Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Quod etsi tria haec vocabula, imago, idolum, et simulacrum, prima sua institutione, et communi Grammaticorum usu idem significare videantur; tamen apud Christianos pridem factum est, ut distinctam significationem obtinerent. Imago namque latius patet simulacro, simulacrum vero idolo; omne siquidem idolum simulacrum est, et omne simulacrum imago; non autem vice versa omnis imago simulacrum, nec omne simulacrum idolum, saltem secundum Latinam significationem; quanquam, ut observat S. Augustinus in Psal. 135, simulacra Graece appellentur idola, et passim ubi Septuaginta Interpretes habent ⟦greek: εἴδωλον⟧, Latina editio vertit simulacrum. Unde imago tantum sonat similitudinem rei verè expressam seu factam ad repraesentandum. Simulacrum vero, vel est similitudo et conformitas imaginis cum re, quam exprimit, si verum sit illud simulacrum; vel est tantum repraesentatio rei fictae; nam, ut observat

S. Isidorus lib. 8. Etymologiarum, Simulacra dicuntur, vel pro ea, quod sunt similia, vel pro eo, quod simulata, atque conficta, unde et falsa sunt. Quocirca simulacrum a simulando dicitur, ut habet commentarium ad caput primum ad Thess. S. Hieronymo falso adscriptum: unde simulacra proprie significant imagines falsas, hoc est, quae vel nullam rem repraesentant, vel nonnisi ementita effigie illam adumbrant, iuxta illud Habacuc cap. 3. Sculpsit illud fictor suus, conflatile, et imaginem falsam: sperarit in figmento fictor eius, ut faceret simulacra muta. Idolum vero est simulacrum, quod humana effigie factum, et consecratum est, inquit ibidem Isidorus; quapropter omne idolum est effigies ordinata ad repraesentandam aliquam divinitatem quasi praesentem, et simulacro inexistentem, cui propterea religiosus cultus impendatur.

Hinc Apostolus 1. ad Corinth. 8. egregie ait: Scimus quia nihil est idolum in mundo: quod tripliciter exponi potest, ait ibidem in Commentario S. Thomas. Primo modo sic:

Idolum nihil est, idest, inter creaturas mundi, quantum ad formam idoli: licet enim materia idoli sit aliquid, scilicet aurum, vel argentum, vel huiusmodi; tamen nil est forma, scilicet quae creditur ibi esse ab idololatris, qui credunt idolum esse Deum. Secundo modo sic: Idolum nihil aliud est, scilicet persona subsistens ex simulacro, et spiritu praesidente: ex illis enim duobus nihil fit, sicut ab idololatris putatur. Tertio modo sic: Idolum nihil est in mundo, idest, nullius rei, quae fit in mundo, habet similitudinem; est enim differentia inter idolum et simulacrum, quia simulacrum dicitur, quod sit ad similitudinem rei alicuius naturalis, idolum ad nullius rei fit similitudinem, ut si corpori humano addatur caput equinum: Isaiae. 10. Cui similem fecistis Deum?

Certum est igitur, quod apud Ecclesiasticos Scriptores (inquit etiam ipse Henricus Stephanus in thesauro linguae Graecae) εἴδωλα Latine etiam idola peculiari significatione vocantur, simulacra numen aliquale repraesentantia, quod honore et cultu dignantur.

Constat itaque imaginis nomen esse genericum, nempe ad veram et falsam aut fictam repraesentationem, ut etiam colligitur ex Scriptura sacra, qua nomen imaginis interdum usurpat ad significandas falsas et ementitas effigies, ut Deuter. 1. Ezechiel. 1. Habacuc 2. Interdum vero ad veras et reales exprimendas: sic homo dicitur creatus ad imaginem Dei, Genesis 1. Item Christus imago Patris 2. ad Corinth. 1. Si autem hoc nomen non esset genericum ad veram et falsam imaginem, sed esset plane synonymum, tam recte possemus asserere Christum esse idolum Patris, et hominem fuisse creatum ad Dei idolum, ac religiose dicimus Christum esse imaginem Dei: et male etiam apud haereticos audiret, qui assereret Christum esse idolum Patris, et non esse tactu ad idolum Dei, quia sic significaretur falsa quaedam, et rei inanis repraesentatio: igitur imago ita distinguitur ab idolo, ut idolum supra imaginem addat inanitatem et falsitatem: quocirca non distinguitur idolum ab imagine penes solum cultum religiosum rei exhibitum, ut volunt haeretici, quia prius intelligitur aliquid esse idolum, quatenus est repraesentativum rei inanis et falsae, quam cultus aliquis existimetur ei deferri.

Notandum 2. Gentiles revera existimasse simulacra et idola, quae colebant, non solum esse deorum suorum repraesentationes, sed etiam pro diis haberi, ut colligitur ex Psalmo 95. Omnes dii gentium daemonia, 4. Reg. cap. 19. Miserunt Deos eorum in ignem, non enim sunt Dii, sed opera manuum hominum ex ligno, et lapide, Isaia. 44. Deum fecit, et sculptile sibi: curvatur ante illud, et adorat illud, et obsecrat dicens: Libera me, quia Deus meus es tu. Et Sapientiae 15. Omnia idola nationum Deos aestimaverunt. Et Act. 19. Demetrius argentarius faciens aedes argenteas Dianae coram Ephesiorum populo de Paulo conqueritur: Paulus hic suadens avertit multam turbam dicens: Quoniam non sunt dii, qui manibus fiunt. Quibus aperte constat revera Gentiles existimasse Divinitatem aliquam inesse suis idolis. Quod utique confirmatur ex SS. Patribus, nam Irenaeus lib. 3. cap. 6. 1 Moyse dictum est: Non facies tibi omnem similitudinem in Deum, quaecumque in coelis sursum, et quaecumque in terra deorsum. Similiter Tertullianus in Apologetico adversus Gentes loquens de diis Gentium, et de persecutione, qua saeviebant Gentiles in Christianos: Ignibus urimur, inquit, hoc, et illi: (dii vestri) a prima quidem massa in metalla damnantur: inde censentur Dii vestri, etc. Si per haec constat divinitas aliqua, ergo qui puniuntur, consecrantur, et numina erunt dicenda supplicia. Paulo post: Si Capitolium, si olitorium forum petitur, sub eadem voce praeco nis, sub eadem hasta, sub eadem annotatione quaestoris, divinitas addicta conducitur. Similiter Minutius Felix in Octavio: Ecce funditur, fabricatur, scalpitur, nondum Deus est: Ecce plumbatur, construitur, erigitur, nec adhuc Deus est: Ecce ornatur, consecratur, oratur, tunc postremo Deus est. Denique Arnobius adversus Gent. lib. 1. Eos ipsos divos, quos esse mihi persuaseram, efficiebam contumelis gravibus, cum eos esse credebam ligna, lapides, utque ossa, aut in huiusmodi rerum habitare materia. Et idem lib. 6. praeveniens obiectionem Gentilium:

Sed erras (inquit) et laberis: nam neque nos aera, neque auri, argentique materias, neque alias, quibus signa confiant, eas esse per se Deos, et religiosa decernimus Numina: sed eos in his colimus, eosque veneramur, quos dedicatio infert sacra, et fabrilibus efficit inhabitare simulacris. Non improba, neque aspernabilis ratio, qua possit quivis tardius, necnon et prudentissimus credere, Deos relictis sedibus propriis (idest coelo) non recusare, nec fugere habitacula inire terrena; quinimo iure dedicationis impulsos simulacrorum coalescere inductioni. In gypso ergo mansitant, atque in testulis dii vestri? quinimo testularum, et gypsi, mentes, spiritus, atque animae dii sunt? atque ut fieri augustiores vilissimae res possint, concludi se patiuntur, et in sedis obscurae coercitione latitare.

Hanc autem falsam existimationem habuere Gentiles, quod revera daemones plerumque in simulacris et idolis existerent, in eisque vaticinia et oracula personarent, ut testantur Tertullianus de Idol.: Daemones corporibus conferunt. Cyprianus de Idol. van.: Hi spiritus sub statuis, atque imaginibus consecratis delitescunt. S. Hieronymus in Habacuc cap. 2. Omnibus simulacris assident immundi spiritus. S. Augustinus in Psalm. 135. Ut daemonia potius, quae sunt in simulacris significarentur. Arnobius Iunior in Psalm. 95. Probatum est, quod omnes dii Gentium, qui in templis positi essent, habitarent in eis daemonia.

Non me latet politissimos quosque ac doctissimos ex Gentilibus non adeo fatuos, hebetesque tuisse, ut inania simulacra Deos putarent, quod significavit Iulianus Apostata in 1. part. operum his verbis:

Simulacra, et aras, necnon aeterni custodiam ignis, et, ut uno verbo dicam, caeterum id genus omnia deorum praesentia signa maiores nostri constituerunt, non ut ista Deos esse credamus, sed ut ipsos per illa veneremur. Etenim quoniam nos in corpore degentes consentaneum corpori cultum adhibere diis oportebat, idem porro corporis sunt expertes: primum nobis illi simulacra monstrarunt: quod est secundum a primo genus Deorum, quod circum coelum universum in orbem colitur. Sed cum ne istis quidem corporeus cultus attribui possit, nam suapte natura rei nullius indigent: tertium in terris inventum est genus simulacrorum, in quod cultum nostrum impendentes, Deus nobis propitius reddetur.

Mox ita disputare pergit, illa ipsa simulacra, Deos non esse, sed effigies Deorum, sicut imagines Regum non sunt Reges, sed horum effigies. Porro, qui Reges amant ac venerantur, eorumdem imagines in amore habere atque cultu. Ita Deorum amatores atque cultores pari in illorum simulacra ferri affectu. Haec Iulianus. Verum, inquit Petavius, non est dubium, quin, etsi prudentiores et eruditi inter Gentiles facile istud animadverterint, ligneas, aut ereas, aut pretiosiore metallo fabricatas effigies, Deos non esse; complures tamen, et quidem maiore numero, pro diis illas habuerint et adoraverint. De quo nemo Christianus controversiam facere potest: neque quisquis divinis utriusque Testamenti Litteris fidem potius adhibendam esse censeat, quam execrando Apostata, ex mendacio et impudentia pessimae causae praesidium advocanti. Certe idipsum, quod ad institutum nostrum satis est, persuasum erat haereticis Iconoclastis, qui Catholicam Ecclesiam sacrarum imaginum cultricem eadem onerabant infamia, quam penes Ethnicos simulacrorum, hoc est, idolorum veneratores, residere cognoverant.

Notandum 3. Triplicem de imaginibus fuisse generatim sententiam; Prima quidem erat haereticorum, non solum imaginum cultus impugnantium, sed eas etiam in Basilicis, locisque aliis tamquam idola deturbantium, qui ideo Iconoclastae dicti sunt, vel Iconomachi, quod imagines penitus evertendi, eas demoliri ac dissolvendi fuerint ausi. Quorum rursus secta bifariam dividitur, nam alii solas ad humanam formam expressas effigies improbabant, crucem vero, eiusque figuram retinebant, et honore utramque prosequebantur; quocirca Paulus Pseudo-Patriarcha Constantinopolitanus, ut Copronymo adularetur, dum publicam ad populum concionem haberet, Salutiferis lignis in altum sublatis iurarit se ex eorum numero non esse, qui sacras imagines adorarent, ut refert Nicephorus in Breviario ad ann. 766. Hinc Michael Baldus Imperator Iconoclasta in epistola ad Ludovicum Pium Imperatorem, queritur imagines in tali honore habitas sicut honorificum et vivificum lignum, in quo Christus verus Deus noster crucifigi dignatus est propter nostram salutem. Alii vero, ut Claudius Taurinensis, omnes etiam cruces ab Ecclesiis semovebant, cuius impietatem hisce postremis saeculis aemulati sunt, imo supergressi sectarii Calvinistae, et eiusdem farinae plures alii nebulones, qui generale bellum sacris Imaginibus, et crucibus denuntiavere. Secunda opinio fuit eorum, qui imagines quidem habendas esse putabant, nec penitus abolendas, aut ab Ecclesiis et templis semovendas, sed ita ut nullus illis honor, nullaque veneratio impendatur: at dumtaxat servarentur, exponerentur ad spectaculum, hoc est, ad conservandam divinorum beneficiorum memoriam, aut Sanctorum eximiam virtutem, ac praeclara facinora refricanda et repraesentanda. Quam sententiam complures olim complexi sunt, minime tum haeretici iudicati. Tales videntur Gallicani Praesules, qui in Francotordiensi Synodo Concilium Nicaenum secundum damnarunt: talis fuit praeceteris Ionas Aurelianensis, ut constat ex tribus illius libris adversus Claudium Taurinensem editis; talis etiam extitit ille, quisquis est auctor et scriptor eorum quatuor librorum, qui Caroli Magni Imperatoris nomine conscripti feruntur, et ad Adrianum Romanum Pontificem missi; tales denique fuerunt illi Antistites, qui ex Ludovici Pii Imperatoris mandato Parisiis convenientes, suam de sacris imaginibus sententiam in epistola, seu libello ad Eugenium summum Pontificem direxerunt. Illi siquidem omnes existimabant imagines Sanctorum neutiquam venerandas et adorandas esse, neque tamen a Basilicis et sacris locis excludendas. Tertia tandem sententia est omnium Catholicorum docentium, primo ab ipso Ecclesiae exordio ad nos usque a fidelibus usurpatas; secundo illas etiam in templis collocari solitas; tertio tandem eas esse cultu et veneratione dignas, ut patebit in tribus sequentibus Conclusionibus.

Conclusio prima. — Imagines esse et cultus ab ipso nascentis Ecclesiae primordio fuit a fidelibus frequentatus.

Probatur primo ex illis celeberrimis imaginibus Christi, vel miraculosa ipsius virtute, vel discipulorum, et priorum fidelium studio eformatis ac elaboratis. Ferunt enim primo sacri Annalistae, duas ab ipso Christo expressas esse sui divini vultus imagines: primam quidem, quam ipse sudario super faciem imposito expressit, misitque ad Abagarum Regem Edessenae civitatis, qui cum per Legatos illum exorasset, ut relictis perfidis Iudaeis, ipsum assiduo infestantibus, in civitatem Edessenam una cum Discipulis sese reciperet, ut auditas miraculorum opiniones illi et populo suo exhiberet, refert Eusebius lib. 1. cap. 13. Christum per epistolam respondisse: Si faciem meam corporaliter videre cupis, en tibi cultus mei speciem transformatam in linteo dirigo, per quam, et desiderii tui ferrorem refrigeres, et quod de me audisti nequaquam impossibile existimes. Postquam autem complevero ea, quae de me scripta sunt, dirigam tibi unum e discipulis meis, qui tibi et populo tuo sanitates impertiat, et ad sublimitatem fidei eos perducat, etc. Porro huius imaginis mentionem faciunt non solum Evagrius lib. 1. Historic. cap. 26. Nicephorus, lib. 2. cap. 7. Damascenus Oratione 1. De Imaginibus, Stephanus summus Pontifex in Concilio Romano; sed insuper Leo Lector Constantinopolitanus testatus est in septima Synodo Act. 5. se illam divini Christi vultus effigiem vidisse in civitate Edessena, ex qua Romam deportata etiam hodie religiose asservatur et fidelium venerationi exponitur in Ecclesia Monasterii Monialium S. Sylvestri. Secunda divinitus a Christo Domino expressa sui divini vultus effigies est illa, quam tempore passionis in linteo expressit, et Veronicae piae mulieri tradidit; qua in Ecclesia S. Petri adhuc Romae conservatur, et in Bibliotheca Vaticana extat historia manuscripta, in qua refertur qualiter tempore Tiberii haec divini Christi vultus effigies Romam fuerit deportata.

Celebratur etiam apud SS. Patres et Ecclesiasticae historiae Scriptores plurimis miraculis famosa illa statua aerea, quam apud Paneadem, mulier a fluxu sanguinis per tactum fimbriae vestimenti Christi liberata, gratitudinis ergo ipsi Christo Domino erexit: quam ab ipso Christo, et ab eius Apostolis visam fuisse credibile est, atque se quoque illam vidisse affirmat non solum Antipater Bostrensis Episcopus serm. de miraculo eius sanatae mulieris, sed etiam Eusebius lib. 7. Historic. cap. 14. qui insuper refert, quod herba quaedam inusitatae formae ad statuae pedes pullulabat, quae ubi ad eiusdem statuae pallii fimbriam excrevisset, omnia morborum genera curandi virtutem eliciebat. Addit Sozomenus lib. 5. cap. 20. quod cum Iulianus Apostata inde statuam amovisset, suamque ibidem imponi iussisset, illico ligno de coelo demisso caput impiae statuae abscissum fuisse. Subdit cap. 21. cum illam Christi statuam Gentiles ignominiose tractatam confregissent, Christianos eius frusta colligisse, et in Ecclesia reposuisse; ubi, inquit Sozomenus, ad hunc usque diem asservantur.

