Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Christum Messiam tot ratiocinatum oraculis, tot votis expetitum, verum esse Deum, non solum negarunt Iudaei contendentes potius illum debere esse purum hominem, scilicet insignem Patriarcham, et Regem potentissimum, a quo instauraretur sancta civitas, ipsique Iudaei pristinam in libertatem assererentur: verum etiam id aperte in dubium revocaverunt plurimi haeretici: quorum sicut et aliorum Errorum impia dogmata hisce postremis temporibus ab inferis suscitaverunt novi Pauliani, et Ariani. Dum enim a multis haereticis acute, et obscure disceptantur Valentini Gentilis dogmata, qui oppugnandam suscipiens avitam doctrinam, et convellendam fidem de divina Trinitate, qua credimus unitatem essentiae in Trinitate personarum, Patrem, Filium, et Spiritum sanctum, ita distinguit, ut etiam separet, dicens hos esse tres aeternos Spiritus, eiusdem quidem naturae, ordine tamen, gradu, et proprietate distinctos. Nonnulli haeretici harum disputationum pertasi, opinionem a Gentili diversam ex Academicis Ochini dialogis tuendam susceperunt, nempe Verbum, quod nos aeternum Dei Filium credimus, dixerunt esse creaturam, et Spiritum quemdam a Deo ante omnia creatum, cuius opera deinde in ceteris rebus creandis Deus sit usus. Superioribus autem opinionibus accessit tertia recentium discipulorum Ebionis, et Pauli Samosateni: qui auctore Serreto, Verbum divinum dixerunt non esse aliud, quam decretum, aut oraculum Dei, non rem subsistentem: Iesum autem Christum Salvatorem, quoad naturam esse verum hominem, qui tamen unctus Spiritu, et gratia Dei, noster Deus sit factus: nam, ut impie dicit Serretus lib. 1. De Trinitate,

quia divina Christi natura ex Verbi arcanis pendet, simpliciori via nunc dicamus Deum posse homini Deitatis plenitudinem communicare, dare ei divinitatem, maiestatem, potestatem, et gloriam suam: dignus est agnus, qui occisus est, accipere divinitatem, potentiam, sapientiam, honorem, et gloriam. Apocalypsis 5. Moestus factus est Deus Pharaonis, Exodi 1. et Cyrus Deus Israeli, Isaiae 15. multo fortius et excellentiori longe modo factus est Christus Thomae, et omnium nostrum Dominus et Deus.

Quibus significat, quod eodem modo, licet excellentius, divinitas sit communicata Christo quomodo creaturis quibusdam. Nec refert, quod subiiciat:

Illi erant dii non natura, sed temporali dono; Christus vero est naturali nativitate Deus, naturaliter genitus de tota substantia Dei Patris, Deitas, adoratio Dei, et visio Dei est in Christo vero Deo. Sicut Pater est verus Deus; ita veram suam Deitatem unico Filio suo unice tribuens efficit, ut ille sit verus Deus.

Quibus verbis haereticus ille praclare videtur loqui de Christo, verum versutus homo suo more ludit. Nam cum neget Filium Dei extitisse antequam ex Virgine nasceretur, et in eo ex Virgine nato unam dumtaxat naturam agnoscat: non aliam tribuit Christo divinitatem naturalem, quam illud suum figmentum, quo putat Verbum Dei fuisse semen Christi, seu rorem naturalis geniturae Christi in utero Virginis, et ita carnem Christi esse de substantia Dei. — Hos autem omnes Errores Socinus horribili audacia secutus, ea haeretica omnia dogmata complexus est, et disseminavit: quae quia agente homine inimico zizaniorum seminatore, in dies per varias Europae plagas grassantur, lubet hic aliquanto longius Christi D. Divinitatem, divinamque ac naturalem illius generationem sequentibus in Quaestionibus, ex sacris Oraculis probare, et futiles eorum haereticorum elusiones, seu ratiunculas deterrere ac repellere.

Notandum 1. Haereticos, in quos militamus, ultro concedere, Christum Iesum ex Virgine natum Dei nomine gloriari, utpote cum augustum illud ei nomen divina Scripturae saepius et aperte tribuant: at contendunt ei nomen istud non aliter tribui, quam creaturis quibusdam, quae eo nomine donantur; licet excellentiori et diviniori modo illud sibi vindicet, propter ampliorem, uberiorem divinitatis communicationem, quam in ipso suae formationis exordio, et delapsa in Virginem operatione et virtute Altissimi obtinuit. Itaque ante illum ortum et partum nec fuerit Deus, nec ullam Filii Dei appellationem obtinuerit. Duo itaque hic sunt probanda: Primum, quod Christus sit verus Deus: Secundum, quod ante suum ex Virgine ortum extiterit.

Notandum 2. Christi divinitatem duplici via maxime innotescere; nempe, vel apertis utriusque divini Testamenti Veteris et Novi textibus et oraculis, vel ex illius mirandis operationibus in sua divinitatis commendationem et assertionem: cum enim Deus sit veritas per essentiam, cui nec fallere, nec falli contingere possit; inde liquet, quod ab ipso promanantia oracula certam constantemque veritatem efferant, nec aliquid insolitum praeter naturae ordinem moliri potest unquam in alicuius falsitatis aut erroris patrocinium: unde si apertis oraculis testatus fuerit Christum esse verum Deum, verumque Dei Filium, similiter si omnipotentiam suam in patrandis supra naturae vires operibus exercuerit in Christi divinitatis assertionem, nemini quantumvis rudi Christiana veritatis poterit esse dubium, Christum verum Deum esse confitendum: igitur ex hoc duplici capite maxime colligenda est et asserenda Christi divinitas.

Notandum 3. Divinitatis nomen alicui attribui, vel per delegationem: sic Angeli, qui vice Dei apparebant SS. Patriarchis et Prophetis, nomine Dei appellantur: vel per ministerium: sic Exodi 1. Moyses dicitur Deus Pharaonis, quia suis mirandis operibus Dei potentiam, et iustitiam exercebat: vel per usurpationem: sic daemones a gentibus dicti sunt dii: Omnes enim dii gentium daemonia, Psal. 95.: vel per imitationem: sic iusti, et divina sanctitatis aemulatores interdum nomine Dei illustrantur in Scripturis; hinc Christus Dominus Ioan. 10. iubat: Si illos dixit Deus, ad quos sermo Dei factus est, etc. Vel per assimilationem, et exercitium potestatis ac iustitiae; sic Psal. 81. Deus principes et iudices alloquens aiebat: Ego dixi: Dii estis, et filii Excelsi omnes; vos autem sicut homines moriemini, etc.: Vel denique per naturam et essentiam, qua propria est, ac genuina nomine Dei attributio et significatio, de qua dumtaxat futurus est sermo in praesenti.

Conclusio unica. — CHRISTUS EST VERUS DEUS, VERUSQUE AETERNI PATRIS FILIUS. Haec est contra Iudaeos, et varios haereticos.

Probatur primo. — Ex oraculis Veteris Testamenti, quibus Messias verus Deus nominatur. — Primo quidem ex illo Psalmi 2. ubi Deus Pater Filium alloquens, ait: Filius meus es tu, ego hodie genui te, quem textum de Messia accipiendum, constantissimum erat apud Hebraeos. Hinc Paulus Act. 1. et 13. necnon et ad Hebr. 5. ut probet Christum rerum esse Messiam, usurpat illa verba, quod certe non taceret, nisi Hebraeos ita sentire intelligeret. Et quidem si recte verba ponderentur, praesertim versus finem Psalmi, evidens erit, Messiae posse aptari: is enim qui dicitur Dei Filius, ait: Ego autem constitutus sum Rex ab eo, super Sion montem sanctum eius. Et quoniam hoc regnum temporale non erat, sed spirituale, statim subdit: Praedicans praecceptum eius: additque deinde: Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, utique verus et naturalis, et non tantum per adoptionem vel per participationem, ut patet ex hoc singulari loquendi modo, Filius meus es tu, hoc est, modo nobiliori et excellentiori quam caeteri, qui tantum filii sunt per adoptionem: tu autem specialiter Filius meus es proprius et naturalis.

Respondeo 1. NOVI ARIANI hanc nostram interpretationem prorsus fictitiam esse, nec ullum ex vetustissimis Patribus praetaxata verba de aeterna et divina Christi generatione fuisse interpretatum. — Verum contra: nam praeterquam quod, ut mox dixi, id aperte colligitur ex ipsa verborum significatione, eandem interpretationem habent SS. Patres. Nam S. Ambrosius in Epistolam ad Hebraeos, exponens haec verba S. Pauli: Cui enim dixit aliquando Angelorum, Filius meus es tu, ego hodie genui te? Et rursum: Ego ero illi in Patrem, et ipse erit mihi in Filium, ait:

hoc enim absque ulla dubitatione de incarnatione Filii dicitur: id eo verbum futuri temporis posuit, ero illi in Patrem, ut ipse erit mihi in Filium. Quod vero dixit, Filius meus es tu, ego hodie genui te, aperte manifestat, quod idem, de quo ait, Ero in Patrem, ex ipsa essentia Patris sit genitus, ideo praesenti tempore posuit hodie: quia de eo nihil praeteritum aut futurum est, sed semper praesentia cuncta: potest enim et secundum carnem hoc accipi dictum, quia caro communicat altioribus, sicut et divinitas humilibus communicare dignata est.

— Idem habet S. Chrysostomus: Haec quidem, inquit, dicta sunt de carne, ero ei Pater, et ipse erit mihi Filius: quod cum dixit, Filius meus tu es, ego hodie genui te, nihil aliud manifestat, nisi quia ex ipsa essentia Patris est genitus. Ipsi subscribunt S. Cyprianus lib. 2. Contra Iudaeos capit. 7. S. Cyrillus lib. 8. Thesauri. S. Athanasius respondendo ad obiectionem Arianorum dicentium in Veteri Testamento nullam mentionem Filii Dei factam esse, quod itidem novi Ariani inculcant. Favet etiam Tertullianus lib. Contra Praxeam, ubi de Christo ait: Primogenitus, et ante omnia genitus: et unigenitus, ut solus ex Deo genitus: proprie de culca cordis ipsius: secundum quod Pater testatur, ad quem deinceps gaudens, proprie gaudentem persona illius, Filius meus es tu, ego hodie genui te: falsum est ergo, quod obtrudunt novi Ariani, neminem esse ex veteribus Patribus, qui locum istum de Christi aeterna generatione explicet.

Respondeo 2. Illa verba aliter ab Apostolo accipi, quam ad significandam aeternam Christi generationem: nam Apostolus Act. 3. illa usurpat ad confirmandam Christi resurrectionem. Deinde ad Hebraeos 1. ad ostendendum, quod Christus excellentius nomen sortitus fuerit, quam Angeli: et cap. 5. accommodat haec verba ad celebrandum honorem sacerdotii Christi: igitur perverse detorquentur ad exprimendam aeternam illius generationem. — Verum respondeo eiusdem textus variam usurpationem nihil obesse divinae filiationi, et aeternae generationi, quam genuine significant illa verba; licet per accommodationem ad alia significanda etiam usurpari queant; etsi enim haec vere dicantur de Christo, quoad humanam naturam, vel resurgentem, vel sacrificantem, vel glorioso nomine Iesu illustratam; tamen illa praestantia, quam habet supra Angelos, ipsi non aliunde competit, quam quia, qui homo est, simul etiam est Deus, et qui Filius Mariae, is quoque est Filius Dei: hoc autem vere de Christo dici non posset si tantum homo esset; nam Christus ratione humanitatis non solum dicitur inferior Patre, sed etiam paulo minus ab Angelis minoratus. — In idem collineat eorumdem verborum usurpatio in quinto capite eius Epistolae: nam in eo capite S. Paulus aperit discrimen inter Christum Pontificem, et alios Pontifices Hebraeos, quod ille praestantiori modo sit a Deo vocatus, quippe qui natus ex Deo, et Filius Dei. — Nec etiam officit locus Act. 8.; pessime namque Adversarii hunc locum interpretantur, quasi tunc Christus dumtaxat coeperit habere participatam divinitatem, cum resurrexit ex mortuis, quia, inquiunt, resurrectio est nova generatio, quod si Christus reviviscens natus est, quis illum genuit? nempe Deus, qui ab inferis illum excitavit: ideo et Paulus ad Colossenses, cap. 1. excitationem Christi vocat primogenituram ex mortuis: et proinde per id quod dicitur, ego hodie genui te, tempus illud indicatur, quo Iesus Christus ad vitam, quam deinceps interitus nullus consequeretur, revocatus fuit; atque imperio caeli et terrae potitus est. Hoc, inquam, eorum ratiocinium omnino absurdum est: nam si Deus dicatur tantum Christum genuisse, quia ipsum excitavit ab inferis: igitur et Filius debet dici a seipso genitus; propria enim virtute a mortuis resurrexit, iuxta illud: Solvite templum hoc, et in triduo reaedificabo illud. Item: Potestatem habeo ponendi animam meam, et iterum sumendi eam. Deinde, si dumtaxat a Deo censeatur genitus in sua resurrectione; igitur falso toties se Dei Filium probavit ante suam passionem, ac mendaciter beatum praedicavit Simonem Barionam, quod Deus dixerit: Tu es Christus Filius Dei vivi, qui in hunc mundum venisti. — Denique, si a resurrectione dumtaxat Filius Dei imperio caeli et terrae potitus est, quomodo potuit ante passionem mari et ventis imperare, daemones pellere, sanare morbos, mortuos suscitare, et quod maius est, peccata condonare? Cum igitur verbum gignendi non nisi translate, et secundum quid de resurrectione dicatur, alia nobis resurrectione antiquior quaerenda est Filii Dei generatio; quam si dixerimus eam esse, qua ex sanctissima Virgine natus est, libenter quidem fatebor Iesum Nazarenum conceptum ex Spiritu sancto, et natum ex Maria Virgine vere et proprie esse Filium Dei, et Deum verum de Deo vero; sed constantissime negabo, eius divinam filiationem ab ea dumtaxat temporali nativitate esse confitendam: quippe cum eam ab aeterno, et ante Luciferi ortum habuerit.

Confirmatur ex Psalmo 109. ubi divinus Pater itidem Filium alloquens ait: Tecum principium in die virtutis tuae in splendoribus sanctorum ex utero ante Luciferum genui te, quem Psalmum de Christo scriptum esse non est dubium: tum quia sic eum explicat ipsemet Christus D. Matth. 22. v. 44. et Apostolus 1 ad Cor. 15. v. 25.: tum quia huius Psalmi initium, Dixit Dominus Domino meo, etc. non alteri, quam Christo accommodari potest. Quartus etiam versus: Iuravit Dominus, etc. usurpatur ab Apostolo ad Hebraeos, c. 1. ad confirmandum Christi sacerdotium: hanc vero partem versui 3. Ex utero ante Luciferum genui te, licet quidam de nativitate ex Virgine interpretentur, ut Tertullianus, alii autem de aeterna generatione Filii Dei, ut Athanasius, Nyssenus, etc. tamen neutra sententia adversariis favet.

Reponunt falso scribi ante Luciferum, quippe cum ad litteram hic sit sensus: Deus nativitatis tuae ex utero aurorae est, unde hanc interpretationem subiiciunt, tantundem numero discipulorum Christi, per quos vincat hostes, quanta est densitas roris matutini. — Verum, quamquam nonnulli Interpretes et Traductores illa verba non penitus expresserint sicut Vulgata, nihil tamen alienum ab ea versione vulgari protulerunt: nam Septuaginta Interpretes sic transtulerunt: Ex ventre, ante Luciferum genui te. Aquilas vero ex illo caecitate infundere tuae tibi ros. Symmachus: Velut diluculi roris iuventus tua. Theodotion: Ex utero a matutino iuventutis tuae: iuxta vero Hebraeum idioma, si verbum verbo reddatur, dicendum est cum Pagnino: Ex utero aurorae tibi ros nativitatis sum, qua verba, licet ad nativitatem ex sanctissima Virgine Matre aliqui transferant: alii vero ad eos, qui renascuntur in Christo per praedicationem Evangelii: non peccant tamen, qui idem interpretantur de nativitate Sapientiae, qua ante mundi fundamenta genita est: Sapientia autem Dei, Christus est: huic namque favent SS. Patres, nam Hilarius, lib. 12. De Trinitate: Haec, inquit, de illo Christo praeclara vox Patris est: ex utero ante Luciferum genui te, etc. Et S. Ambrosius, lib. 1. De Fide, cap. 6. ex his verbis: Ego ante Luciferum genui te, Filium non esse creaturam concludit, quippe cum a Deo sit genitus, non creatus. S. Epiphanius, lib. 2. tom. 2. postquam translationes varias huius loci exposuit, subiicit: Quo de sermone cognoscas, quod Dei Verbum in substantia ex Patre natura genitus est, sine principio, et sine tempore, antequam quidquam esset: non solum Luciferum solam dixit stellam, et quidem cum multa sint sidera, ut Sol, et Luna in quarta die facta, mare vero, et ligna fructus antea facta, firmamentumque terrae accedit, et cum his simul Angeli facti fuerint: nisi enim una cum coelo, et terra Angeli quoque creati essent, non utique dixisset ad eos: quando genita fuerunt sidera, laudaverunt me omnes Angeli voce. Itaque, ait, ante Luciferum, quasi diceret: antequam esset quid creatum, erat semper Verbum cum Patre: per ipsum enim omnia facta, et sine ipso factum est nihil. Ipsis praclare adstipulatur S. Augustinus, enarratione in Psalmum 109. ubi ait:

Si Deus Filium habet, numquid et uterum? Sed sicut carnis corpora non habet, quia nec sinum: dictum est tamen, qui est in sinu Patris, enarravit. Qui est autem sinus, ipse est uterus, et > sinu: et uterus pro secreto positus est. Quid est ex utero? ex secreto, ex occulto, de me ipso, de substantia mea, hoc est ex utero; quia generationem eius quis enarrabit? Accipiamus ergo Patrem dicentem ad Filium: Ex utero ante Luciferum genui te, quid est ergo, ante Luciferum? Lucifer pro sideribus positus est, tamquam a parte totum significante Scriptura, et ex eminenti stella omnia sidera: sed ista sidera quomodo facta sunt? ut sint in signis, et in temporibus, et in diebus, et in annis. Si ergo et in signis, et in temporibus posita sunt sidera, et Lucifer nominatus est pro sideribus, quod est ante Luciferum, hoc est ante sidera, et quod est ante sidera, hoc est ante tempora. Si ergo ante tempora, ab aeternitate noli quaerere quando: aeternitas non habet quando: quando, et aliquundo adverbia sunt temporis, de Patre non est natus in tempore, per quem facta sunt tempora. Dictum est ergo, ut dici oportuit figurate et prophetice, ut et uterus pro secreta substantia, et Lucifer pro temporibus poneretur.

Monendum tamen censeo etiam sanctum Augustinum hunc locum interpretari de nativitate ex Virgine Matre, quod ante illum fecerat Iustinus in dialogo cum Tryphone Iudaeo, et Tertullianus, lib. 3. Contra Marcionem. Contra quorum sententiam multa a beato Athanasio disputantur in oratione contra Arianos, qui acriter contendit, haec verba Psalmi de aeterna generatione Verbi esse intelligenda.

