Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Triplex genus virtutum solito distingunt Theologi; aliae enim dicuntur Intellectuales, aliae Morales, aliae Theologicae: prima intellectum illustrant: secundae exornant voluntatem: tertiae vero ad utriusque facultatis ornatum et operationem spectant. De intellectualibus fiet sermo in Sectione sequenti, ubi examinabimus Christi Domini intellectus virtutes et praecellentias, nempe sapientia ac scientia illius plenitudinem: impraesentiarum autem agendum est de virtutibus Theologicis et Moralibus, ad quas cum spectent etiam dona Spiritus sancti, resolvemus pariter, an illa omnia, quae iustis concedi solent, etiam Christo fuerint concessa: totum autem negotium istud tribus sequentibus Quaestionibus absolvetur.

Virtutem Theologicam appellari, qua immediate hominem ordinat circa Deum supernaturaliter attingendum per actus omnem naturae captum transcendentes. Tres autem praesertim assignantur, scilicet Fides, Spes, et Charitas, quarum aliquae imperfectionem quamdam involvunt, ut fides, spes: Fides namque cum sit argumentum non apparentium, obscuritatem et inevidentiam importat: Spes vero absentiam rei speratae: Charitas vero cum ex se nullum defectum dicat, neque distinguatur a gratia sanctificante, ut cum Subtili Doctore docebimus in Tractatu de Gratia, vel saltem ad eam sit necessario consequens, ut volunt Thomistae, haud dubium est illam fuisse in Christo Domino, de quo pariter conveniunt omnes Theologi; de fide vero et spe non ita consentiunt.

Notandum 2. Fidem et spem duobus modis posse spectari, scilicet, vel quoad actum, vel quoad habitum. Quoad actum quidem, quatenus nempe est actualis attingentia ipsius Dei, vel cogniti ab intellectu per fidem, vel ut certo expectati, et nondum possessi, per spem: quoad habitum vero, qui est supernaturalis qualitas iugiter in anima perseverans, qua inclinatur, et iuvatur ad actus fidei, vel spei supernaturalis exercendos. Quamquam autem omnes Theologi conveniant fidem, et spem quantum ad actum non fuisse in Christo penes principale obiectum illarum virtutum, scilicet Deum ipsum possidendum et videndum, quia Christus ab instanti suae conceptionis, ut probabitur infra, iucundissima Dei fruitione per visionem et amorem potiebatur: tamen aliqui cum Durando contendunt, illas in Christo extitisse quantum ad habitum; imo etiam volunt aliqui cum Suarez in explicatione art. 1. q. 1. spem in Christo fuisse quantum ad actum, et habitum, quo Christus adhuc mortalis desideravit beatitudinem sui corporis, item et sui nominis exaltationem. Duplex enim distinguitur obiectum spei, scilicet primarium et secundarium. Obiectum primarium est quod per se speratur, ut beatitudo obiectiva nempe Deus possidendus: obiectum vero secundarium sunt aliqua bona corporis vel animae, quae beatitudinem ipsam consequuntur, et consequenter possunt esse obiectum spei, quales poterant esse in Christo nominis exaltatio, et corporis glorificatio.

Notandum 3. Duos ad fidem motus et actus requiri, alterum in intellectu, alterum in voluntate. Actus in intellectu est ipsemet assensus fidei elicitus ab intellectu, qui assentitur rebus revelatis; actus praerequisitus ex parte voluntatis est motio aliqua voluntatis imperantis intellectui, ut assensum praebeant obiectis revelatis, licet obscure propositis, non obstante illius naturali inclinatione ad praebendum assensum dumtaxat rebus evidentibus. Quam utique motionem aliqui voluntatis imperium appellant, ut Theologi communiter; alii piam voluntatis affectionem, ut plerique Recentiores; aliqui affectum credulitatis, ut Patres Concilii Arausicani Canone 3. Apostolus vero ad Rom. 10. appellat obedientiam, cum ait: Non omnes obediunt Evangelio, quasi diceret: non omnes habent affectum, seu voluntatem credendi Evangelio. Porro huiusmodi voluntatis motionem ad actum fidei eliciendum ab intellectu, ideirco in nobis esse necessariam colligunt Theologi, quod cum sit obiectum fidei inevidens et obscurum, non est per se sufficiens ad movendum intellectum, ut ipsi assensum praebeat, ideirco oportet, ut intellectus moveatur a voluntate, et ab ipsa veluti captivetur in obsequium fidei, ut loquitur S. Paulus.

His ita praemissis, tria veniunt in praesenti Quaestione statuenda: Primum, quod in Christi intellectu non fuerit fides, neque quoad actum, neque quoad habitum. Secundum, quod nec in eius voluntate fuerit pia affectio, qua illa moveret intellectum ad assensum fidei. Tertium, quod similiter non fuerit in Christo spes Theologica, neque quoad actum, neque quoad habitum, tam circa obiectum primarium, quam circa secundarium.

Conclusio prima. — Fides Theologica neque quoad actum neque quoad habitum fuit in Christo Domino.

Probatur primo: Quidquid intrinsece dicit imperfectionem, et oppositionem cum statu beatifico et cum clara Dei visione, non fuit in Christo: at fides infusa, tam quoad actum, quam quoad habitum, dicit imperfectionem, et oppositionem cum visione beatifica: igitur in Christo non est admittenda. Maior constat; quia Christus fuit beatus ab instanti suae conceptionis, ac subinde claram Dei visionem habebat, et consequenter ei repugnabat id omne quod erat oppositum statui beatitudinis, et illi intuitivae Dei visioni. Minor etiam probatur: quia fides est per se cognitio inevidens, et assensus rei obscure propositae, unde istud vulgare: Fides est credere, quod non vides; quocirca S. Paulus ad Hebraeos 11. dicit: Est autem Fides sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium: quod autem obscurum est, et inevidens, directe pugnat cum cognitione evidenti, et intuitiva: igitur, etc. Deinde, cognitio aenigmatica pugnat cum cognitione intuitiva: sed cognitio fidei est aenigmatica; cognitio vero beatifica est facialis et intuitiva; hinc Apostolus 1. ad Cor. 13. Videmus nunc per speculum et in aenigmate, tunc autem facie ad faciem: igitur, etc. Denique, illud quod tantum est ex parte Viatorum, et evacuandum in beatis, non fuit in Christo, quia beatus erat ab instanti conceptionis: at quod cognoscitur per fidem evacuandum est in patria, ut ibidem docet Apostolus, dicens: Cum venerit, quod perfectum est, evacuabitur, quod ex parte est: igitur fides non potuit esse in Christo.