Ex QUIBUS COLLIGERE LICET imaginum fabricam, venerationem, et cultum, nec a Deo vetitum esse in novo Testamento, nec a nascentis Ecclesiae fidelibus reprobatum; quippe cum ipsemet Christus Dominus imaginum ipse fictor fuerit, et illas in pretio fideles habuerint, et effinxerint. Nam, ut observat Tertullianus libro De Pudicitia, cap. 10. ubi stultis Montani, et sagarum feminarum fascinatus neniis contra Catholicos declamat, quo moechiis convictis, et paenitentia functis veniam, et communionem relaxarunt, et ad hoc suadendum, boni pastoris uterentur exemplo, et amissam ovem et inventam suis humeris ad ovile reportantis, cuius effigiem in calicibus depingebant. Cui ille: Si forte patrocinabitur pastor, inquit, quem in calice depingis, prostitutor, et ipsum Christiani sacramenti meritum, et ebrietatis dolum, et meretricis asylum post calicem subsecuturae; de quo nihil libentius bibas, quam ovem paenitentiae secundae. At ego eius pastoris Scripturam haurio, qui non potest frangi. Quibus verbis Tertullianus, quamvis haeretico animo, nihilominus vere refert imaginem Salvatoris a nascentis Ecclesiae fidelibus effigiari solitam. His accensere iuvaret, quae refert Niceph. Calixtus in lib. 6. cap. 15. nempe Apostolorum imaginum frequentem usum fuisse apud Christianos tempore Constantini primi Imperatoris, ut constat ex historia ipsius conversionis ad religionem Christianam. Quod itidem confirmat S. Ambrosius Epist. 51. ubi de SS. Gervasio et Protasio sibi per visum oblatis loquens, ait: Cum quadam mihi tertia apparuerunt persona, quae similis esse beato Paulo Apostolo videbatur, cuius me vultus pictura docuerat. Quem etiam locum citavit sanctus Damascenus Orat. 2. De Imaginibus. Viderat ergo S. Ambrosius Pauli effigiem coloribus expressam. Idem indicat S. Augustinus lib. 1. De Consensu Evangelistarum, cap. 10. ubi agens de quibusdam gentilibus, qui nescio quos libros a Christo conscriptos cum Apostolis praeferrent. Quod pluribus locis, inquit, simul cum eo pictos viderunt. Similiter S. Hieronymus in cap. 4. Ionae, Apostolorum imagines a fidelibus effigiari solitas testatur, his verbis: Et revera in ipsis cucurbitis, inquit, cascularum, quas vulgo Saucomarias vocant, solent Apostolorum imagines adumbrari. Non iuvat his attexere omnes SS. Patrum sententias, qui celebrem de sacris imaginibus usurpatam memoriam instituunt. Quippe eas omnes auctoritates ubertim collectas habes, et commendatas a Patribus 7. Synodi, qui in conclusione ultimae actionis, post definitum sacrarum imaginum cultum, una voce exclamant in haec verba: Haec est fides Apostolorum, haec est fides orthodoxorum: haec fides orbem terrarum confirmavit. Nos antiquae Ecclesiae Legislationi insistimus, nos decreta Patrum custodimus. Idem pluribus confirmat Adrianus Papa Epist. ad Carolum Imperatorem adversus Pseudo-Carolinum librum, ubi refert omnes suos praedecessores, necnon et Oecumenica Concilia, quibus sacrae imagines venerationi fuerunt, ut patebit intra.

Obiicies haeretica. Minutium Feliciem, qui gentilem ita Christianis exprobrantem refert: Cur nullas aras habent, templa nulla, nota simulacra? Cui Octavius respondens ait: Putatis nos occultare quod colimus, si delubra, et aras non habemus? Quod enim simulacrum Deo fingam, cum, si recte existimes, sit Dei homo ipse simulacrum? Templum quod ei extruam, cum totus hic mundus eius opere fabricatus, eum capere non possit? et cum homo latius maneam intra unam aediculam, tanti maiestatis inclusor? Nonne melius in nostra dedicandus est mente, in nostro imo consecrandus est pectore? Igitur tempore Minutii Felicis, sicut Christiani nulla habebant templa, ita nec imagines,

Nego sequelam. quamquam enim primis Christianae religionis temporibus cum adhuc gentilis in eam exardesceret furor, et in hominum mentibus haereret adhuc idolorum superstitio, non tam frequens fuerit sacrarum usus imaginum, uti neque templorum et altarium: inde non est consequens apud eos nullas fuisse imagines, nec altaria; constat enim ex Tertulliano, et aliis antiquioribus, fideles tunc temporis habuisse quaedam loca sacra, necnon et altaria, in quibus antelucanis coetibus convenire solebant, tum ad fundendas preces, tum ad offerendum incruentum sacrificium, tum ad sacram synaxim faciendam. Constat pariter ex eodem, ut supra diximus, imaginum usum apud fideles fuisse frequentem. Pace autem ac libertate Ecclesiae reddita, uti Basilicas, et Templa, et Altaria in Dei honorem ac cultum extruere non dubitarunt fideles, sic imagines Christi atque Sanctorum, quarum nondum publicus et solemnis percrebuerat usus, usurpare coepit Ecclesia ad propagandam Christi, ac Martyrum, Sanctorumque caeterorum animandos ac instruendos ad pietatis constantiam fideles. Nam, inquit Nilus Abba: S. Chrysostomi discipulus, epistola ad Olympiodorum Praetectum: Qui litteras nesciunt, neque sacras litteras possunt legere, picturae contemplatione in memoriam revocant illorum praeclara facta, qui vero Deo sincere serviebant. His autem publicus imaginum usus, ut praeclare observat Petavius lib. 15. cap. 13. neutiquam omnibus in locis eodem instituto ac tempore fuit a fidelibus frequentatus; sed alibi citius, alibi tardius, prout nationum captus et indoles erat, et qui illis praerant expedire iudicabant, ne imaginum veneratio idololatriae periculum esset. Quod utique diligenter observandum est ad enodandas plures difficultates, et explicanda recaetera exempla ac testimonia, quibus ad oppugnandum imaginum cultum abuti solent Iconomachi, contendentes imagines repudiatas et damnatas fuisse interdum ab orthodoxis, ut referemus in sequenti Conclusione. Quod equidem prudenter factum fuisse non denegarem pro temporum et locorum ratione.

Conclusio secunda. — Licite ac religiose sacrae imagines in Christianorum templis collocantur.

Haec est contra Iconomachos, maxime vero contra Calvinum, qui licet aliquas imagines a primitivae Ecclesiae fidelibus usurpatas admittat, tamen lib. 1. Institutionum, cap. 11. affirmat quingentis primis annis a fundata Ecclesia in Christianorum templis imagines non fuisse, et ideo nunc perperam in ipsis collocari.

Probatur primo ex Canone 8. Apostolorum in Synodo Antiochena, ubi sic statuitur: Decerpiantur salcati ab idola: sed pingant ex opposito divinam, humanamque manufactam impermixtam effigiem Dei veri, ac Salvatoris nostri Iesu Christi: ipsiusque servorum contra idola, et Iudaeos. Neque errent in idolis, neque similes fiant Iudaeis. Quibus verbis tria notanda occurrunt: Primum, efformandas esse Christi D. et servorum eius imagines: Secundum, districte prohibitam esse idololatriam: Tertium, opponendas esse Christi, et Sanctorum imagines, tum idolomaniae, tum Iudaeorum superstitioni. Ex quibus inferre licet scopum illius Canonis, et Concilii esse, quod imagines collocentur in templis. Nam haec oppositio imaginum contra idola indicat ibidem ordinari imagines in templis esse constituendas. Illic enim, ut plurimum, Ethnici habebant sua idola, ut et Iudaei, qui ad idololatriam Gentium deflexerant. Confirmatur ex Theodoreto, qui lib. 8. adversus Graecos refert idolorum loco Sanctorum reliquias introductas esse in templa. Verum valeat reponere fidem istius Apostolicae constitutionis esse dubiam; nam, inquit Fevardentius noster lib. 2. cap. 2. in annotationibus suis ad lib. S. Irenaei num. 15. hunc Apostolicum Canonem, germanum esse, non recens unus, et alter in angulo affirmunt; sed prope innumerabiles, qui in publico totius orbis theatro ante octingentos annos convenerunt Patres Synodo Nicaena posteriore. Hoc quoque Canone innixus Basilius Magnus ante 1270. assertit, imaginum usum ab Apostolis emanasse: simulque eo adhuc antiquior Eusebius a maioribus proditisse confirmans: et Pamphilus Martyr utroque superior, hunc Apostolorum constitutionem, cum pluribus aliis se in Origeneis Bibliotheca reperisse testatur. Quod vero de Synodo Nicaena attingit, hoc ex eadem adscribo, nempe ex Act. 1. ubi Gregor. Nyssenus Episcopus hunc Canonem adducit in confirmationem usus imaginum, his verbis: In Antiochena Synodo SS. Apostolorum dictum est, salcatos non debere amplius ad idola vagari, sed certandum esse ante columnum Dei, et hominis Iesu Christi Domini nostri. Cui caeteri Patres annuerunt. Verum nota Apostolorum Canonem ubique non potuisse sortiri effectum illico in primitiva Ecclesia, iuxta eorum decretum, quia propter persecutiones decem Caesarum Ethnicorum, paucissima Ecclesia aedificata fuerunt usque ad tempus Constantini Imperatoris. Adeoque mirum non esse, quod eo usque parum reperiatur de imaginum usu in templis scripto consignatum. A tempore vero ipsius Constantini, et deinceps frequens legitur ipsius usus; huius enim rei testis est Damascenus in Pontificali de S. Sylvestro Pontifice, ubi dicit Constantinum in Basilica Constantina haec dona dedisse: fastigium argenteum habens in fronte Salvatorem sedentem in sella, et duodecim Apostolos cum coronis, item a tergo in abside respicientem Salvatorem sedentem in throno, et Angelos quatuor ex auro purissimo; candelabra denique ex aurichalco numero septem interclusa sigillis Prophetarum cum ornatu ex argento. Et rursum in labro fontis, ubi baptizatus est, agnum ex auro purissimo, ac in lava agni B. Ioannem Baptistam ex argento tenentem titulum scriptum: Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi.

Probatur ex ipsa Ecclesiae perpetua praxi, nam Tertullianus, qui floruit circa annum 200. lib. De Pudicitia, cap. 1. et 10. ut dictum est in priori Conclusione, notat suo tempore in sacris calicibus fuisse depictam imaginem Christi Domini portantis super humeros ovem inventam. Similiter S. Gregorius Nyssenus Orat. de S. Theodoro Martyre, refert Basilicam in eius Martyris honorem extructam picturis decoratam fuisse, quibus ipsius certamina coloribus expressa videbantur pari elegantia atque fructu. Solet enim, inquit, pictura tacens in pariete loqui, maximeque prodesse. Item S. Basilius, ratione de Barlaam Martyre, ait victorias Martyrum fuisse depictas in Ecclesia: et in fragmento epistolae illius ad Iulianum loquens de Apostolis, Martyribus, et Prophetis ait: Characteres imaginum eorum honoro, et adoro, praecipue cum hoc traditum a SS. Apostolis, et non prohibitum sit, quin et in omnibus Ecclesiis nostris ostendatur depictum. Hanc veritatem luculenter explicat Prudentius in hymno S. Cassiani, ubi ait se in ipsius Martyris Basilica conspexisse eius imaginem, his verbis:

Stratus humi, tumulo advolvebar, quem sacer ornat Martyr, dicato Cassianus corpore. Dum lacrymans mecum reputo mea vulnera, et omnes vitae labores, ac dolorum acumina: Flexi ad coelum faciem, stetit obvia contra facis colorum picta imago Martyris, Plagis mille gerens, totos lacerata per artus, Ruptam minutis praeferens punctis cutem.

Et S. Paulinus, lib. 1. Epist. 4. describens baptisterium S. Severi, haec habet:

Martinum veneranda viri testatur imago; Altera Paulinum forma refert humilem.

Et in descriptione trium sacellorum, seu capellarum templi S. Felicis, quas Basilicas appellat, ait:

Martyribus mediam pictis pia nomina signant, Quos par in vario redimivit gloria sexu: at geminas, quae sunt dextra, laevaque patentes, Binis historiis ornat pictura fidelis. Unam Sanctorum complent sacra gesta virorum. Iob vulneribus tentatus, lumine Tobis. Ast aliam sexus minor obtinet, inclita Iudith: Quae simul, et Regina potens depingitur Esther.

Hi autem omnes, et alii plures, quos commemorare taediosum esset, vivebant ante primos quingentos annos: mentitur itaque Calvinus, cum affirmat primis quingentis annis ab Ecclesia fundata imagines in Christianorum templis non fuisse. Quam utique veritatem non minus docte, quam eleganter explicat et confirmat summus Pontifex Adrianus in Epistola ad Carolum Imperatorem, nam cap. 19. respondens Pseudo-Carolino libro sic obiicienti: Scientes nos faciant, ubi in veteri, vel novo Testamento, aut in sex Synodalibus Conciliis iubeatur imagines facere, vel factas adorare, sic ait:

Nos quidem infra scientes facimus, sicuti iam fecimus, quia et in Veteri, et in Novo Testamento, sive et in sex Synodalibus Conciliis semper venerandae fuerunt sacrae imagines, et factae inter sancta Sanctorum titulabantur. Nam illi nobis dicere solebant, in quali de ipsis sex Synodalibus Conciliis reprehensae sint sacra imagines. Enimvero in primo sancto Concilio saepius ostensum est, quia sanctus Sylvester Papa, et Constantinus Christianissimus Imperator venerati sunt sacras imagines, et cum nomine Christianitatis palam coram omnibus fideliter, atque mirabiliter eas ostenderunt, et a tunc usque hactenus sanctorum Pontificum, videlicet Sylvestri, Marci, et Iulii mirae magnitudinis sanctae eorum Ecclesiae apud nos sunt depictae, tam in musivo, quamque in caeteris historiis, cum sacris imaginibus ornatis. - Item in sancto secundo Concilio sanctus Damasus elegantissimus Papa propriam suam fecit Ecclesiam, cuius sanctus Gregorius meminit in Dialogis, quae ex nomine Conditoris Damasi vocatur: similiter a tunc usque hactenus historiis sacris, et imaginibus pictam habemus. - Iterum, et de sancto tertio Concilio S. Coelestinus Papa proprium suum coemeterium picturis decoravit. Magis autem successor eius beatus Sixtus Papa fecit Basilicam sanctae Dei Genitricis Mariae cognomento Maiorem, quae ad Praesepe dicitur. Simili modo, et ipse tam in metallis aureis, quamque in diversis historiis, sacris decoravit imaginibus. Sed et per rogatum eius, Valentinianus Augustus fecit imaginem auream cum duodecim portis, et Salvatore, gemmis pretiosis ornatam, quam voto gratiae super confessionem beati Petri Apostoli posuit, et a tunc usque hactenus apud nos ab omnibus fidelibus venerantur. - Itemque de sancto quarto Concilio egregius atque mirificus praedicator S. Leo Papa, et ipse fecit Ecclesias, quas in musivo, et diversis historiis seu imaginibus pingens decoravit. Magis autem in basilica beati Pauli Apostoli, arcum ibidem maiorem faciens, et musivo depingens Salvatorem Dominum nostrum Iesum Christum, seu viginti quatuor Seniores, nomine suo versibus decoravit, et a tunc usque hactenus fideliter a nobis venerantur. - Et de sancto quinto Concilio sanctissimus Vigilius Papa in Lateranensi Patriarchio basilicam faciens, pulcherrime eam decoravit picturis, tam in historiis, quamque in sacris imaginibus. Multo amplius vero eius sanctissimi successores Dominus Pelagius, atque Dominus Ioannes mirae magnitudinis Ecclesiam Apostolorum a solo aedificantes historias diversas, tam in musivo, quam in variis coloribus cum sacris pingentes imaginibus, et a tunc usque hactenus a nobis venerantur. Sed et sanctus Gregorius, lib. 3. Dial., cap. 33. in Monasterio suo pulchrum fecit oratorium, et ipsum diversis historiis pingi fecit, atque sacras ibidem imagines; monachi ingressus, in oratione pariter exauditi sunt. Et ille vir sanctus Eleutherius, quem dicunt et mortuum suscitasse, ante ipsas sacras imagines se prosternens divinam exorare clementiam, cum sancto Gregorio non dubitavit: sed fidem ferentes perfectam, pariter exauditi sunt, et usque hactenus apud nos venerantur. Sed et Ecclesia Arianorum cuius ipse sanctus Gregorius in Dialogis suis meminit, placuit eidem sancto Gregorio, ut in fide Catholica introducta illuc beati Sebastiani, et S. Agathae Martyrum reliquiis, dedicari debuisset, quod et factum est. Et post miraculum, quod in eadem Ecclesia factum est, diversis historiis ipse beatus Gregorius pingi fecit eam, tam in musivo, quam in coloribus, et venerandas imagines ibidem erexit: et a tunc usque hactenus venerantur. Si enim voluerimus enarrare per ordinem, nostri praedecessores Pontifices quantas Ecclesias fecerunt usque hodie imagines erigentes, atque diversas historias pingentes, necnon et venerantes, apostolice audemus dicere, deticiet nos tempus enumerandi, atque eorum aedificia cum sacris imaginibus, et historiis explanandi. - In sexto vero sancto Concilio Canone ⟦lacuna?⟧ contemnere non sunt ausi, sed etiam easdem sacras imagines venerantes, statuerunt Agnum Christum Deum nostrum secundum humanam figuram, et in imaginibus a nunc pro veteri agno retitulari. Quapropter S. Ambrosius Mediolanensis Episcopus in lib. 3. De Fide, cap. 7. inter caetera pro huiusmodi docuit: Severimus ergo praescripta maiorum, nec haereditaria signacula audaci temeritate violemus, etc.