Probatur similiter testimoniis Isaiae Prophetae, quae tam multa sunt, ut non possint omnia sine prolixitate congeri: praecipuum autem petitur ex cap. 9. ubi describuntur characteres ac munia venturi Messiae his verbis: Parvulus natus est nobis, et Filius datus est nobis, et factus est principatus eius super humerum eius, et vocabitur nomen eius, Admirabilis, Deus fortis, Pater futuri saeculi, Princeps pacis: multiplicabitur eius imperium, et pacis eius non erit finis; et super solium David sedebit in aeternum: quem locum licet quidam Hebraei ad Regem Ezechiam detorqueant, tacite tamen arguuntur; quomodo enim Ezechias Princeps pacis, cum multa bella gesserit adversus Assyrios? quomodo regnum eius sempiternum fuerit, quod paulo post a Babyloniis dissipatum est? Unde etiam Chaldaica habet hic expressum nomen Messias. His additur, quod ille, de quo fit sermo, dicatur Deus, quae appellatio simpliciter et absolute sine ullo addito diminuente, non tribuitur nisi vero Deo, praesertim quando coniuncta est cum appellatione fortis, et aliis, quae divinam maiestatem sonant. — Confirmatur ex cap. 38. Deus ipse veniet, et salvabit nos. Tunc aperientur oculi caecorum, etc. ubi describuntur omnes illi mirandi effectus ac stupenda prodigia, quae venturus Messias, qui Deus dicitur, erat operaturus, quae signa nullus ante Isaiam, nec post illum Prophetarum nullus operatus est, praeter Iesum a Nazareth: unde merito Matth. 11. inquirentibus Ioannis discipulis, et ab eo petentibus nomine sui praeceptoris: Tu es, qui venturus es, an alium expectamus? respondens Iesus, ait illis: euntes renuntiate Ioanni, quae audistis, et vidistis, caeci vident, claudi ambulant, etc. Sermonem vero ibi esse de vero Deo, constat tum ex his verbis, Deus ipse veniet, tum ex praecedentibus, ipsi videbunt gloriam Domini, et decorem Dei nostri: tum ex eo quod nomen Dei exprimitur nomine Iehovah, quod proprium est Deo. Hinc eo loco saepe sancti Patres utuntur adversus Arianos, maxime sanctus

Athanasius, lib. De Incarnatione Verbi, necnon et adversus Iudaeos, ut Irenaeus, lib. 3. cap. 22. et Cyprianus, lib. 2. Contra Iudaeos, cap. 1. — Confirmatur iterum ex cap. 13. ubi de Messia dicitur: in te est Deus, et non est Deus absque te: vere tu es Deus absconditus, Deus Israel Salvator. Praemiserat autem: haec dicit Dominus, quibus designat Patrem aeternum loqui ad Christum, in quo est Deus, vel quia in ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter, hoc est substantialiter, ratione personae divinae; vel quia Deus Pater est in Filio, ut exponit sanctus Ambrosius, lib. 1. De Fide, cap. 2, iuxta illud Christi oraculum: Ego in Patre, et Pater in me est, etc. Recte etiam dicitur Filio: non est Deus absque te, propter unitatem naturae, quia nec Pater est Deus absque Filio, nec est alius Deus a Filio, ut recte exponit Nazianzenus, orat. 19. Tandem merito dicitur Deus absconditus, propter assumptae humanitatis sacramentum, et Deus Israel Salvator, quod interpretatur Iesus; quem locum imitatus videtur sanctus Paulus cum dixit: erat Deus in Christo mundum reconcilians sibi. His adde id quod habet idem Propheta cap. 32. ubi cum Deum sic loquentem induxisset: haec dicit Dominus Deus, in Aegyptum descendit populus meus in principio, infra subdit: Ego ipse, qui loquebar, ipse adsum: idem ergo Deus, qui antea per Prophetas loquebatur, quem populus Israel colebat, postea per Incarnationem apparuit: quapropter subiicit, quam pulchri sunt super montes pedes Evangelizantis pacem, annuntiantis bona. Quod evidentius explicat Propheta Baruch, 3. ab eis verbis: Hic est Deus noster, usque ad illa: et cum hominibus conversatus est: ubi aperte loquitur de vero Deo Israel, qui legem dedit populo suo, quem postea dicit cum hominibus conversatum, scilicet hominem factum; si enim loqueretur de alia apparitione, quae fiebat ministerio Angelorum in corporibus assumptis, vel per solam imaginariam, aut sensibilem representationem, non diceret: post haec in terris visus est; multum enim ante legem datam fuerat illo modo in terris visus, et cum Abraham, Iacob, Moyse, et aliis sanctis hominibus conversatus. Quare cum sacra Littera Christum absolute, et definite Deum, et Deum nostrum, Deum verum, Deum super omnia laudandum, et Deum Salvatorem nostrum, et denique Iehovam nominent; concludendum est Christum Dominum, non nuncupatione aut adoptione vel donorum participatione, sed vere natura et substantia Deum esse.

Probatur secundo. — Ex novo Testamento. — Illis omnibus oraculis, quibus Christus verus Deus, verique Dei Filius appellatur, quae iam in tertio nostro tomo De Trinitate, probando Verbi divinitatem, explanavimus: unde solum eis immoror, quibus insinuatur Iesum Christum longe prius extitisse, quam nasceretur ex Virgine; quae cum intelligi nequeant de humanitate, quae tum primum extitit, cum in Virginis utero formatus est Christus D., necessum est, ut de illius divinitate accipiantur. Sic Ioannis 8. loquens ipsemet Christus D. de se ait: Antequam Abraham fieret, ego sum: at non erat ante Abrahamum secundum carnem, quippe plurimis saeculis post ipsum sanctissimum Patriarcham extitit: igitur illa prioritas de eius divinitate necessario est intelligenda. Itidem probat sanctus Apostolus, cap. 1. ad Hebraeos, ex illis verbis Psalmi 103: Dilexisti iustitiam, et odisti iniquitatem, propterea unxit te Deus oleo exsultationis pra consortibus tuis. Et tu in principio terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt Coeli: ipsi peribunt, tu autem permanebis, et omnes ut vestimentum veterascent, et velut amictum mutabis eos, et mutabuntur: tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient. Quorum verborum hic sensus apparet, O Deus! Deus tuus, idest ego Pater, Filium Deum unxit oleo laetitiae; Filius enim, qui ratione nativitatis aeternae Patrem agnoscit, etiam ipsum agnovit Deum ratione generationis temporalis, qua minor est Patre secundum humanam nativitatem: unde tritum est apud Apostolum, Deus, et Pater Domini nostri Iesu Christi, quibus significat ratione humanitatis assumptae Christum agnoscere Deum, quem ante Incarnationem dumtaxat Patrem agnoscebat. Sequitur: pra consortibus tuis, hoc est, fratribus, qui sunt fideles; horum enim consors factus est Filius Dei in carnis et sanguinis assumptione. Subditur: et tu ab initio Domine terram fundasti, quibus significat illum, qui unctus est oleo laetitiae, fuisse una cum Patre rerum omnium artificem: duobus autem versibus sequentibus celebrat Christi aeternitatem, omnia namque creata peribunt, quia mutationi, et interitui sunt obnoxia: tu vero permanens, nempe ab aeterno in aeternum, sine principio, et fine, quia tu idem ipse es, et anni tui non deficient, utpote cum sis aeternus, immortalis, et incorruptibilis Deus.

Reponunt Haeretici. Primo textum illum litteraliter de Salomone intelligendum esse, et mystice solum per Apostolum Christo attribui. Secundo, non Deum, sed hominem dumtaxat describi; nam qui unctus est, et qui Deum, hoc est, se superiorem et maiorem agnoscit, qui etiam consortes et socios regni habet, non est Deus aeternus: Christus est unctus, habet Deum, et consortes: ergo non est Deus.

Contra. Falsum est oraculum istud litteraliter intelligendum esse de Salomone, et mystice dumtaxat a S. Paulo Christo appropriari, siquidem ex ipso textu constat pleraque esse, quae de Salomone nequeant intelligi: is enim nec ab initio terram fundavit, nec caeteris deficientibus idem ipse permanet, cum pridem vita functus fuerit. Ad secundum dico ibi fallaciam esse a dicto secundum quid ad dictum simpliciter: ea enim omnia de Christo non dicuntur simpliciter, sed secundum quid, ratione videlicet officii Mediatoris et humanitatis, qua ratione et unctus est, et Deum, atque consortes habet; non vero ratione aeternae suae Deitatis, secundum quam Filius quidem habet Patrem, non vero Deum conditorem.

Reponunt 2. De Filio non posse accipi haec verba: Tu, Domine, ab initio terram fundasti, sed ipsa esse referenda ad Patrem; primo, quia Apostolus sibi contrariaretur, quippe qui prius dixerat Patrem creasse mundum: non ergo Filius ipse creavit. Secundo, quia nusquam alibi tribuitur Filio creatio. Tertio, quia propositum Apostoli est Christum supra alios homines et Angelos extollere; at si hic ei creationem tribueret, Creatorem creaturae compararet, quod fatuum et ineptum esset. Quarto, impie tribuitur Patri, quod Filium appellet Dominum suum: igitur ista non ad Filium, sed ad Patrem ipsum sunt referenda.

Nego antecedens, et ad primam probationem dico falsum esse, quod quia Pater per Filium creavit, etiam Filius non creaverit: Quaecumque enim Pater facit, Filius similiter facit, ut testatur ipsemet Christus, Ioannis 5. Ad secundam dico pariter falsum esse, quod nusquam alibi Filio tribuatur creatio, nam eodem capite testatur:

Pater meus usque modo operatur, et ego operor. Et Psalm. 33. dicitur, quod Verbo Domini Coeli firmati sunt. Ad tertiam dico fatuam et ineptam prorsus esse eorum haereticorum argumentationem: scopus enim Apostoli est Filium supra Angelos extollere, non simpliciter, sed ut Deum Dominum Angelorum: merito igitur profert testimonia Scripturae, quibus Christum et Deum et Creatorem esse demonstret, quod Hebraei nondum sciebant. Ad quartam denique respondeo blasphemam esse illam haereticorum calumniam; non enim dicitur, quod Pater Filium appellet Dominum suum; sed absolute Dominum, seu Iehovam; ait enim, Tu Iehova: non vero, Tu Iehova meus: Filius autem idem est Dominus Iehova, qui Pater: merito igitur Pater Filium hoc nomine dignatur.

Confirmantur haec omnes responsiones simul, et praefata probatio, illis omnibus eiusdem Apostoli textibus, quibus aperte profitetur per Filium Dei totam universitatem rerum conditam esse. Sic ad Coloss. 1. Gratias agentes Deo Patri, qui dignos nos fecit in partem sortis Sanctorum in lumine, qui eripuit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum Filii dilectionis suae, in quo habemus redemptionem per sanguinem eius, remissionem peccatorum: qui est imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae: quoniam in ipso condita sunt universa in coelis et in terra, visibilia et invisibilia, sive Throni, sive Dominationes, sive Principatus, sive Potestates; omnia per ipsum et in ipso creata sunt. Et 1. ad Cor. 8. Unus Deus Pater, ex quo omnia, et nos in eum: et unus Dominus Iesus Christus, per quem omnia, et nos per ipsum. Et ad Hebr. 1. Novissime diebus istis locutus est nobis in Filio, quem constituit haeredem universorum, per quem fecit, et saecula. Hinc Filius ipse, qui est aeterna divinaque sapientia, merito dicit Proverbiorum 3. Dominus possedit me ab initio viarum suarum, antequam quidquam faceret a principio... quando appendebat fundamenta terrae, cum eo eram cuncta componens. His adde, quod in historia creationis Moyses et Dei Creatoris mentionem facit, et Verbi per quod omnia Deus fecit, et Spiritus Dei, qui fovebant materiam a Deo productam: Deum enim dicentem inducit, et Deum facientem, quae de Patre, et Sermone, seu Filio Dei Veteres interpretati sunt. In hominis praeterea creatione, Deum inducit deliberantem: Faciamus, inquit, hominem ad imaginem, et similitudinem nostram. Et rursus cap. 3. Ecce Adam quasi unus ex nobis: haec autem non ad Angelos dicta, neque enim per Angelos, quasi inferiores Deos, mundus est conditus, neque ad Angelorum similitudinem homo creatus est; neque extra Dei essentiam quaerendus est, qui Deo Patri in rerum creatione adfuerit; sed Filium unicum, ac Spiritum sanctum Deus Pater alloquitur, qui omnia quaecumque Pater facit etiam ipse facit.

Confirmatur tandem, et apertissime declaratur Christi Divinitas, et individua cum Patre creandi virtus, ab amantissimo illius Discipulo, cuius testimonium, utpote firmissimum nostrae assertionis argumentum, in huius probationis postremum locum reservavimus. Primo enim capite sui Evangelii, aperte dicit: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum; hoc erat in principio apud Deum. Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, quod factum est. Et versibus aliquot interpositis sequitur: Et Verbum caro factum est, et habitavit in nobis, et vidimus gloriam eius; gloriam gloriae quasi unigeniti a Patre plenum gratiae, et veritatis. Quod apertum oraculum quantis artibus depravare et eludere tentaverit Satan, per veteres et novos Arianos nemo Theologorum est qui nesciat. Ut autem eius loci varias corruptelas a veteribus haereticis excogitatas, et a SS. Patribus expugnatas omissas faciam; placet dumtaxat hic referre, et refellere diabolicum illud commentum, quod novi Ariani excogitaverunt, dicentes nomine Verbi, aut Sermonis significari quidem hominem illum Iesum ex Maria natum, qui appellatur Sermo ratione officii sui, quod singularis praeco et interpres fuerit divinae voluntatis, qui idcirco dicitur Caro factus, quod abiectissima conditione, inter homines formam servi habuerit: ut autem divini praefati oraculi auctoritatem et vim elerent, dupliciter verba Evangelistae in hunc modum interpretantur, ut videre est apud Simlerum in Antisocino.

PRIMI CAPITIS EVANGELII S. IOANNIS

HAERETICA EXPLICATIO PROPONITUR, AC REFELLITUR.

Expositio haeretica (columna 1)	Expositio haeretica (columna 2)
1. In principio mundi per Evangelium reformandi, cum Ioannes Baptista inciperet exhortari homines ad resipiscentiam, iam tum Iesus Christus erat destinatus officio patefaciendi, et confirmandi Evangelium: sed eo tempore nondum ut legatus et internuntius Dei notus erat hominibus, sed soli Deo Patri suo; quin etiam idem ille tunc divina potestate, et auctoritate erat praeditus.	1. In principio Evangelii, cum Ioannes Baptista Christo viam pararet sua praedicatione, iam tum aderat Iesus Christus Sermo, atque Interpres, sive Legatus Dei, et Sermo iste, licet inter homines versaretur, soli tamen Deo notus fuit ab initio, et quasi apud Deum reconditus erat. Denique hic Sermo destinatus erat nobis Servator, princeps nostrae salutis, isque Dominus ac Deus noster erat, quamvis mundo ignotus esset.
2. Sed eo tempore soli Deo Patri suo, adhuc erat cognitus.	2. Hic, inquam, Sermo ab initio Evangelii erat apud Deum: quippe cui soli cognitus erat, imo apud quem tam familiariter versabatur, ut ex eius sinu Evangelium paulo post nobis afferret.
3. Per illum omnia facta sunt, quae ad mundi per Evangelium reformationem pertinent, et sine illo factum est nihil, quod ab eius discipulis et ministris est factum.	3. Per hunc Sermonem facta sunt omnia quaecumque ad Evangelii confirmationem pertinent, et sine eius auspicio nihil istorum factum est, quae consequenter etiam ab Apostolis facta sunt, ita ut omnium istorum operum gloria ad ipsum solum auctorem referenda sit.
4. et 5. Ille erat primarius vitae aeternae Praeco, et tamquam summus Ecclesiae Doctor, hominibus rerum caelestium ignaris solidam Evangelii doctrinam proponebat,	4. In hoc Dei Sermone I. C. exhibita seu proposita nobis erat vita aeterna: et haec vita, sive eius promissio, erat vera et spiritualis lux hominum, quippe cuius noti-

Expositio haeretica (columna 1), cont.	Expositio haeretica (columna 2), cont.
…vitaeque sanctae exemplo praelucebat: sed isti noluerunt eius doctrinae credere, vitamque imitari.	…notitia et certa spe mentes humanae illustrantur.
—	5. Porro haec lux in tenebrosa hominum societate hactenus clare lucet; sed filii tenebrarum (qui male agunt, et lucem oderunt) sua culpa eam minime comprehenderunt, ut qui inepti sunt ad eam percipiendam.
6. Fuit homo missus a Deo ad Iudaeos, cui erat nomen Ioannes.	6. Caeterum hoc ipso tempore in Iudaea celebris erat homo quidam a Deo missus, cui nomen erat Ioannes.
7. Is venit, ut palam et publice de Iesu testaretur, quod sit Christus, hoc est, Messias et unicus mundi Servator, ut per illum omnes ei crederent.	7. Quem eo consilio in medium et prodire voluit, ut tamquam fidelis testis, ac praecursor testimonium de Iesu Christo apud omnes redderet, atque ita auctorem illius spiritualis lucis, cuius ante memini, sua praedicatione omnibus commendaret, ut omnes per istius viri ministerium ad Christi fidem habendam praepararentur.
8. Non erat is Christus, hoc est, Messias ipse, quemadmodum multi ex Iudaeis opinabantur, sed praecursor Christi in hunc finem a Deo missus, ut de Christo testaretur.	8. Non erat, inquam, hic Ioannes lux caelestis, quae totum mundum iamiam illustratura erat, sed praecursor tantum illius, ideirco missus, ut de luce illa testimonium daret.
9. Ipse autem Iesus Nazarenus verus erat, et primarius Evangelii Doctor, qui ab eo tempore, quo in mundum venit, omnem hominem salvandum solida doctrinae caelestis notitia, vitaeque sanctimonia informabat.	9. Lux autem illa erat Iesus Christus, videlicet lux illa vera, et caelestis, quae postea quam in mundum venit, et munus suum exequi coepit, omnes omnino homines, quantum in se fuit, salutari Dei notitia, et salutis aeternae spe certissima collustravit.
10. Inter homines huius mundi versabatur, et homines per eius Evangelium sunt reformati, et regeniti: sed et impii increduli eum non agnoverunt.	10. Porro lux illa spiritualis I.C. tum in hoc mundo degebat, atque in media hominum societate versabatur, docens, et sanans omnes, prout occasio ferebat; imo mundus hic per ipsum instauratus, et quasi novus, sive alius factus est.
11. Ad suos populares Iudaeos venit, sed illi noluerunt eum pro vero Messia et Servatore mundi a Deo misso et exhibito agnoscere.	11. Et quod magis mirandum est, venit ad proprium populum suum, videlicet Iudaicum, cui peculiariter erat promissus, et cui omnium primo viam salutis annuntiavit; attamen hi sui populares

Expositio haeretica (columna 1), cont.	Expositio haeretica (columna 2), cont.
—	…eum non receperunt, sed tamquam facinorosum aliquem cruci affixerunt.
12. Quotquot autem fidem ei adhibuerunt, eis dedit potestatem, ut Filii Dei, et haeredes vitae aeternae fierent.	12. Interim quotquot ex Iudaeis simul, et Gentibus eum pro Servatore suo complexi sunt, his magnam sane dignitatem attribuit, videlicet ut olim perfecta ratione Filii Dei evadant, ideoque simillimi fiant in gloria et immortalitate.
13. Sed ii, qui hanc potestatem sunt adepti, non sunt iudicandi esse illi omnes, qui vel ex illustri aliqua familia, aliisque hominibus naturali modo sunt geniti, vel hominum voluntate in filios adoptati: sed illi soli, qui per praedicationem Evangelii ex Deo sunt regenerati.	13. His, inquam, potestatem istam dedit, qui in ipsum ex animo credunt; eiusque praecepta custodiunt, quales non sunt promiscue omnes quicumque ex sanguine parentum, sive ex libidine carnis, aut libidine viri nascuntur; sed ii tantum, qui ex Deo geniti sunt; probi videlicet, ac pii homines, qui divinae voluntati, statim, atque ipsis patefacta fuerit, obedire parati sunt, atque ita virtute Dei ad iustitiae studium revocati sunt.
14. Etsi vero Iesus Nazarenus tanta, et tam divina potestate et auctoritate fuit praeditus; tamen coram hominibus huius mundi, praesertim Scribis et Pharisaeis, vixit ut homo vilis, abiectus, obscurus, aerumnosus, et mortalis. At inter nos Apostolos et Discipulos suos familiariter versatus est, suamque gloriam, potestatem, et auctoritatem divinam variis ac admirandis signis, factisque, tam clare notam et testatam fecit, ut a nobis omnibus pro Unigenito et dilectissimo Dei Patris Filio cognitus fuerit, qui non tantum veram doctrinam Evangelii, et in ea immensam Dei erga genus humanum gratiam et benignitatem copiosissime et clarissime mundo patefecerit, verum etiam tandem vitam aeternam, quam nomine Dei promisit omnibus in se credentibus, certissime daturus sit, etc.	14. Hic autem Sermo Dei Iesus Nazarenus, quantisper in hoc mundo vixit, caro fuit, hoc est, miser, mortalis, atque abiectus, et quasi unus e vulgo mortalium esset, ita velut in tentorio terreni corporis inter nos commoratus est: tamen inter nos Apostolos et Discipulos (ut nos Apostoli) qui familiarius cum ipso versati sumus, gloriam ipsius divinam in transfiguratione, et miraculis, subinde sese profitentem clare viderimus; gloriam, inquam, eius, velut Unigeniti, et singularis Filii Dei, quam a Patre suo acceperat; a quo videlicet et ipse genitus, atque in hunc mundum legatus fuit: atque is in omnibus dictis et factis suis abundantissimam Dei benignitatem et fidelitatem erga nos plenissime ostendit.