Obiicies 1. Illud Isaiae 11. ubi Propheta delineans futuras Christi Domini virtutes, ait: Erit fides cinctorium renum eius: ergo revera Christus habuit fidem. — Distinguo: habuit fidem, quae est assensus supernaturalis rebus obscura divinitus propositis, nego; habuit fidem, qua est fidelitas et veracitas in promissis, concedo. Propheta autem nomine fidei nil aliud significat, quam istam fidelitatem, ut ad illum locum observat S. Hieronymus: qua virtus cum sit moralis, et dicat perfectionem sine imperfectione, quia importat conformitatem factorum ad verba et promissa, ideirco illa potuit esse in Christo.

Obiicies 2. Fides est perfectior virtutibus moralibus: sed in Christo sunt virtutes morales, ut videbimus: ergo et fides; nam quo virtus est perfectior, eo potius videtur esse ponenda in Christo.

Respondeo, non quameunque nobilitatem facere, ut virtus aliqua sit in Christo, sed eam, quae sibi nullam annexam habet imperfectionem, aut oppositionem ad statum Christi: virtutes autem morales nec imperfectionem, aut oppositionem habent cum statu Christi; fides vero habet, ut dictum est: ergo tametsi perfectior sit virtutibus moralibus ex obiecto, tamen propter istam imperfectionem, et oppositionem cum statu Christi, in eo ponenda non est.

Obiicies 3. Etiamsi in Christo Domino non sint divitiae, seu magni sumptus, circa quos occupatur magnificentia, non desinit tamen virtus magnificentiae in eo locum habere: ergo a pari licet non sit respectu Christi Domini obiectum fidei, quod est res divina non visa, non ideo tamen est negandum esse in ipso fidem Theologicam.

Respondeo negando consequentiam: siquidem in Christo Domino fuit magnificentia, licet ei defuerint opes, quia opes et sumptus magni sunt tantum obiectum materiale istius virtutis, cum obiectum formale sit modus servandus in opum distributione, atque in sumptibus faciendis; et si deficit aliquid sub ratione materiae, non propterea oportet deficere habitum, sed tantum si deficit sub ratione formali obiecti: non deficit vero in Christo ratio formalis obiecti magnificentiae, scilicet modus, quo sunt opes distribuendae, ac sumptus faciendi. At vero in Christo Domino non reperitur ratio formalis fidei, nimirum res divina, ut non visa formaliter. Sic opposita penitus est ratio magnificentiae, et fidei in Christo; quippe magnificentiae obiectum materiale respectu illius deest, nimirum opes, et sumptus faciendi, sed non deest obiectum formale, nimirum modus, sub quo sunt opes distribuendae, ac sumptus faciendi; fidei e contra obiectum materiale non deest in Christo; nam obiectum materiale fidei sunt res credendae: est autem in intellectu ipsius Trinitas, Incarnatio, etc.; sed deest obiectum formale, quia non est in eo Trinitas, ut non visa, Incarnatio ut obscure cognita, sed ut clare visa, atque intuitive cognita.

Conclusio secunda. — Non fuit in Christo Domino pia voluntatis affectio et motio per quam intellectus captivatur in obsequium fidei, et movetur ad assentiendum veritatibus a Deo obscure revelatis.

Probatur: Medium sequitur rationem finis, et necessariam conditionem sui principalis: sed pia haec voluntatis affectio est medium ad fidei actum, et habitum tamquam ad finem, et ordinatur ad illam ut accessorium ad principale: ergo qua ratione non admittitur in Christo fides, neque etiam in ipso asserenda est pia haec voluntatis affectio. — Confirmatur: ubi aliquid ita subordinatur alteri, ut sit dumtaxat in illius subsidium, et ut ei deserviat, tunc si illud cui subordinatur absit penitus, neque etiam potest subsidium istud reperiri, alioqui esset frustraneum: at haec pia voluntatis affectio ita subordinatur fidei infusae, ut dumtaxat admittatur ut determinet intellectum ad credendum rebus revelatis: igitur non est in Christi voluntate asserenda.

Dices. Christus in se habet potentiam generativam et nutritivam, quae ordinantur ad ipsius vitae conservationem, eumque inclinant ad exercendos actus, qui nusquam erunt neque esse possunt in Christo pro eo statu, in quo nunc est: ergo pariter in ipso potest esse illa pia voluntatis affectio, quamvis ipsum inclinet ad actus fidei, quos propter repugnantiam status numquam eliciet. — Nego paritatem, longe enim dispar est ratio, quia virtutes generativae et nutritivae, quatenus considerantur in actu primo, nullam dicunt imperfectionem, neque privant Christum aliquo bono sibi intrinseco et suo statui conveniente, sicut ipsa fides, quae cum intrinsece importet obscuritatem, privaret Christum intuitiva Dei visione. Adde quod virtutes illae, et potentiae pertinent ad naturae humanae integritatem, unde non sunt in Christo frustraneae.

Dices 2. Fides fuit in Christo secundum meritum, ut docent plurimi Theologi cum S. Thoma 3. p. q. 7. art. 3. ad 2: sed istud meritum fidei consistit in illa pia affectione voluntatis moventis intellectum ad assensum fidei: igitur illa motio fuit in voluntate Christi. — Distinguo minorem: fuit virtualiter, quatenus voluntas Christi parata erat in omnibus perfectissime Deo obedire; ita quod etiam obediret Deo revelanti, et obscure proponenti veritates per fidem credendas, si aliunde illas clare et intuitive non videret, concedo: fuit actu, et formaliter, ita quod habuerit actuale fidei meritum propter illam motionem voluntatis, nego. Ad istud autem meritum virtuale non requiritur illa pia motio voluntatis, sed sufficit optima dispositio et promptitudo in voluntate ad obediendum fidei, si status permitteret; quam utique dispositionem velut in actu primo in Christo fuisse non inficior.

Conclusio tertia. — Spes non fuit in Christo, nec quoad actum, nec quoad habitum, tam circa obiectum primarium, quam circa secundarium. Haec Conclusio tribus partibus constat: quarum Probatur prima, nempe quod illa virtus non fuerit in Christo quoad actum, quia quod possidetur, sperari non potest, iuxta illud Rom. 8. Spes autem, quae videtur, non est spes, idest, spes non est eorum, habentur et possidentur, nemo enim sperat quod iam habet: atqui Christus a primo instanti suae conceptionis fruebatur Deo tamquam summo bono, ut videbimus: ergo Deum sperare non potuit, seu erga Deum spei actum exercere. Explicatur vis huius rationis: spes est quidam motus animi in id quod non habet: ergo sicut adepto termino cessat motus, ita etiam obtenta beatitudine cessat actus spei in Beatis, qualis fuit Christus a primo instanti suae conceptionis.