Obiiciunt haeretici 1. Deus vetuit ne in templo Salomonis, et Iudaeorum synagogis imagines aliquae collocarentur: sed eadem est ratio, imo longe potior de templis Christianorum: igitur omnes imagines ab eis sunt ablegandae. Antecedens probatur primo ex illo Exodi 20. Non facies tibi sculptile, neque omnem similitudinem, quae est in coelo desuper, et quae in terra deorsum; neque eorum, quae sunt in aquis sub terra. Et Levitici 26. Non facietis vobis idolum, et sculptile, nec titulos erigetis, nec in signum lapidem ponetis in terra vestra, ut adoretis eum. Hinc Tertullianus, lib. 4. Contra Marcionem, cap. 22. cum dixisset Moysem et Eliam cognitos fuisse a Petro in transfiguratione, non quod antea eorum effigiem Petrus vidisset, sed per divinam revelationem, ait: Nec enim imagines eorum, vel statuas populus habuisset, et similitudines lege prohibente. Unde Origenes, lib. 4. Contra Celsum, de Iudaeis sermonem faciens ait: Apud quos nullum aliud Numen erat receptum, quam Deus cuius rerum universalitatis potestati procul ablegatis omnibus simulacrorum opificibus; nam in civitate eorum nullus pictor admittebatur, nullus statuarius, legibus totum hoc genus arcentibus, ne occasio praebetur hominibus crassis, neve animi eorum a Dei cultu avocarentur. Respondeo primo, negando antecedens; et ad illius probationem dico, eatenus dumtaxat imagines lege divina prohibitas fuisse, quatenus dumtaxat adorarentur pro diis, et ipsis cultus soli Deo debitus impenderetur; hinc in praeceptis prohibentibus fabricationem sculptilis, statim subditur, ut adores illud, quo significatur ea solummodo ratione vetitas fuisse Iudaeis illas imagines, quae communi Gentilium ritu Numina dicebantur, veraque erant idola.

Quod autem absolute a Iudaeorum templis et synagogis lege divina imagines et sculptilia non fuerint eliminanda, aperte constat ex eo, quod Exod. 25. Domino iubente duae figurae Cherubinorum ex auro fusili positae fuerint; et in ipso oraculo templi posuit etiam Salomon 3. Reg., cap. 6. duas alias Cherubinorum statuas ex lignis Olivarum altitudinis decem cubitorum, quarum singulae alae quinque cubitorum erant. Denique ut scribitur 3. Reg. 7. idem Salomon in templo posuit boum, Leonum, et Cherubinorum figuras; igitur non omne simulacrum arcebatur a Iudaeorum templis. Hanc eamdem solutionem praeclare expendit Leontius Episcopus Neapoleos apud Damascenum, Orat. 3. De imaginibus:

Age, inquit, deinceps iam sanctarum expressionis imaginum defensionem moliamur, ut ora iniquorum iniusta loquentium obstruantur. Neque enim inventum nostrum hoc est, sed legis institutum. Audi enim Deum ipsum Moysi praecipientem, ut gemmas Cherubim imagines sculptiles et conflatiles strueret, quae propitiatorium obumbrarent. Praeterea templum ostendit Deus Ezechieli, quod quidem a pavimento usque ad laquearis fastigium sculptiles, inquit, habebat leonum, et palmarum, et hominum, et Cherubim facies. Quid tum, o Leonti? Vere sermo, inquit, terribilis. Deus qui iussit Israeli, ne ullius rei, quae in coelo, quaeve in terra est, sibi facerent similitudinem, praecipit Moysi, ut sculpta faciat animantia Cherubim; Quin etiam Salomon formam ex lege sumens, templum aeris boum, et palmarum, et hominum simulacris implevit. Neque tamen ob id reprehensus est a Deo.

Et immediate post inferens non esse sugillandam confectionem imaginum in Ecclesia, subiungit: quamobrem si vis me reprehendere, Deum prius haec fieri iubentem reprehende, ut eius admonitio nobis exemplo sit.

His adde, quod ex illo Matth. 22. Cuius est imago haec, et superscriptio? constat non omne genus imaginum fuisse populo Iudaico prohibitum; siquidem imago illa Caesaris apud omnes erat recepta, nec consequenter pingendi et sculpendi artes fuisse apud Iudaeos vetitas aliqua lege divina: licet forte decursu temporis populus ille omnem eiusmodi artificem ex suis civitatibus relegaverit, ut ita securius praeseptum legis observaretur, ne imperito vulgo ulla prorsus idololatriae esset occasio.

Obiiciunt: Scriptura sacra pluribus prohibet cultum cuiuscumque simulacri opera manuum hominum effigiati: igitur et imaginum.

Nego absolute; nam, ut praeclare ait Stephanus Bostrensis, lib. Adversus Iudaeos, c. 4. Si quae facta sunt hominum opera, et manu effecta, quid sibi vult, ut abeantur in terra, quam hominum manus aut propitiatorium, aut Cherubini, aut urna illa aurea, qua manna continebat, aut interius tabernaculum, et omnia, quae a Deo appellantur sancta Sanctorum? Nonne Cherubim, quae Angelorum imaginem referunt, hominum facta sunt labore et manu? Quid ais, si haec idola appellas, quod Moysi et Israeli adorantibus nomen impones?*

Obiiciunt 2. Canonem 36. Concilii Eliberitani sic definientis: Placuit picturas in Ecclesia esse non debere, neque quod colitur, aut adoratur, in parietibus depingatur.

Respondeo. 1. Concilium aperte in haereticos militat, quippe significat in primitiva Ecclesia imagines a fidelibus esse usu receptas, et in veneratione habitas. Dico secundo, Concilium non proscribere imaginum cultum, et earum in Ecclesiis situm, sed dumtaxat vetare ne depingantur in parietibus, vel aliis eiusmodi subiectis, quae facile non possent loco moveri, et alio deportari. Quod autem haec fuerit genuina mens Concilii, patet tam ex ratione, quam ibi subiicit, quam ex conditione illorum temporum. Ex ratione quidem, eam enim subiicit, ne id quod colitur, aut adoratur, in parietibus depingatur, quibus verbis significat se tali edicto prohibere dumtaxat pingendas imagines in parietibus, sed potius debere maiori cum reverentia in tabula, aut alia materia per se collocari; imagines enim in parietibus depictae non solum splendorem et pulchritudinem amittunt, atque facile faedantur, nec ita ad venerationem movent sicut si in tabulis collocentur: sed etiam non possunt alio deportari. Ex conditione vero temporum, quia Concilium hoc celebratum creditur circa annum Christi 305. hoc est, viginti annis ante primum Concilium Nicaenum, quo tempore, cum adhuc in Christianos saeviret persecutio, nec esset eis liberum Christianae religionis exercitium, facile poterat contingere, ut eorum templa profanis usibus cederent, ibique remanentes Sanctorum imagines, non solum debito sibi honore frustrarentur, sed etiam in contemptum et ludibrium venirent. Hinc est, ut observat Vazquez, disp. 105. cap. 2. quod rarissime in Hispanorum templis in parietibus depictae antiquitus appareant imagines, praeter effigiem S. Christophori; quamquam plurima templa invenies, aut tabulis depictis, aut statuis ligneis inauratis, et coloribus variatis exornata. Quod certe indicium est, definitionem illius Concilii diuturna consuetudine in Hispania viguisse, licet hisce novis temporibus Hispani, sicut et caeterae nationes, suorum templorum parietes piis imaginibus exornare coeperint. Origenes, lib. 7. Contra Celsum, non procul a fine, refert illius calumniam et obiectionem adversus Christianos, quod barbarorum instar aversarentur templa, aras et statuas: Nec ferunt, inquit, templa, aras et statuas inspicere. Ne Scythae quidem, et Numidae, et Seres impii, non aliae gentes, quae tam religione carent quam legibus. Item de Persis narrat Herodotus: Persarum, inquit, ritus hic est: statuas, aras, templa nec ipsi dedicant, et alios pro stultis habent qui hoc faciunt: ut equidem opinor, quia Deos non credunt esse hominibus ortos, quae Graecorum est opinio. Atqui Heraclitus sic de illis pronuntiat: ita preces offerunt istis simulacris, ac si quis fabuletur cum stipitibus, quia nec Deos, nec heroas sciunt quinam sint. Quid igitur hi nos docent Heraclito sapientius? Ille subindicit, stultum esse vota vovere apud statuas, nisi quis noscat Deos et heroas, quinam sint. sunt. Huiusmodi est Heracliti sententia: at isti contemnunt in totum Deorum statuas. Si ideo quod lapis, aut lignum, aut aes aut aurum ab hoc vel illo expolita non sit Deus, ridicula est haec sapientia: quis enim alius, nisi sit totus fatuus, haec Deos credit, non Diis dicatas statuas? Quod si putant ne pro imaginibus quidem Deorum habendas, et aliam esse Dei formam, ut etiam Persis videtur; imprudentes suum dogma redarguunt, cum dicunt ad imaginem Dei creatum esse hominem, et ei specie similem. Sed de similitudinibus quidem assentient, caeterum negabunt esse Deos quibus haec dedicantur, contendentque esse daemonia: fugiendam autem Dei cultori venerationem daemonum.*

Hanc calumniam depellit Origenes ibidem. Christianos alia ratione statuas et idola non colere quam qua moventur Scythae, Numidae, Seres et Persae. Harum enim, inquit, Gentium nemo ab his alienus est, quod vereatur numen, atque has caeremonias detrahere, quae versantur circa aras, et materies effigiatas variis imaginibus: nec quod intelligat daemones defixos haerere certis locis et statuis, sive incantatos quibusdam magicis carminibus, sive alias incubantes locis semel praepoccupatis, ubi Turcarum more se oblectant victimarum nidoribus, voluptatem captantes nefariam et aetitiam divinis atque naturae legibus. Caeterum Christiani homines et Iudaei sibi temperunt ab his propter illud legis: Dominum Deum timebis, ipsi soli servies... Nos vero ideo quoque non honoramus simulacra, quia quantum possumus, caremus ne quo modo incidamus in eam credulitatem, ut et his tribuamus divinitatis aliquid.

Obiiciunt 3. S. Irenaeum, lib. 1. Adversus haereses, cap. 23. et 24. referentem inter haereses Gnosticorum, et Carpocratianorum; quod habuerint quasdam imagines depictas, quasdam autem de reliqua materia fabricatas, dicentes formam Christi factam a Pilato in tempore, quo fuit cum hominibus: igitur sanctus Irenaeus haeresim deputat, quod imagines a Christianis habeantur: ac subinde multo magis, quod in eorum templis collocentur. Respondeo, S. Irenaeum non culpare illos haereticos, quod imaginem Christi habuerint, et eam fuerint venerati; sed quod eam more gentili ita adorarent, ut etiam ei sacrificium offerrent, sicut de eis observat S. Epiphanius, haeresi 27. Quod etiam significat S. Irenaeus; nam ibi est sermo de Valentino, quae, ut notat S. Augustinus, cap. 7. De Haeresibus, fuit sectae ⟦lacuna?⟧, ut habet Theodoretus, lib. 1. Haereticarum Fabularum. Hinc S. Irenaeus claudit citatum cap. 24. his verbis: Et reliquam observationem circa eos similiter, ut Gentes faciant. Signum est igitur haereticos ab eo impugnatos ritu gentili imagines coluisse.

Obiicit 4. Adrianus Imperator, ut refert Aelius Lampridius in vita Alexandri Imperatoris, in Christianorum gratiam templa condidit sine imaginibus, ut in eis orarent. Respondet Alanus Copus, dialogo 1. cap. 2. templa illa non dicto extructa absque imaginibus, sed sine simulacris, et numinibus Gentilium: cum enim Christiani nollent in templis Gentilium orare, quod idolis plena essent, Imperator iussit alia templa extrui, in quibus nulla essent simulacra, quae pro diis et numinibus Gentiles colere solebant; non autem consequens, quod ibi nullae fuerint imagines. Adde quod forte initio conditi templi

Christiani illius temporis noluerint in ea imagines collocare, ne forte Imperator et Gentiles adversus eos querimoniae ansam haberent, quod repugnantes Gentilium simulacra venerari, alia venerarentur.

Obiiciunt 5. S. Epiphanium Epist. ad Ioan. Hierosolymitanum Antistitem, quam Latinam fecit S. Hieronymus, et qua inter eius epistolas numeratur ordine 60. ubi ita scribit: Praeterea quod audivi quosdam murmurare contra me, quid quando simul pergebam ad S. Locum, qui vocabatur Bethel, ut ibi collectam tecum ex more Ecclesiastico facerem curam, et revertissem ad villam, quae dicitur Inablatha, vidissemque ibi praeteriens lucernam ardentem... inveni velum pendens in foribus eiusdem Ecclesiae, tinctum, atque depictum, et habens imaginem quasi Christi, vel Sancti cuiusdam; non enim memini cuius imago fuerit: cum ergo vidissem in Ecclesia Christi contra auctoritatem Scripturarum hominis pendere imaginem, scidi illud, et magis dedi consilium custodibus eiusdem loci, ut pauperem mortuum eo obvolverent.