Novi Ariani Sermonem, aut Verbum dicunt esse Spiritum creatum ante caetera omnia conditum, et administrum Dei in creando orbe, et hunc in carne assumpta hominem factum esse. Servetus vero negat Verbum seu Sermonem esse rem existentem, sed rei dispositionem, seu dispensationem, qua placitum est Deo arcanum suae voluntatis nobis revelare; additque esse vocem Dei, oraculum e caligine, nubis decretum, ideam, sicut operis futuri idea est in animo artificis; hunc Sermonem carnem factum esse, quia voce ab initio prolata, genita sit caro ista; haud secus, quam si homo verbum proferens, ex ore suo proiiceret aurum aut margaritas; ita tum proprie loquendo diceretur vox eius facta esse aurum: ita Verbum Dei potentissimum absque ullo rerum coagulo in carnis materiam transivisse. Atque haec sunt Adversariorum Haereticorum opiniones, tam absurdae, portentosae, et impiae, ut eas Christianis hominibus indicasse et detexisse satis iusta confutatio sit, ait Simlerus.

Nihilominus, ad pleniorem harum blasphemiarum confutationem, dico haec omnia haeretica commenta esse alienissima a mente sancti Evangelistae, siquidem illa tribuunt Sermoni, seu Verbo, quae nonnisi personae subsistenti congruant, utpote cum aiunt Verbum in principio extitisse, Verbum fuisse Deum, nam articulus additus ostendit Verbum in hac oratione Evangelistae esse subiectum; ut locum non habeat cavillationem illorum, qui dicunt Patrem fuisse Verbum; ita ut Verbum dicatur de Deo; quomodo etiam Deus iustus et fortis esse dicitur: siquidem hic Verbum non est attributum, sed subiectum attributi nominis Dei. Praeterea dicitur per hoc Verbum omnes creaturas esse conditas, Verbum fuisse vitam, et lucem, et auctorem omnis vitae et lucis in hominibus; Ioannem Baptistam de eo testatum esse; ipsum venisse ad gentem sibi peculiarem et propriam, et ab ea non fuisse receptum; dedisse iis, qui eum receperunt, et in eum crediderunt, potestatem, ut fierent Filii Dei. Denique Verbum illud carnem factum, et inter homines commoratum; vidisse quoque homines eius gloriam quasi unigeniti a Patre: quae omnia cum non possint competere, nisi hypostasi intelligenti et operanti, evidenter probant Verbum illud personam esse, et etiam ante carnem assumptam extitisse; post carnem autem assumptam duabus naturis constare in unitate personae, divina nempe, quae propria est ipsius Verbi, et humana, quam assumpsit, dum caro factum est.

Haec autem interpretatio non solum constantissima fuit apud omnes sanctos Patres, qui post Nicaenum Concilium primum vixerunt, ut comminiscuntur haeretici, qui volunt tempore huius famosissimi Concilii pessum datam fuisse, ac omnino corruptam de Filio Dei et Christo fidem, sed etiam est sensus totius antiquitatis longe ante Concilium, et ab ipsis nascentis Ecclesiae primordiis. Nam S. Ignatius Epistola tertia loquens de Iesu Christo Patris aeterni Filio,quem Sermonem, seu Verbum appellat, ait: Verbum non a voce, sed a substantia Dei existens, non enim compositam orationis vocem significat, sed divinae operationis genitam substantiam, quae omnia ei, a quo missus sit, placata Patri, atque reconciliata restituat. Irenaeus, lib. 2. cap. 3. ad idem ait: ostensum manifeste, quod in principio Logos existens apud Deum, per quem omnia facta sunt, qui et semper affuit generi humano. Hinc novissimis temporibus secundum praefinitum tempus a Patre, rultum suum plasma tum passibilem hominem factum misit. Idem habet Tertullianus adversus Praxeam, Gregorius Neocaesariensis, et quotquot ante Concilium Nicaenum de aeterna vel temporali divini Verbi generatione scripserunt.

Reponunt Haeretici, quatenus Christum appellari Verbum et Deum per quem omnia facta sunt, quatenus peculiari dispensatione ad homines Dei ministerium gesserit, ut omnia repararentur et renovarentur per mysterium reconciliationis et redemptionis; nam, inquiunt, nova creatura ubique in Novo Testamento tribuitur Christo, per quem Deus hanc executus est.

Contra, haec responsio prorsus est futilis, et evanida; quippe absolute testatur Evangelista Verbum illud, de quo sermonem instituit, a principio extitisse, nempe in illo principio, de quo Moyses dixerat: In principio Deus creavit coelum, et terram. Nec refert, quod ipsi opera reparationis tribuantur, quid enim obstat quominus uni et eidem duo opera, quae se mutuo consequuntur, attribuantur? Unde merito Irenaeus, lib. 4. cap. 14. ait: Filium Dei ab initio assistere suo plasmati, et suum plasma in semetipso recapitulare: ergo nihil officit quominus Verbum, qui una cum Patre et Spiritu sancto omnia formaverit, sui imaginem per primi hominis peccatum conspurcatam, et multis praeterea modis corruptam reparaverit ac restituerit per suae Incarnationis mysterium, qua ratione licet specialiter ipsi non tribuatur creatio, tamen specialiter ipsi attribuitur hominum restauratio et reformatio, quippe cum solus ipse humanam naturam assumpserit.

Reponunt 2. Testamentum Vetus creationem uni et soli Deo Patri tribuere, sicut et Novum posteriorem creationem seu renovationem, non dicit unquam solum Deum absolvisse, sed per Christum: unde etiam nos redemptos, iustificatos, Deo reconciliatos et vitae aeternae haeredes factos, quod est opus novae creationis a Deo per Christum factae, asserit; isto enim nihil horum factum est: igitur S. Ioannes loquitur solum de reparatione ante omnia per Christum facta, hoc est, restaurata. Confirmant ex eo, quod Novum Testamentum dicatur initium dictorum et factorum Christi; nam Lucas Actor., cap. 1. dicit se scribere, quae Iesus coepit facere, et docere usque in diem, qua praecipiens Apostolis per Spiritum sanctum, quos elegit, assumptus est. Ad eumdem quoque modum Marcus dicit se scribere initium Evangelii Iesu Christi; sic et sanctus Paulus ad Hebr. 2. doctrinae salutaris coeptae praedicari a Christo, et operum eius summam recenset: mentirentur autem illi Apostoli si Christus sub Veteri Testamento fecisset, aut docuisset aliquid: igitur nihil praeter hominum reconciliationem, et Redemptionem molitus est; et subinde Ioannis verba de sola hominum reparatione et reconciliatione sunt intelligenda. Confirmant insuper, si Christus creasset caelum et terram, non tacuisset istud: ibi praecipue, ubi contra Iudaeos probat se Filium Dei esse, ex operibus sibi communibus cum Patre; ibi autem tantum operum novae creationis meminit, in sanando, vivificando, resuscitando, iudicando. Dixisset etiam, si verum hoc fuisset: Pater operabatur in creando; ita et ego operor: at tantum de praesentibus loquebatur dicens: Sicut Pater meus operatur, ita et ego operor: igitur, etc.

Verum contrarium aperte constat ex dictis; nam utrumque Testamentum tam Novum quam Vetus rerum omnium creationem Christo aeterno Verbo, et Sapientiae subsistenti tribuit. Unde non tantum per Christum redempti, iustificati, et Deo reconciliati dicimur, quod est novae creationis opus; sed etiam utrumque Testamentum ait: Verbo Dei coeli firmati sunt: et omnia per ipsum condita sunt, et de eo dictum est Psalm. 102. et ad Hebr. 1. Tu in principio, Domine, terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt coeli.

Ad Confirmationem dico, Adversarios multifariam peccare in suo argumento; primum enim Evangelistae loquuntur de Filio Dei non simpliciter, sed ut incarnato, et donato nomine Iesu et Christi; utrumque autem hoc nomen tantum habuit a sua conceptione et nativitate temporali; Iesus enim appellatus est ab officio, quia salvum facturus erat populum suum a peccatis eorum: Christus similiter dictus est ab unctione, quam ab oleo Divinitatis, et divinis charismatibus, quibus illustrata est, in humanitatis cum Verbo unione obtinuit: at haeretici, quae de Christo secundum utramque naturam, seu de tota persona dicuntur, transferunt ad alteram naturam Verbi, ab initio existentis apud Deum: ergo verum paralogismum in suo argumento admittunt. Deinde Evangelistae describunt initium Evangelii, nam facere et docere ad Evangelii administrationem refertur: haeretici vero id referunt ad initium personae Christi, quod certe hallucinari est. Denique, si Christus tantum habuerit initium, cum coepit facere et docere, quodnam erit illius exordium? Marcus enim illud initium Evangelii Christi ab illius baptismo auspicatur, Lucas autem altius ab ipsa conceptione et nativitate suam narrationem orditur: ergo iuxta haereticorum blasphemam temeritatem, oporteret alterutrum Evangelistam mendacii reum esse.

Ad alteram confirmationem, nego consequi, quod, si Christus creavisset caelum et terram, non tacuisset illud Iudaeos alloquendo: haec enim conditionalis propositio facta est: nam, ut mysterium Filii Dei ante eius in carnem adventum umbris quibusdam ac propheticis locutionibus involutum fuit, et ille se Veteribus sub aenigmate dumtaxat conspiciendum praebuit; ita etiam, postquam in carnem venit, non statim caelestem gloriam conspiciendam exhibuit; cum enim Filius Dei in carne se Mediatorem et Redemptorem mundo exhibuerit, divina maiestate, quasi quodam velo tecta, Scripturae nobis eos potissimum sermones, et illa facta Christi describunt, quae ad illud officium Mediatoris spectant. Neque tamen interea Christus divinam suam naturam, et Maiestatem tacuit: nam et se Deum esse, et verum Dei Filium, ante Abrahamum existentem, non solum verbis, sed et mirandis operibus plurimis testatus est. Adde quod sanctus Ioannes diserte pronuntiat: In mundo erat, et mundus per ipsum factus est: igitur illud ipsum Verbum, quod caro factum est, est totius mundi artifex; subindeque pridem, ante suam ex beata Virgine nativitatem et conceptionem, secundum divinam naturam et personam existebat.

Reponunt, nomine mundi ab Evangelista significari non rerum omnium universitatem, sed homines dumtaxat, a quibus non est cognitus: quid enim hoc ad rem, Christum non esse cognitum a machina caeli? Addunt quod saepe apud Ioannem mundus pro hominibus accipiatur, ut cum Christus dicitur lux mundi: et quod sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret; et quod

Christus tollat peccata mundi, etc.

Respondeo, quod etsi nomine mundi plerumque homines significantur, tamen ubi Ioannes ait, mundus per ipsum factus est, nomine mundi universitatis machinam intelligit, siquidem hac locutione vult Christum commendari: at quid magni fuisset, Christum tantum hominem inter homines versatum esse, et in mundo extitisse? praeclarum autem, et honorificum est Christo, quod fuerit Emmanuel, hoc est, nobiscum Deus, seu ut loquitur S. Paulus, in terris visus est, et cum hominibus conversatus est.

Probatur tertio. — Ex sanctis Patribus priorum saeculorum. — S. Ignatius hunc errorem, qui tunc a Cerintho disseminabatur, multis in locis suarum epistolarum confodit: sic in Epist. ad Ephesios: Medius, inquit, unus est, et carnalis et spiritualis, genitus et ingenitus, seu factus et non factus, in homine existens Deus, in morte vita aeterna, et ex Maria et ex Deo primum passibilis, et tum impassibilis Iesus Christus Dominus noster. — Et in Epist. ad Magnesianos: Unus Deus est, qui seipsum manifestavit per Iesum Christum filium suum, qui est Verbum ipsius aeternum. — S. Polycarpus in Oratione ad Deum fusae in procinctu martyrii, quam refert Ecclesia Smyrnensis in Epistola sua encyclica: Domine Deus meus, inquit, pater dilecti ac benedicti Filii tui Iesu Christi, per quem tui notitiam accipimus, Deus Angelorum et virtutum, benedico te. — S. Iustinus martyr, Apolog. 2: Et horum omnium, inquit, Magistrum nos habere, qui in hoc ipsum veniens et crucifixus est, Iesum Christum; eundemque quod ipsius veri Dei Filium esse edocti sumus. Et infra: Et Iesus Christus unus et solus proprie Filius Deo genitus, qui nimirum ratio et verbum eius, et primogenitus et virtus est, atque de consilio et voluntate eius instaurandi et restituendi humani generis, ergo homo factus nos ista docuit. — Et Apolog. 2., haec habet: Porro filius eius qui proprie dicitur filius, Verbum simul cum illo ante creaturas existens et nascens, quoniam primitus per eum cuncta ordinavit et ornarit. — Et in Dialogo contra Tryphonem pag. 251. demonstrat Christum Deum et Dominum virtutum in Scriptura sacra appellari. Et passim in toto Dialogo probat ea quae in sacris Litteris, maxime vero in Psalmis, de summo omnium Domino ac Deo dicuntur, Christo convenire, et hunc esse, qui Abrahamo, Moysi et patriarchis apparuit, quem tamquam Deum suum adoraverunt, quique eo nomine et quidem Tetragrammaton illic insignitur. — Tertullianus, lib. Contra Praxeam, cap. 13. eundem errorem expugnat his verbis: Itaque Deos omnino non dicam nec dominos; sed Apostolum sequar, ut si pariter nominandi fuerint Pater, et Filius, Deum Patrem appellem, et Iesum Christum Dominum nominem. Solum autem Christum potero Deum dicere, sicut idem apostolus: ex quibus Christus, qui est, inquit, Deus super omnia benedictus in saecula omne. Et cap. 28. postquam protulit verba Apostoli ad Galatas 1. scribentis: Paulus non ab hominibus, neque per hominem, sed per Iesum Christum, et Deum Patrem, haec subiungit: Et habes tota instrumenta quae in hunc modum pronuntiant, et duos proponunt, Deum Patrem et Dominum nostrum Iesum Christum filium Patris, et Iesum ipsum esse Christum, in utroque quoque nomine Dei Filium, etc. — S. Cyprianus, lib. 2. Adversus Iudaeos ad Quirinum, cap. 1. multis Scripturae sacra testimoniis probat Christum primogenitum esse, et sapientiam Dei, per quem omnia facta sunt. Et cap. 3., quod Christus idem sit sermo Dei. Et cap. 6., quod Deus Christus sit. Et lib. de idolorum vanitate: Hic est virtus Dei, inquit, hic ratio, hic sapientia eius et gloria, hic in Virginem illabitur, carnem Spiritu Sancto cooperante induitur: Deus cum homine miscetur: hic Deus noster, hic Christus est. — Origenes Christum non esse purum hominem diserte asserit, lib. 7. contra Celsum: Quod si divinum quiddam, inquit, erat in eo homine, qui in illo intelligitur, cuiusmodi erat Unigenitus Dei et primogenitus omnis creaturae, qui dicit: Ego sum veritas, et ego sum vita, et ego sum ostium etc., alia nimirum et huius, et substantiae ipsius ratio propter eam quae est hominis in Iesu considerati. — Minutius Felix in Octavio gentilibus hominem crucifixum a christianis pro Deo coli obiicientibus sic respondet: Nam quod religioni nostra hominem noxium et crucem adscribitis, longe a veritatis via erratis, qui putatis Deum credi aut meruisse noxium, aut posuisse terrenum. Quibus affirmat Christum Deum esse, negat autem eum fuisse reum et totum terrenum. — Iosephus ipse, Iudaeus licet religione et genere, Christi divinitati attestatur, lib. 18. Antiquitatum Iudaicarum, cap. 1. Eodem tempore, inquit, fuit Iesus vir sapiens, si tamen virum eum fas est dicere: erat enim mirabilium operum patrator, et doctor eorum qui libenter vera suscipiunt: plurimosque tam de Iudaeis quam de gentibus sectatores habuit. Christus hic erat, quem accusatum a nostrae gentis principibus Pilatus cum addixisset cruci, nihilominus non destiterunt eum diligere, qui ab initio coeperant. Apparuit eis tertia die vivus, ita ut divinitus vates hoc et alia multa miranda praedixerunt et usque in hodiernum diem christianorum genus ab eo denominatum non deficit. Nec ad validum illud ab hoste testimonium nobis auferendum faciant quidam ex haereticis contextum illum non esse conformem stylo, ordini historiae et fidei auctoris, ideoque hic videri assutum; nam praeter auctoritatem antiquiorum Ecclesiae Patrum, et praesertim Eusebii historiae ecclesiasticae parentis, qui magnam ipsi fidem faciunt, quisquis sincere locum illum legerit et styli consonantiam, et ordinis congruentiam advertet, quippe cum eo loci tumultus inter Iudaeos excitatos enarrandi mens ipsi fuit; cum autem occasione Christi Domini tota Iudaea commota fuerit, non potuit non dicere aliquid de eo. Quod autem pauca dixerit, hoc ex odio Iudaeorum et Romanorum in Christianos provenit: si contra suam fidem locutus est, haec iuxta communem existimationem veritate victus protulit. — Praeterea possunt Patrum sequentium saeculorum non tam testimonia quam integra volumina, sed haec sufficiant contra Socinianos qui trium dumtaxat priorum saeculorum Patres audiunt, et violatam a Nicaeno Concilio de Trinitate et Incarnatione traditionem effutiunt.