Quod etiam non fuerit quoad habitum, patet, nam intrinsece, et realiter includit imperfectionem respectu Christi, scilicet inclinare voluntatem in actu primo in Deum summum eius bonum, tamquam absent, et non possessum: status autem Christi talis fuit, ut semper Deum clare viderit; unde non praecise removetur iste habitus a Christo quia otiosus et superfluus esset, sed quod in eo arguat imperfectionem, et aliquam includat repugnantiam cum statu eius, nimirum absentiam obiecti, quod anima Christi semper praesens habuit.

Non fuit etiam spes in Christo circa obiecta secundaria, puta sui corporis glorificationem. Probatur: ubi abest realis ratio specificativa alicuius habitus, ibi penitus abest habitus correspondens: atqui realis ratio specificativa habitus spei virtutis Theologicae abest a Christo: ergo et habitus spei; neque ex consequenti habuit illum in ordine ad obiecta secundaria. Maior patet, quia nihil potest esse sine suo reali constitutivo. Minor probatur: realis ratio specificativa habitus spei virtutis Theologica est ipse Deus ut fruendus et possidendus, quia habitus significantur per ordinem ad proprium et reale obiectum; Deus autem ut possidendus et fruendus est proprium obiectum spei: atqui haec ratio Dei, ut obiecti possidendi et fruendi, semper penitus abfuit a Christo, quia semper fuit beatus: ergo semper penitus abfuit a Christo habitus spei etiam quoad obiecta secundaria. — Confirmatur haec ratio: habitus tantum inclinat potentiam ad obiecta secundaria, mediante, et praesupposita inclinatione ad primarium suum obiectum; quia obiecta secundaria sunt velut participationes vel appendices ad obiecta primaria: ergo ubicumque non datur inclinatio ad primarium et specificans obiectum, sicut in Christo respectu spei, etiam non dabitur inclinatio ad secundarium obiectum. — Praeterea, ad rationem spei requiritur, ut obiectum non tantum sit arduum, sed etiam habeat aliquam incertitudinem, contingentiam, et fallibilitatem: atqui gloria corporis non fuit Christo difficilis et ardua, etiam spectata quoad modum coniungendi illam Christo, nec etiam fuit illi contingens et fallibilis: igitur Christus spem non habuit. Maior suadetur exemplo: nemo enim v. g. sperare dicitur ortum solis die sequenti futurum, quia hoc est necessarium et infallibile, et nullo modo arduum. Probatur deinde ex eo, quod spes ita versetur circa difficile, ut tamen iuxta modum, quo circa illud sese occupat, distinguatur ab audacia et fortitudine: at audacia et fortitudo versantur circa illud, ut est simpliciter difficile: ergo spes circa illud idem versatur quatenus habet aliquam incertitudinem et contingentiam, ita ut ad corroborandam voluntatem detur ei spes; quae propterea a quibusdam solet timori comparari, in hoc quod utrumque sint de obiecto non omnino certo, sed fallibili ex se. Minor duas habet partes: prior est gloriam corporis fuisse Christo infallibilem et certissimam: posterior est, non fuisse difficile Christo illam habere. Probatur itaque prior; quia si inter aliqua duo est naturalis quaedam circumincessio et habitudo, uno obtento certum est alterum futurum: at est naturalis connexio inter gloriam animae et gloriam corporis, imo tanta ut posita gloria in anima, necessario sequatur in corpore; saltem ab anima non separato, nisi speciali dispensatione impediatur, ut factum est in Christo: ergo gloria corporis fuit illi certa et infallibilis. Probatur etiam posterior: difficultas, quae ad virtutem spei requiritur, et quae consistit in obiecto spei coniungendo cum ipso sperante, provenire debet ex conditione istiusmet obiecti, et non ex mera libertate sperantis, quae veluti compedes iniiciat sibi, ne bonum alias sibi debitum facile obtineat: atqui gloriam obtinendi corporis difficultas in Christo fuit tantum ex mera voluntate eius, qua statuit illam non aliter consequi, quam moriendo pro nobis. Maior confirmatur; quia alias quodcumque bonum absens, etiam ex natura sua facillimum, posset esse obiectum spei nostrae, cum liberum sit cuilibet impedimenta ad illud obtinendum sibi procurare, ipsa tamen bona communiter sperari non dicunt. Minor vero probatur ex ipso Christi Domini transfigurationis mysterio: in eo siquidem pro sua libertate ac beneplacito ex pluribus dotibus corporis gloriosi permisit solum claritatem manifestari: igitur cum Christus aeque fuerit liber circa caeteras dotes ac circa glorificationem, quemadmodum ex beneplacito et mera voluntate sua, impedivit, ne in sua transfiguratione caetera apparerent, ita etiam penes eius libertatem fuit omnes illas dotes corporis gloriosi quoad meritum, et redemptionem generis humani impedire, ne resultarent et redundarent ex beatitudine animae in suum corpus.

Respondit Suarez, quod ad rationem spei non desideretur incertitudo et fallibilitas, quia, inquit, si id esset necessarium, sequeretur, quod in viatoribus confirmatis in gratia non esset amplius spes, cum illi sint securi de sua salute. — Verum respondeo, gloriam sive corporis sive animae duobus modis dici posse necessariam et inevitabilem: primo quidem ex natura sua, quando scilicet ipse sperans habet in se necessarium principium illius gloriae. Secundo, per accidens, quando principium illius gloriae efficiendae, quod est in ipso expectante et sperante, est quidem natura sua fallibile; de facto tamen, ratione alterius extrinseci superadditi, dicitur certo futurum id quod speratur; sicut homo iustus habet gratiam, per quam potest obtinere gloriam, in qua gratia contingenter moritur, quia potuit in illa non mori, per accidens tamen, quatenus Deus illum speciali auxilio protegit, infallibiliter in illa moritur. Porro prima inevitabilitas et necessitas tollit ab obiecto spei difficultatem et contingentiam illi propriam, quia tunc bonum expectatum coniungitur, et inevitabiliter et necessario ipsi expectanti, quia ad positionem illius quasi naturaliter sequitur, ut effectus a sua causa. Secunda vero inevitabilitas et necessitas non aufert ab obiecto spei difficultatem et contingentiam illi propriam, ut patet in adultis iustis morientibus in statu gratiae, infallibiliter consequuntur gloriam, nihilominus illa consecutio dicitur contingens, quia possent non mori in statu gratiae sanctificantis. Unde cum in gratia confirmatis statum suum ex speciali revelatione cognoscentibus reperiatur tantum illa secunda inevitabilitas per accidens, hinc est, quod in ipsis semper permaneat habitus spei. Ceterum in Christo fuit prior inevitabilitas respectu gloriae corporis; siquidem ratione gloriae animae suae beata habuit internum principium gloriae corporis assequendae, quippe gloria animae, nisi per miraculum praepediatur, in ipsum corpus redundat.