Respondent Catholici Doctores cum Alano Copo, dialogo cap. 22. illam partem epistolae, qua hanc historiam refert, supposititiam esse, et ab haereticis additam. Quod utique apparet, primo quia tempore S. Hieronymi plurima illius epistolae Graeca exemplaria extabant, ut ipse testatur Epistola 101. nec tamen Iconomachi in Pseudo-Synodo Constantinopolitana, qui omnia sanctorum Patrum testimonia specie aliqua cultum imaginum impugnantia colligere et referre studuerunt, nullatenus istius testimonii meminerunt, non omissuri si illo ipso tempore in codice Graeco Epiphanii, et in Latino Hieronymi fuisset. Secundo, non est verisimile S. Epiphanium ritu callentem sacros Canones (in quibus cavetur ne unus Episcopus in alterius dioecesi absque ipsius licentia Episcopale munus exerceat) ausum fuisse id attentare in dioecesi Hierosolymorum Antistitis: aut si minus conquestus fuisset Ioannes Hierosolymitanus, quam conquestus est, quod in sua dioecesi se inscio Presbyterum ordinasset, ut constat ex eadem epistola: nullatenus tamen de hoc facto querimoniam instituit, ut patet ex Epistola 61. S. Hieronymi respondentis ad omnia, quae Ioannes obiiciebat Epiphanio. Tertio, quia S. Damascenus, Orat. 2. De Imaginibus, circa finem, respondens cuidam testimonio S. Epiphanii ab Iconomachis obiecto, ait sermonem illum esse confictum ab aliquo, qui S. Epiphanii nomine abusus est. Quod utique confirmat ex eo, quod eius Ecclesia Cypri semper fuerit imaginibus exornata usque ad Iconomachorum tempora. Quarto, cum S. Epiphanius complexus fuerit omnes haereses, quae ad suum usque tempus Ecclesiam vastaverant, si imaginum cultores revera contra Scripturam agere tuisset arbitratus, haud dubie illos inter haereticos annumerasset, cuius tamen haeresis nusquam meminit. Denique, appendix illa priori parti epistolae repugnat; nam tota secunda parte notat Ioannem Hierosolymitanum esse Origenistam, et de seipso esse conquestum, quod dixisset eum non debere laudare Origenem Arii patrem, et aliarum haeresum radicem: at in illa extrema parte monet eum quasi Catholicum, ut fugiat Palladium, quia haeresim Origenis disseminabat et tuebatur; quod certe non minus fuisset ridiculum, quam si Catholicus adhortaretur ministrum Calvinistam, aut Lutheranum, ne commercium haberet cum altero ministro, quia Calvini aut Lutheri haeresim praedicat. Respondet secundo, cum Mariano Victore in Annotatione ad illam epistolam, Vazquezio, disp. 95. cap. 4. quod si S. Epiphanius haec fecerit, propterea fecisse, quod existimaret imaginem illam non esse alicuius Sancti, sed profani cuiusdam hominis, quem venerari ut sanctum, in Scripturam pugnat: si enim putasset illam imaginem esse alicuius Sancti, non diceret habens imaginem quasi Christi, vel Sancti cuiusdam, sed scriberet absolute, habens imaginem Christi, aut Sancti. Unde parenthesis illa non memini cuius imago fuerit, non denotat eum non potuisse discernere, an esset imago Christi, vel alterius Sancti; enimvero si illam deposuit et laceravit, id facile iudicare potuit; significat igitur per illam parenthesim se ab incolis illius loci non potuisse scire cuiusnam hominis, profani an sancti esset illa imago. Inde, ut observat Vazquez, parenthesis non debet referri ad illud, Christi, vel Sancti cuiusdam, sed ad illud, habens imaginem, quasi diceret: non memini cuiusdam hominis esset illa imago, quae ante fores templi ea maiestate et veneratione pendebat, ac si esset Christi aut alicuius Sancti. Confirmatur, quia addit ibidem, quod ut compesceret murmur incolarum illius loci, promisit se daturum aliud velum, ac statim cessasse murmurationem; quod signum est, incolas illos non fuisse etiam certos cuius esset illa imago; si enim existimassent fuisse imaginem Sancti, aut Christi, quam in veneratione habebant, non annuissent ipsi dumtaxat aliud velum promittenti, nec solum dixissent: si scindere voluerat, iustum erat, ut aliud daret velum, et mutuaret; sed ultro requisissent, ut aliam Christi, aut illius Sancti, quem colebant, imaginem substitueret.

Obiiciunt 6. S. Augustinum lib. De consensu Evangelistarum, c. 9. ubi ait eos errare, qui Christum, et Apostolos in pictis parietibus quaesierunt. Et Epist. 19. q. 3. De simulacris, quae in loco insigni collocantur, ut adorentur; necnon et concione 2. in Psalm. 113. exponens illa verba, Os habent, et non loquentur, ubi ait: in templis Christianorum esse quidem casas aureas, et argenteas, sed non tales, quae os habeant, et non loquantur, et quibus supplicetur. Respondeo, nil ex praetatis S. Augustini testimoniis posse elici, quod Iconomachorum errori patrocinetur. Non quidem ex prima auctoritate; siquidem ibi S. Augustinus non damnat imaginum picturas et repraesentationes, sed crassam eorum culpat ignorantiam, qui ex eo, quod viderent S. Pauli effigiem una cum imagine Christi, et S. Petri depingi, colligebant etiam S. Paulum Christi Domini, dum mortalis in terris viveret, fuisse discipulum: unde illam ignorantiam arguendo subiungit, eos promeruisse decipi, quod omissis sacris codicibus, in quibus falsitatem sui erroris cognorissent, eius probationem quaesierint in picturis. Ex quibus contra Iconomachos infertur tempore S. Augustini apud Christianos fuisse usu receptum, quod imagines Christi, et Apostolorum pingerentur. Non etiam eis suffragatur secunda auctoritas ex Epistola 19. siquidem ibi tantum dicit, Christianos habere, quod culpent in sacrilegis ritibus Paganorum, non quod construant templa, instituant sacerdotia, et faciant sacrificia, sed quod haec idolis et daemoniis exhibeant: quodque idola his sedibus locentur honorabili sublimitate, ut a precantibus et immolantibus attendantur, ita ut ipsa similitudine animatorum membrorum, atque sensuum, quamvis sensu et anima carent. Afficiunt infirmos animos, ut vivere, ac spirare videantur. Quibus verbis aperte significat, se sermonem facere de simulacris et idolis, in quibus Gentiles aliquod Numen inesse putabant: certum est autem, quod Christiani ita imagines venerentur, ut nihil in ipsis inesse putent dignitatis et excellentiae, nisi ratione prototypi, quod adumbrant et repraesentant. — Denique nil quidquam etiam eis suffragatur ultima S. Augustini auctoritas, ibi namque dumtaxat loquitur de idolis et simulacris, quibus Gentiles supplicabant; non autem negat esse in templis Christianorum imagines, uti nec vasa aurea et argentea, quibus non supplicamus, sed soli Deo; neque enim Catholici preces suas ad imagines dirigunt, sed tantum ad Sanctos, quos ipsae repraesentant.

Denique obiiciunt: Omnis idololatriae occasio a Christianorum templis est submovenda: at imagines sunt eiusmodi: igitur, etc. Maior constat a simili; nam Ezechias lib. 4. Reg., cap. 18. laudatur, quod deturbaverit serpentem aeneum, quia Iudaeis erat occasio idololatriae. — Nego minorem, siquidem, inquit Isambertus ad q. 25. dist. 3. art. 9. Ecclesia studiose cavet ne in templis Christianorum collocentur imagines, quae sint vel falsi dogmatis, vel praebeant populo occasionem erroris, praecipitque Pastoribus, ut sedulo incumbant, quatenus populos instruant circa cultum sacris imaginibus impendendum. Unde non est par ratio de nostris imaginibus, ac de serpente aeneo, quia hic tunc temporis tamquam aliquid divinitatis in seipso habens, a Iudaeis colebatur, ut notat S. Augustinus lib. 10. De Civit. Dei, c. 8. Quem serpentem, inquit, propter facti memoriam reservatum, cum postea populus errans, tamquam idolum colere coepisset, Eschias Rex religiosa potestate serviens cum magna pietatis laude contrivit.

Ex his apparet, quam perperam haeretici huius temporis Catholicos calumniis incessant, quod videlicet idololatrarum instar, imagines non solum in templis collocent, sed etiam in processionibus publice circumferant. Enimvero nihil aliud facimus, quam Israilitae, qui ex Dei instituto Arcam cum Cherubinis ad Dei honorem pluribus annis circumferebant. Adde quod huiusmodi usum Deus etiam miraculis comprobavit. Ascribam unum, atque alterum. Notum est, quod Gregorius Magnus, cum saevissima pestis Romae saeviret, ac multae simul aliae calamitates accederent, religiosam in die Resurrectionis supplicationem instituerit, et imaginem Dei Genitricis per Sanctum Lucam depictam in publicum proferri curaverit, et piam circumgestationem Deus miraculo comprobavit. Etenim quacumque ferretur imago, pestilentis coeli gravitas depulsa, et optata salubritas in urbe consecuta est. Ubi gratulantibus omnibus Deo, ecce tibi Angelus, qui sanctam Virginem his vocibus e caelo alloqueretur: Regina caeli, laetare, alleluia: Quia quem meruisti portare, alleluia: Resurrexit sicut dixit, alleluia. Quam orationem simul atque Gregorius coram audivit, divino Spiritu statim excitatus, eam in hunc modum explevit: Ora pro nobis Deum, alleluia. Quod Canticum deinde solemne mansit in Ecclesia, et Paschalis laetitiae vel argumentum, vel confirmatio quotannis esse consuevit. Eamdem historiam a veteribus acceptam Sigonius quoque confirmat.

Conclusio tertia. — Sacrae imagines Christi et Sanctorum digne sunt aliqua adoratione et veneratione. Haec est de fide, et probat primo Alanus, Copo dialogo 3. cap. 8., ex illis omnibus Scripturae textibus, quibus affirmatur res etiam inanimes divino cultui dedicatas et sacras aliqua veneratione esse dignas. Sic Exodi 3. Solve calceumenta de pedibus tuis, locus enim, in quo stas, terra sancta est. Et Psalm. 98. Adorate scabellum pedum eius, quoniam sanctum est, quod intelligitur de Arca Domini, quae lib. 1. Paralip., cap. 28. appellatur scabellum pedum: existimabant enim Hebraei Deum sedere velut in throno super alas Cherubim, qui erant super Arcam, iuxta illud Psalmi 79. Qui sedes super Cherubim, et pedes eius super Arcam tamquam in suppedaneo seu scabello pedum quiescere. Hinc summa veneratione illa Arca erat tractanda a solis Levitis et Sacerdotibus: quapropter Oza percussus obiit 2. Reg., cap. 6., quod, ut existimat Lyranus, eam in plaustro posuisset, cum humeris esset religiose, et a viris sanctis portanda, iuxta illud Isaiae 52. Mundamini, qui fertis vasa Domini, et ideo 1. Reg. 6. ex Bethsamitis plures occisi sunt, quia sine debita reverentia curiosius eam aspicere voluerunt. — Nec refert, quod in Hebraeo textu legatur adorate ad scabellum, non vero adorate scabellum, ut obiiciunt haeretici; nam Hebraice non est verbum, adorate, sed prosternite: unde cum sit idem se prosternere ad scabellum, ac adorare scabellum, consequens est, quod eo loci exprimatur veneratio et adoratio Arcae debita propter ordinem et habitudinem, quam habebat ad Deum. Quidni igitur pari ratione cultus impenderetur sacris imaginibus, propter similem causam?

Probatur secundo ex definitione Conciliorum, in quibus sacrarum imaginum usus et cultus contra suborientem Iconoclastarum haeresim assertus fuit et propagatus: nam, ut missas faciam varias Synodos hac de re tum in Oriente, tum in Occidente collectas, illas commemorare iuvat, quae Romae congregatae sunt sub variis Summis Pontificibus, quos refert Adrianus Papa in responsione ad librum Pseudo-Carolinum his verbis:

Nam et Praedecessores nostros, videlicet beatissimos Pontifices Gregorium, et Gregorium, Zachariam, et Stephanum, Paulum, et iterum Stephanum, reperimus pro sacrarum imaginum erectione in Spiritu sancto ferventes rectae fidei zelum habere. Pro quo Dominus Gregorius Papa secundus iunior, una cum 79 sanctissimis Episcopis, ante confessionem beati Petri Apostolorum principis praesidens, multorum sanctorum Patrum testimonia roborantes, venerari et adorare sacras imagines in eorum Concilio censuerunt. Porro et praedecessor noster sanctae recordationis quondam Dominus Stephanus Papa similiter cum Episcopis partium Franciae, atque Italiae praesidens in Basilica Salvatoris Domini nostri Iesu Christi, quae appellatur Constantiniana, praedecessoris sui venerabile Concilium confirmans, atque amplectens, magis, magisque et ipse una cum omnibus Episcopis praesidentibus, Sanctorum Patrum testimoniis adhaerentes, adorare, atque venerari sacras imagines statuerunt. Unde et beatus Paulus Apostolus docens, inquit: Tenete traditiones, quas accepistis. Et iterum: Sed licet nos, aut Angelus de caelo evangelizet vobis, praeter quam quod evangelizavimus vobis, ana> thema sit. Verum apertissime hoc catholicum ac fidele dogma traditum ac definitum fuit in VI. Synodo generali Nicaena II. Act. 7., in professione fidei, his verbis: Statuimus cum omni exacta cura, et diligentia similiter, ac sanctae crucis, et vivificae crucis figuram, venerandas et sanctas imagines palam proponi, quae coloribus, tessellisve constant, aut alia qualiscumque idonea materia in sanctis Dei Ecclesiis, in sacris vasis, et vestibus, necnon et parietibus et tabulis, domibus, et viis: nempe tum Domini ac Dei et Salvatoris nostri Iesu Christi imagines, tum immaculatae dominae nostrae sanctae Dei Genitricis, necnon honorabilium Angelorum, ac sanctorum omnium, et piorum virorum: quanto enim frequentius per imaginariam expressionem videntur, tanto magis, qui illas intuentur ad prototyporum recordationem et desiderium excitantur: et uti ipsis osculum, et honorariam adorationem deferant, non tamen veram, secundum fidem nostram, latriae cultum, qui soli divinae naturae convenit, sed eodem modo veneremur, quo figuram pretiosae, ac vivificae crucis, et sancta Evangelia, ac caetera sacra donaria: tum ut suffitus, et lumina ad illas honorandas adhibentur: quod fuit antiquorum religiosa consuetudo. — Quibus verbis Concilium triplicem errorem perstringit et damnat. Primum quidem Iconoclastarum sacras imagines demolientium. Secundum eorum, qui illas honore ac veneratione spoliaverant. Tertium denique proscribit quorundam superstitionem, qui Iconoclastis extrema oppositi volebant sacras imagines adorandas esse eodem cultu latriae, qui Deo debetur, ut refert S. Damascenus lib. De haereticis, circa finem, ubi superstitiosos illos nominat accusatores Christianorum, quod ansam praeberent Saracenis Christianos idololatriae insimulandi. Adversus igitur hunc triplicem errorem sancte, religioseque Concilium pronuntiat: Primo, sacras imagines non esse confringendas: secundo, illas honore ac veneratione esse prosequendas: Tertio denique, eas cultu latriae soli Deo debito non esse colendas. — Eamdem veritatem definivit Concilium Florentinum Sess. ⟦num. deest⟧. Sed omnium clarissime Tridentinum Sess. 25. his verbis: Imagines porro Christi, Deiparae Virginis, et aliorum Sanctorum in templis praesertim habendae et retinendae, eisque debitum honorem, et venerationem impertiendam, non quod credatur inesse aliqua in iis divinitas, vel virtus propter quam sint colendae, vel quod ab eis aliquid sit petendum, vel quod fiducia in imaginibus sit figenda, veluti olim fiebat a Gentibus, quae in idolis spem suam collocabant; sed quoniam honor, qui eis exhibetur, refertur ad prototypa, quae illae repraesentant; ita ut per imagines, quas osculamur, et coram quibus caput aperimus et procumbimus, Christum adoremus, et Sanctos, quorum illae similitudinem gerunt, veneremur: id quod Conciliorum, praesertim vero secundae Nicaenae Synodi decretis contra imaginum oppugnatores est sancitum*: Subdit rationem cur pingi, et effigiari debeant, ac eis honos deferatur: Illud vero diligenter doceant Episcopi per historias mysteriorum nostrae Redemptionis picturis, vel aliis similitudinibus expressas, erudiri et confirmari populum in articulis fidei commemorandis, et assidue recolendis: tum vero ex omnibus sacris imaginibus magnum fructum percipi, non solum quia admonetur populus beneficiorum, et munerum, quae a Christo sibi collata sunt, sed etiam quia Dei per Sanctos miracula, et salu> taria exempla oculis fidelium subiiciuntur, ut pro iis Deo gratias agant, ad Sanctorum imitationem, vitam, moresque suos componant, excitenturque ad adorandum ac diligendum Deum, et ad pietatem colendam. Si quis autem his decretis contraria docuerit, aut senserit, anathema sit.