PROPONUNTUR, AC SOLVUNTUR PRAECIPUAE OBIECTIONES,

QUAS HAERETICI EX SCRIPTURIS OBTRUDUNT.

Obiicitur 1. Christus ille, qui ex Virgine Maria natus est, idem est, qui veteribus SS. Patribus ac Patriarchis fuerat promissus: at ille, qui fuerat promissus, non est verus Deus, sed tantum homo: igitur Christus non est verus Deus. Maiorem admittunt omnes. Minorem probant haeretici variis Testamenti Veteris oraculis; maxime vero ex illis verbis Genesis 3. v. 15. ubi Christus dicitur semen mulieris, quae conterere debebat caput serpentis, et cap. 12. ubi Deus Abrahamo promittit, quod in ipso benedicentur universae cognationes terrae, hoc est, in eius semine, ut explicat Apostolus ad Galat. 3. Abrahae, inquit, dictae sunt promissiones, et semini eius. Non dicit et seminibus, quasi in multis; sed quasi in uno, et semini tuo, qui est Christus. Item ex Deuteronomii 18. ubi promittit Moyses Israilitico populo Messiam venturum his verbis: Prophetam de gente tua, et de fratribus tuis, sicut me, suscitabit tibi Dominus Deus, ipsum audies: quem Prophetam esse Christum interpretati sunt Petrus, et Stephanus, Actor. 1. et 7. imo ad eum locum videtur allusisse Christus cum dixit Ioan. 5. Si crederetis Moysi, crederetis et mihi, de me enim ille scripsit: ut notarit S. Cyprianus, lib. Contra Iudaeos, cap. 18. At Moyses ibidem indicat illum futurum Prophetam non esse Deum; tum quia dicit eum sibi fore similem: tum quia subdit: ipsum audies, ut petisti a Domino Deo tuo in Horeb quando dixisti, ultra non audiam vocem Domini Dei mei, etc. Similiter Psalm. 102. Deus promittit David: De fructu ventris tui ponam super sedem tuam: et similiter quoties Prophetae sermonem faciunt de venturo Messia, non eum aliter quam purum hominem delineant: igitur, etc.

Respondeo negando minorem, et ad eius probationem dico, praefata oracula revera quidem designare, quod venturus Messias deberet esse verus homo, non tamen negare quod itidem etiam verus Deus censendus esset; non enim in promissionibus ubique stat integra descriptio personae Messiae, sed multa de officio eius efferuntur, ex quibus tamen nihilominus illum esse verum Deum colligi potest, cum ea tribuantur illi, quae ei qui homo tantum esset convenire non possunt, puta cum dicitur quod illius virtute, aut ipsius genitricis opera conteri debeat caput serpentis: quod per ipsum benedicendi sint omnes gentes: quod regnare debeat in saeculum saeculi, etc. Quae complectuntur liberationem ab ira Dei, et reconciliationem cum Deo, solutionem a peccato, et morte, et tyrannide Satanae: quae omnia infinitam efficaciam requirunt; nec subinde praestari possunt, neque expectari ab eo, qui dumtaxat homo sit. Adde, quod in quibusdam vaticiniis clarius Messiae persona describitur, et titulis quibusdam ornatur, quibus longe apertius indicatur, Messiam venturum Deum-hominem fore. Sic Isaiae 7. Ecce Virgo concipiet et pariet Filium, et vocabitur nomen eius Emmanuel: neque enim dici potest Emmanuel, nisi illa persona, quae nata est ex Virgine, Deus quoque sit: nam Deus per Moysen et Prophetas locutus est, et miracula fecit; et tamen neque Moyses, neque Prophetae dicti sunt Emmanuel: igitur oportuit eum, qui natus est ex Virgine, non solum esse verum hominem, sed et verum Deum.

Instant. Iesus Christus, qui natus est ex Virgine, fuit ab Angelo denuntiatus, quis esset futurus: at Angelus illius nativitatis Praeco, non dicit illum esse Deum aeternum, imo ait Filium Dei ideo esse vocandum, non quod ex divina essentia, et divino Patre, ante saecula sit genitus, sed sic vocatum iri, quia virtute Altissimi et Spiritu sancto concipi, et ex Maria nasci deberet. Adde quod non ait, vocatur, sed vocabitur Filius Dei: igitur tum non erat Dei Filius, cum haec Angelus proferret. Deinde, Angelus Iosephum dubitantem de partu Virginis non consolatur dicendo, quod qui clausus erat Virginis utero aeternus esset Dei Patris Filius: quod sane fuisset potissimum, et valde gratum in illa perturbatione solatium: ergo ipsum talem esse Angelus non censuit. Denique, Evangelistae accurate describunt factam Annuntiationem Christi, eius Conceptionem, Nativitatem, Maioresque: neque praetereunt tempus, menses, quibus in utero gestatus est; meminerunt etiam loci, in quo natus est, praesepis in quod reclinatus, domus in qua educatus; narrant insuper, quae seu puer seu adultus gesserit, quaeve ei acciderint, etc. at nullus eorum ne verbo quidem attigit illius Divinitatem, et aeternam generationem de divino latere: quod certe non tacuissent, si id verum esse existimassent: igitur Christus ille ex Maria Virgine natus non est censendus aeternus Dei Filius.

Nego has omnes consequentias: et ad primam rationem, dico Angelum sufficienter designare illum, qui nasciturus erat ex Virgine, esse aeternum Dei Filium, cum dixit: Quod ex te nascetur Sanctum, vocabitur Filius Dei: nec enim illa divinae filiationis attributio aliud significare potest, quam quod is qui nasciturus erat, verus esset Dei Filius, non solum ratione divinae naturae, sed etiam divinae personae, per quam assumpta humanitas ex Virgine nascitura subsistebat. Nec refert, quod dixerit vocabitur, non autem vocatur Filius Dei: Filius enim Dei in carne manifestatus est suo tempore, qui tamen ab aeterno fuit Unigenitus Filius Dei; et sic quem antea tantum fideles Veteris Testamenti obscure cernebant in carne venturum, eum iam exhibitum palam, omnes fideles Novi Testamenti Filium Dei esse praedicant.

Ad secundam probationem dico, quod, cum Ioseph de conceptu hoc sanctissimo sollicitus fuerit, satis fuit ad eius animum confirmandum indicare, quod Maria non concepisset ex adulterio, nec humano more ac modo, neque ex ullo viri congressu, sed ex Spiritu sancto, et virtute Altissimi dicendo: Quod in ea natum est, de Spiritu sancto est.

Ad tertiam confirmationem dico, non valere consequentiam hanc: Evangelistae Christum hominem describunt: ergo nihil aliud de eo scribunt, quam hominem esse; aeternitatem enim illius, et veram Deitatem Evangelistae et Apostoli praedicabant, ut ex eorum oraculis supra probatum est: igitur si haeretici amplectantur illa loca Scripturae, quibus vera humana natura in Christo Salvatore probatur, etiam alia quae illum Deum dicunt, et divinam gloriam, divinumque cultum ei attribuunt, reverenter accipere, et amplecti debent.

Urgent: Si essent duae in Christo naturae, divina et humana, debuissent Evangelistae apertissime illas declarare, alioqui omisissent fundamentum Fidei, et Deum, Deique Filium contumelia affecissent, et omnium contentionum in Ecclesia causae fuissent: sed nullibi duas in Christo naturas aperte fatentur: ergo non sunt duae in Christo naturae.

Nego minorem: nullus namque Evangelistarum est, qui non referat divina illa oracula, et miranda opera, quibus Christus testatus est suam Divinitatem: igitur Evangelistae et Apostoli non omiserunt Fidei fundamentum. Neque ipsi discordiarum auctores sunt, sed homines ambitiosi, turbulenti, et qui simplicitate Apostolicae doctrinae contenti non sunt, dissidiorum causa semper fuerunt, et hodie quoque sunt. Fateor doctrinam de Christo Servatore Deo simul et homine, Deo hominisque Filio, ab ipsa Apostolorum aetate multos adversarios habuisse, quorum alii Christum Deum, alii hominem esse negarunt, multi etiam, ut vel utrumque, vel alterutrum tollerent, naturas impie contuderunt: non tamen ideo conficitur, dogma ipsum falsum esse.

Obiicitur 2. Qui Mediator hominum est apud Deum Israelis, non est ipse Deus Israelis: sed Christus ex Virgine natus est Mediator apud Deum Israelis: ergo non est ipse Deus Israelis. Maiorem probatur ex absurdis, quae consequuntur, si dicamus, Deum Israelis esse Mediatorem apud Deum: Primo enim, Deus statuetur seipso inferior. Deinde, Deus orabit seipsum. Tertio, pars offensa erit mediatrix apud seipsam. Hinc Apostolus ad Timotheum 2. Christum mediatorem ab uno summo Deo distinguit, et hominem dicit: Unus Deus, unus et Mediator Dei et hominum, homo Christus Iesus.

Respondeo cum S. Chrysostomo, Deum hic unum dici ad distinctionem idolorum, non ad exclusionem Christi. Vel cum S. Augustino, Christum uni Deo non opponi, nisi qua homo est, quod ipsa verba innuunt: Unus Mediator homo Christus Iesus, in quantum enim homo, inquit ille, lib. 10. Confess. cap. 13, in tantum Mediator est: in quantum autem Verbum, aequalis Deo, et Deus apud Deum, et simul cum Spiritu Sancto unus Deus. Sicut autem quia Mediator Dei hominumque est, non repugnat quod sit homo, imo taliter in loco citato appellatur; ita etiam non repugnat quod sit Deus. Imo, S. Ioannes Chrysostomus, homil. 1. in epist. 2. S. Pauli ad Timotheum, eleganter ostendit quod Mediator utrisque eis debet societate coniungi, quorum Mediator est: id quippe mediatoris est proprium, inquit, utrorumque participem fieri, quorum fuerit mediator. Quod si unum quidem societate contingat, ab alio vero fuerit separatus, mediator iam dici non potest. Nisi igitur consors sit paternae naturae, Mediator profecto non est: sed quemadmodum humanae naturae consortium suscepit, quando ad homines venit: ita et a Dei substantia non abscessit, quoniam a Deo venit: nam qui duarum naturarum medius fuit, oportuit ambarum esse participem. Homo quippe purus Mediator esse numquam penitus fieret; oportebat enim huiusmodi Mediatorem cum Deo colloqui. Deus item solus Mediator esse non posset, neque enim suscepissent eum quorum Mediator accederet. Ergo, tantum abest ut praefatus locus Apostoli faveat Ebionitis et Cerinthianis tam antiquis quam recentioribus, quin potius illos confundit atque prosternit.

Ad primum autem absurdum dico non consequiri Deum seipso inferiorem esse, eo quod sit Mediator: nam Mediator, ratione officii, inferior est, apud quem intercedit: sed non est inferior natura, cum apud homines saepe aequalis apud aequales pro aliis intercessor fiat: ita Filius qui est unus Deus cum Patre, et in forma Dei aequalis Deo, seipsum exinanivit formam servi accipiens, et ad officium Mediatoris sese dimisit, absque ulla naturae, potentiae, Maiestatis, et Deitatis suae diminutione.

Ad secundum dico, Filium, ut Mediator est, orare Deum, maxime ut consideratur secundum naturam humanam; nam preces, et subiectio ad humanam naturam spectant; efficacitas autem horum a natura divina profluit, cum qua humana natura in unam personam coniuncta est.

Ad tertium respondeo, absurdum quidem esse, ut pars offensa sit mediatrix ubi una tantum persona est offensae partis: at ubi plures personae sunt, non est inconveniens unam ex illis communi decreto se ad pacificationem, et satisfactionem offerre: sic autem actum est inter Deum et homines per ipsum Dei Filium, nec aliter certe fieri debuit aut potuit; quis enim praeter hunc Mediatorem a parte offensa missum, vel hominum vel Angelorum prodire, et apud Deum intercedere potuisset? Certe nisi pars offensa munus Mediatoris suscepisset, nusquam in gratiam cum Deo rediissemus.

His adde quae diximus de satisfactione Christi, quod nempe potuerit etiam sibi ipsi, ut offenso, facere satis.

Obiicitur 3. Is solus est unus verus Deus, quem Christus agnovit et invocavit, invocandumque docuit pro vero Deo: at Christus solum Patrem agnovit, invocandumque docuit, Matth. 11. Luc. 11. Ioan. 17: ergo solus Pater est verus Deus.

Distinguo minorem: Christus, ut mediator secundum humanam naturam Deum Patrem invocavit, nobis quoque ordinariam precandi formulam tradidit, qua Patrem invocemus, concedo: ut Verbum divinum, et secundum naturam divinam, Patrem invocavit, nego.

Adde quod Christus ipse se hoc honore non spoliat, quominus ipsum quoque cum Patre invocemus; sunt enim aperta loca Scripturae, in quibus Christus se a nobis invocandum proponit. Sic Ioannis 5. Pater non iudicat quemquam, sed omne iudicium dedit Filio, ut omnes honorificent Filium, sicut honorificant Patrem. Et Ioan. 14. Quodcumque petieritis Patrem in nomine meo, hoc faciam, ut glorificetur Pater in Filio: vult ergo se cum Patre invocari. Praeterea cum Apostoli verbo et exemplo suo Christum invocare doceant, an non Christus, cuius spiritu illi locuti sunt, sibi invocationem vindicat? Adde quod cum opera Trinitatis ad extra indivisa sint, inde fit quod nomine Patris, quem in formula orationis a Christo tradita invocamus, tres simul personae comprehenduntur.

Instant: Si appellatione Dei Christus quoque seipsum intelligeret, etiam includeret se, mentione Dei facta: sed non includit se dum de Deo loquitur; verum diserte de se sermonem facit, et Patrem appellat solum verum Deum; se autem eius legatum Ioannis 3. v. 16. dicens: Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum Unigenitum daret, etc. Et cap. 17. Haec est autem vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Iesum Christum. Et Ioan. 14. Creditis in Deum, et in me credite: igitur, cum se non iungat in societatem nominis Dei, sequitur nomen Dei absolute positum, solum Patrem significare.

Respondeo, nomen Dei bifariam in Scripturis accipi, nempe, vel essentialiter, vel hypostatice: seu vel quatenus significat essentiam communem tribus personis, vel quatenus significat aliquam ex divinis personis, quae revera Deus est. Unde ad minorem dico, quod quoties nomen Dei ponitur relative, et hypostatice ad significandam personam Patris, merito Christus discernit se a Deo, hoc est a Patre, quippe est alia persona a Patre: non autem se discernit a Deo, quatenus Dei nomen absolute et essentialiter sumitur. Item aliter distinguo: Christus quatenus Mediator Dei et hominum, se discernit a Deo, concedo: quatenus Dei Filius est, nego. Concludendum igitur cum sancto Ambrosio, lib. 3. De Fide, c. 2. Ergo cum legis Deum, non separes Patrem, non separes Filium, quia divinitas Patris et Filii una eademque est; et item nec ibi separes, ubi legis quod beatus et solus potens; de eo enim dictum est, sicut habemus, praecipio tibi nomen Dei quod significat omnia: sed etiam Christus dicitur Deus: convenit ergo Filio, et Patri Dei nomen, quando convenit et operationis effectus.

Urgent. Eatenus Christo Dei nomen tribuitur, quatenus unum cum Patre censetur: sed non est unum cum Patre ratione naturae, sed dumtaxat ratione consensus et affectus: igitur, etc. Probatur minor ex Ioannis cap. 17. ubi Christus Patrem precatur, ut discipuli omnes invicem unum sint, sicut et nos unum sumus: fideles autem non essentiae unitate, sed animorum et voluntatum consensu, et bonorum communicatione tantum sunt unum inter se: ergo Christus non essentiae unitate, sed consensu, et bonorum communicatione, unum est cum Patre.

— Nego minorem: quamquam enim ibi Christus forte sermonem faciat de concordia, et proprietatum similitudine, non tamen ibi asserit nullam praeterea aliam arctiorem coniunctionem, sive unitatem esse sui cum Patre, quam sit inter homines; alioqui secum ipse pugnaret: docet enim alibi, se esse Dei Filium ex Patre genitum, aequalem Patri, et eundem, qui Pater, Deum esse. Unde consequitur propter aequalitatem, et unitatem essentiae, Patrem et Filium eamdem concordissimam habere voluntatem, ut iam pluries probatum est.

Obiiciunt iterum: Ex attributione nominis Dei, et divinae generationis, non potest colligi Christum esse verum Deum, eamdemque cum Patre habere naturam: igitur, etc. Probatur antecedens illis omnibus Scripturae textibus, quibus Dei nomen creaturis tribuitur, ut observavimus in tertio Notabili; similiter divina generatio et filiatio tribuitur creaturis; nam Esaiae 1. de Iudaeis scribitur: Filios enutrivi, et exaltavi; ipsi autem spreverunt me. Ioannis 1.: Quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri. Et Ioann. 3.

— Nego antecedentem. Convenit enim propter identitatem essentiae cum Patre, creaturis vero dumtaxat propter vel usurpationem, vel imitationem, vel representationem, vel delegationem. Adde quod non solum Dei nomen aliquod tribuitur Christo, sed illa maxime ei tribuuntur nomina, quae verum Deum significant, ut Iehovah, Tetragrammaton. Similiter alia ratione Christus dicitur Filius, quam caeteri filii Dei; siquidem homines dicuntur filii Dei vel propter formationem, vel propter singularem Dei erga illos protectionem et affectum, vel propter adoptionem, quae fit per gratiam sanctificantem: quare credentes nati sunt ex Deo per adoptionem et gratiam, et in se habent semen divini Spiritus, et participes sunt divinae naturae per donorum largitionem, et operationem Spiritus inhabitantis: sed Christus natura est Filius Dei, et ipsa Deitas, absque initio temporis per aeternam generationem, ipsi communicata est tota et indivisa, unde ipse non tantum dicitur Filius Dei, sed etiam Deus ipse.