Obiicies illa verba Psalmi 17. Deus meus, adiutor meus, et sperabo in eum: quae verba S. Apostolus explicat de Christo: ergo revera

Christus habuit spem. — Respondeo, ibi verbum sperandi non sumi pro actu spei, sed pro confidentia, qua quis confidit alteri suam salutem, unde etiam Apostolus non utitur verbo sperandi; nam ubi David dicit sperabo in eum, ipse scribit ero fidens in eum. Itaque potuit equidem esse desiderium aliquod in Christo respectu gloriae corporis consequendae, non vero spes proprie dicta: istud namque desiderium oriri potuit ex summa charitate in Deum, propter quem gloriam proprie corporis desiderabat.

His collige similiter virtutem poenitentiae non fuisse in Christo, quatenus illius actus primarius et specificativus est vel dolor peccati ex motivo emendationis; vel intentio expiandi debiti; etenim habitus non potest esse in subiecto, cui ab intrinseco repugnat actus illius primarius: sed humanitati Christi, ratione illius unionis ad Verbum, et plenitudinis ab intrinseco, repugnat obiectum specificans actum primarium poenitentiae, nempe peccatum proprium poenitentis, ut expiabile, vel emendabile, et consequenter etiam ipsi repugnat ille habitus poenitentiae. Si vero poenitentia accipiatur pro ipsa virtute religionis, obedientiae, vel charitatis, quae etiam ex se militant in peccatum, et illud expiandum ac destruendum aggrediuntur, non inficior hac ratione virtutem poenitentiae in Christo extitisse.

Nomine virtutis moralis hic intelligi omnem habitum electivum in medietate consistentem quoad nos, prout vir prudens definierit; cuius definitionis particulas luculenter explicatas habes in nostra Philosophia morali. Dicitur autem moralis, quia actus humanos, hominumque mores informat. Sunt autem quatuor principes virtutes morales, quarum tres dicuntur appetitivae, quia in rationali appetitu resident et ordinantur ad regulandam voluntatem: illae autem sunt Iustitia, et Fortitudo, et Temperantia; et una intellectualis, nempe Prudentia, quae hominum mentes illustrat, et dirigit in suis actibus recte debiteque eliciendis et componendis. Dicitur autem haec virtus moralis, non quod ipsa in voluntate resideat, et eam immediate dirigat, sed quia intellectum ordinat ad moderandos et regulandos ipsius voluntatis actus liberos et studiosos, estque adeo necessaria, ut ea absente caeterae virtutes futiles et inane sibi nomen vindicent. Haec autem quatuor virtutes vulgo dicuntur Cardinales, comparatione sumpta a cardinibus ianuae. Quemadmodum enim ianua cardine vertitur, sic universa vitae nostrae moralis conversatio his virtutibus, quasi cardinibus, ad honestatem volvitur. Dicuntur etiam principes, quia ad ipsas omnes aliae ordinantur. Addo insuper virtutum moralium alias esse, quae nullam imperfectionem includunt, vel connotant in habente illas, ut sunt Fortitudo, et Iustitia: alias vero, quae aliquam imperfectionem includunt, et connotant, ut Continentia, qua scilicet praesentibus concupiscentiis homo cum difficultate resistit.

Notandum 2. Virtutes morales spectari posse in triplici statu, nimirum imperfecto, perfecto, et heroico, seu superexcellenti. In statu imperfecto non est proprie virtus, sed dispositio quaedam, quam nata est sequi virtus perfecta; vel est virtus dumtaxat inchoata, seu remissa. In statu perfecto est virtus intenta quidem et firma, sed quae versatur tantum circa propriam materiam, ut Temperantia circa fraenandas ac moderandas corporis et animi voluptates. In statu vero superexcellenti et heroico, dum extra proprium obiectum sese extendit, ut Temperantia moderans voluptates etiam proposito mortis periculo; qua ratione videtur extendi ad Fortitudinem, seu strictissimam foederationem, arctumque vinculum, cum ipsa virtute Fortitudinis contraxisse. Difficultas autem est, quonam ex illis statibus in Christo extiterint.

Notandum 3. Quod etsi morales virtutes humano studio comparentur, nihilominus etiam divinitus possunt infundi, quemadmodum et Theologicae; cum hoc tamen discrimine, quod virtutes Theologicae infunduntur per se et necessario, quia nullis naturae viribus, nulloque hominum labore ac studio possunt obtineri: morales autem dicuntur infundi dumtaxat per accidens, quia licet ex hominum industria, et exercitatione comparari queant, tamen citra omne hominis studium divinitus possunt ex summa Dei liberalitate in animam infundi: non quidem ea solum ratione, qua ordinantur ad finem supernaturalem, puta cum illae virtutes hominem ordinant ad operandum ex motivo charitatis, et propter Dei gloriam, sed etiam cum referuntur ad finem naturalem; puta cum eliciunt suos actus ex motivo pacis publicae, et propter honestatem humanam. Non enim possum probare quorumdam Modernorum sententiam, qui volunt virtutes morales posse solum infundi divinitus, quatenus ordinant hominem ad finem supernaturalem, et eum movent ad operandum ex motivo charitatis. Enimvero si virtutes morales, quatenus infusae, per hoc distinguerentur a seipsis, quatenus acquisitae, sequeretur neminem per virtutem moralem acquisitam elicere posse actum studiosum in ordine ad finem supernaturalem, et ex motivo charitatis, quod est aperte falsum.

Tria igitur hac in Quaestione sunt statuenda: Primum, an revera Christus habuerit omnes virtutes morales. Secundum, an illas habuerit in statu perfecto et heroico. Tertium, an eas obtinuerit proprio studio, an vero per infusionem, idque ab instanti suae conceptionis.