Probatur denique ratione: Honor qui defertur prototypo, etiam redundare debet in illius effigiem: sed Deus, Christus, et Sancti omnes honorem merentur et venerationem: ergo et illorum imagines. Minor constat quantum ad Deum, et Christum. Constat pariter quantum ad Sanctos; quisquis enim excellentia et dignitate praestat, honore dignus est: Sancti autem multis titulis, tum propter eminentem gratiam, tum propter eximias virtutes, tum denique propter praeclara eorum facinora celebrandi sunt, et consequenter honorandi. Maior vero probatur: excellentia prototypi consequitur ipsum ubicumque est, et communicatur illius excellentia, cui communicatur eius esse: sed prototypum est in ipsa sui imagine, imo est ipsa imago, prout formaliter consideratur secundum rationem repraesentati; et imago est quaedam participatio illius prototypi, nam et ab illo desumitur, et fit ad instar illius, et illum repraesentat, imo est ipsummet prototypum non in essendo, sed in repraesentando: ergo est capax honoris repraesentati, et relativi. — Confirmatur auctoritate S. Athanasii Oratione 1. Contra Arianos, ubi loquens de imagine Regis, cum dixisset illam posse sic inspectorem alloqui: Ego, et Rex unum sumus, ego enim in illo sum, et ille in me, et quod in me animadvertis, id quoque in illo animadvertas, et quod vides in illo, vides et in me: statim significat imaginem non solum esse Regem quantum ad expressionem lineamentorum corporis, sed etiam quoad dignitatem et excellentiam Regis, qua moraliter in ipsam imaginem redundat, ait enim: Qui igitur adorat imaginem, in illa adorat ipsum Regem, quippe cum ipsa imago nihil aliud sit, quam forma Regis, ac species. Idem docet S. Basilius lib. De Spiritu Sancto, cap. 18. Rex dicitur, inquit, legis imago, non autem duo Reges; neque enim potestas scinditur, neque gloria diriditur. Quibus verbis significat dignitatem et excellentiam quae est in Rege, redundare in illius imaginem, et ei inesse, secundum moralem hominum aestimationem. Hinc S. Ambrosius in Psal. 118. Sermone 10. praeclare ait: Qui coronat imaginem Imperatoris, utique illum honorat, cuius imaginem coronaverit, scilicet quia honor imaginis redundat in honorem prototypi, sicut honor prototypi in eius effigiem redundat. — Deinde, quidquid est capax iniuriae est etiam capax alicuius honoris, et cultus: sed imagines personarum illustrium capaces sunt iniuriae et contumelia, ita ut iniuria ipsis irrogata redundet in ipsas personas, quas repraesentant, ut docet Methodius Orat. 2. De resurrectione, his verbis: Sicut Regum imagines honoramus, licet ex cere, saxove, et quisquis eas contumeliose tractaverit, is non ac si lutum, aurumve contempserit, sed tamquam in ipsum Regem impius extitisset, damnatur; sic Angelorum, quas ex auro conflamus imagines, eas ad honorem, et gloriam Dei effingimus. — Hinc constat ex variis historiis principum, etiam Christianorum, illos supplicio affecisse eos omnes, qui suis imaginibus iniuriam et contumeliam fecerant; nam refert S. Ambrosius de obitu Theodosii, illum plurimos Antiochenos occidi iussisse, quod stae uxoris imaginem ignominiose tractassent. Unde etiam Deus plerumque divinam suam ultionem exercuit in eos, qui imagines vel fregerunt, vel contumeliose tractarunt, ut videre est in Ecclesiasticis Annalistis, maxime Eusebio lib. 1. cap. 19., et Richeomo in libris De miraculis, et imaginibus. — Tertio denique, Deus multa dignatus est miracula patrare ad praesentiam SS. imaginum, tum ad remunerandam devotionem illorum, qui illas colebant, tum ad puniendam impietatem eorum, qui illas ignominiose tractabant: igitur signum est illam velle imagines in honore, et reverentia haberi. Antecedens constat ex VII. Synodo, Act. 1. ubi plurima referuntur miracula patrata occasione sacrarum imaginum. — His adde, quod imagines Christi, et Sanctorum multas praese ferunt utilitates, ob quas non solum servandae, sed et colendae videntur, quas omnes expendit VII. Synodus. Prima est, quia librorum instar idiotas erudiunt, eosque fidei mysteria, et Sanctorum praeclara facta edocent, solet enim pictura tacens in pariete loqui, ait Sanctus Gregorius Nyss., Orat. De S. Theodoro. Hinc docet S. Gregorius Magnus lib. 7. Epistolarum, Epist. 111. ad Serenum Massiliensem, quod idcirco pictura in Ecclesiis adhibetur, ut hi, qui litteras nesciunt, saltem in parietibus videndo legant, quae legere in codicibus non valent. — Secundo, imagines efficacius movent aliquando ad virtutem sectandam, vitiumque cavendum, quam libri vel conciones. Hinc Gregorius Nyssenus, quem referunt Patres VII. Synodi, visa imagine Abrahae sacrificantis suum filium lacrimatus est, unde addit Theodorus Catana Episcopus: Quanto magis depicta incarnata dispensatio Christi Domini nostri, qui propter nos homo factus est, videntes ad profectum, et lacrimarum effusionem hortabitur? Referunt ibidem ex Gregorio Nazianzeno Serm. De virtute habito in carminibus, quod cum meretrix ab adolescente ad nefarium actum advocata, prospiciens iuxta portam illius, vidisset imaginem Philosophi Polemonis, tanto pudore suffusa est, ut viventem verecundata depictum statim retrocesserit, et in meliorem frugem sese receperit. Unde referunt Patres, quod si effigies Philosophi tam efficax ac potens fuerit, ut scortum immutaret, quantae efficacitatis debent esse Christi ac Sanctorum imagines, ut ad eorum vestigia sectanda nos provocent? — Tertio, imagines Christi et Sanctorum eorum virtutes et exempla referunt, et ad illa sectanda nos adhortantur; nam, et si Scipio Africanus dicebat nullo se magis animari ad virtutem, quam maiorum exemplis, quorum imagines in foro depictas videbat, ut refert Plutarchus in eius vita, quanto magis Christi et Sanctorum effigies nos provocare debent ad eorum virtutem sectandam? — Has omnes utilitates egregie explicat Sanctus Bonaventura in 3. dist. 9. artic. 1. q. 2. ubi docet, quod imaginum introductio in Ecclesia non fuit absque rationabili causa.

Introductae enim fuerunt propter triplicem causam: videlicet propter simplicium ruditatem, et propter affectuum tarditatem, et propter memoriae labilitatem. Propter simplicium ruditatem inventae sunt, ut simplices, qui non possunt legere, in huiusmodi sculpturis apertius possint sacramenta nostrae fidei legere. Propter affectus tarditatem similiter introductae sunt, videlicet ut homines, qui non excitantur ad devotionem in his, quae pro nobis Christus gessit, dum illa aure percipiunt, saltem excitentur, dum eadem in sculpturis, > et picturis tanquam praesentia oculis corporeis cernunt. Plus enim excitatur affectus noster per ea quae videt, quam per ea quae audiunt. Unde Horatius de arte Poëtica, circa medium: Segnius irritant animos demissa per aurem, Quam quae sunt oculis subiecta fidelibus, etc. Propter memoriae labilitatem, quia ea quae audiuntur solum, facilius traduntur oblivioni, quam ea quae videntur. Frequenter enim verificatur in multis illud, quod consuevit dici: verbum intrat per unam aurem, et exit per aliam. Praeterea non semper est praesto, qui beneficia nobis praestita ad memoriam reducat per verba: ideo dispensatione Dei factum est, ut imagines fiant praecipue in Ecclesiis, ut videntes eas recordemur de beneficiis nobis impensis, et Sanctorum operibus virtuosis.*

Obiiciunt 1. Haeretici varios Scripturae textus, quibus prohibetur cultus omni sculptili impendendus, nam Exodi 20. Non facies tibi sculptile, neque omnem similitudinem, quae est in caelo desuper, etc. Levitici 26. Non facietis vobis idolum, nec sculptile, nec titulos erigetis, nec insignem lapidem ponetis in terra vestra, ut adoretis eum.

Respondeo, his, et similibus forte prohiberi Hebraeis cultum omnis imaginis sive Dei, sive Patriarcharum, sive aliorum Sanctorum, ne foret eis causa idololatrandi; cum enim crassioris essent genii, proclivissimi erant ad idololatriam: ideo ut omnis idololatria removeretur occasio, congruum fuit, ut eis prohiberetur quarumlibet imaginum cultus. Inde tamen non est consequens, quod etiam ille sit prohibitus Christianis: sicut enim nunc, abrogata veteri lege, non amplius tenemur legalibus praeceptis, et nobis licitum est comedere plures cibos tunc temporis vetitos: sic nunc licet uti imaginibus, et eas colere, quamvis eo tempore fuerint prohibitae.

Respondeo secundo, illis locis non prohiberi cultum imaginum, sed tantum earum, quae falsa numina repraesentabant, quaeque pro diis colebantur, ut dictum est in secundo Notabili. Unde Exodi 20. supra laudato, prius prohibentur falsi dii, Non habebis Deos alienos; deinde cavetur inanium Deorum sculptile; demum adoratio illius sculptilis, ita quod tria ex unico praecepto prohibeantur, nempe fabricatio imaginis falsi Dei, eiusdem conservatio et adoratio. Hinc Deus rationem illius prohibitionis subiungit: Ego sum Dominus tuus quo significat se haec tria prohibere, ne scilicet sculptilia ista adorentur pro Diis, et habeantur ut idola gentium.

Obiiciunt 2. varias Sanctorum Patrum auctoritates. Primo quidem Hieronymi in cap. 3. Danielis, ubi ait: Cultores Dei statuam aut imaginem adorare non debent. Similiter S. Augustini lib. De Moribus Ecclesiae, cap. 34. Nolo, inquit, multos esse sepulcrorum et picturarum adoratores. Denique Gregorii Magni lib. 7. Epistolarum, Epist. 11. qui ad Serenum Massiliensem Episcopum scribens, graviter eum redarguit, quod quosdam imaginum adoratores aspiciens (inquit) easdem Ecclesiae imagines confregit, atque proiecit. De quo quid sentiat, his verbis exponit Gregorius: Et quidem zelum nos, ne quid manu factum adorari possit, habuisse laudamus: sed frangere easdem imagines non debuisse iudicamus. Idcirco enim pictura Ecclesiis adhibetur, ut hi, qui litteras nesciunt, saltem in parietibus videndo legant, quae in codicibus legere non valent. Tua ergo fraternitas, et illas servare, et ab earum cultu populum prohibere debuit: quatenus, et litterarum nescii haberent unde scientiam historiae colligerent, et populus in pictura adorando minime peccaret. Ad eumdem porro Serenum alteram scripsit ibidem lib. 9. epist. 1. epistolam, in qua pluribus idem illius factum redarguit: Et quidem qui eas adorare statuisses, omnino laudavimus, fregisse vero reprehendimus. Maxime vero illa re offensus est, quod cum inter gentes habitaret, attendere debuerat, ne dum recto caelo incaute succenderetur, ferocibus animis scandalum generaret. Frangi vero non debuit, quasi non ad adorandum in Ecclesiis, sed ad instruendas solummodo mentes fuit nescientium collocata. Et quia in locis venerabilibus Sanctorum depingi historias non sine ratione vetustas admisit, si zelum discretione condidisses, sine dubio, et id quo intendebas salubriter obtinere, et collectum gregem non dispergere, sed potius dispersum poteras congregare. Demum hortatur illum, ut imagines restituat, et ne adorentur admoneat.

— Respondet ad S. Hieronymum Sixtus Senensis lib. 1. Bibliothecae Sanctae, annot. 217. eum loqui de imaginibus, et statuis, quas gentes suis Regibus adhuc vivis effingebant, vel in publico loco collocabant, qualis fuit illa Nabuchodonosor Daniel 13. Ad S. Augustinum respondet Alanus Copus Dialogo 1. cap. ⟦?⟧ cum loqui de cultoribus sepulcrorum, non Martyrum, sed quorumvis mortuorum, super quorum sepulcra dicit eos luxuriose bibere et manducare, et suas voracitates religioni tribuere. Eodem pacto intelligit adorationes picturarum, non Dei, Christi, aut Sanctorum, sed quorumlibet; et eos iure reprehendit, quod cum Christiani essent, indiscriminatim quasvis imagines ad sepulcra positas colebant, et more Gentilicio, religionis cuiusdam praetextu, voracitate super sepulcra contaminabantur.

— Denique, ad Sanctum Gregorium respondeo illum prohibere adorandas imagines cultu latriae, qui soli Deo debetur, eo scilicet cultu, quo Gentiles suorum Deorum inania simulacra adorabant. Hanc autem ipsius esse mentem aperte constat ex eius verbis in obiectione laudatis, ideirco namque prohibet adorandas imagines, ne illi qui recenter ex gentilibus ad fidem et Ecclesiam fuerant recepti, ex imaginum aspectu, eis parem honorem tribuerent, qualem non ita pridem suis idolis impendebant. Quod autem Sanctus Gregorius non improbaverit cultum sacrarum imaginum inferiorem eo cultu, qui divinitati defertur, probaverunt Patres VII. Synodi, necnon et Adrianus summus Pontifex in responsione ad lib. Pseudo-Carolinum, ex eiusdem Sancti Gregorii Epistola ad Secundinum Religiosum inclusum, ad quem mittens imaginem Salvatoris, quam ipse postulaverat, quemadmodum illa sit colenda ita declarat lib. 7. Epistolarum, Epist. 51. Scio quidem, inquit, quod imaginem Salvatoris nostri non ideo petis, ut quasi Deum colas, sed ob recordationem Filii Dei in eius amore recalescas, cuius tu imaginem videre desideras. Et nos quidem non quasi ante divinitatem ante illam prosternimur, sed illum adoramus, quem per imaginem, aut natum, aut passum, sed et in throno sedentem recordamur. Quibus verbis Sanctus Gregorius significat in usu positum esse apud fideles Catholicos, ut imagines venerarentur, et coram eis sese prosternerent, ita respiciendo prototypum, ut cum exteriore cultu coram imagine exhibito interiorem voluntatis affectum in illius imaginis prototypum dirigerent.

Obiiciunt 3. Quaedam Concilia, in quibus imaginum cultus fuit proscripus, maxime Concilium Constantinopolitanum sub Leone Isaurita, et alterum ibidem sub Copronymo, necnon et Ephesinum tertium.

Respondeo, duo praefata Concilia Constantinopolitana esse nullius auctoritatis et momenti. Primum quidem, utpote cum nullus Patriarcha ei interfuerit, et quotquot aderant Catholici Praesules adversus haereticam illius Concilii definitionem reclamaverint. Secundum vero, quia illegitima fuit illius convocatio, et celebratio; unde falso sibi sanctae, magnae, ac universalis VII. Synodi nomen vindicat; nam ut VII. Synodo Act. 6. dixit Ioannes Cancellarius: quomodo sancta, quae nec quid est sanctum in notione suscepit? Praesertim cum sit polluta, et execranda. Illi enim, qui in ea congregati sunt, ut prophetice fateamur, inter sanctum et pollutum non distinxerunt, et inter mundum et immundum non discreverunt, iconem incarnati Dei Verbi, Domini videlicet nostri Iesu Christi, similiter ut iconem Satanae, idolum nuncupantes. Quomodo autem magna et universalis, quam neque receperunt, neque concordaverunt reliquarum praesules Ecclesiarum, sed anathemati hanc transmiserunt? Non habuit enim adiutorem illius temporis Romanorum Papam, vel eos, qui circa ipsum sunt sacerdotes, nec etiam per Vicarios eius, neque per encyclicam epistolam, quemadmodum lex dictat Conciliorum. Sed nec consentientes sibi Patriarchas Orientis, Alexandriae scilicet, Antiochiae, ac sanctae civitatis, vel comministros, et summos Sacerdotes, qui cum ipsis existunt. Idem iudicium ferendum est de tertio Concilio Ephesino, cum ex VII. Synodo Act. 6. appareat praefatum Concilium Constantinopolitanum, vocatum fuisse Ephesinum, occasione sumpta erroris a Theodosio Ephesino Episcopo, qui isti Pseudo-Synodo Constantinopolitanae inter Praesides adfuerat.

Obiiciunt 4. Canonem 2. Concilii Francofordiensis, quo damnatur VII. Synodus quod imaginum cultum statuisset, ut diximus in praeludio huius sectionis.