Instant. Quamquam nomen Iehovah, et aliud simile tribuatur Christo, ex eo tamen inferri non potest Christum revera esse unum Deum cum Patre: igitur, etc. Probant antecedens: nam nomen hoc Iehovah tribuitur urbi Ierosolymae, Ezechielis ultimo: et Moyses, cum aram construxisset. Exodi 17. eam appellavit Iehova: similiter Iudicum 13. Angelus nomen Iehovah sibi vindicat. — Nego antecedens, et ad eius probationem dico, nomen Iehovah illis rebus attribui, non absolute, sed tantum respective ad Deum; sic enim altare a Moyse extructum est, quod Iehovah sit exaltatio Moysis; legimus enim in Vulgata: Aedificavit Moyses altare, et vocavit nomen eius, Dominus exaltatio mea. Similiter civitati Ierosolymitanae tribuitur nomen Iehovah, eo quod peculiari protectione ac residentia Dei gauderet; legimus enim: nomen civitatis ab illa die, Dominus ibidem. Quantum autem spectat ad Angelum, dico quod non tantum Iudicum 6. sed etiam Genesis 32. et alibi saepe Iehovah nominatur: at volunt aliqui Theologi hunc Angelum, qui Iehovah nominatur, non fuisse creatum Angelum, sed ipsum Dei Filium, qui tunc hominibus in sensibili specie se videndum praebebat, ut plurimi Patres docent cum Tertulliano: quod utique confirmari posset ex eo quod illi Viri sanctissimi, quibus Iehovah ille apparebat, soli vero Deo cultum debitum ei obtulerint, ut sacrificium, Iudicum 6. praes.; Genesis 18. Templum, Malachiae 3. et Patres Angelo hoc viso Genesis 32. et Iudicum 13. dixerunt se vidisse Deum facie ad faciem. Oseas quoque Angelum, qui cum Iacobo luctatus est, et de nomine interrogatus, illud admirabile esse respondit, Iehovam fuisse testatur. Ex quibus colligi potest illum Angelum, qui Iehovah nomen sibi vindicabat, fuisse illum magni consilii Angelum, nempe Christum, qui etsi nondum incarnatus tunc fuit, tamen nihilominus mediatoris officio fungi coepit, et figuram officii sui proposuit, ut familiarius ad fideles accedere. — Verius tamen dicendum arbitror, eum revera fuisse Angelum creatum qui sanctis Patribus apparuit: nam ait S. Paulus ad Hebraeos 1. Multifariam multisque modis olim Deus loquens Patribus, novissime nobis locutus est in Filio: quod certe minus verum appareret, si Filius ipse etiam antiquis Patribus fuisset locutus: igitur qui tunc loquebatur revera erat Angelus creatus: at quoniam Dei mandata ac legationem implebat, etiam et Dei nomine, ac vice loquebatur.

Conveniunt omnes Catholici Christum Deum, quatenus aeterni Patris Verbum, esse quoque verum consubstantialem eius Filium; ita namque non solum apertis Scripturae textibus declaratur, sed etiam sacris Oecumenicis Conciliis definitur contra Arianos, Sabellianos, et alios haereticos. Constat pariter quod saltem ratione suppositi divini, quo Christi humanitas subsistebat, in concreto Christus dici possit Filius Dei naturalis, ut patet ex Symbolo Apostolorum, in quo credimus in Christum Filium eius unicum Dominum nostrum, qui conceptus est de Spiritu Sancto, natus ex Maria Virgine. Et ex Symbolo sancti Athanasii: Est ergo fides recta, ut credamus, et confiteamur, quia Dominus noster Iesus Christus Dei Filius, Deus, et homo est. Et passim haec veritas in Scripturis sacris exaratur: sic Ioannis 1. *Verbum caro factum est, et habitavit in nobis, et vidimus gloriam eius, gloriam quasi unigeniti a Patre, etc. Unde solum difficultas est, utrum Christus, consideratus in quantum homo, appellari possit, et revera sit Filius Dei adoptivus: homo namque filiationis Dei adoptivae capax est, ut sacri Textus plerumque indicat: sic ad Romanos 8. Accepistis spiritum adoptionis, in quo clamamus Abba Pater. Et ad Galat. 4. in adoptionem filiorum reciperemus: quoniam autem estis filii, etc. Et ad Ephes. 1. In adoptionem filiorum per Iesum Christum in ipsum. Qua ut evidentius appareant,

Notandum 1. Ex Doctore in 3. d. 10. nu. 2. quod adoptionis nomen deductum sit a iurisperitis ad scholas Theologicas, ad declarandam illam consignationem, qua Deus per gratiam sanctificantem et superinfusam charitatem aliquos homines peculiariter eligit et destinat ad aeternam haereditatem, tamquam filios proprios et adoptivos: adoptivus enim filius ille dicitur, ait Doctor, qui non naturaliter genitus ab aliquo, nec ex generatione naturali habet ius succedendi ei in haereditate, et bonis illius, sed illud ius obtinet ex gratia, et pura liberalitate adoptantis: qua ratione filia Pharaonis Moysen adoptarit in filium, Genesis¹ 2. ratione cuius adoptionis Moyses ius habebat ad thronum, et sceptrum Aegypti, ut indicat sanctus Paulus ad Heb. cap. 11. dicens: Fide Moyses grandis factus negavit se esse filium filiae Pharaonis, magis eligens affligi cum populo Dei, quam temporalis peccati habere iucunditatem, maiores divitias aestimans thesauro Aegyptiorum improperium Christi. Pari ratione Deus dicitur aliquos homines adoptare, quando eos acceptat ad haereditatem vitae aeternae, qui ex sua natura non exigunt illam haereditatem ipsi communicari. Unde adoptio divina est acceptatio, qua Deus homines sibi gratos acceptat ad possessionem vitae aeternae per modum hereditatis: qua adoptionis descriptio quadrat illi, quam tradit Concilium Francofordiense, circa finem, ubi ait: Quid est adoptio nisi charitatis copulatio, qua pater adoptione sibi copulat filium, quem proprium non habet? Quam utique descriptionem confirmat liber Sacro-syllabus in eodem Concilio prolatus, in quo dicitur: Adoptatus dici non potest, nisi ille, qui alienus est ab eo, qui dicitur adoptans. Et gratis ei adoptio tribuitur, quonium non ex debito, sed ex indulgentia tantummodo adoptio praestatur.

Notandum 2. Quod etsi divina adoptio cum humana in aliquibus quadrat, in pluribus tamen ab ea discrepat: Primo quidem, quia humana adoptio fit solum in supplementum sterilitatis et infecunditatis: quippe ideo adoptans sibi alterum in filium eligit et adsciscit, quod cupiat habere aliquem haeredem loco filii, quem natura ipsi denegat: Deus autem licet habeat filium naturalem in omnibus sibi qualem, nihilominus propter eximiam suam charitatem dignatur nos in filios suos conscribere, et ad haereditatem proprio naturali Filio debitam destinare: nam, inquit Apostolus ad Romanos 8. Si autem filii, et haeredes: haeredes quidem Dei: cohaeredes autem Christi. — secundum discrimen inter utramque adoptionem, divinam et humanam, est, quod ille qui adoptat, nullo modo est principium, aut causa naturae adoptati: imo inter homines introducta fuit adoptio, ut esset solatium sterilitatis, et defectus naturae aliquo modo suppleretur: at vero Deus ita nos adoptat in filios, ut etiam sit principium secundum esse naturae, tametsi ab eo eramus alieni, quantum ad donum gratiae et iustitiae; quare, cum Deus aliquem adoptat, dicitur adoptare eum, qui alias suus erat per creationem, non tamen per gratiam sanctitatis: et communicans ei gratiam sanctificantem, peculiari quadam ratione dicitur eum facere suum: quod praeclare explicat S. Augustinus lib. 1. De sermone Domini in monte, cap. 22. dicens: Adoptamur in regnum Dei, non tamquam alieni, sed tamquam ab illo facti, et creati, hoc est conditi, ut unum beneficium sit, quo nos fecit esse per omnipotentiam suam: alterum, quo adoptavit, ut tamquam filii vitae aeterna pro nostra participatione frueremur. Cum enim ex solo beneficio creationis non haberemus ius ad vitam aeternam et beatitudinem, quae est haereditas Dei, quam filiis praeparavit, ex illo solo non eramus filii adoptivi: sed id obtinemus per iustificationem, qua Dei filii, et eius haeredes instituimur. — Tertium discrimen inter adoptionem divinam et humanam est, quod ratione humanae adoptionis, adoptatus non succedit in haereditate paterna, vivente adhuc patre, sed eo mortuo: in divina vero secus accidit: nam adoptatus iure filiationis semper vivente Deo potitur eius haereditate et beatitudine. Cuius discriminis ratio est non solum quia Deus est immortalis, homo vero morti obnoxius: sed maxime id provenit, quia homo adoptans cum suis ipse bonis indigeat, neque ea communicare posset adoptato sine suo damno, ideo illa non tradidit adoptato dum agit in vivis: cum autem Deus sit ipsa haereditas filiorum quos adoptat, vivens seipsum illis communicat per visionem et amorem, absque ullo sui detrimento. — Quartum discrimen assignat Doctor, quod homo adoptat per merum velle, et absque positione ullius entitatis realis in adoptato; Deus vero adoptat sine ullo velle realiter distincto, sed per communicationem entitatis alicuius realis, nempe gratiae sanctificantis, qua adoptatus formaliter constituitur in ratione adoptati: unde velle divinum non dicitur adoptatio proprie loquendo, sed potius ipsa gratia communicata; velle autem humanum est ipsa adoptatio.

Notandum 3. Ex Doctore ibidem, ad adoptionem tres conditiones desiderari: Primum est, quod talis adoptio sit gratuita: ita quod adoptans non necessitetur neque astringatur ulla lege ad aliquem in filium suum et haeredem adoptandum. Secunda, quod in adoptione interveniat mutuus consensus adoptantis et adoptati, si ille qui adoptatur in filium sit sui iuris: si vero sit sub tutela paterna, aut sui actoris, necessum est, ut interveniat ipsius patris, aut actoris consensus, ut cavetur lege in adoptionibus, etc. Tertium tandem, quod persona quae adoptatur sit extranea, hoc est, quod non habeat ex natura sua ius ad illam haereditatem, ad quam adoptatur. Hae tres conditiones etiam desiderantur in adoptione divina: Primo namque, illa fit gratuita, quippe ex sola charitate et pura misericordia dat nobis aeternus Pater gratiam sanctificantem, qua Filii Dei nominamur et sumus. Secundo, iustificatio adultorum, qui sunt sui iuris, fit cum proprio eorum consensu; iustificatio vero parvulorum, qui sunt sub cura et tutela Ecclesiae, fit mediante ipsius Ecclesiae ministerio. Tertio tandem, adoptatus a Deo ad aeternam beatitudinem est extraneus. Attamen illa extraneitas, ut observat Doctor numero 3. non ita intelligenda est, quasi debeat peccatum praecedere gratiam iustificationis, alias Virgo Deipara non potuisset censeri Filia Dei adoptiva, quia numquam contraxit peccatum ante gratiam; nec pariter Adamus potuisset dici filius adoptivus tempore suae innocentiae; nec denique Angeli fuissent Filii Dei adoptivi, quia semper fuerunt innocentes. Restat ergo ut talis extraneitas consistat in carentia iuris naturalis ad haereditatem, et bona adoptati.

His ita praemissis, difficultas superest determinanda, utrum Christus in quantum homo sit et dici possit Filius Dei adoptivus. Circa cuius resolutionem triplex est sententia: Prima quidem eorum, qui existimant Christum, in quantum homo est, non posse dici filium adoptivum, sive attendatur eius persona, sive spectetur eius natura. Ita Suarez, disputatione 19. et Vasquez, disputatione 89. qui contendit oppositam sententiam esse damnatam ut haereticam in Concilio Francofordiensi contra Felicem et Elipandum; sed ut apprime notat Cavellus noster in schol. 3. ad praetatam quaestionem Doctoris, non bene didicit Vazquez a S. Paulo illud: Modestia vestra nota sit omnibus hominibus.

Secunda sententia est, quod licet absolute et simpliciter Christus non sit dicendus Filius adoptivus Dei, tamen talis dici possit cum hac reduplicatione, quatenus homo; quam utique sententiam docuit Durandus in 3. dist. 1. qu. 1. cui ex parte subscribere videtur Doctor in eo supra laudato, ubi ait: Quod, qui diceret filiationem esse praecise suppositi, et non secundum naturam, posset faciliter dicere Christum non esse Filium adoptivum, quia illa relatio non convenit supposito secundum se: sed dicendo filiationem fundari in natura simili naturae generantis naturaliter, filiatio adoptiva fundabitur in natura, quae est similis creanti, ut imago eius similitudine naturali, et etiam similitudine gratiae, quam ipse, ut natura intellectualis, potest attingere ad haereditatem adoptantis. Cum autem Distinctione s precedenti, loquendo de filiatione naturali numero 10. dixerit, quod non sumitur in creatis a persona, sed a natura, idem colligunt aliqui ipsum magis propendere in affirmantem sententiam, quam in negantem. Tertia tandem sententia est eorum qui contendunt, Christum Dominum, ut hominem, nec adoptivam, nec naturalem filium dicendum. Ita Lugo disputatione 31. et Faber disp. 23. Nos vero censemus questionem non esse absolute determinandam, sed dumtaxat cum distinctione et modificatione. Unde sit

Conclusio prima. — CHRISTUS, SI HOMO, NON EST ABSOLUTE DICENDUS FILIUS DEI ADOPTIVUS.

Haec est communior, et probatur illis omnibus Scripturae et SS. Patrum auctoritatibus, quibus Adrianus Pontifex, et Patres Concilii Francofordiensis impugnaverunt pessimam assertionem Elipandi Archiepiscopi Toletani, et Felicis Episcopi Urgelitani. Praecipua autem sunt ea, quibus Christus Dominus saepe numero coram hominibus loquens de Patre Deo, numquam cum una nobis communi nomine interpellat, non enim dicit Pater noster, sed Pater meus; et ascendo (inquit Ioan. 20.) ad Patrem meum, et Patrem vestrum. Non dixit, inquit Adrianus, Patrem nostrum, sed Patrem meum, natura scilicet, et Patrem vestrum, beneficio et gratia. Quamvis autem locus a negatione parum roboris plerumque habeat, hic tamen non parvi momenti est; cum enim toties Christus Filius Dei dicatur, cur semel, et iterum non diceretur adoptatus, si revera talis esset? Unde recte S. August. lib. Contra Se-

Contra Secundinum Manichaeum, cap. 3. ait: Lege, inquit, Scripturas, numquam invenies de Christo dictum, quod adoptione sit Filius: quapropter Concilium Francofordiense, in Epistola ad Episcopos Hispaniae, post quoddam S. Hilarii testimonium, ait: Tu vero quisquis es, qui Christum praedicas adoptivum, unde iste tibi sensus renisset, cuiusquam scis Patriarchae nesciverunt. Tractatores hoc nomen tacuerunt, Doctores fidei nostrae non docuerunt. — Probat secundo Adrianus ex illo ad Romanos 8. Qui proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum: nam si proprium appellat, quomodo erit adoptivus? Hanc autem referendam esse ad Christum secundum quod homo est, colligit Adrianus, Quia, inquit, non est traditus secundum Divinitatem, sed secundum id, quod homo est: illum nimirum, qui traditus est hominem, ipsum Apostolus proprium Dei Filium protestatur. — Confirmatur auctoritate S. Hilarii 6. De Trinitate, ubi expendens ea verba Apostoli ait: Numquid rursum nunc adoptionis erit nuncupatio, in quo proprietatis est nomen?

Confirmantur ista maxime ex verbis Divini Patris, qui cum Christus baptizaretur a Ioanne, iterumque dum transfiguratus inter Moysen et Eliam, in conspectu trium Apostolorum e coelo personuit: Hic est Filius meus dilectus (Matth. 3. et 17.), manifeste discernit eum ab his qui gratia et adoptione filii Dei erant. Ioannem enim Moysen, Eliam, Apostolos, nihil prohibet filios Dei adoptione vocari: cum igitur ad unicum Christum dirigebatur haec Patris vox, eumque appellaret Filium, et suum, et dilectum: procul dubio secernebat illum ab his qui sola adoptionis gratia filii Dei vocantur. Non ergo adoptatus Christus, inde quod, quoties Christus de Patre loquitur, toties inter se et adoptionis filios distinguit; et nusquam Evangelium communi nobiscum filietatis signatione dicit: Pater noster; sed perpetuo, vel Pater meus, indicans naturae proprietate se ad Deum pertinere: vel Pater vester, aut Pater suus, ut gratiam adoptionis significet.

Probatur secundo auctoritate SS. Patrum: maxime vero S. Augustini, tract. 2. in cap. 1. Ioannis, ad illa verba: Quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri, ubi ait: Non enim nati sumus de Deo, sicut illo Unigenito, sed adoptati per gratiam ipsius; ille enim natus est Unigenitus, ut solveret peccatum: quibus solutis, implicamur, ne non adoptaret nos propter impedimenta eorum. Loquitur autem S. Augustinus de Christo quatenus homo est: nam secundum humanitatem solus habuit fratres adoptatos. Unde sic arguit Adrianus: quando per illius gratiam nos sumus adoptati, si ipse consort nobis in adoptionis gratia fuit? Nam sicut peccatum non tulisset, si ipse peccatum haberet, ita adoptionis gratiam non tribueret, si ipse propter hominem, quem assumpsit sine sorde peccati, necessarium habuerit, ut gratiam adoptionis acciperet. — Secundo probat testimonium S. Gregorii Magni lib. 1. Moralium, cap. 6. ubi Christo applicans illa verba: Erat ille vir magnus inter omnes orientales, ait: Omnes homines tantummodo homines sunt: ipse autem oriens Deo, et homo recte dicitur: omnes, qui in fide Deo nascuntur, superat; quia non ut caeteros adoptivus, sed naturalis illuminator exstitit. Idem pene habet S. Isidorus lib. De doctrina christiana, et Ecclesiasticarum dogmatum, cap. 2. cuius verba sunt: Dei filius hominis factus est filius, natus secundum veritatem naturae ex homine hominis filius, ut certitate Unigeniti, non adoptione nec appellatione, sed in utraque nativitate filii nomen nascendo haberet, ut esset verus Deus et verus homo unus filius.

Probat Doctor eamdem veritatem hac ratione: Ut aliquis adoptetur, necesse est, quod sit extraneus ad id ad quod adoptatur: ita ut illius generationem non comitetur aliquid tamquam dispositio conferens ius ad haereditatem: sed Christus in eodem temporis momento, quo conceptus est, habuit gratiam habitualem, qua conferebat ius ad haereditatem: ergo Christus, etiam secundum humanitatem, non fuit adoptatus. Maior patet ex 3. Notabili. Minor probatur; nam in primo conceptionis momento, Christi humanitas fuit unita Verbo, et sic exigebat gratiam sanctificantem.

Reponemus ergo cum eodem Doctore, quod illa gratia, qua comitabatur generationem Christi, non fuerit concessa in priori instanti, aut signo naturae, sed in posteriori; et sic in priori illo signo naturae humana, secundum se spectata, erat extranea, nec habebat ius ad haereditatem: ergo ut sic poterat adoptari. — Verum, quamvis huic obiectioni non respondeat Doctor, sed solum dicat responsionem quare; tamen dico, haec non sufficere, ut Christus simpliciter, quatenus homo, dicatur Filius Dei adoptivus; quia quantumvis Christus habuerit tantum in secundo instanti naturae ius ad haereditatem, nihilominus in primo instanti habuit dispositionem necessitantem, saltem de congruo, ad illud ius, quae utique dispositio non alia fuit, quam exigentia suppositi divini, cum proprio supposito careret. Adde quod illa prioritas naturae, qua prius concipitur natura humana existens, quam assumpta a Verbo, non sufficiat ad illam rationem extranei requisitam ex parte adoptandi: nam extraneitas est aliquid extrinsecum praesupponens naturam completam secundum omnes suos modos intrinsecos, et consequenter natura prius concipi debet ut completa secundum subsistentiam, quam dici possit extranea, vel non extranea. Igitur cum in illo priori naturae non concipiatur natura humana Christi affecta personalitate, nec consequenter intrinsece perfecta, non potest censeri extranea ad haereditatem, quippe cum in illo signo nondum concipiatur haereditatis capax, sed tantum in secundo instanti naturae, in quo concipitur habere subsistentiam Verbi, et esse intrinsece completa: ut sic autem considerata natura non erat extranea, quia suppositum Verbi, quo sustentabatur, ex congruitate exigebat gratiam sanctificantem, quae conferebat ius ad haereditatem.