Conclusio prima. — Omnes virtutes morales, quae nullam imperfectionem includunt et connotant revera fuerint in Christo.

Probatur primo, Nulla perfectio, etiam naturalis aut moralis, debuit deesse Christo: at virtutes morales sunt maximae perfectiones, quia maxime perficiunt homines in ordine ad vitam humanam honeste, studiose, monastice, oeconomice, et politice agendam: ergo non debuerunt deesse Christo. Deinde, Christus prompte eliciebat actiones morales, puta Iustitiae, Fortitudinis, et Prudentiae, quoties sese offerebat occasio: ergo illas eliciebat mediantibus virtutibus moralibus, quia nemo potest prompte et expedite prorrumpere in illam actionem sine habitibus ordinatis ad illam. Denique, in Christo potuit esse aliqua difficultas in exercendis virtutum actibus, ut quando tempore mortis sensus mortem refugiebat: ergo ad eam superandam fuit conveniens eum habere virtutem Fortitudinis.

Obiicies. Liberalitas, Temperantia, Continentia, et Prudentia non fuerunt in Christo: sed ista virtutes sunt morales, nullamque dicunt imperfectionem repugnantem statui Christi: ergo in Christo non fuerunt omnes virtutes morales, quae non habent imperfectionem annexam. Minor constat. Maior probatur: primo enim, quod non fuerit Liberalitas patet, quia est virtus, qua recte dispensantur divitiae: Christus autem fuit summe pauper. Quod non etiam Temperantiam et Continentiam, probatur: quia illa moderate componit sensus circa obiecta sensibilia, ita ut ordinatos motus circa illa exerceat; haec vero temperat motus carnis: Christus autem nullos habuit motus, qui coercentur. De Prudentia etiam probatur, nam illa non acquiritur nisi cum scientia acquisita: at Christus in instanti suae conceptionis non habuit scientiam acquisitam: ergo neque saltem pro illo instanti prudentiam. Id satis debili fundamento suadetur Vasquez in 3. p. D. Thomae dist. 2. cap. 2. ut defendat Prudentiam non fuisse infusam in Christo in instanti conceptionis, sed paulatim acquisitam simul cum scientia acquisita. —

Respondeo, negando maiorem, et dicendo ad singulas partes probationis eius, primo, virtutes morales non consistere in ipso exercitio actus studiosi, et moraliter boni, sed in qualitate permanente, quae sit productiva actus illius, ut docetur in Ethicis: proindeque iuxta illud, pauperes posse esse liberales sicut et divites, licet nihil possideant, quod possint erogare, quia sufficit qualitas illa permanens, seu habitus studiosus recte afficiens voluntatem circa actus liberalitatis exercendos, si sese offerret occasio; atque ita liberalitatem fuisse in Christo nullus negat. Adde quod etiam quoad actum externum Christus liberalitatem exercuit, praesertim quando bis maximam hominum multitudinem satiavit, Matth. 14. et 15. Secundo, temperantiam et continentiam non acquiri ad coercendos inordinatos motus dumtaxat, sed ne illi motus adsint, ideoque temperantiam et continentiam in gradu communi temperare quidem motus inordinatos circa sensibilia, in gradu vero heroico non solum temperare, sed etiam efficere ut nullo modo adsint: Christus autem habuit temperantiam et continentiam in gradu heroico, et ideo eas virtutes habuit, ut in eo nulli essent motus inordinati circa sensibilia. Prudentia autem non solum reperitur cum scientia acquisita, sed etiam cum aliis virtutibus moralibus, quarum omnium est forma et regula; quapropter tametsi Christus in instanti conceptionis scientiam acquisitam non habuerit, non minus tamen prudentiam debuit habere, quae tunc etiam esset moderatrix caeterarum virtutum, quas illi fuisse infusas in instanti conceptionis, inferius probabitur.

Obiicies 2. In Christo non fuerunt illae virtutes, quae habent repugnantiam cum statu beatitudinis et perfectae sanctitatis: sed virtutes morales habent repugnantiam cum statu beatitudinis, et perfectae sanctitatis: igitur, etc. Maior constat: Christus enim ab instanti suae conceptionis fuit beatus. Minor etiam est evidens; quia virtutes illae non remanent in Beatis, nec requiruntur in viris sanctissimis; siquidem ordinantur ad refraenandas passiones, quae in viris sanctissimis praesentes sunt; maxime vero in Christo, qui passiones habuit rationis imperio perfectissime subiectas, ut patebit infra: igitur, etc. — Nego minorem, et ad eius probationem dico primo, virtutes morales remanere in statu beatitudinis, non quidem quantum ad materiale, ut sunt voluptates et delectationes ciborum et venereorum, respectu temperantiae, vel timor aut audacia circa pericula mortis, respectu fortitudinis, vel distributiones et commutationes rerum, respectu iustitiae, etc.: remanent tamen secundum quod est formale in ipsa virtute, nam electio recta secundum ordinem rationis circa honestatem et medium illarum passionum, ad quas moderandas virtutes illae ex se ordinantur; seu remanent quantum ad actum primarium et internum, non vero quoad secundarium et externum; nam virtutes illae primo et per se ordinantur, ut disponant appetitum ad faciliter et prompte eligendum in propriis materiis conformiter ad rationem; secundario vero ad refraenandas passiones: unde virtutes illae possunt esse in viris sanctissimis, quantum ad illum primarium effectum, licet in ipsis esse nequeant quantum ad secundarium.

Conclusio secunda. — Christus habuit virtutes morales in gradu heroico, idque per infusionem, ab instanti suae conceptionis. Haec Conclusio tribus partibus constat; quarum Probatur prima: In eo non fuerunt virtutes morales in communi gradu, sed superexcellenti, in quo non sunt passiones immoderatae, sed bene ordinatae et compositae: at in Christo non fuerunt passiones immoderatae, sed ad nutum et voluntatem compositae: igitur fuerunt in eo virtutes in gradu heroico. Maior constat: cum enim virtus heroica maxime in eo consistat, ut passiones omnes reprimat, easque imperio voluntatis subiiciat, certum est ipsum habere virtutem heroicam, qui bene compositas habet passiones. Unde virtutes in statu perfecto dicuntur purgantes animum: in gradu autem heroico appellantur ab Aristotele et Plotino virtutes purgati animi. Minor etiam constat: nam, ut probabimus infra, Christus omnes suas passiones, omnes appetitus sensitivos motus pro voluntate ac nutu exercebat ac moderabatur. Deinde, Christus habuit virtutes in statu perfectissimo, qui possibilis erat: sed revera possibilis est virtus in gradu heroico: ergo, etc. Maior patet: convenientissimum enim fuit dignitati Christi, ut omnem omnino excellentiam et perfectionem haberet cum suo statu compossibilem. Minor constat ex Philosophis. — Denique, virtus illa censetur haberi in statu heroico, quae secum alias virtutes annexas habet: at Christus habuit omnes virtutes sibi connexas: igitur, etc.