Respondeo, variam ac multiplicem esse de isto Canone auctorum sententiam. Volunt enim aliqui primo cum Alano Copo Dialogo 1. cap. 11. non esse damnatam Nicaenam Synodum secundam, sed solum Constantinopolitanam haereticam. Verum reclamant omnes Annalistae Francorum asserentes Francofurti damnatam fuisse illam Synodum, qua imaginum adorationem et cultum definierat. Sic imprimis referunt Annales antiquissimi, quos Tomo 2. inseruit Andreas Quercetanus, ubi haec habentur: Pascha celebratum est in Francofurt, ibique congregata est Synodus magna Episcoporum Galliarum, Germanorum, Italorum: in praesentia iam Principis (Caroli) et Missorum Domini Apostolici Adriani, quorum nomina haec sunt, Theophilactus, et Stephanus Episcopi. Tum Pseudo-Synodus Graecorum, quum falso septimam vocabant, et pro adorandis imaginibus fecerunt, reiecta est a Pontificibus. In alio vero Chronico: Pseudo-Synodus Graecorum pro adorandis imaginibus facta, quam falso septimam vocabant, reiecta est a Pontificibus. Eadem et Bertiniani annales referunt. Similiter Eginhardi annales, Synodus etiam, inquit, quae ante paucos annos in Constantinopoli sub Irene, et Constantino filio eius congregata, et ab ipsis non solum septima, verum etiam universalis erat appellata, ut nec septima, nec universalis haberetur, dicereturque quasi supervacua, in totum ab omnibus abdicata est. Idem refert Ammonius in Annalibus Francorum sub ann. 791. ubi ita scribit: Sic etiam scilicet Francofurti synodus, quae ante paucos annos Constantinopoli congregata sub Irene, et Constantino filio eius septima, et universalis ab ipsis appellata est, ut nec septima, nec aliqua diceretur, quasi supervacanea ab omnibus abdicata. Haec eadem verba ex ipso desumpsit Liber Urspergensis in Chronico sub anno ⟦?⟧. Regino autem lib. 2. sub anno 791 sic habet: Pseudo-Synodus Graecorum, quam pro adorandis imaginibus fecerant, a Pontificibus (scilicet Episcopis Francofordiensis Concilii) reiecta est. Ado in Chronico anno 792. ait: Sed Pseudo-Synodus, quum septimam Graeci appellant, pro adorandis imaginibus abdicata penitus est. Ioannes Aventinus in Historia Boiorum sic inquit: Item acta Graecorum de imaginibus adorandis reprobata sunt. Igitur ex iis omnibus constat damnatam fuisse in Francofordiensi Concilio aliquam Graecorum Synodum, in qua determinatus tuerat imaginum cultus. Certum est autem, quod ille cultus non fuerit propugnatus, imo expugnatus in Pseudo-Synodis Constantinopolitanis: igitur de ipsis non fuit sermo in Concilio Francofordiensi. Nec refert, quod eorum plurimi damnatam illam Synodum asserant fuisse celebratam Constantinopoli. Nam addunt sub Irene et Constantino filio eius congregatam, quibus significant in Concilio Francofordiensi damnatam fuisse illam Synodum, quae celebrata est sub Irene: illa autem est Nicaena secunda, quam forte ideirco Constantinopolitanam appellant, quod primum Constantinopoli fuerat congregata et inchoata, ut dictum est in praeludio Sectionis.

— Secundo plurimi contendunt Patres Concilii Francofordiensis revera damnasse definitionem Synodi secundae Nicaenae, sed rei gestae ignoratione plane decepti, utpote cum existimaverint ibi definitum esse eundem sacris imaginibus cultum impendendum, qui Deo deferri debet, aiunt enim in illo Canone secundo: Allata est in medium quaestio de nova Graecorum Synodo, quam de adorandis imaginibus Constantinopoli fecerunt, in qua scriptum habebatur: ut qui imaginibus Sanctorum, ita ut divinae Trinitati servitium, aut adorationem non impenderent, anathema iudicarentur: cuius tamen contrarium definitum fuerat per illam Synodum, siquidem Act. 1. Basilius Ancyrae Episcopus antea Iconomachus, non aliter receptus fuit in Concilio, quam profitendo sacras imagines esse venerandas dumtaxat adoratione, quae pertinet ad honorem, ut legere est in eius confessione fidei ibi exarata. Alii similiter Episcopi, qui Pseudo-Synodo Constantinopolitanae interfuerunt, non aliter admissi sunt, quam confitendo honorem debere impendi sacris imaginibus inferiorem illo, qui Deo defertur.

Nec refert, quod Act. 3. VII. Synodi dixisse videatur Constantinus Cypri Episcopus, ut habet liber Pseudo-Carolinus: Suscipio et amplector honorabiliter sanctas et venerandas imagines, et quae secundum servitium adorationis substantiali et vivificatrici Trinitati emitto. Certum est enim illam contessionem Constantini in Pseudo-Carolino libro corrupte et vitiate referri: nam ipse Constantinus in supra dicta Act. 3. approbans definitionem fidei Theodori Patriarchae Hierosolymorum, sic loquitur: His consentio, et concors efficior, suscipiens et amplectens honorabiliter sanctas et venerabiles imagines, atque adorationem, quae per latriam, idest Deo debitam servitutem efficitur, soli supersubstantiali et vivificae Trinitati impendo. Quod certe directe adversatur praetensae illius confessioni, prout in Carolino libro iacet exarata. Ex quibus intelligi licet, quod acta illa VII. Synodi, quae ex Graeco Latina facta, missa sunt ad Adrianum summum Pontificem, et ab eo in Gallias, depravata fuisse: siquidem Graeca aliud longe significant, quam Latina, cuiusmodi in Adriani Apologetico, et in Pseudo-Carolino libro leguntur; nam Acta Graece exarata continent sensum Catholicum, nempe imagines esse adorandas; non tamen eo adorationis genere, quod Deo debetur: Latina vero significant imagines eodem latriae cultu prosequendas, quo sanctissimam Trinitatem veneramur. Quod autem coniicere liceat etiam Adrianum summum Pontificem non habuisse fideliter traducta Act. VII. Synodi, dum rescribens ad Carolum Magnum respondet aliquibus obiectionibus in Pseudo-Carolino libro expressis, aperte satis colligitur ex eo, quod tacens satis confessioni illius Constantini Cypri Episcopi, qua Pseudo-Carolinus liber contendit illum voluisse eodem cultu colere divinam Trinitatem, nihil aliud reponit Pontifex, quam quod revertentes ex prava haeresi, conantur abundantissime Ecclesiae satisfacere; nullo autem negotio, et longe doctius ac melius illam solvisset et diluisset obiectionem, reponendo contessionem illius Constantini depravatam fuisse in obiectione positam, si ipse ad Graecum exemplar fideliter habuisset acta VII. Synodi, ut nunc habemus Tomo 1. Conciliorum, opera et studio Philippi Labbaei exarata et traducta.

Nec dicas summum Pontificem, cum acta illius Synodi transmisit in Galliam, illam iam approbasse, et inter Oecumenicas Synodos computari voluisse: ac proinde oportuit illum tunc temporis habere illius Synodi acta integra. Respondeo enim, summum Pontificem eatenus tantum Concilium tunc temporis approbasse, quatenus a suis Legatis Romam reversis audiverat viva voce Synodum Nicaenam sacras imagines (ut ipse loquitur circa finem suae epistolae ad Carolum Magnum) in pristino statu erexisse, et eis osculum et honorabilem salutationem esse reddendam, non autem verum cultum adorationis latriae, quae soli Deo est impendenda, et insuper damnaverat Pseudo-Synodum Constantinopolitanam sub Constantino haeretico: Et ideo, inquit, ipsam suscepimus Synodum: nam si eam minime recepissemus, et ad suum pristinum errorem fuissent reversi, quis pro tot millium animarum Christianarum interitu, haberet reddere rationem ante terribile et tremendum divini iudicis examen, nisi nos solummodo? Et intra: Nos vero adhuc pro eadem Symodo nullum responsum hactenus eidem Imperatori Constantinopolitano reddidimus, metuentes ne ad eosdem reverterentur errorem, etc. Quibus verbis indicat se nondum plenarie, et publico ac authentico testimonio (quod posteriora tempora bullam appellavere) illam Synodum approbasse, et duntaxat eam ea lege recepisse, quia ipsius Legati testati tuerant viva voce, nil in ista Synodo fuisse definitum, quod Catholicae ac Apostolicae doctrinae non concordaret.

— Tertio, Baronius ad annum 794. ingenue quidem fatetur Nicaenum Synodum in Francofordiensi Concilio fuisse damnatam, non quidem a tota Synodo, sed dumtaxat a quibusdam Episcopis Iconoclastarum errore infectis, qui certa capitula de Nicaenae Synodi actis excerpserant, et ea Carolo Magno Imperatori eo fine obtulerant, ne scilicet in suo regno illius Synodi decreta publicari et recipi permitteret, qua quidem excerpta, in fascem redacta, et quatuor libris distincta misit Carolus ad Adrianum summum Pontificem, ut de iis quid sentiendum esset aperiret. Bellarminus vero lib. 2. De Romano Pontifice, cap. 8. existimat Francofordiensem Synodum revera Nicaenam improbasse, sed per errorem, et materialiter, deceptam ab auctore librorum Carolinorum, qui dupliciter mentitus est: primum quod in Nicaena decretum esse finxit, ut imagines adorarentur cultu latriae; deinde, quod Graecos sine consensu Papae Romani illud esse factum assruit.

— Quarto, probabilius mihi videtur dicendum cum Vazquez disp. 107. cap. 5., Kellisono qu. 2. art. 3., Bernardo Puiol lib. De Sacro Adorationis Cultu, d. 3., qui sect. 6. existimant Concilium Francofordiense nil quidquam adversus VII. Synodum decrevisse, nec in eo actum fuisse de imaginibus, quidquid dicant Annalistae supra nominati, necnon et Hinemarus Rhemensis in Opusculo 85 capitulorum cap. 20. qui in eo decepti sunt, quod Pseudo-Carolinum librum pro Synodalibus actis Concilii Francofordiensis habuerint. Cuius sententiae fundamenta sunt, quod Concilium Francofordiense habuerit Legatos Adriani Pontificis, ut supra dicti historiae Francorum Scriptores asserunt, a quibus Patres collecti rescire poterant VII. Synodum non decrevisse imagines eodem cultu, quo sancta Trinitas, esse colendas; et sic de hac veritate certiores facti a sua contra VII. Synodum definitione libenter abstinuissent. Cuius observantiae maximum argumentum est, quod in libro sacro-syllabo nomine illius Synodi a S. Paulino Aquileiensi scripto, postquam sententiam excommunicationis tulissent in eos, qui contrarium de servitute et adoptione Christi sentirent, subdunt Patres, Servato per omnia iuris privilegio summi Pontificis Domini, et Patris nostri Adriani, primae sedis beatissimi Papae. Non igitur verisimile est illius Synodi Patres restitisse Legatis summi Pontificis, qui in omnibus supremam illius auctoritatem agnoscebant.

— Deinde, Claudius Taurinensis Iconomachus, licet suam Iconomachiam paulo post hoc Concilium disseminaret, non allegavit pro se tuendo hoc Concilium; nec Ionas Aurelianensis, qui contra illum pro imaginibus scripsit, nec Petrus Diaconus, qui floruit tempore Caroli Magni, huius decreti contra Synodum, et contra, vel pro imaginibus meminit. Denique, non est verisimile coram Carolo Magno pio admodum Imperatore, qui Concilio intererat, errorem Iconomachiae fuisse definitum; nam Carolus electus fuit Imperator in Occidente a Leone III. septem fere annis post Concilium Francoford. eo quod Orientales Iconomachi essent, cum tempore Concilii dumtaxat esset Rex Francorum. Quis ergo putet summos Pontifices, qui ab Orientalibus Imperatoribus ob eorum impietatem contra sacras imagines discesserant, electuros Carolum in Imperatorem, si ipse idem cum Orientalibus in Concilio sensisset? Probabilius igitur est, auctores libri Carolini, utpote Iconomachos, cum intelligerent VII. veram Synodum generalem definivisse imagines esse adorandas et colendas, plus illi, more haereticorum, ascripsisse, et dixisse illam definivisse imagines esse adorandas cultu latriae; sicut quia Catholici dicunt imagines, et Sanctos esse colendos, moderni haeretici dicunt nos colere imagines et Sanctos ut Deos. Nec obstat, quod plures auctores, et scriptores historiae Francorum supra laudati asserant Synodum Nicaenam proscriptam fuisse in Francofordiensi.

Nam, inquit Vazquez cap. 8. hi omnes Germani et Italii scriptores, multo tempore post VII. Synodum, et Concilium Francofordiense scripserunt. Ceteris namque antiquior Ammonius usque ad annum 828. historiam texuit, (neque enim est Ammonius ille Monachus, apud Trithemium, qui post Reginonem, et Adonem fuit) quocirca centum ferme annis post VII. Synodum, et Concilium Francofordiense scripsit: reliqui autem post ipsum. Iam vero unde hic auctor scire potuit, in Concilio Francofordiensi contra VII. Synodum actum esse, aut reliquam notitiam huius habere, nisi aut ex Paulo Diacono, qui Carolo Magno familiarissimus fuit, aut ex Secretario Caroli Eginhardo, aut ex Iona Aurelianensi qui eodem ferme tempore vixit, aut ex libri illius Carolini praefatione, aut denique ex Hincmaro? At Ionas in libris illis de cultu imaginum saepius citatis, et Paulus Diaconus, et Eginhardus in vita Caroli nullam huius damnationis mentionem faciunt: superest ergo, ut, aut eam confinxerit ex suo cerebro, aut ex Hincmaro, et libro Carolino desumpserit. Hos autem ostendimus plane fuisse deceptos: librum sane Carolinum, malitiose: Hincmarum autem, ex ignoratione, utpote cum referat se haec audivisse cum esset iunior, ait enim in Opuscul. 55. Capitulorum ad Hincmarum Laudunensem, cap. 20. Septima vocata universalis Pseudo-Synodus de imaginibus: quas quidam confringendae, quidam autem adorandae dicebant: neutra vero pars intellectu sano definiens, sine auctoritate Apostolicae sedis, non longe ante nostra tempora Constantinopoli est a quam pluribus Episcopis habita, et firmissimam missam quam etiam Papa Romanus in Franciam direxit. Inde tempore Caroli Magni Imperatoris, iussione Apostolica sedis, generalis est Synodus in Francia, concocente praefato Imperatore, celebrata, et secundum Scripturarum tramitem, traditionemque maiorum, ipsa Graecorum Pseudo-Synodus destructa, et penitus abdicata. De cuius destructione non modicum documentum, quod in palatio adolescentulus legi, ab codem Imperatore Romam est per quosdam Episcopos missum.

Quibus verbis significat se id accepisse ex libro Carolino, cum adhuc esset iuvenis. Adolescentulus autem, et iuvenis male de rebus instructus facile potuit decipi, accipiendo librum Carolinum pro definitione Concilii Francofordiensis, cum forte tunc temporis liber ille una cum actis Concilii Francofordiensis editus fuisset. Porro cum ait, neutra vero pars intellectu sano definiens, etc., non est dicendus damnasse sacrarum imaginum cultum, cum alioqui vir Catholicus esset, sed tantum negasse cultum latriae imaginibus esse impendendum, cuius contrarium arbitrabatur fuisse definitum in VII. Synodo, cum accurata illius Synodi acta nondum haberet. Ex his colligit Vazquez Ammonium nullum habuisse veterem scriptorem, ex quo certe rescire potuerit, quid decretum fuisset circa imagines in Concilio Francofordiensi. Titubat tamen in Eginhardo cum ait illum nullam damnationis imaginum mentionem fecisse: contrarium enim apparet, ex eiusdem testimonio supra laudato.

— Denique, aliqui existimant cum Petavio lib. 15. cap. 12. n. 10 Patres Francofordienses non tam VII. damnavisse Synodum, quam nondum Oecumenicam, et ab Adriano probatam esse scirent, utpote cuius ad illos acta miserat Pontifex, utique consideranda et cognoscenda, ut Hincmarus testatur. Quamvis autem obiectiones istae (quas falsam et nullam, nisi neminem excipias ⟦line destroyed⟧) non careant fundamento, videanturque probabiles: nihilominus (ut dixi) probabilius existimarem nullum in Concilio Francofordiensi de sacris imaginibus editum fuisse canonem; cuius assertionis non leve argumentum est, quod omnes veteres historiae scriptores eiusmodi Canonis non meminerint, quem cum caeteris antea ignotum, non ita pridem in lucem edidit Sirmondus; nec etiam aliqua illius controversiae fit mentio, tum in libro sacrosyllabo, tum in Epistola Caroli ad Episcopos Hispaniae, tum in aliis actis huius Concilii, quod dumtaxat collectum videtur contra Felicianam haeresim. Nec obstat, quod liber Carolinus in praefatione hunc Canonem refertat, nam plurimi suspicantur praefationem illam ad librum Carolinum, in qua hic refertur Canon, fuisse editam ab aliquo haeretico huius temporis, qui tacito suo nomine, et expresso solum his syllabis, Eli, fili, illud opus in lucem edidit anno 1549. quamquam Cardinalis Perronius in suis collectaneis asserat D. du Tillet illud praelo commisisse studio nocendi, quoniam ipse Calvini discipulus extiterat, nec consequenter alia ipsi, quam impia praeceptori de imaginibus haeretica sententia inerat.