Probatur secundo: Si Christus esset filius adoptivus in quantum homo, etiam simpliciter dici posset Filius adoptivus; quia enim conveniunt Christo in quantum homo est, de ipso possunt simpliciter affirmari, neque ullatenus negari debent: nam dicitur simpliciter de ipso, quod passus sit famem, sitim, et similia, quae non competebant ipsi nisi in quantum est homo, seu ratione humanitatis; ergo cum falsum sit Christum simpliciter esse filium adoptivum, verum esse non potest, quod sit filius adoptivus etiam in quantum homo. Denique maxime cavenda est illa loquendi formula, quaeque attributio a Christo eliminanda est, quae haeresim sapit, aut saltem haereticorum loquendi modum imitatur: at Christum appellare filium adoptivum, etiam quatenus hominem, sapit haeresim Nestorianam, qua absolute pronuntiabat Christum esse Filium Dei dumtaxat adoptivum: igitur simpliciter talis non est dicendus.

Obiicies 1. Varias SS. Patrum auctoritates, quibus significari videtur Christum esse Filium Dei adoptivum; nam Irenaeus lib. 1. Adversus haereses, cap. 21. ita diserte pronuntiat: Propter hoc enim Verbum Dei homo, et qui Filius Dei, filius hominis factus est. Mixtus homo Verbo Dei, ut adoptionem percipiens, fiat Filius Dei. Et Marius Victorinus lib. 1. Contra Candidum Arianum sic habet: Nos adoptione filii, ille natura, etiam et adoptione quadam filius, et Christus, sed secundum carnem. Et Hilarius 2. De Trinitate, post medium ait: Potestatis Divinitas non amittitur, dum carnis humilitas adoptatur, scilicet in Christo. Ex quibus saltem colligitur humanitatem Christi fuisse adoptatam. — Respondeo, sanctos Patres improprie adoptionem usurpare, non vero secundum strictam illius significationem, quippe Irenaeus et Victorinus ipsam substantialem unionem humanitatis cum Verbo, ipsius humanitatis adoptionem appellant. At si Christus esset Filius adoptivus, illius adoptio non esset praecise petenda ex unione hypostatica: siquidem illa per se non confert rationem divinae filiationis, tum quia, ut probatum est, Verbum potuit assumere quamlibet naturam non rationalem, in hac autem hypothesi non posset natura irrationalis assumpta dici filia Dei: tum quia unio cum persona, qua est filius naturalis, magis conferre censetur filiationem naturalem, quam adoptivam. Ad S. Hilarium, dico lectionem illam videri mendosam: nam quamvis in aliquibus codicibus sit illud, adoptatur, in aliis tamen legitur, adoratur, in quo facile potuit incuria scriptorum error irrepere. Cui responsioni suffragatur ipsemet Hilarius, nam verba faciens de Christi nativitate secundum carnem, ait: Hinc intelligitur, aliud videtur, aliud oculis, aliud animo conspicitur: parit virgo, partus a Deo est: infans vagit, laudantes Angeli audiunt: panni sordent, Deus adoratur: ita potestatis dignitas non amittitur, dum carnis humilitas adoratur: ubi particula dum, vim habet causalis, perinde ac particula siquidem: reddit ergo optime causam, cur dignitas potestatis non amittitur per humilitatem partus et vagitus, dicens: dum carnis humilitas adoratur.

Obiicies 2. Varios Scripturae textus, quibus Christus praedicatur inferior Patre: sic Ioannis 14. Pater maior me est: sed non est inferior Patre ratione filiationis naturalis, quippe per eam ipsi est aequalis: igitur debet ipso censeri inferior ratione filiationis adoptivae. Deinde ad Romanos 8. Christus dicitur cohaeres noster: Si filii, et haeredes: haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi: sed non est cohaeres noster secundum naturam et filiationem divinam: ergo secundum humanam. Denique eodem cap. 8. v. 29. Christus dicitur primogenitus in multis fratribus, idest, in omnibus filiis praedestinatis: ergo Christus est primus in omnibus filiis adoptivis ratione gratiae et gloriae, et consequenter revera est filius adoptivus. — Respondeo, ex his et similibus Scripturae textibus nihil contra nostram assertionem inferri. Non quidem ex primo, nam cum illa verba obiecisset Elipandus: Pater maior me est, Patres Concilii Francofordiensis responderunt, illa non fuisse a Christo dicta propter adoptionem, sed propter formam servi, quam Christus ut homo habuit. nam, ut inquiunt: Deus et homo erat, qui secundum Deum dicebat: ego et Pater unum sumus, et secundum hominem: Pater maior me est: igitur illa inferioritas non est reducenda in rationem adoptionis, sed in assumptionem humanitatis. Ad alios contextus dico, Christum non appellari nostrum cohaeredem et confratrem, quod sicut nos sit filius adoptivus, sed quia, ut Filius Dei naturalis, eundem habet Patrem, quem nos filii Dei adoptivi agnoscimus: et ius habet ad eandem haereditatem, at multo praestantius quam nos; quippe ius illius fundatur in sua filiatione naturali: nostrum vero in gratuita adoptione. Quae responsio patet a simili: si quis enim hominum, v. gr. filium a se genitum habens, nihilominus alios adoptaret ex consensu et voluntate ipsius filii: quamvis ille filius esset naturalis, nihilominus dici posset primogenitus inter fratres adoptivos, quia illorum adoptio facta esset dumtaxat ex eius beneplacito et nutu, et prius habebat ius ad haereditatem, quam illi, quorum est cohaeres: idem autem dici potest de Christo Filio Dei naturali, cuius beneficio in Dei filios adoptivos fuimus consignati.

Obiicies 3. Christus praedestinatus est Filius Dei, ad Romanos 1. sed praedestinatio est adoptio: ergo Christus est Filius Dei adoptivus; nam praedestinare est ad haereditatem adoptare; igitur revera Christus est Filius Dei adoptivus. — Nego minorem, plura enim requiruntur ad adoptionem, quam ad praedestinationem, nam ad adoptionem requiritur, quod adoptatus sit extraneus, ad praedestinationem vero solum desideratur, quod aliquis eligatur ad gloriam, sive interim ille sit extraneus, sive non. Ad probationem dico, quod praedestinare est adoptare, quando natura praedestinati habet extraneitatem sufficientem ad adoptionem, concedo: quando vero non habet, nego. Christus autem non habet extraneitatem sufficientem ad adoptionem; quippe cum ius ad haereditatem in eius naturali filiatione fundetur; igitur neganda est consequentia.

Obiicies 4. Omnis humanae naturae dignitas est tribuenda Christo: sed dignitas est in homine, quod sit Filius Dei adoptivus, quia non convenit alicui naturae non intellectuali: ergo illa Christo est tribuenda. — Distinguo maiorem, similiter et minorem: dignitas est esse filium adoptivum, dignitas, inquam, arguens aliquam imperfectionem, concedo: dignitas est sine imperfectione, nego; minus enim dignum ac gloriosum est, esse filium adoptivum, quam naturalem. Igitur neganda est consequentia. Non enim omnis dignitas arguens imperfectionem debet admitti in Christo; sed solum illa, qua arguit imperfectionem necessario consequentem ad naturam humanam: dignitas autem adoptionis supponit extraneitatem, quae est imperfectio non necessario consequens naturam humanam; igitur illa non debet in Christo admitti.

Obiicies 5. Eatenus Christus est Filius Dei naturalis, quatenus est genitus a Deo Patre: at non est genitus a Deo Patre quatenus homo: ergo ut sic est Filius Dei adoptivus, non autem naturalis. — Respondent aliqui cum Vazquezio cap. 12. et 13. negando minorem, quia, inquiunt, natura humana Christi subsistit in Verbo, quod est

Filius Dei naturalis, et a Patre Deo genitus; nam esse Filium Dei naturalem contingit duobus modis: primo modo stricte et proprie, quatenus dicit genitum a generante intellectuali naturaliter; secundo modo minus proprie, quatenus significat aliquid personaliter unitum ei, quod dicitur genitum naturaliter. Priori modo Christus ut homo, non est Filius Dei naturalis: secundo autem modo talis dici potest. Respondeo insuper, quod si illa propositio, Christus, ut homo, est Filius Dei naturalis, sic accipiatur ut significet, quod homo ille unitus Verbo, non tantum habeat gratiam habitualem, per quam est adoptatus ad haereditatem, sed etiam habeat gratiam unionis hypostaticae, per quam dicitur Deus, certe hoc sensu, Christus, ut homo, est Filius Dei naturalis, quia est unitus personaliter Filio Dei naturali: si vero sic intelligitur haec propositio: Christus secundum quod homo est, idest, specificative, natura humana Christi est filia naturalis Dei, in hoc sensu, propositio illa falsa est; nam humanitas Christi non est genita a Deo, sed a beata Virgine. Unde absolute loquendo, permitti posset minor, et negari consequentia, quia cum inter filiationem simpliciter naturalem, et simpliciter adoptivam detur medium, nemirum esse Filium Dei non absolute naturaliter, sed per participationem filiationis naturalis, quomodo Christus ut homo, est Filius Dei propter unionem humanitatis cum persona Filii naturalis Dei, sequitur, quod illatio sit vitiosa, cum argumentum non fiat ex iusta distributione.

Obiicies 6. Manent naturae immixtae in Christo, nec mutuo suas proprietates praepedientes: sed adoptari est proprietas naturae habentis gratiam: ergo potest dici de Christo, quod adoptetur ratione naturae humanae ipsius, qua habet gratiam, non minus quam potest dici de ipso, ratione naturae divinae, quod sit Filius naturalis. — Distinguo maiorem: manent naturae immixtae non impedientes proprietates suas necessario et connaturaliter ex ipsis consequentes, concedo: proprietates suas, hoc est, illa omnia, quae possent illis naturis competere, nego. Minorem similiter distinguo: adoptio est proprietas necessario et connaturaliter consequens naturam habentem gratiam sanctificantem, quando illa natura extranea est ad haereditatem, concedo: secus, nego. Unde neganda est consequentia, siquidem natura humana Christi, ut completa est per subsistentiam Verbi, non habet illam extraneitatem.

Obiicies deinde: Doctor Subtilis docet, Christum ut hominem posse dici Filium Dei adoptivum, ut videre est libro iam laudato, et insuper in 3. dist. 8. ubi docet filiationem non sumi in creatis a persona, sed a natura: hinc votores illius Discipuli, nempe Tartaretus, Maior, Luzsonius, etc. eamdem sententiam tuentur: igitur nostra assertio in eum militat. — Nego antecedens: Doctor enim laudatus q. 10. resolvit cum Magistro, Christum non esse Filium Dei adoptivum; Quia, inquit, tunc esset Filius Trinitatis, quam tota Trinitas adoptet, et agat omnem actum extra: et ibidem solvit omnia argumenta, quae ipsemet pro adversa parte formaverat: unde Puteolanus disp. 10. Lucher disp. 23. Ried 3. parte Controversiarum 3. art. 2. et Pourius in Commentario, pro nostra assertione militant, fatenturque Doctorem hanc in sententia esse problematicam: nihilominus in negantem partem magis propendo; nam ipse Doctor in 3. dist. 2. qu. 1. n. 11. cum dixisset: Non necesse est, quod si filius Dei est filius hominis, quod ille idem filius hominis sit Filius Dei per gratiam: addit: Forte enim negaretur de eodem determinate: imo nec conceditur, quod Christus sit Filius Dei adoptivus: igitur falsum est, quod nostra assertio Doctoris menti et doctrinae adversetur. Hinc apparet, quam graviter exorbitent plurimi Recentiores utriusque scholae, dum Subtilem Doctorem pro opposita sententia absolute laudant.

Conclusio secunda. — NON EST CERTUM (CERTITUDINE FIDEI), CHRISTUM QUATENUS HOMINEM, NON ESSE DICENDUM FILIUM DEI ADOPTIVUM. Haec est contra Vazquezium, et alios ipsius sequaces.

Probatur primo: Si illa propositio esset de fide, maxime quia censeretur definita in Concilio Francofordiensi contra Felicem et Elipandum: sed haec ratio nulla est: igitur non est certum de fide, quod Christus quatenus homo non sit dicendus Filius Dei adoptivus.

Maiorem admittit Vazquez cap. 6. et 8. disputationis 81. Minorem vero probatur: Primo plurimi Doctores etiam post illud Concilium, ut Alensis, Albertus, Richardus, et alii censuerunt esse probabile, quod Christus in quantum homo dici possit Filius Dei adoptivus: neque ullus ex Antiquis damnavit, ut haereticam sententiam Durandi, qui huiusmodi adoptionem Christo assertive tribuit. Vix potest reponere illos Auctores ignorasse definitionem Concilii Francofordiensis, cum nullam eius mentionem fecerint. Dicet enim, id non esse verisimile: nam licet credi possit eos forte non legisse Acta ipsius Concilii, quousque dumtaxat anno 1567. Surius ex antiquissimo et vero exemplari transumpta excudi curavit; tamen vix credi potest, eos non legisse historias et scripta eorum omnium, qui haeresim Felicianam impugnarunt, aut de ea sermonem instituerunt, quales nedum fuerunt Beatus, et Heterius, qui adversus Elipandum primi insurrexerunt, et dictis ac scriptis generose impugnaverunt: sed et Carolus Magnus Imperator, cuius opera damnata est illa haeresis. Necnon et Ionas Aurelianensis, ac plurimi alii Auctores, qui adversus Elipandum et Felicem scripserunt, quos certe omnes vix credi posset ipsis peritissimis Doctoribus ignotos fuisse.

Secundo, quamquam in illo Concilio damnati fuerint Felix et Elipandus asserentes Christum esse Filium Dei adoptivum; tamen sufficiens non videretur fundamentum ad asserendam illam propositionem, ut ab aliquibus Theologis assertam, esse respuendam ut haereticam, quia licet Felix et Elipandus ab eo Concilio damnati tuerint, ac proscripti ut haeretici, quod assererent Christum esse Filium Dei adoptivum: illa tamen damnatio non praeiudicat nostrae assertionis nam Felix et Elipandus ideirco damnati sunt in hoc Concilio, quod Nestorii haeresim instaurarent, et duas in Christo adstruerent personas, seu duo supposita, iuxta duas naturas, humanam scilicet et divinam, quas habuit, uti docent Suarez disp. 19. sect. 3. Valentia q. 20. Baronius ad annum Christi 783. n. 5. et 6. item anno 791. Mariana lib. 7. De rebus Hispanicis, imo et Surius ipse in annotationibus supra hoc Concilium; quod etiam evincitur ex actis illius Concilii, quae consistunt in quadam epistola ad Episcopos Hispaniae: item in epistola Adriani

Papae, necnon in libro sacro syllabo, cuius auctor est Paulinus Aquileiensis, qui una cum CCC. Episcopis ex Germania et Gallia Concilio Felicem et Elipandum ideo damnatos, quod Nestorii haeresim instaurarent; primum ipsum et eius asseclas alloquentes columna secunda habet: Invenimus in libelli vestri principio scriptum, quod vos posuistis: Confitemur, et credimus Deum Dei Filium ante omnia tempora, sine initio ex Patre genitum, coaeternum, et consubstantialem, non adoptione, sed natura. Item post pauca in eodem legebatur: Confitemur, et credimus eum factum ex muliere, factum sub lege, non genere esse Filium Dei, sed adoptione, non natura, sed gratia. Et col. 1. Quia hominem Christum verum Dei Patris Filium esse negatis, nobis defensor esse noluisti. Et inferius col. 15. Nonne olim eadem haeresis vestra in Nestorio ab universali sancta Ecclesia refutata est etiam, et damnata? Et addit: Quapropter forte illum anathematizare noluistis, dum alios, Bonosum scilicet, Arianum, et Sabellium, Manichaeumque, qui prave de Filio Dei senserunt, Epistola vestra anathematizastis. In his satis insinuatur, Felicem et Elipandum errasse circa veritatem ipsius mysterii Incarnationis, et in Nestorianam haeresim, vel aperte vel simulate incidisse. — Idem probatur ex libro sacro syllabo: nam columna tertia de Felice et Elipando dicitur: Haeresim veternosam illustrium virorum calcibus mirabiliter inculcatam, Catholicaque falce olim funditus detruncatam, spinoso redirivae radice suscitare de stirpe molliuntur. Et col. 8. Non duo Filii, alius Dei, alius hominis, ut sicut illi errando aestimant, adopticus sit hominis Filius, et sine adoptione Dei Filius. Quibus significatur, quod aperte Verbum, ut Filium naturalem ab homine filio adoptivo Felix et Elipandus distinguebant, quemadmodum veteres Nestoriani. — Idem colligitur ex epistola Adriani, nam in principio epistolae Pontifex agens de haereticis, quos impugnat, Non sunt, inquit, ex hominibus, quos Pater dedit illi, qui eum adoptivum, et non proprium Filium confitentur; quasi alienus aliquando a Patre fuerit: ergo sententia haereticorum illorum erat, quod persona Christi, qui erat homo, non esset proprius Filius Dei, sed tantum adoptivus. Quod utique aperte significat Pontifex auctoritatibus sanctorum Patrum, quibus suam sententiam tuetur, et oppositam ut haereticam expugnat. Probat enim S. Athanasium dicentem: Si quis vero adversus divinas Scripturas docet alium esse Filium Dei, et alium, qui ex Maria Virgine, hominem, secundum gratiam adoptatum, sicut nos, quasi essent duo Filii, hunc anathematizat sancta Ecclesia. Probat item auctoritatem S. Gregorii Nazianzeni, ita scribentem ad Cledonium: Si quis introducit duos filios, unum quidem, qui ex Deo, et Patre; secundum vero, qui ex matre, et non aequalem, ut adoptionis exerdat gratiam, quae promissa est his, qui recte credunt, alienum eum a nostro consortio iudicamus: naturarum vero duce, Deus, et homo; Filiorum vero non uno, etc. Sed haec et similes auctoritates, quas profert Pontifex, non arguerent adversarios, nisi revera duas in Christo personas admisissent: igitur ut Nestoriani duas in Christo personas admittebant. — Confirmatur, quia haeretici isti considerabant primo Christum secundum humanitatem, tanquam hominem purum, imo et servum, et leprosum; et postea adoptatum in Dei Filium, et tandem coniunctum Filio Dei naturali, non quidem personaliter, sed affective, et per eximiam Dei gratiam, quo fiebat, ut esset homo Deificus, non autem homo-Deus: sed haec non fuissent vera, nisi admisissent duas in Christo personas, humanam unam, divinam alteram, ut admittebant veteres Nestoriani: igitur revera Nestoriano errore erant infecti. Probatur antecedens; primo quidem ex libro sacro syllabo, nam columna secunda legimus: Dixerunt igitur, sed fictis assertionibus irreligii, Dominum nostrum Iesum Christum adopticum Dei Filium de Virgine natum, quod divinis nequivere approbare documentis. Haec igitur dicentes, aut in utero Virginis eum suspicantur adoptatum, quod dici nefas est, quia de beata Virgine inenarrabiliter sumpsit, non adoptavit carnem: aut certe purum eum hominem sine Deo natum, quod rogari impium est, necesse est fateantur. Nulla autem esset haec ratiocinatio, si haeretici illi revera duas in Christo personas non admisissent, et personam filii adoptati distinxissent a persona Filii Dei naturalis. — Confirmatur insuper ex illis auctoribus, qui vel Elipandi haeresim impugnaverunt, vel de ea mentionem fecerunt: Primo namque Alcuinus, cuius opera Carolus Magnus motus est ad illam haeresim reprimendam, ut conqueritur ipsemet Elipandus epistola ad ipsum Alcuinum data, ita lib. 1. Adversus Elipandum scribit: Admones me, inquit, non quo erudiar animo, sed severae invectionis castigatione gloriosum Regem Carolum nos corrumpere: non ego illum corrumpere veni in Franciam, qui corrumpi non potest, sed adiutare in fide Catholica: impossibile est enim, ut corrumpatur a quoquam, quia Catholicus est in fide, Rex in potestate, Pontifex in praedicatione, Iudex in aequitate, et Philosophus in liberalibus studiis, inclytus in moribus, et in omni honestate praecipuus. Subdit denique, qualiter ante ipsius accessum in Franciam, illa haeresis damnata fuerat in Concilio Ratisbonensi anno 792. et coram Adriano summo Pontifice, ubi semel et iterum Felix illam haeresim eiuraverat: sed postmodum sopitos infidelitatis cineres (agente Elipando) instar canis ad vomitum, et lotae sues ad volutabrum, cum rursus excitasset, ad eum epistolam exhortatoriam dedit Alcuinus: cui Felix non epistolari brevitate, sed libelli prolixitate respondere visus est, inquit Alcuinus, atque in ea omnes perfidiae vestrae furens maxime aperuit, asserens Christum et externum hominem, et nuncupativum Deum, et adoptivum Filium, et secundae indiguisse regeneratione, et alia plurima doctrinae Ecclesiastica inconvenientia: cui libello eius septem nostrae devotionis libellis respondimus, omnes vestrae pravitatis eiaculans doctrinas. Quibus constat qualiter illi haeretici Christum non hominem Deum, sed hominem Deificum, ut veteres Nestoriani asserabant. — Idem colligitur ex Iona Aurelianensi, lib. 1. De cultu imaginum, ubi agens de illa haeresi Feliciana ait: Emersit ex Hispaniae tempore sanctae memoriae piissimi atque invictissimi Augusti, quidam Felix nomine, actu infelix Cordubensis civitatis Episcopus, qui iuncto suo sceleratissimo errori Elipando Toletanae urbis Episcopo, secundum humanitatem non esse proprium Filium Dei, sed adopticum praedicare ausus est: Et haec circulante doctrina utramque Hispaniam magna ex parte infecit. Subdit infra: Milites Christi invictissimi armis muniti, eiusdem Principis iussu in unum coacti, adhibita etiam sanctae Romanae