Probatur secunda pars ex Isaiae c. 7. ubi de Christo adhuc infante dicitur: Butyrum, et mel comedet, ut sciat reprobare malum, et eligere bonum. In quem locum sic S. Hieronymus scribit: Pannis involutus, et butyro pastus et melle, habebit boni malique iudicium, ut reprobans malum, eligat bonum. Praeterea Christus ad minimum fuit aeque perfectus ac primi parentes: at primi parentes statim atque creati sunt habuerunt omnes virtutes morales, ut docent communiter Theologi: ergo a fortiori Christus illas virtutes morales habuit. Tandem Christus a primo instanti suae conceptionis fuit perfectus, tam quoad voluntatem, quam quoad intellectum; nam ideo etiam pro eo instanti vocatur Vir in sacris litteris, ut cum dicitur, Faemina circumdabit virum: at perfectio voluntatis secundum ordinem naturae fit maxime per virtutes morales ex genere suo acquisitas: ergo Christus ab illo instanti illas habuit.

Tertia pars probatur: Christus non habuit virtutes illas per acquisitionem: ergo habuit per infusionem. Antecedens probatur: nam probabilius est virtutes morales omnes pro illo instanti conceptionis fuisse in Christo: non potuit autem omnes simul pro eo instanti acquirere, quia per aliquem actum intensissimum acquirendo unam, aliae nondum adfuissent: ergo probabilius est non per acquisitionem, sed per infusionem, virtutes illas morales in Christo fuisse.

Dona Spiritus sancti septem solito numerari ex Isaiae c. 11. ubi loquens de Christo, ait: Requiescet super eum Spiritus Domini, Spiritus sapientiae et intellectus, Spiritus consilii et fortitudinis, Spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum Spiritus timoris Domini. Quorum omnium donorum tria pertinent ad voluntatem, nempe timor, pietas, et fortitudo: reliqua autem quatuor ad intellectum spectant: Pietas enim hominem disponit in iis, quae sunt ad alterum: Fortitudo in iis quae sunt ad seipsum contra incursionem periculorum: Timor in iis quae sunt ad seipsum contra concupiscentiam inordinatam delectabilium. Intellectus mentem perficit ad apprehensionem veritatis speculativae: Sapientia ad perfecte iudicandum: Consilium ad apprehensionem veritatis practicae: Scientia denique ad recte formandum iudicium practicum de ipsa veritate, ut docet Durandus in 3. dist. 31. q. 3. n. 6, ubi existimat in Christo, ut viatore, haec dona fuisse tam quoad actum, quam quoad habitum; at in Christo ut solum comprehensore qualis nunc est, ea tantum esse, etiam quoad actum, quae hominem perficiunt in vita speculativa; quae vero illum perficiunt in vita activa et practica, esse solummodo quoad habitum; sed ei ut plurimum refragantur caeteri Theologi.

Notandum 2. Ex Doctore Subtili in 3. dist. 24. num. 6. verisimilius esse, quod dona Spiritus sancti non distinguantur a virtutibus Theologicis et moralibus, nisi per modum adiutorii praedictarum virtutum: nam ut egregie ratiocinatur:

Illi habitus tantum ponendi sunt in viatore, quibus perficitur circa omne obiectum, quantum perfici potest in via. Huiusmodi sunt septem virtutes in genere, non curando de scientiis speculativis acquisitis: igitur praeter scientias speculativas acquisitas nullus erit habitus in viatore ponendus, alius simpliciter a septem virtutibus. Probatio maioris, obiectum circa quod perfici potest viator, non potest esse nisi Deus, vel creatura: sed circa Deum sufficienter perficitur tribus virtutibus Theologicis, et hoc perfectissime quantum perfici potest, si illi tres habitus sint perfectissimi in suo genere: circa creaturam vero (non loquendo de speculativis) intellectus perfectissime perficitur per prudentiam, si prudentia sit perfectissima; ipsa enim est de omni agibili, et quantum ad omnem conditionem agibilis perfectissima notitia. — Similiter quantum ad appetitum, perfectissime perficitur tribus virtutibus moralibus, si sint perfectissima; quia tam circa alium et appetibile alteri, quam circa se et appetibile sibi; et hoc vel primo et directe, vel secundario propter illa prima: et hoc intelligendo de istis quatuor virtutibus Cardinalibus, quod non sint in aliquo unus habitus numerus, qui sit sibi universalis Temperantia, vel universalis Iustitia, hoc est, circa omnia, sed quod singulae species Iustitiae insint suis propriis singularibus. Per tres autem virtutes Theologicas sufficienter perficitur viator circa Deum immediate: quia circa ipsum, ut immediate cognoscendum in via, sufficienter perficit fides; quia de Deo in via non potest haberi nisi cognitio fidei, sicut dictum est supra in isto tertio, dist. 24; circa autem ipsum, ut diligibilem in se, sufficienter perficit Charitas; et ut appetibilem et commodum mihi, sufficienter perficit Spes, sicut patet in Quaestionibus superioribus de fide, spe, et charitate. Sed non convenit viatorem habere circa Deum actus ordinatos alios, quam intelligere, diligere ipsum in se, et appetere eum mihi, ut bonum meum: ergo, etc. Consimiliter circa omne aliud bonum a Deo, ut circa obiectum, sufficienter perficitur viator habitibus intellectualibus et appetitivis: sed isti habitus intellectivi perficientes intellectum sunt virtutes intellectuales, et illae sufficienter perficiunt viatorem quantum possibile est, et ad considerandum, et ad syllogizandum practice; habitus etiam appetitivi sunt virtutes appetitivae, quae virtutes sufficienter perficiunt viatorem ad appetendum, vel ad diligendum, sive in ordine ad se, sive ad aliud: igitur homo perfectus tribus virtutibus Theologicis, et virtutibus intellectualibus, speculativis, et practicis, et virtutibus moralibus ordinantibus ad se, et ad alterum, perficitur, quantum potest competere viatori: igitur non videtur aliqua necessitas ponendi aliquos alios habitus ab istis, qui sunt virtutes Theologicae, intellectuales, et Morales ».