Obiiciunt 5. Librum illum Pseudo-Carolinum, quem nomine Caroli Magni volunt fuisse editum contra definitionem VII. Synodi de colendis imaginibus, qui liber quadripartitus missus dicitur a Carolo Magno ad Adrianum summum Pontificem, cui summus Pontifex respondit retellens omnia obiecta. Illudque videtur esse volumen, quod se adolescentulum in Palatio legisse, et ab Carolo Magno Romam esse missum per quosdam Episcopos, testatur Hincmarus verbis supra laudatis. Signum est igitur, (inquiunt Calvinus lib. 1. Institutionum, c. 11., et Centuriatores centuria octava) Carolum Magnum, et Ecclesiam Gallicanam venerationem imaginum reprobasse.

Respondeo primo, libros illos non fuisse revera a Carolo Magno, nec eius nomine aut imperio compositos, quidquid praese ferat et asserat illis praefixa praefatio; quod utique suadetur primo, quia Carolus ipsos libros direxisse videtur ad Adrianum summum Pontificem, ut ipse sua auctoritate responderet et contueretur, et quid circa hanc controversiam credendum esset definiret, ut videre est circa finem apologiae, seu epistolae Adriani, necnon et capitulorum directorum ad ipsum Adrianum. Capitulum enim ultimum fert sequendum esse sensum Epistolae S. Gregorii scribentis ad Serenum Massiliensem Episcopum: Permittimus, inquit, imagines Sanctorum, quicumque eas formare voluerint, tam in Ecclesia, quam extra Ecclesiam, propter amorem Dei, et Sanctorum: adorare vero eas nequaquam cogimus, qui noluerint: frangere, vel destruere eas, etiam si quis voluerit, non permittimus, et quia sensum sanctissimi Gregorii sequi in hac epistola universalem Catholicam Ecclesiam Deo placitam indubitanter libere profitemur. Quod utique ultimum capitulum sacrum, et venerandum, ac multum a caeteris capitibus distans agnoscit Pontifex ibidem. Et idcirco, inquit, in eo cognovimus vestrae a Deo servatae, orthodoxaeque regalis excellentiae esse proprium, in eo ubi recta fidei plena penitus confessa est sensum sanctissimi Gregorii sequi. Hic autem sensus omnino catholicus est, et longe alienus, ut merito dixit Pontifex, a sensu auctoris libri Pseudo-Carolini: igitur Carolus Magnus non est censendus illius libri auctor nec promotor; quippe si liber eius auctoritate aut genio fuisset editus, nec illum transmisisset ad Pontificem, quem noverat approbasse septimam Synodum, nec ultimum illud capitulum caeteris addidisset. Unde inferre licet, librum illum a quibusdam ductoribus Iconoclastis Gallis fuisse editum, et cum eius occasione contentiones ac disceptationes fierent in Gallia, Carolus forte illum direxit ad Adrianum, ut quid de eo sentiret, auctoritate Pontificia aperiret: quocirca ipse Carolus caeteris capitulis hoc ultimum proprio genio adiecit, ut suam fidem et venerationem circa sacras imagines significaret. Secundo, certum est, quod mortuo Adriano post Concilium Francofordiense, Leo tertius Pontifex, Graecorum Imperatorem relapsum in haeresim Iconoclastarum execratus, eorum excussit auctoritatis iugum, et Carolum Magnum in Imperatorem Romanorum in Occidente nominavit, et coronavit: quis autem credat ea occasione ipsum Imperatorem electum et coronatum, si paulo ante Iconomachiae doctor et promotor fuisset? Tertio, testatur Paulus Aemilius lib. 1. Historiae Francorum, ipsum Carolum initio sui regni misisse ad Concilium Lateranense sub Stephano Papa duodecim selectos Episcopos, quorum maxime opera damnata est Pseudo-septima Synodus sub Copronymo. Non apparet ergo verisimile, Carolum Regem improbare voluisse doctrinam Ecclesiae definitam in Synodo Nicaena in omnibus concordem cum definitione Concilii Lateranensis: alioqui isti omnes Episcopi, qui Lateranensi interfuerant, necnon et alii eiusdem fidei et contessionis, haud dubie repugnassent: et inde non minor fuisset in Gallia, quam in Oriente circa cultum imaginum animorum suborta contentio, et seditio, cuius nullus veterum Scriptorum meminit; igitur non est, quod haeretici tantopere in his libris sui erroris patrocinium quaerant, siquidem constat illos potius a Carolo improbatos, quam approbatos.

Respondeo secundo, librum illum ab imperitis et omnino ignaris fuisse editum, ut docte observat Perronius in collectaneis titulo De Imagine, et Carolo Magno, colligitque auctorum inscitiam et puerile genium, eo quod contendant primam Nicaenam Synodum esse longe excellentiorem, quam secundam, quia in ipsa erant Episcopi 312, in hac vero tantum 306. numerus autem, inquiunt, duodenarius longe ternario praestantior est, quod utique probant, quia sunt duodecim Apostoli, duodecim menses, duodecim signa, etc. Quae certe ratio futilis et puerilis est. Deinde, auctor librorum illorum plerumque Iconoclastarum dicta quasi definitiones Concilii usurpat, et inde virulentum et acerbum odium suum in Synodum effundit. Addit etiam impugnando historiam imaginis Philosophi Polemonis in Concilio memoratam, se nescire qualis ille sit sanctus Polemo, quem diutino labore in Sanctorum albo et Kalendario quaesitum non invenit. Denique, quaerit quis sit S. Gregorius Nyssenus, quem inter SS. Patres, et Doctores a Synodo memoratum et laudatum demiratur. Alia eiusmodi innumera ignorantis et puerilis genii ludibria exempla et testimonia in ipso opere invenies, ex quibus apparet illud nullius esse auctoritatis.

— Nec dicas, Adrianum Pontificem, qui omnes istius libri naevos et errores notavit ac improbavit, nullam praedictorum mentionem fecisse. Hinc enim non leve mihi argumentum est praefatum librum non eum esse, qui a Carolo Magno ad Adrianum directus est, sed tantum eiusdem libri capitulorum titulos aliquot selectos, et inverso ordine scriptos. Quod insuper confirmatur, quia titulis dumtaxat praefixis in capitibus librorum Carolinorum respondet Pontifex: non vero eorum titulorum probationibus, quae acri ac vehementi reprehensione varias sententias in septima Synodo pronuntiatas notant, et damnant: quis autem existimet Pontificem scribendo ad Regem, qui capitula transmiserat, ut eis responderet, voluisse dumtaxat refellere operis titulos, rationes autem ac probationes eorum reliquisse intactas? Deinde, in libris quatuor Carolinis inveniuntur 120. capitula, seu lemmata, et obiecta proposita contra Synodum: Pontifex autem nonnisi ⟦num. illegible⟧ commemorat ac refellit. Denique, non eodem ordine Pontifex refertat et refellit illa obiecta, quo scripta sunt in libris Carolinis: siquidem primum capitulum, cui respondet Pontifex, praefixum est capiti tertio libri tertii Carolini. Secundum capitulum in Pontificis apologia pro Synodo, est titulus capitis quarti libri tertii Carolini. Et sic frequenter in caeteris nullum invenies concordantem ordinem inter titulos librorum Carolinorum, et eos quibus in sua apologia respondet Pontifex. Quod certe non leve mihi argumentum est, non ex integro libros illos directos fuisse ad Pontificem, sed ex eis excerptos quosdam capitulorum titulos, qui forte tunc temporis in libellum collecti et compacti ab Iconoclastis per Gallias vulgabantur, quo facilius minus cautos et doctos in suam erroneam sententiam pellicerent.

— Nec refert, quod Hincmarus supra laudatus asserat, non modicum illud volumen contra septimam Synodum scriptum, quod adolescentulus in palatio legerat, fuisse a Carolo Romam missum per quosdam Episcopos. Inde enim etiam mihi argumentum est, illos libros non esse, quos excepit, et quibus respondit Adrianus, sed dumtaxat forte quaedam eorum librorum capitula; ipse enim initio apologiae, et Epistola ad Carolum Regem scribit se accepisse quoddam capitulare adversus Synodum, quod pro sacrarum imaginum erectione directum a vestra clementissima praeclara regali potentia, per Engilbertum Abbatem, et ministrum capellae, qui pene ab ipsis infantiae rudimentis in palatio vestro enutritus est, et in omnibus Conciliis vestris receptus. Igitur opus, cui respondet Pontifex, non est illud grande volumen, quod Romam missum per Episcopos commemorat Hincmarus. Inde tamen inferre non licet volumen istud ex quatuor Carolinis libris compactum, fuisse etiam per Episcopos transmissum, legatione et deputatione distincta, et seorsim ab ea qua fungebatur Engilbertus: siquidem huius Episcoporum legationis ne leve quidem indicium apud Adrianum, nec apud scriptores Gallos invenies, nisi forte apud eos, qui decepti sunt Hincmari relatione; qui cum esset adhuc adolescentulus facile errore labi potuit, existimando totum volumen fuisse transmissum Romam per Episcopos, cum dumtaxat illius Synopsis aliqua transmissa fuerit per Engilbertum Abbatem, qui in regali curia summa auctoritate pollebat.

Urgent Haeretici: Non potest efficacius colligi, qua fuerit Caroli Magni sententia, quam ex iis, quae post eius obitum gesta sunt: sed post eius obitum nondum Ecclesia Gallicana admittebat venerationem imaginum, nec in Synodo, nam imperante Ludovico Pio Caroli Magni filio, cum Michael Balbus et Theophilus Imperatores Graeci ad Ludovicum Pium legatos in Gallias misissent cum imperatoriis litteris, quibus Orientalis Ecclesiae, propter imaginum venerationem, dissidium exponebant, seque ea de causa mandasse legatis suis, ut acceptis Ludovici Imperatoris commendatitiis Epistolis Romam ad Pontificem pergerent, efficerentque cum eo, ut eius opera per Orientem et Occidentem concors fieret de sacris imaginibus apud Christianos sententia. Legatis autem auditis, congregari iussit Parisiis Synodum in suo Palatio anno 825. in qua proscripta fuit imaginum veneratio et adoratio, necnon et secunda Nicaena Synodus, ac duae Epistolae Adriani damnatae, in quibus Pontifex cultum sacrarum imaginum tuebatur. — Respondeo primo, conventum illum Parisiense, si quis tuerit, non fuisse Synodum, quamquam libellus anno 1596. prodierit Francofurti typis excussus cum hoc titulo, Synodus Parisiensis de imaginibus anno 825. e vetustissimo codice descripta, et nunc primum in lucem edita, ubi nulla fit mentio loci, unde acceptus esset ille vetustissimus codex. Nam sui tituli vanitatem redarguit libellus ipse, sic enim legimus pag. 126. in pretensa Epistola Ludovici Pii ad Eugenium Pontificem:

Nos non Synodum congregando, sed quemadmodum a vobis postulaverimus, licentiamque agendi percepimus, una cum familiaribus nostris, filiis vestris, quantum pro multiplicibus regni diversis occupationibus impediti, per intervalla potuimus, considerare studuimus, quid commoditati vestra de tanta necessitate significare potuissemus.

Igitur ex ipsius libelli assertione, Conventus ille Parisiensis, si quis fuerit, non habuit nomen, nec auctoritatem Synodi, sed dumtaxat congregationis cuiusdam, in quam convenire non solum aliqui Episcopi, sed et Doctores ac viri litterati, qui excerperent et colligerent SS. Patrum de imaginibus sententias, quibus ad decidendam controversiam istam, et conciliandam pacem inter Latinam Ecclesiam et Graecam Pontifex posset adiuvari. Respondeo secundo, verisimilius videri spurium et illegitimum esse, ac ex cuiuspiam recentioris haeretici cerebro confictum libellum istum, ut praecclare demonstrat Bellarminus in eiusdem libelli refutatione sex capitibus distincta, quam ut appendicem attexuit tract. De Cultu Imaginum. Hic enim libellus, inquit Bellarminus, quinque praecipue continet:

Primo namque in eo legitur epistola Michaëlis nomine, et Theophili ad Ludovicum Pium filium. Secundo, collecta testimonia ex veteribus Patribus, quibus probatur imagines neque frangendas esse, ut volebant Iconomachi, neque colendas, ut Synodus Nicaena secunda statuerat. Tertio, epistola summi Pontificis nomine scripta a Francis Doctoribus ad Michaëlem Imperatorem, qua docetur imagines neque iniuria afficiendas esse, neque etiam adorandas. Quarto, epistola Ludovici Imperatoris ad Eugenium Pontificem eius nominis secundum, qua eum hortatur ad legationem in Graeciam mittendam, et Ecclesiam pacificandam. Quinto, epistola eiusdem Ludovici ad Ieremiam, et Ionam Episcopos, quos Romam ad summum Pontificem mittit, eosque instruit, quemadmodum prudenter eum Pontifice se gerere debeant, ut eum ad suam sententiam pertrahant.

Verum haec omnia, aut falsa sunt et erronea, aut ementita supposititia. Nam, ut paucioribus complectar, quae fusiori stylo tradit et explicat Bellarminus, certum est primo epistolam Michaelis Balbi mendaciis esse refertam, nam imprimis deplorat simul necem Leonis Imperatoris sui praedecessoris, quem dicit ab improbis quibusdam coniuratione facta misere necatum: at constat ex annalibus Zonarae, Cedreni, etc. ipsum Michaelem conspirationis, et necis principem fuisse. Insuper pie queri videtur, quod Ecclesia ob cultum imaginum sit dissensione divisa, cum ipsemet praecipuus esset illius dissensionis artifex, quod Synodum Nicaenam, quae dissensiones sustulerat, reiecisset, et Iconomachiam eam pene sepultam restituisset. Quod vero in extrema epistolae parte reprehendit Catholicos, quod crucem despiciant, quod imagines ut Deos adorent, quod eis sacrificia offerant, quod ab eis, nescio quo artificio, de sacro fonte suscipi, et sacram communionem percipere velint, etc. mera calumniae, atque imposturae sunt. Igitur vel illi, qui supponuntur convenisse in conventu Parisiensi, fidem dederunt huiusmodi epistolis, vel non. Si primum, haud dubie decepti sunt: si secundum, decipere voluerunt abutentes litteris illis, ut suaderent Ludovico Pio, necnon et Eugenio Pontifici improbandam esse Nicaenam Synodum, et imaginum cultum esse impugnandum. Secundo, eorum vel error, vel crassa ignorantia apparet ex collectis SS. Patrum sententiis, quorum plurima nihil aliud probant, nisi solum Deum esse colendum cultu latriae sibi uni proprio, et non esse imagines ita adorandas, ut etiam sacrificia illis offerantur, quae neque Catholici negant, neque Nicaena Synodus decreverat: nonnullas vero contrarium in sensum detorquent; alias vero plurimas congerunt, quae directe in eorum nefarium dogma militant. Unum referam, quem laudant, S. Basilium, Epist. ad Imperatorem Iulianum, ubi haec ex illo inter caetera excerpebantur:

Suscipio vero, et sanctos Apostolos, Prophetas, et Martyres, et ad Deum deprecationem, quo per eos propitium mihi effecit misericordissimum Deum, pro quo et figuras imaginum eorum honoro, et adoro; specialiter hoc traditum est a sanctis Apostolis, et non prohibitum, sed in omnibus Ecclesiis nostris eorum designari volo historias, etc.