Ecclesiae auctoritate, eundem Felicem damnarunt: imo cum auctore sui erroris Nestorio, quo imitatus est, perpetuo anathemati manciparunt. Idem refert Sigebertus in suo Chronico ad annum 793. ubi sic scribit: Feliciana haeresis condemnata in praesentia domini Papae cum ipso Felice auctore abdicatur. Haec haeresis asserebat Filium Dei in divina natura verum Deum esse, in humana vero nuncupativum. Item in divina natura verum esse Filium Dei, in humana vero adopticum, unam personam Dei et hominis dividens in duas personas, scilicet veri filii, et adoptivi. Idem referunt sanctus Antoninus 2. parte historiae tit. 14. cap. 1. Paulus Aemilius lib. 2. Nauclerus gen. 27. et alii.

Reponunt ergo cum Vazquezio illi, qui contendunt illos haereticos non admisisse duas in Christo personas, sed tantum asseruisse Christum, quatenus hominem, non esse Filium Dei naturalem, sed adoptivum; reponunt, inquam, primo, illos auctores, qui in Felicem et Elipandum pugnaverunt, Nestorianum errorem ipsis attribuisse, non quod illum docerent, sed quia docebant aliquid, ex quo error ille videtur inferri. — Contra: si illi haeretici omnino concessissent unionem naturarum in Christo secundum subsistentiam unicam, et solum ex mala intelligentia nominis adoptionis, Christo tribuissent filiationem adoptivam, non erat cur Nestorianus error eis affingeretur. Insuper, cur non aliquis vel Patrum Concilii Francofordiensis, vel Auctorum, qui in eos pugnaverunt, maxime vero Alcuinus eruditissimus, cui perspicua erat haeresis Feliciana, cuiusmodi haereticam deceptionem, et assertionem aperuisset et aperte explicasset? At nullus ita illius haeresis vires explicat, sed unanimi calculo, ut supra dictum est, docent illius haeresis assertores Nestorianismum innovasse, asserendo Christum hominem eodem prorsus modo fuisse Filium adoptivum, licet praestantiori gratia, quo sunt alii homines iusti. Adde quod idipsum ipsemet Elipandus docuit in Epistola sua ad Carolum Regem. Eius verba haec referuntur in Epistola Concilii ad Episcopos Hispaniae columna 3. Ex Patre Unigenitum sine adoptione, primogenitum vero in fine temporis, rerum hominem assumendo de Virgine carnis adoptivum, Unigenitum in natura, primogenitum in adoptione et gratia. Quibus verbis plane docet hominem illum fuisse Deo unitum, et ab eo assumptum sola adoptionis gratia. Quod vero illam adoptionem nostrae similem iudicaverit Elipandus, colligitur ex columna 2. eiusdem epistolae, ubi refertur Elipandum in sua epistola exposuisse illud 1. Ioannis 3. Similes ei erimus: idest, inquiebat, similes in carnis adoptione, non similes in Divinitate. Non est ergo cur illum a Nestoriano errore liberare tantopere laborent.

Reponunt 2. ex confessione fidei ipsius Elipandi, quae inserta est in lib. Beati et Etherii, quam integram refert Vazquez cap. 2. supra laudatae disputationis, apparere Elipandum unicam in Christo personam admisisse, ait enim: Homo interior in una eademque Dei, et hominis persona agglomeratus, atque carnis vestimento indutus. — Respondeo, callide et haeretica varietate ipsum unicam in Christo dixisse personam, eo modo quo unitatem personae in Christo admittebat Nestorius. Nam testatur S. Thomas 3. parte q. 2. art. 6. Si fiat sermo in nomine personae, etiam Nestorius utebatur unitate personae propter unitatem dignitatis et honoris. Unde etiam sexta Synodus definit anathema in eum, qui dicit unam personam secundum dignitatem, et honorem, et adorationem: sicut Theodorus et Nestorius insipientes conscripserunt. Potuit ergo similiter Elipandus hac arte ponere unitatem personae, quo facilius orthodoxos Patres luderet, et sententiam damnationis caveret. Hinc adde, quod verba illa in una eademque Dei persona agglomerata, non plus significant quam unionem accidentalem. Sed etiam se aliud intendere declaravit ipsemet Elipandus, subdit enim in eadem confessione: Quia non per eum, qui natus est de Virgine, visibilia et invisibilia condidit, sed per illum qui non est adoptione, sed genere, neque gratia, sed natura, et per istum Dei simul et hominis filium adoptivum humanitate, et non adoptivum Divinitate mundum redemit. Et infra: Si conformes sunt omnes sancti huic Filio Dei secundum gratiam, et cum adoptato adoptici, et cum advocato advocati, et cum Christo Christi, et cum parvulo parvuli, et cum servo servi: ubi plane videtur nos Christo exaequare in adoptione: imo illo tam indigno loquendi modo, de Christo nihil amplius, quam de puro homine sentire videtur; quippe ibidem scribit quod Deus Christum nonnulla actionis suae mysteria nescire voluit.

Reponunt denique: Si Elipandus et Felix fuissent Nestoriano errore infecti, non opus fuisset tot Concilia cogere, nec scribere tot libros ad eorum errorem convincendum et eliminandum; facillimum enim fuisset illos, ut haereticos notare ac convincere, tum antiquis definitionibus contra Nestorium, tum Scripturae testimoniis, quibus demonstratur tantum esse in Christo unam personam. At vero Concilium Francofordiense non ita procedit, sed potius ex unitate personae Christi, quam Elipandus non negabat, et proprietatibus, ac vera definitione adoptionis, quas ignorasse videtur, colligit Concilium, non posse Christo convenire adoptionem: et ad hoc tandem inconvenientia deducit, quod si Christus Filius adoptivus censeatur, etiam sit in duos filios dividendus. Addunt, quod cum iam in Ecclesia, praesertim Latina, funditus evulsus esset Nestorianus error, quomodo a Concilio, et Episcopis Latinis sperare poterat Elipandus suae doctrinae confirmationem, si eadem cum Nestorio sensisset? qua fronte apud Carolum Magnum Principem valde Catholicum, et maximum Ecclesiae defensorem egisset, ut Concilium congregari iuberet, in quo eius doctrina approbaretur? — Respondeo, equidem Elipandum et Felicem non disertis verbis fuisse professos errorem Nestorii, neque asseruisse expresse duas in Christo hypostases aut duo supposita, vel unionem accidentalem: sed tantum unum fuisse nomine adoptivum, quam tamen ita declarabant, ut plane in re nihil aliud quam Nestorius sentirent: quia neque eam a nostra adoptione distinguebant, ut supra probatum est, neque illam soli humanitati attribuebant, sed cuidam homini, quem tertium, et priorem tali unione, seu adoptione esse dicebant. Hinc non mirum, si Elipandus ausus fuerit iudicium et approbationem Concilii postulare, quia forte non intelligebat, quid ex suo errore consequeretur, aut propria haeresi, ac vanagloria exc(a)ecatus sperabat fore, ut suis verborum involucris alios facilius deciperet. Et eadem ob causam Concilium non solum usurpavit testimonia, et definitiones contra Nestorium factas ad confundendos illos haereticos, sed etiam studuit declarare, qualiter in re nil aliud quam Nestorius dicerent.

NOTANDUM 1. vel potius repetendum ex iis, quae diximus in Logica ex Doctore in 1. dist. 1. q. 10. relationes, sicut et caetera entia, essentialiter et numerice distingui per suas differentias essentiales et individuales: sed quoniam propter exiguam relationis entitatem, ipsae differentiae nos latent, solum innotescere possunt vel per terminum solum, vel per fundamentum solum, vel per terminum et fundamentum simul. Certum est autem quod ad multiplicationem fundamentorum multiplicentur relationes; propterea quod idem numero accidens nequeat esse naturaliter in diversis numero subiectis: maxime vero accidens relativum, quia accidentia relativa sunt essentialiter denominationes actuales eorum: ideoque diversum numero fundamentum sufficit ad colligendam diversitatem numericam relationum. An autem etiam multiplicentur relationes ad multiplicationem terminorum eiusdem speciei, non est ita constans apud Philosophos, et Theologos: verior tamen apparet sententia Doctoris affirmantis, quod ubi sunt diversae rationes terminandi et fundandi, ibi sunt diversae relationes: sed in patre habente tres filios v. g. sunt tres rationes fundandi, scilicet tres generationes activae: similiter sunt tres rationes terminandi, nempe tres generationes passivae: igitur sunt tres paternitates. Quam utique veritatem sufficienter probavimus et asseruimus in nostra Logica. Difficultas igitur praesens versetur, an in Christo sit duplex sufficiens fundamentum ad multiplicandas relationes filiationis: ita quod per unam filiationem referatur ad Patrem aeternum, ratione suae divinae generationis; per alteram vero referatur ad Matrem ratione generationis temporalis.

NOTANDUM 2. Circa praesentem difficultatem tres maxime esse Auctorum sententias. Prima est nostri Alexandri Alensis 3. part. q. 10. memb. 3. docentis Christum Dominum, quatenus Verbum, referri relatione reali unica ad Patrem, et ad Matrem. Secunda sententia est Sancti Thomae 3. part. q. 25. art. 4. docentis Christum referri quidem ad Patrem et ad Matrem duplici relatione; verumtamen relationem, qua refertur ad Patrem, esse realem, illam vero, qua refertur ad Matrem, esse rationis: cui subscribere videtur Sanctus Bonaventura in 3. dist. 8. art. 2. Tertia tandem est Doctoris Subtilis eadem distinctione n. 10. ubi ait: Ego dico quod alia est filiatio in Christo ad Patrem, et alia ad Matrem, et utraque est realis. Cui praeter discipulos subscribunt ex Recentioribus Lorea disput. 21. Suarez disp. 12. dist. 2. et plures alii.

NOTANDUM 3. Filiationem non requirere suppositum tamquam proprium subiectum, sed posse immediate inesse naturae tamquam subiecto: quod utique probat Doctor n. 3, quia, inquit, filiatio est habitudo producti naturaliter similis producenti in natura intellectuali: at maior est similitudo inter naturam productam et producentem, quam inter suppositum producens et productum, quia illa similitudo inest duobus suppositis dumtaxat ratione naturae: igitur relatio filiationis immediatius subiectatur in natura, quam in supposito. Duo igitur hic sunt statuenda: Primum, quod in Christo sint duae relationes, quarum una refertur ad Patrem, altera vero ad Matrem. Secundum, quod illae duae relationes sint reales.

Conclusio prima. — CHRISTUS DUPLICI RELATIONE REFERTUR, UNA QUIDEM AETERNA AD PATREM, ALTERA VERO TEMPORALI AD MATREM. Ita Doctor.

Probatque conclusionem primo: Filiatio est habitudo producti naturaliter similis producenti in natura cognoscitiva: sed in Christo sunt duae habitudines huiusmodi, una quatenus est productus, ut Deus a Patre aeterno, cui similis est in natura intellectuali divina: altera quatenus est productus ut homo a beata Virgine, cui similis est in natura intellectuali humana: ergo sunt in ipso duae filiationes. Maior patet, quia, inquit Poncius in Comment., omni, et soli filiationi convenit praedicta descriptio, ut apparet ex eius explicatione; dicitur enim habitudo producti, quia sicut paternitas est habitudo producentis, ita filiatio est habitudo producti: dicitur naturaliter, si enim non produceretur naturaliter, quamvis esset similis in natura producenti, non esset filius: exinde namque Spiritus sanctus non est Filius, quamvis sit similis Patri in Divinitate, quia non est productus naturaliter. Additur similis producenti, quia vermis quantumvis producatur naturaliter a Sole, non tamen dici potest filius Solis, eo quod non sit ipsi similis in natura. Dicitur denique in natura cognoscitiva, non intellectuali: quippe iuxta communem acceptationem filiationis, sola substantia intellectualis et cognoscitiva potest appellari filia. Minor etiam constat; tot enim sunt in Christo habitudines, quot sunt origines a distinctis principiis: at duae sunt in Christo origines, una quidem aeterna, qua naturam divinam accipit a Patre; altera vero temporalis, qua humanitatem recipit a Matre: quapropter S. Damascenus lib. 3. cap. 7. ait: duas generationes Christi veneramur: igitur etiam in eo sunt duae filiationes.

Probat secundo Doctor: Christus praeter filiationem aeternam habet aliam, qua refertur ad Matrem: ergo habet duas filiationes. Antecedens constat: siquidem Christus est Filius beatae Virginis. Consequentia vero probatur. Christus cum sit filius Virginis, ad eam refertur per relationem filiationis: sed non potest ad illam referri per filiationem aeternam; quia Filius divinus per suam filiationem aeternam non magis referri potest ad beatam Virginem a qua generatur temporaliter, quam refertur Pater aeternus ad eam per suam paternitatem, si itidem generaretur a beata Virgine, et ab ea genitam humanitatem assumeret: at in illa hypothesi Pater aeternus non diceretur Filius Virginis, nec ad eam referretur per suam paternitatem: ergo nec Filius divinus potest ad eam referri per suam filiationem aeternam. — Confirmat Poncius hoc argumentum Doctoris: quia si Pater assumpsisset naturam humanam a beata Virgine genitam, uti facere potuit, sicut probavimus supra, Pater revera esset homo, et quatenus homo esset Filius beatae Virginis: igitur haberet aliquam formam, a qua diceretur Filius ipsius: sed illa forma, qua denominaretur Filius Virginis, non posset esse paternitas aeterna: ergo deberet esse alia relatio ab ipsa paternitate distincta: sed Christus nunc habet talem formam, quam haberet Pater, si de facto esset genitus a beata Virgine, sicut Christus ab ea de facto est genitus: ergo revera Christus praeter filiationem aeternam, qua refertur ad Patrem, aliam habet temporalem, qua refertur ad Virginem.

Probat tertio Doctor: In Christo sunt duae nativitates, et duae naturae productae: ergo pariter in eo sunt duae filiationes. Antecedens est de fide. Consequentia vero probatur: multiplicatis fundamentis et terminis, quantumcumque subiectum remaneret idem, etiam multiplicantur relationes: at si Christus sit bis genitus, multiplicantur in eo fundamenta et termini filiationum: ergo multiplicantur quoque filiationes. Maior est evidens: non enim alia ratione Pater divinus idem remanens duplici relatione refertur ad Filium, et ad Spiritum sanctum, quam quia multiplicantur fundamenta proxima, nimirum generatio, et spiratio activa: multiplicantur etiam termini, nimirum Filius, et Spiritus sanctus: subindeque multiplicatis fundamentis et terminis, multiplicari debent filiationes. Minor etiam probatur: fundamentum proximum filiationis est esse genitum in natura intellectuali: sed ex S. Damasceno lib. 3. cap. 7. duas generationes in Christo veneramur; quia Christus est bis genitus, semel ab aeterno, et iterum in tempore: ergo filiationis eius duo dantur fundamenta proxima, videlicet duae generationes passivae: duo quoque dantur termini, nimirum Pater aeternus, et Virgo Deipara: igitur duae pariter debent esse filiationes.

Respondebat Porzanus, Filium in humanis non habere duas filiationes, licet habeat duas naturas, nempe corpus et animam; respiciat quoque duos terminos, Patrem videlicet et Matrem: ergo multiplicatio naturarum, et terminorum non efficit filiationum multiplicationem. — Respondeo, equidem multiplicationem terminorum partialium, et unicum totalem constituentium non conferre ad multiplicationem filiationum: sic pater et mater, cum sint unica causa totalis generationis, sunt etiam unicus terminus totalis filiationis hominis ab ipsis geniti: longe autem dispar est ratio de Patre aeterno, et beata Virgine generantibus Christum, quia Pater aeternus et Virgo Deipara non concurrunt tamquam duae causae partiales, nempe tamquam pater et mater, ad generationem temporalem Christi; sed quemadmodum Pater solus ab aeterno dicitur principium totale et adaequatum filii, ita Virgo Deipara dicitur in tempore sola et adaequata et totalis causa, sive genitrix Christi Domini: licet enim Spiritus sanctus ad illam generationem per suam obumbrationem, et supervenientem virtutem concurrat, tamen istud non concurrit per modum genitoris, quapropter non dicitur Pater Christi: igitur cum Christus duas distinctas nativitates, duosque terminos distinctos et diversos suae filiationis habeat, etiam duas omnino distinctas debet habere relationes filiationis.