Notandum 3. Generatim triplicem esse Timorem: primus est naturalis, qui est passio quo animal naturaliter fugit malum imminens: hic residet in parte sensitiva, et per se neque laudabilis est, neque vituperabilis. Secundus est mundanus seu humanus, quo scilicet quodeumque temporale malum, vel cuiuscumque temporalis boni amissio ita timetur, ut propterea iustitia deseratur, aut illicita committendo, aut debita omittendo: hic semper vitiosus est, atque a Scripturis reprobatus; maxime Ecclesiastici 1. et Matthaei 10. Tertius denique est divinus, qui rursus a quibusdam Theologis triplex distinguitur, nempe servilis, initialis, et filialis. Servilis est, quo non amore iustitiae, sed metu gehennae, vel etiam temporalis poena a malo opere quis abstinet, et quod legis est operatur: quod autem bonum sit timere poenam, definit Concilium Trident. Sessione 6. et probant SS. Patres, atque imprimis S. Augustinus, qui passim docet nisi timore incipiat homo Deum colere, non pervenire ad amorem, ut in Psalm. 149. Unde hortatur homines, ut timore poenae faciant quod amore iustitiae nondum possunt: sic serm. 13. De verbis Apostoli: Fac vel timore poenae, si nondum potes amore iustitiae. Et Tractatu 43. in Ioannem: Si nondum potes amare iustitiam, time poenam. — Timor initialis est ille, qui a malo retrahit et ad bonum impellit, partim metu poenae, et partim amore iustitia. Initialis dicitur, quia proprie est incipientium ducere vitam spiritualem. Medius est inter servilem, et filialem, de quo nunc dicturi sumus: sed ita ut propius accedat ad filialem, quam ad servilem, quia ordinem habet ad filialem, tamquam ad tendentem in Deum, et avertit a servili tamquam deserentem illum. Timor filialis est ille, quo quis metuit Deum offendere, et per offensam, idest culpam a Deo separari, vel certe Deum reveretur tamquam supremum omnium Dominum, et peccatorum iustum vindicem. Hic timor dicitur castus, filialis, reverentialis. Castus, secundum quod Deus comparatur ad animas nostras tamquam sponsus, iuxta illud 1. Cor. 11. Despondi vos uni viro virginem castam exhibere Christo. Filialis, secundum quod comparatur ad Deum tanquam ad Patrem Rom. 8. Accepistis Spiritum adoptionis Filiorum, in quo clamamus, abba Pater. Reverentialis, secundum quod per eum homines, etiam beatitudine donati, Deum reverentur. Hoc posito, dico donum timoris non sic nuncupari a timore naturali; quem tamen timorem in Christo viatore fuisse certum est; non etiam a timore mundano, qui neque fuit unquam, neque esse potuit in Christo, quia timor vitiosus est, atque carnalis; an autem in eo fuerit triplex timor divinus, nimirum servilis, initialis, et filialis, hic est determinandum.

Conclusio unica. — Omnia dona Spiritus sancti revera fuerunt in Christo.

Probatur ex illo Isaiae cap. 11. laudato in primo Notabili, necnon ex illis omnibus sacrae Scripturae textibus, quibus supra demonstratum est omnes gratias, omniaque divina charismata, quae in universos homines derivantur, in Christo tamquam in capite praexistere, et ab illo in homines tamquam in sua membra effluere. Probatur insuper: Dona Spiritus sancti nihil aliud sunt quam perfectiones aliquae potentiarum, quibus homo facile movetur a Spiritu sancto ad perfectissima opera exercenda: sed Christus movebatur a Spiritu sancto ad praestantissima opera: ergo, etc. Maior patet ex omnibus Theologis ponentibus hoc discrimen inter dona, et virtutem tam infusam quam acquisitam, quod virtutes hominem perficiunt quoad communes actus, dona vero ad praestantissimos actus. Minor patet ex multis Christi operibus, ut quando Spiritus sanctus movit illum ad ieiunandum quadraginta diebus et noctibus. — Praeterea, quae dicunt perfectionem sine imperfectione, et remanent in Beatis, fuerunt in Christo: at dona Spiritus sancti remanent in Beatis, non quidem singula quoad actum, sed quoad habitum, et sunt Beatis ornamento sicut aliae virtutes. Dicunt etiam perfectionem sine imperfectione, ut patet discurrendo per singula: nam Sapientia est habitus, quo intellectus redditur facile mobilis a Spiritu sancto, ut firmiter iudicet de rebus divinis propter rationes supernaturales: Intellectus est donum, quo facile est mobilis idem intellectus ad percipienda et explicanda prima principia religionis nostrae: Scientia donum, quo facile redditur mobilis, ut deducat conclusiones ex illis principiis: donum consilii est, quo redditur facile mobilis, ut in particulari iudicet, quid hic et nunc sit agendum: donum pietatis est, quo voluntas redditur facile mobilis ad cultum Dei; vel, ut alii volunt, ad misericordiam erga proximum: donum fortitudinis est, quo eadem voluntas redditur facile mobilis ad constanti animo inhaerendum operi difficili: donum timoris denique, quo eadem voluntas redditur tacile mobilis ad se submittendum divinae Maiestati propter eius summam eminentiam: ista autem omnia nullam dicunt imperfectionem, sed potius perfectionem: ergo illa dona Spiritus sancti fuerunt in Christo, et nunc etiam remanent in illo.

Quod vero haec dona tuerint in Christo secundum actum, patet ex multis eius operibus; ut quando Matthaei 4. perrexit in desertum; quod sic describitur ab Evangelista, Ductus est in desertum, etc. quando ibi ieunavit quadraginta diebus, et quadraginta noctibus: quando Lucae 6. Exiit in montem orare, et pernoctare in oratione Dei: quando prudentissime respondit quaerentibus, an liceret dare censum Caesari: quando locutus est aliis mulierem in adulterio comprehensam adducentibus, ut eius calculo condemnaretur: quando in deserto misericordia motus pavit populum.

Dices. Ea tantum dona Spiritus sancti sunt in Christo asserenda, quae respiciunt vitam beatam, et contemplativam; non autem activam, quae non habet locum in beatitudine supernaturali: sed ex donis Spiritus sancti superius enumeratis quaedam sunt, quae respiciunt dumtaxat vitam activam, ut consilium, scientia, pietas, et timor: ergo dona ista non sunt in Christo comprehensore asserenda. — Respondeo 1. Maiorem esse veram de iis donis, quae adaequate considerata respiciunt vitam activam, secus autem, si inadaequate dumtaxat. Ad minorem autem dico quinque praefata dona in hoc distingui a duobus aliis, quod alia duo nullo modo pertineant ad vitam activam, cetera autem quinque partim ad activam, et partim ad contemplativam ordinentur.