Non desunt alia testimonia similia in eodem libello, Athanasii, Germani, Leontii, et aliorum, quae imprudenter ab adversariis contra suum erroneum dogma proferuntur, ut inde appareat quantis viribus polleat veritas, nam ipsam quoque illius oppugnatores non raro vel inviti tuentur. Tertio, ridicula prorsus, et Pontifici omnino indigna epistola, quam ipsi praetensi Doctores, nomine Pontificis, scribunt ad Michaëlem Imperatorem, praetenduntque illam a Pontifice subscriptam, ut plurimis demonstrat Bellarminus, maxime vero, quia haec epistola facit Pontificem adulatorem Imperatoris imprudentissimum, dum volunt ad eum ita scribere: O venerandi mundi Principes! cum universa sancta Dei, quam Domino disponente et committente gubernatis, Ecclesia. Quis autem ferat Pontificem sic alloqui hominem scelestissimum, qui magicis artibus addictus erat, carnis resurrectionem negabat, fornicationem licitam esse dicebat, et tot sanctissimos viros Catholicae veritatis detentores, vel exilio, vel carcere, vel caede mulctaverat? Secundo, in illa epistola reprehenditur Constantinus, et eius Mater Irene, quod edicto suo iusserit sacras imagines iuxta Concilii genralis decretum cum veneratione esse habendas. Quae sane reprehensio a summo Pontifice, nisi plane amente, scribi non potuit. Unde etiam nec huic epistolae subscripsit Eugenius, nec ullus ex eius successoribus in eum lapsum ruit. Hinc Anastasius Bibliothecarius scribens ad Ioannem octavum eiusdem nominis Pontificem, qui Adriano secundo Eugenii secundi successori suffectus fuerat, in praefatione septimae Synodi, ait:

Quae super tenerabilium imaginum adoratione praesens Synodus docet, haec et Apostolica vestra sedes, sicut nonnulla scripta innuunt, antiquitus tenuit, et universalis Ecclesia semper venerata est, et hactenus veneratur, quibusdam dumtaxat Gallorum exceptis, quibus utique nondum est horum veritas revelata.

Denique quantum ad caetera, nempe ad epistolam Ludovici Pii ad Eugenium Pontificem, et Ieremiam Senonensem, et Ionam Aurelianensem Episcopos, plura sunt, quae redolent fraudes recentium haereticorum, ut legenti patebit, unde maxime suspicatur Bellarminus totum libellum istum, vel esse confictum, vel quod credibilius est, depravatum et auctum, ad invidiam Ecclesiae Romanae conciliandam.

Instant haeretici: Talis erat Ecclesiae Gallicanae de imaginibus sententia tempore Ludovici Pii, qualem referunt scriptores illius aevi: at illi imaginibus nullam venerationem censent esse deferendam. Proditur maxime ex Iona Aurelianensi, qui in libris de adoratione imaginum respondens Claudio Taurinensi arguenti ex veteri Testamento Deum adorationem sculptilium prohibuisse, ita scribit:

Negare non possum, quin similitudines coelestium et terrestrium creaturarum extiterint: etsi illa non a Deo ad adorationem, sed ut typos futurorum praetenderent, sint factae: sinantur a te imagines Sanctorum, non ut colantur, sed potius, ut quamdam pulchritudinem reddant, et praeteritarum rerum memoriam sensibus imperitorum ingerant, in Ecclesiis depingi, creaturam vero adorari, eique aliquid divinae servitutis deferri, nefas dicimus.

Similiter Hincmarus post quadraginta annos scribens in Opuscul. 55. capitulorum cap. 20. ad Hincmarum Laudunensem, inter caetera ait, illo ipso tempore Romanos Pontifices suarum pupparum cultum vehementius promovisse, ut referunt Centuriatores 8. cap. 9. — Respondeo ad primum, Ionam non solum ad ornatum et recordationem, sed etiam ad cultum imagines in Ecclesiis servari voluisse, nempe ut eas osculemur, caput eis inclinemus, et alia exhibeamus signa venerationis et honoris; id namque saepius docet in illis libris, sed tantum denegat adorationem ipsis impendendam, quae in affectu divinae servitutis consistit, et est latria interna ac mentalis, ut videre est in eius libro secundo, ubi Claudio Sanctorum reliquias contemnenti, et venerationem eis exhibendam prohibenti, quod opera sint manuum hominum, ait:

In huius sententiae sensu nobiscum sobrie sapis. Verum est, inquam, quia neque opera manuum hominum sunt adoranda et colenda, illo ridelicet cultu et adoratione, qui solius Divinitatis est. Opus namque manuum Dei corpora Sanctorum praecedentia opusculi tui te dixisse produnt: quae non adoranda adoratione Divinitati debita, sed pio sunt amore complectenda et honoranda, utpote S. Spiritus templa sacra.

Non abnego tamen Ionam de imaginibus sententiam implicatam videri, et parum sibi constantem ac cohaerentem; nam interdum denegat omnem cultum ac venerationem operi manuum hominum, et aliquam adorationem creaturae non impendendam esse profitetur, nihilominus totus est ut probet contra Claudium, crucem laudabiliter coli, et adorari ex SS. Patrum traditione; illam tamen creaturam esse et opus manuum hominum nemo dubitet. Secundo dico praefata verba non esse Hincmari, sed Centuriatorum; quamquam Baronius ad annum 791. n. 41. existimans haec ab Hincmaro scripta, eum acriter arguit, quod minus catholice, nec ea gravitate ac pietate, qua Archiepiscopum decebat, de sacris imaginibus senserit. Verum verba ista non sunt Hincmari, utpote quae nec in eius libris typis excussis, nec in aliquibus eiusdem manuscriptis operibus inveniantur; illa igitur verba sunt Centuriatorum, quae forte Baronii Amanuensis ab eis exscribendo sententiam Hincmari, quae diverso charactere non erat exarata, etiam cum Hincmari verbis descripsit.

Quaeres. 1. An licite imagines aliquae Deum, divinasque personas repraesentantes formari possint, et adorari?

Affirmo cum omnibus Catholicis, colligiturque ex septima Synodo Act. 5. ubi inter impia dogmata cuiusdam Nenaiae recensetur et istud quod diceret, hoc esse puerilis animi factum, fingere in columbae idolum peradorabilem Spiritum sanctum. Et paulo post ibidem, damnatur quod putaret inconveniens pios homines Spiritum Sanctum, ut corpus habentem, delineare.

Confirmatur ex frequentissimo et antiquissimo usu Ecclesiae, quae in templis divinas personas pridem figuris exprimi delineari voluit, nam in Synodo Constantinopolitana sub Menna Act. 5. refertur libellus supplex Clericorum et Monachorum Antiochiae ad Ioannem Patriarcham contra Severum, in quo inter istius scelera refertur eum columbas aureas, et argenteas in formam Spiritus sancti super divina lararia, et altaria appensas sibi appropriasse, dicentem non oportere in specie columbae Spiritum sanctum nominare. Hinc Concilium Tridentinum Sess. 25. approbat eiusmodi usum Ecclesiae, cum praescribit:

Qualiter si aliquando historias et narrationes sacrae Scripturae, cum indoctae plebi expediet, exprimi et figurari contigerit, doceatur populus, non propterea Divinitatem figurari, quasi corporeis oculis conspici, vel coloribus et figuris exprimi possit.

Ut autem omnis obiicienda difficultas tacite eluatur, observandum est ex Caietano ad q. 25. imagines Dei posse fieri tribus modis: Primo quidem, ut per eas intendatur depingi et figurari Deus secundum veritatem suae naturae: et sic imagines Dei fingere prohibetur Isaias c. 10. et ab Ecclesia damnatur, ut haeresis Anthropomorphitarum: non enim debemus aestimare auro et argento divinum esse simile, ait Apost. Act. 17. Secundo, ut per imaginem repraesentetur Deus, non quidem ut in se est, sed ut aliquando hominibus apparuit in forma aliqua visibili, sive per seipsum immediate, sive per Angelos. Et sic imagines Dei posse fingi, non denegant etiam haeretici, maxime Chemnitius supra citatam definitionem Concilii Tridentini; et Petrus Martyr in locis communibus cap. 5. Sic Deum Patrem pingimus in forma senis, quia in illa videtur apparuisse Danieli cap. 7; Deum filium in forma humana, quia humanitatem assumpsit; Deum vero Spiritum sanctum in specie columbae, quia in ea apparuit Matt. 3. Quamvis enim illa columba formata fuerit indivisim a tribus personis, tamen quia tacta fuit ad repraesentandum Spiritum sanctum, solus in ea dicitur apparuisse. Tertio, ut per imaginem Deus, aut divina aliqua persona repraesentetur, quatenus illa habet analogiam cum aliqua Dei perfectione: et hoc modo etiam apparet Deum, divinasque personas posse repraesentari. Nec obstat Can. 82. sextae Synodi, in quo prohibetur imago Christi effigianda in forma agni. Nam dico primo, quod Canones isti a multis videantur non esse verae et germanae sextae Synodi, sed nonnullorum Episcoporum, qui aliquot annis post solutam et finitam sextam Synodum congregati in Trullo, illos Canones ediderunt, quos universalis Ecclesia non comprobavit, ut fuse docent Turrianus lib. De actis falsis sextae Synodi, et Baronius ad annum Christi 692. Dico secundo, Canonem non prohibere Christum sic figurandum absolute, sed tantum comparative, nempe quod istis figuris agni praeferenda sint imagines Christum repraesentantes in figura humana. — Plura testimonia tum Scripturae, tum Patrum congerunt haeretici, quibus probare nituntur nullam imaginem Dei esse faciendam. Verum illa omnia facile dissolves reponendo, intelligenda esse de imagine Dei primo modo usurpata, qua scilicet significare vellet Deum huiusmodi in figuram habere.

Obiicit: Si qua imago Dei sit adoranda, maxime viva, qualis est homo: sed homo non est adorandus: igitur nec ulla imago est colenda. — Respondeo primo, hominem non tam dici Dei imaginem, quam ad imaginem Dei factum. Secundo, adorationem religiosam fundari in aliqua excellentia, quae dicat ordinem ad finem supernaturalem, sicut cultus civilis fundatur in perfectione ordinis naturalis: unde cum homo sit imago Dei tantum secundum sua naturalia, hac ratione non videtur colendus religioso cultu. Tertio, hominem, quatenus est imago Dei, posse etiam aliqua veneratione excepi: hinc plerumque videmus in Scripturis sacris homines coram aliis procumbentes, et eos adorantes.

Quaeres. 2. An imagines possint adorari vel per se, ita ut adoratio ipsa reddatur rei, tanquam ad rem, quae illam terminat, sitque terminus qui illius adorationis: vel tantum ratione prototypi, ita ut imago tantum dicatur terminus quo illius adorationis?

Respondeo, verisimilius videri imagines duntaxat adorandas ut terminum quo illius adorationis, ita ut, qui imaginem adorat, per eam veneretur exemplar, ut terminum, et materiem proximam illius adorationis. Ita omnes Theologiae principes, id enim docent Alensis 3 par. qu. 30. membr. 3. art. 3. §. 1. S. Bonaventura in 3. dist. 9. art. 1. qu. 2. Albertus ibidem artic. 1. S. Thomas ibidem qu. 1. artic. 2. et plures alii eorum sequaces, quos citat Vazquez dist. 104. cap. 3. Praefertur autem haec sententia contra plurimos Recentiores

Primo quidem auctoritate Conciliorum: maxime vero ex definitione septimae Synodi, quam expressimus supra: nam postquam decrevit imagines in templis honorifice retinendas, quo scilicet per harum imaginum pictarum inspectionem, omnes qui viderint ad prototyporum memoriam, et recordationem, et desiderium convolant, illisque salutationem, et honorariam adorationem exhibeant, etc., subiungit rationem his verbis: imaginis enim honor in prototypum resultat, et qui adorat imaginem, in eam adorat quoque descriptum argumentum. Quibus verbis significat ideo imagines adorari, quia scilicet idem honor imaginis in exemplar resultat. Similiter Concilium Senonense decreto 11. Christi imagines adorantur, inquit, non quia illis insit numen aliquod, sed ob venerationem exemplaris. Quibus verbis totam adorationem imaginis refundit in ipsum prototypum. Deinde, Tridentinum docet imagines esse adorandas,

non quod, inquit, credatur inesse aliqua in his Divinitas, vel virtus propter quam sint colenda: sed quoniam honos, qui his exhibetur, refertur ad prototypa, quae illae repraesentant, ut per imagines, quas osculamur, et coram quibus caput aperimus, et procumbimus, Christum adoremus, et sanctos, quorum illae similitudines sunt.

Non ergo existimat Concilium imagines esse per se adorandas ob peculiarem suam excellentiam, sed dumtaxat ratione prototypi, quod repraesentant.

Probat secundo Vazquez auctoritate SS. Patrum docentium honorem sacris imaginibus impensum non in eis sistere, sed in prototypum retundi. Sic S. Dionysius cap. 2. De Coelesti Hierarchia: Qui sacra simulacra studiose spectant, in his talibus lineamentis, ut ceris non immorantur, utque rebus divinis, et ex rerum negationibus, et diversis cum extremis vestigiis earum similitudinibus honor tribuatur. Quibus significat in sacris imaginibus cum spectantur et adorantur et coluntur, non esse immorandum et sistendum, sed earum exemplaribus honorem esse tribuendum. Eamdem veritatem luculenter probat S. Damascenus Orat. 1. De Imag. testimonio S. Basilii ex libro De Spiritu Sancto, cap. 18. ubi sic habet:

Quia lex etiam dicitur Regis imago, et non dumtaxat reges: neque enim imperium scinditur, neque gloria dividitur, quemadmodum principatus, et potestas una est, quae nobis dominatur: sic etiam et glorificatio a nobis una est, et non multa, propterea quod imaginis honor ad exemplar transit.

Quam etiam sententiam sic commentatur:

Quemadmodum purpura, et sericum, et quicquid ex his vestimentum conficitur, per se nihil aliud sunt, nisi tenue quoddam operimentum; quod tamen si rex induerit, honoris quo praestat Rex, ipsum quoque particeps fit: ita res ex materia constantes per se quidem adorandae non sunt, at si gratia plenus sit is, quem illae referunt, pro fidei proportione, ipsae quoque participes fiunt.

Confirmat Oratione 3. testimonio Leontii in Dialogo 4. contra Iudaeos, ubi sic dicitur:

Quemadmodum etiam Iacob accipiens a filiis suis tunicam sanguine conspersam Ioseph, cum lacrymis osculatus est, suisque oculis circumposuit, non ipsam tunicam diligendo, aut honorando hoc fecit, sed per eam arbitratus est, se Ioseph osculari, et in manibus habere: sic etiam Christi omnes imagines Christiani, aut Apostoli, aut Martyris tenentes, nostraque carne osculantes, animo videmur nobis ipsum Christum, aut Martyrem amplecti.

Adducit vero in exemplum eum, qui filii mortui vestem osculatur. Idem de filiis, qui, Patre ipsorum longe absente et peregrinante, quidquid in domo illius vident, sive baculum, sive chlamidem, cum lacrymis amplexantur, hi tamen digni non sunt reprehensione. Reddit rationem his verbis: non enim, ut Deum, tunicas adorasti, sed ipsum amorem erga eum, qui his amiciebatur, tuum per oscula declarasti. Tandem concludit rationem dicens:

Ergo, ut saepius dixi, in omni salutatione et adoratione intentio ipsa requiritur et reputatur, id est, consideranda et expendenda est. Missa tactis aliorum SS. Patrum testimonia, quibus eamdem veritatem probat ibidem Vazquez.

Ut autem a Recentioribus Theologis gravis hac de re concitata controversia, etsi, ut mihi videtur, ad Catholicam veritatem minus utilis, aequiore iudicio componatur, censerem dicendum, sacras quidem imagines praecipuo ac primario cultu dumtaxat propter earum prototypum esse venerandas, ita quod ea ratione censeantur cultu religioso dignae, quod excellentiam prototypi in memoriam revocent: nihilominus cum, ut supra diximus, fiat quaedam ipsius prototypi in suam imaginem excellentia moralis diffusio et attributio, inde censerem etiam imagines ratione illius promanantis et super effusae moraliter excellentiae, per se etiam aliqua veneratione censeri dignas, non quidem secundum earum esse materiale, ex quo formantur, nempe quatenus sunt lignum, aes, argentum, aurum, aut colores, neque etiam secundum earum esse formale simpliciter, hoc est secundum lineamenta, et dispositionem partium perite, et affabre concinnatarum, hoc enim mere artificiale est, sed quatenus ordinantur ad significandam et repraesentandam rem, quae secundum se, et in se complectitur praecellentiam veneratione dignam.