitate, eis alius modus est dulcedinis. Propter quod dicit Petrus: in quem desiderant Angeli conspicere. Et hac ratione dicitur: colles fluent lacte, et melle. Colles Angeli sunt, qui ante incarnationem fluebant mel in dulcedine contempla> tionis divinitatis in se: sed ex eius incarnatione fluunt dulcedine contemplationis divinitatis in humanitatem, quae signatur per lac.

Eadem veritas constat de beatitudine accidentali; nam omnes Angeli ex Apostolo ad Heb. 1. sunt administratorii spiritus in ministerium missi propter eos, qui haereditatem capiunt salutis; nam omnis hominum salus est a Christo Domino, atque hinc gaudia habent Angeli de salute hominum, iuxta illud Lucae 15. Gaudium erit Angelis Dei super uno peccatore poenitentiam agente; quae gaudia cum pertineant ad accidentalem gloriam eorum, sequitur quod Christus influit in illos gloriam accidentalem.

Eamdem veritatem probat Seraphicus Doctor art. 2. qu. 3. ubi ut ostendat Christum revera habere influxum capitis tam in Angelos, quam in homines, sive in eos, qui praecesserunt suam incarnationem, sive in eos, qui illam secuti sunt, idque secundum magis et minus; prius notat quod

sensus in spiritualibus attenditur quantum ad cognitionem; motus vero quantum ad affectionem et dilectionem, quae est pondus inclinans unumquemque spiritum, et trahens ad locum sibi debitum: influere ergo motum et sensum, est causare in nobis fidem et dilectionem, sive fidem operantem per dilectionem, sive cognitionem et amorem.

Attendendum autem, quod cognitio et dilectio est in triplici differentia: quaedam, quae respicit statum meriti, et haec dicitur gratuita: quaedam vero, in qua consistit substantia praemii, et haec dicitur gloriosa: quaedam, quae est utrique annexa, quae nec est differentia meriti nec praemii, sed bene esse. Secundum hanc triplicem differentiam cognitionis et dilectionis, est dicere, quod gratia capitis influat in membra; gratia increata effective, sed gratia creata meritorie et dispositive: nam propter meritum Passionis Christi promissum Patribus praecedentibus dedit Deus gratiam reconciliationis: et propter exhibitum dat nobis gratiam reconciliationis abundantius: in qua quidem gratia est sensus cognitionis, et motus affectionis: et rursus propter illam Passionem aperta est ianua, ut omnibus membris Christi detur dilectio et cognitio gloriosa, in quibus consistit perfectio motus et sensus. Ex eodem Angelis mysteria multa revelantur, ut gaudia multa referant de restauratione sua, quae invenitur facta per Christum; et ideo etiam ipsi accipiant motum et sensum.

Probatur etiam tertia pars, nempe quod Christus influat in Angelos gratiam sanctificantem, et gloriam essentialem; quia membrum ut membrum debet constitui per formam intrinsecam et essentialem corporis, cuius est membrum, et quae corpori et singulis eius membris det esse, et non tantum per accidentalem et extrinsecam: sed essentialis forma Ecclesiae triumphantis non est sola illuminatio, vel gloria accidentalis, sed gratia sanctificans et gloria essentialis, quia Deus posset alicui extra Ecclesiam triumphantem, imo etiam militanti conferre eiusmodi illuminationes: ergo Angeli non solum constituuntur membra Ecclesiae triumphantis per illuminationes accidentales, sed per influxum gratiae sanctificantis.

Quaeres. Cum prius sit Angelos, et homines uniri Christo capiti, quam ab illo accipere influxum, sicut prius est surculum inseri arboriquam ab illo accipere influxum acceptitium, per quem rami atque folia accipiant?

Respondeo. Angelos fuisse Christo tanquam capiti prius unitos per actus illos fidei et amoris, quibus sese ad iustificantem gratiam disposuerunt, et per ipsosmet habitus fidei et gratiae; homines vero per sacramenta in re vel in voto sumpta. Nec obstat, quod bonum istud supernaturale, quo Angeli et homines antecedenter uniuntur Christo ad recipiendum eius influxum, sit etiam ex Christi merito; verum officium est capitis, quo in membra iam sibi inserta et unita influit motum spiritualem per gratiam, et alia eiusmodi dona. Ratione prioris influxus est generans et Pater: ratione posterioris est caput. — Ex his sequitur Christum esse quoque caput eorum, qui extiterunt in statu innocentiae, ratione scilicet fidei, quam habuerunt, et si diutius in illo perseverassent, continuo habuissent in Christum venturum; cognovit enim per revelationem primus parens mysterium Incarnationis, ut notant Patres in illud Genes. 2. Erunt duo in carne una; quod etiam de Christi matrimonio explicat Apostolus Ephes. 5. Sacramentum hoc magnum est, dico in Christo, et in Ecclesia.

Quaerunt. Ad haec insuper Theologi, an Christus sit caput omnis creaturae?

Respondent. Quod sit ita, praecipue Galatinus lib. 7. De Arcanis Catholicae veritatis, capit. 2. et Apostolus ad Coloss. 1. illud idem confirmat vocans Christum Primogenitum omnis creaturae; non quod in omnes creaturas influat gratiam et gloriam; quippe quorum donorum non omnis creatura est capax, sed vel ratione imperii et dominationis, iuxta illud Psalmistae: Omnia subiecisti sub pedibus eius, etc.; quo sensu S. Hieronymus in cap. 1. ad Ephes. docet Christum etiam esse caput daemonum, quia est illorum victor et Dominus; vel quia omnis creatura per Incarnationem Christi recepit quamdam dignitatem; vel quia creaturis omnibus Christus utitur ad bonorum salutem; vel quia post iudicium omnis creatura renovabitur, iuxta illud Roman. 8. Expectatio creaturae revelationem filiorum Dei expectat. Quare Theodoretus in illud ad Hebr. 2. Ut pro nobis gustaret mortem, dicit Christi mortem omnibus creaturis emolumentum attulisse.