Respondeo 2. Negari posse maiorem; siquidem Christus Dominus non solum dum in terris cum hominibus agebat, sed etiam in caelis existens, agit vitam nedum contemplativam, sed etiam activam, quatenus circa nos, et Angelos exercet munia veri capitis moralis; haec enim munia non consistunt in pura speculatione, sed in aliquo influxu, et actuali directione, quae cum non consistant in aliqua simplici specu- latione obiecti beatifici, sed etiam ordinent ad aliquid praestandum circa membra sub se constituta, ista operatio nedum ad vitam con- templativam, sed etiam ad activam pertinet.

Dices. Donum consilii videtur importare dubitationem, et igno- rantiam, quia ibi tantum adhibetur consilium, ubi est haesitatio, et ignorantia de eo quod faciendum est: at in Christo non fuit ulla haesitatio, et ignorantia: ergo nec opus dono consilii. — Nego maiorem, falsum enim est quod consilium praecise et formaliter sumptum importet dubitationem et ignorantiam in consultante: nam passim in sacris Litteris, et Patribus tribuitur Deo, cui nulla inest haesi- tatio et ignorantia; sed consilium formaliter dumtaxat importat actum intellectus, quo ipsa electio voluntatis dirigitur. Quod autem consilium ut est in nobis, habeat dubitationem et ignorantiam sibi annexas, id tantum provenit ex nostra imperfectione.

Sola potest esse difficultas de dono timoris, gravis enim circa hoc inter sanctum Bernardum, et Abailardum aliquando controversia fuit, an timoris donum esset in Christo admittendum; negabat quippe Abailardus timorem istum in Christo reperiri. Verum hunc errorem eiuravit, et con- trarium postmodum docuit, ut constat ex epistola sua 2. ad universos filios Ecclesiae, ubi habet: Castum timorem in saeculum saeculi permanentem, qui proprie charitatis reverentia dicitur, tam ipsi animae Christi, quam electis Angelis, et hominibus inesse semper recognoscere. — Quod autem revera in Christo fuerit donum timoris, non quidem secundum eum actum, quo metuitur offensa Dei, vel separatio Dei; sed secundum actum quemdam reverentia Dei ortae ex consideratione iustitiae, et severitatis eius erga delinquentes, imprimis vero eminentia ipsius, probatur hac ratione: timor respicit duo obiecta, quorum unum est malum terribile, et aliud est illud, cuius potestate malum inferri potest, sicut aliquis timet Regem, in quantum habet potestatem occidendi; unde non timeretur ille, qui potest nocere, nisi haberet quamdam eminentiam potestatis, cui facile resisti non potest: Christus autem semper fuit securus se numquam peccaturum, sicque certus erat se non fore a Deo separandum: atque ideo non habebat hunc primum actum timoris, sed dumtaxat secundum, videlicet actum reverentiae, prout scilicet eius anima quodam affectu reverentiae a Spiritu sancto excitata ferebatur in Deum; unde Hebr. 5. dicitur, quod in omnibus exauditus est pro sua reverentia.

Quaeritur autem apud Theologos, quis sit ille actus timoris filialis, seu reverentiae ad Deum propter eius eminentiam: possumus enim intelligere per illam reverentiam affectum parendi Deo ut supremo Domino, et sic refunditur in obedientiam: vel colendi illum ut supremum ens, et sic spectat ad religionem; vel subdendi se Deo praeferendo in omnibus honorem divinum proprio, et sic pertinet ad humilitatem: qua ratione S. Augustinus lib. De sermone Domini in monte, docet, donum timoris humilitati respondere: quapropter serm. 1. De Annunciatione, timorem superbiae opponit: et idem sanctus Gregorius, lib. 2. Moral., cap. 26. dicit donum timoris dari contra superbiam. Ex hoc vero affectu sequitur in voluntate quidam motus per modum fugae, quo creatura in conspectu divinae et supereminentis Maiestatis ita se habet, ut non audeat ad illam accedere, et omnino caveat in aliquo divinam illam eius excellentiam usurpare, et formidat ac fugit investigare eius mirabilia. Hic autem modus vocatur a SS. Patribus timor reverentiae, seu admirationis, ut videre est apud S. Gregorium, lib. 17. Moral., cap. 19. et Dionysium, cap. 13. De Coelesti Hierarchia, ubi exponens visionem Isaiae, qui viderat Seraphim velantes pedes, et terga, dicit per eam significari sacram illam, ac plenam horroris venerationem, qua sancti celsiorem mysteriorum indaginem perhorrescunt. Hinc Apocalypsis 16. dicitur Sanctos cantare: Magna, et mirabilia sunt opera tua, Domine, quis non timebit te, Domine, et magnificabit nomen tuum? Hic autem actus reverentiae non tantum includit voluntatem alicuius boni, sed etiam fugam alicuius mali: non quidem quod formidetur imminens, aut futurum, sed quia secundum se malum est, et repugnans divinae excellentiae; de quo timore dicit S. Augustinus, lib. 11. De Trinitate, cap. 6. Timoris casti nomine, ea voluntas significata est, qua nos necesse erit nolle peccare, non sollicitudine necessitatis, sed tranquillitate charitatis. Beatus itaque quatenus habet fugam omnis peccati, ut a Deo separantis, dici potest habere timorem castum; quem etiam habere potuit Christus; licet enim ipse peccare non potuerit, tamen cum natura humana, quam assumpsit, secundum se esset capax peccati, potuit sua voluntate fugere hoc malum, tamquam possibile simpliciter suae naturae. Ex his apparet timorem illum filialem seu reverentialem nullam habere indecentiam aut repugnantiam cum statu vel hypostatico vel beatifico Christi. Secus autem videtur dicendum de timore servili, et initiali; nam timor servilis maxime spectat peccatum cavendum propter poenam luendam: Christus autem cum esset expers omnis peccati, nec ullatenus peccare posset, nullam habuit, quam timeret poenam infligendam propter peccatum. Idem videtur dicendum de timore initiali, tum quia hic est imperfectus, et nondum completus: tum quia quatenus initialis, includit metum poenae infligendae in vindictam peccati: at ex mox dictis, ille timor poenae in Christo locum habere non potuit: ergo nec ille timor initialis.