Conclusio secunda. — DUAE FILIATIONES CHRISTI SUNT REALES. Haec est Doctoris.

Probatur primo: Aeterna filiatio absque dubio realis est: at etiam temporalis est realis: igitur duplex illa relatio realis est. Maiorem admittunt omnes. Minorem probat Doctor: illa relatio est realis quae habet id omne, quod ad relationem realem desideratur, nempe extrema realia, quibus sequitur independenter ab ullo actu intellectus: at filiatio Christi respectu Matris talis est; nam habet Matrem generantem, et naturam genitam; ergo sicut ratione utriusque huius extremi, maternitas beatae Virginis est vere realis, etiam et relatio filiationis Christi ad ipsam est vere realis. — Confirmatur: Christus est Filius beatae Virginis formaliter, quamvis nullus intellectus aut potentia vitalis conciperet, aut fingeret aliquam formam in ipso: sed, ut probatum est supra, non potest censeri formaliter Filius Virginis per suam filiationem aeternam: igitur necessario ad ipsam refertur per relationem filiationis creatae.

Probatur secundo: Si beata Virgo genuisset purum hominem, esset vera istius hominis geniti mater per relationem vere realem; et ipse itidem esset illius verus filius ad eam relatus per relationem realem filiationis: sed non minus genuit Christum Dominum, seu non minus cooperata est ad eius productionem, quam si Christus esset purus homo; nec Christus ut homo minus realiter accipit suam naturam, et entitatem ab ea per veram generationem: igitur est ipsius Filius filiatione reali. Maior constat. Minor probatur: si quod esset discrimen inter generationem puri hominis, et generationem Christi, maxime quia purus homo genitus a Virgine accepisset ab ea naturam et personalitatem simul; Christus autem naturam ab ea dumtaxat accipit: sed hoc non obstat ad veram relationem filiationis realis, quod sic probo: beata Virgo est vera Mater Christi per relationem realem, quamvis Christus ab ipsa non acceperit personalitatem: ergo Christus est verus et realis Filius ipsius, filiatione reali, quamvis suam personalitatem a beata Virgine non acceperit. Consequentia patet a paritate rationis; si enim beata Virgo vere dicatur Mater Christi, praecise ex eo quod per eius cooperationem producta est humanitas, quae personalitatem habuit non minus ipsam naturam perficientem, et afficientem, quam si personalitas fuisset a beata Virgine genita: ergo similiter Christus hac ratione censendus est verus eius Filius, qui per illius cooperationem habuit naturam genitam, quam suppositum non minus affert et sustentavit, ac si illud fuisset una cum natura ab ipsa beata Virgine productum. — Confirmatur, quia homo non minus est causa vera et realis alterius hominis a se geniti, quam ignis sit causa alterius ignis a se producti; licet homo non producat formam substantialem, nempe animam rationalem hominis geniti, sicut ignis producit formam substantialem ignis producti; nec homo genitus minus dicitur productus ab homine generante, quam ignis productus dicitur revera produci ab igne producente: quia ad hoc, quod homo generans dicatur vera causa et realis hominis geniti, sufficit, quod per eius cooperationem realem producatur verus homo, sive interim ille animam rationalem producat, sive non; ergo a simili, ad veram relationem generantis et geniti sufficit, quod per cooperationem Virginis producatur verus homo, sive interea illa personalitas illius hominis ab ipsa producatur, sive non. Paritas constat, quia non magis homo genitus debet accipere suam personalitatem ab homine generante, ut dicatur eius filius, quam accipere animam rationalem, qua est ipsius forma substantialis constituens essentialiter ipsius naturam: sed non obstante quod ab homine generante homo genitus non accipiat formam subsantialem, revera dicitur eius filius ab ipso genitus: ergo a paritate rationis, licet Christus non accipiat suam personalitatem a beata Virgine, non minus verus erit eius Filius, et ad eam refertur per veram et realem relationem.

Probat tertio Doctor: Si quid obesset, quominus Christus vera relatione reali refertur ad Matrem, maxime quia, ut vult S. Thomas, non possunt esse plures formae eiusdem rationis in eodem supposito, et consequenter in Christo non possunt esse duae filiationes: sed haec ratio nulla est: igitur etc. Vanum est praecipuum fundamentum S. Thomae.

Minorem vero probat Doctor: si repugnaret plures relationes eiusdem rationis esse in eodem supposito, maxime vel quia relatio est simpliciter, vel quia est talis relatio, nempe originis, et filiationis: sed ex neutro capite id repugnat. Non quidem ex primo, quia possunt esse plures relationes in eodem supposito Christi, nempe relationes aequalitatis, identitatis, et similitudinis: Christus enim cum veram haberet naturam humanam, talis magnitudinis, affectam albedine, revera habebat relationem identitatis ad omnes homines, aequalitatis ad eos qui erant eiusdem magnitudinis et staturae, et similitudinis ad homines alios, sicut et dissimilitudinis ad homines nigros: igitur non repugnat in eodem supposito Christi plures relationes. Non etiam repugnat ex secundo capite, nempe, quod in eodem supposito possint esse plures relationes eiusdem rationis, puta originis: quia non magis repugnat dari plures relationes consequentes originationem, quam dari plures originationes in eodem supposito: sed dantur plures originationes, seu productiones passivae in Christo, una secundum quam accipit a Patre naturam divinam, qua per generationem aeternam communicatur ipsi: altera secundum quam accipit naturam humanam per cooperationem beatae Virginis: ergo similiter potest habere duas filiationes. Maior constat; non enim apparet repugnantia, cur magis relatio originis multiplicetur in eodem supposito, quam quod multiplicetur ista originatio, qua est proxima ratio fundandi illam relationem. Minorem probat Doctor auctoritate S. Damasceni affirmantis, nos duas generationes in Christo venerari. — Nec valet dicere, S. Damascenum esse intelligendum de generationibus activis; nam, inquit Doctor, non est maior ratio, cur essent duae generationes activae in Christo, quam duae passivae. Probabitur potest insuper eadem minor: tum quia Christus, quatenus homo, habet dependentiam a sua Matre; quae dependentia distincta est realiter ab originatione passiva, quam habet a Patre: ergo revera habet duas reales originationes: tum quia in eodem supposito possunt esse duae relationes originis activae: ergo et passiva: consequentia patet a paritate rationis: antecedens etiam constat, quia in Patre aeterno sunt duae productiones activae originis, nempe generatio activa, et spiratio activa: tum denique quia non minus esse possunt duae relationes originis in Christo, quam duae operationes diversissimae, quarum una sit divina, et altera humana: sed duae operationes sunt diversissimae in Christo: igitur pari ratione sunt in eo duae relationes originis.

Reponunt Thomistae cum Caietano, disparitatem esse, cur Christus possit habere duas nativitates, et duos respectus similitudinis et dissimilitudinis, ac duas operationes, non vero duas filiationes, quia, inquiunt, nativitas temporalis, quam praeter divinam potest habere, fundatur immediate in natura humana ipsius: plures autem operationes, et relationes aliae non subiectantur immediate in supposito, sed in ipsis naturis, quibus identificantur: unde suppositum potest quidem habere illas relationes, et operationes, ratione naturarum, quas sustentat: filiatio vero temporalis immediate subiectari deberet in ipso supposito Christi, si suppositum illud istius relationis suscipiendae esset capax: non est autem capax realis relationis, quia suppositum Verbi, quod sustentat naturam humanam Christi, non potest recipere ullum accidens. — Verum contra, primo gratis supponunt filiationem, quae advenit supposito, debere in ipso immediate subiectari: igitur nulla est eorum responsio. Patet antecedens, quia quemadmodum, licet actiones sint suppositorum, non autem naturae, secundum adversarios, ipsi tamen fatentur actiones immediate non subiectari in supposito, sed in natura, alias Christus non haberet ullas actiones aut operationes vere humanas, quod est absurdum; ergo similiter, quamvis filiatio spectet ad suppositum, quod per illam denominatur Filius, inde tamen non sequitur, quod illa debeat immediate subiectari in supposito, non autem in natura. Confirmat hanc responsionem Poncius in Commentario primo, quia suppositum creatum, secundum veriorem sententiam, consistit in negatione; sed filiatio suppositi creati, cum sit respectus realis, non potest immediate subiectari in negatione: ergo filiatio non debet subiectari immediate in supposito, sed in natura. Confirmat secundo, quia si Spiritus sanctus acciperet naturam humanam genitam a Virgine, non minus esset Virginis Filius, quam Christus: sed non esset illius Filius per filiationem aeternam, quia talem non habet Spiritus sanctus: ergo per temporalem: sed illa temporalis relatio non subiectaretur immediate in personalitate Spiritus S.: ergo illa filiatio subiectaretur in humanitate, et consequenter filiatio non debet subiectari in alio, quam in humanitate. Confirmat tertio, quia gratis diceretur, quod filiatio debeat subiectari in alio, quam in eo, in quo subiectatur productio passiva, per quam habet Christus quod sit productus a Virgine: sed illa subiectatur in humanitate, secundum adversarios: ergo et filiatio debet in ea subiectari.

Reponunt Thomistae, Si filiatio immediate reciperetur in humanitate, humanitas dici posset filia Virginis: illud enim formaliter dicitur filius, quod formaliter habet filiationem immediate in se subiectatam: at hoc est absurdum: igitur falsum est, quod filiatio immediate recipiatur in natura humana. — Respondeo primo, negari posse maiorem, quamvis enim filiatio divina intime coniungatur cum anima et corpore Christi; tamen in triduo mortis, quando anima separata erat a corpore, non denominabat corpus filium, nec animam filiam; ergo similiter, quamvis filiatio immediate recipiatur in humanitate, non sequitur, quod debeat ipsam denominare filiam. Quod utique confirmatur; quemadmodum enim filiatio, et personalitas divina non debet necessario denominare filiam aut personam naturam assumptam; si enim Verbum assumpsisset lignum v. gr. illud lignum assumptum non posset denominari nec filius nec persona, quia ut aliqua natura individualis dicatur persona et filia, debet esse intelligens et rationalis; quae conditiones ubi non adsunt, natura assumpta non est capax recipiendae talis denominationis: sic a simili dicere possumus, quod ad hoc ut aliqua natura revera denominetur filia, necessum est, quod sit completa per suam subsistentiam, et personalitatem: et consequenter illa natura secundum se singulariter spectata, et seorsim a sua personalitate, non potest habere talem denominationem, quamquam sit genita et producta. Respondeo secundo, quod si naturam humanam esse filiam nihil aliud sit, quam eam habere filiationem in se immediate subiectatam, negari potest minor, et quidquid in contrarium proferetur tantum erit quaestio de nomine.

Dices primo: Filiatio divina non recipitur immediate in natura divina, nec illam denominat filiam: ergo nec filiatio creata: igitur filiatio creata non debet recipi immediate in natura, sed in supposito. — Respondeo primo, negari posse consequentiam; disparitas enim est inter filiationem creatam et increatam, quia illa est accidens, haec vero substantia, illa requirit subiectum, cui insit per modum inhaesionis, haec vero tantum requirit subiectum, cui insit per modum constitutionis. Unde retorqueri potest argumentum; nam sicut filiatio increata non recipitur in supposito, sed constituit suppositum, ita nec filiatio creata recipi debet in supposito. Respondo secundo, negari posse antecedens; filiatio enim divina quemadmodum recipitur per suam realem entitatem in natura divina, et ipsam determinat ad constituendum filium; ita quod si natura divina filii distingueretur realiter a Patre, illa filiatio ipsi identificata illam denominaret filiam Patri; non sic autem illam denominat, quia ad hoc ut natura aliqua denominari possit filia, necessum est, quod realiter distinguatur a principio generante: unde similiter retorqueri potest argumentum: filiatio divina immediate recipitur in natura divina per identificationem, et ipsam denominaret filiam, si realiter ab ipsa distingueretur: igitur filiatio creata immediate debet recipi in natura singulari, et eam denominare filiam, quandoguidem illa natura creata distinguitur realiter a principio generante.

Dices secundo: Si filiatio immediate reciperetur in humanitate et non in toto supposito, seu in ipso homine constante natura et personalitate, sequeretur, quod si Verbum dimitteret humanitatem assumptam, sicut revera illam dimittere potest, illa natura sic dimissa proprium haberet suppositum; et sic homo ille diceretur Filius Virginis, et non diceretur: diceretur quidem, quia ipsius natura fuisset genita a beata Virgine: igitur si filiatio sequatur naturam, revera homo ille esset beata Virginis Filius; non esset autem, quia beata Virgo non genuisset illud suppositum. Quod utique confirmatur, quia si eodem instanti, quo Verbum dimitteret humanitatem, illam assumeret Pater aeternus, propter illam naturam assumptam non posset dici Filius Virginis: ergo nec ille, qui esset homo purus, propter dimissam humanitatem a Verbo, dicendus esset Filius Virginis. — Respondeo, omissis variis solutionibus, quas ex Suarez, Fabro et aliis refert, et retexit Poncius in Commentario n. 10. et sequentibus; negando sequelam maioris quantum ad secundam partem: revera enim, eo in casu, homo ille purus esset vere filius Virginis, si sufficiat ad hoc ut persona aliqua dicatur filia alterius personae, quod sit suppositum habens naturam genitam, in qua natura immediate residet relatio filiationis; ea enim in hypothesi, tam suppositum creatum, quam suppositum Patris aeterni, revera dici possent Filii Virginis, quia haberent naturam sibi coniunctam, in qua immediate esset recepta relatio filiationis ad beatam Virginem. Si vero quis contendat id non sufficere ad rationem filiationis, sed praeterea requiri, vel quod suppositum una cum humanitate producatur, vel quod sequatur connaturaliter ad productionem natura humana pro eo instanti, quo natura humana producitur; tunc nec suppositum humanum nec Pater aeternus dici deberent filii Virginis. Inde haec difficultas tantum esse potest de modo loquendi.

Dices tertio: Per filiationem homo constituitur in ratione filii: igitur duae filiationes reales constituunt duos filios realiter: sed Christus non est duo filii: ergo non habet duas filiationes. — Distinguit primum consequens Doctor n. 18: per duas filiationes duo constituuntur filii, si illae filiationes sint in duobus suppositis, concedit: si in eodem, negat. Quia, inquit, concreta non plurificantur nisi plurificentur tam forma, quam suppositum; sola enim plurificatio formae non sufficit, maxime ubi plures formae, sive eiusdem rationis, sive eadem nomine expressae, possunt esse in eodem supposito: sic Christus non est plures volentes, licet habeat plures volitiones.

Dices quarto: Ideo Pater aeternus non est incarnatus, sed Filius, quia alias esset confusio proprietatum, ut dictum est in primo Articulo primae Disputationis, quia eadem persona esset Filius, et Pater; Pater quidem, quatenus prima persona Trinitatis; Filius vero quatenus esset genitus beata Virgine: ergo Christus non est Filius, tam Patris, quam Virginis, alia filiatione quam aeterna: quia alioqui esset confusio proprietatum: quandoquidem non esset Filius una tantum, et eadem filiatione. — Respondet Doctor primo negando consequentiam cum sua probatione, quia nulla prorsus est confusio, quod Christus alia filiatione sit filius Virginis, et altera filius Patris aeterni; quippe ex eo quod sit filius Virginis, non negatur propterea, quod sit filius Patris aeterni. Inde quando dicitur de Christo, quod sit Filius, non potest aliquis dubitare ex illo loquendi modo, quod persona divina Christi sit persona Verbi, et filius aeterni Patris: secus esset autem si Pater, aut Spiritus sanctus essent incarnati; ubi enim aliqua ex duabus illis personis diceretur filius, dubitare quis posset, num esset sermo de filio Patris aeterni, vel de filio Virginis; quae confusio non sequitur ex incarnatione Verbi, quia per appellationem filii divini, sufficienter intelligimus personam Verbi. Respondet secundo retorquendo argumentum: sequeretur confusio ex incarnatione Patris, quia eadem persona esset Pater, et Filius: ergo Pater incarnatus revera esset filius Virginis: sed non esset filius per filiationem aeternam, quam non habet: ergo per filiationem temporalem: igitur persona divina est capax filiationis temporalis: ergo filius non est illius filiationis incapax, ut volunt adversarii.

Dices quinto: Ideo admittenda esset filiatio realis temporalis, ut Christus revera diceretur filius Virginis: sed posset dici filius Virginis absque illa relatione reali. Probatur, quia Deus potest dici Dominus creaturarum absque relatione reali: ergo Christus potest dici filius beatae

Virginis absque relatione reali. — Negat minorem Doctor: neque enim filius dici posset filius Virginis, nisi beata Virgo similiter diceretur illius Mater, et haberet relationem realem maternitatis: illa autem hanc relationem non haberet, nisi pariter Christus haberet relationem filiationis, quia qua ratione B. Virgo dicitur Mater Christi, propterea quod genuit illius humanitatem, eadem ratione Christus debet dici filius illius, quia habet humanitatem ab ipsa genitam: non enim est maior ratio, cur ad generationem activam beatae Virginis sequatur in ipsa relatio maternitatis, quam quod ad generationem passivam sequatur in Christo relatio filiationis. Unde neganda est minoris probatio, quia Deus non habet rationem aliquam in se, ob quam debeat necessario sequi relatio realis, ex eo quod sit rerum Conditor et Dominus: imo habet rationem ipsi relationi reali omnino oppositam, nempe immutabilitatem, qua fit ut non sit capax realis relationis sustinendae: secus autem est de Christo Domino, quia est capax illius novae relationis filiationis, ratione naturae assumptae a beata Virgine genitae: igitur non est eadem ratio de Christo respectu relationis filiationis, ac de Deo respectu relationis realis Creatoris et Domini.

Dices sexto: Si Christus haberet novam relationem realem ad Matrem, esset realiter ipsi aequalis: sed hoc est falsum, quia aequalitas realis fundatur super unitate unionis, et consequenter illa aequalitas non intercedit, nisi inter illa quae habent unitatem unionis: sed Christus non habet unitatem alicuius unionis realis cum Matre: ergo nec habet aliquam qualitatem, nec proinde relationem realem. — Negat minorem Doctor cum sua probatione: nam, ut eum explicat Poncius, duo homines puri aequales in perfectione naturae non habent unitatem aliquam unionis inter se: ergo aequalitas non fundatur super talem unitatem. Quod si dixeris, duos homines habere unitatem unionis inter se ratione convenientiae in natura, ob quam fundant relationem aequalitatis: idem etiam dici potest de Christo, et beata Virgine: qualiscunque enim aequalitas statuetur inter duos homines ratione naturae, eadem statui poterit inter Christum et Virginem ratione naturae humanae genitae, quam habet Christus.

Dices ultimo: Si quam habuit relationem Christus ad beatam Virginem, eam dumtaxat habuit, quamdiu servavit integram naturam humanam ab ipsa beata Virgine genitam: sed illam integritatem humanitatis amisit in triduo mortis: dum enim anima separata est a corpore, totum hominis compositum periit: igitur, vel amplius illam relationem realem filiationis non habet, vel eam non habet a beata Virgine acceptam, sed dumtaxat a Deo in resurrectione reproductam. — Negat minorem; consequens est falsum: Maria eadem filiatione, qua prius: quia filiatio fundatur super existentiam naturae acceptae per generationem absolute, cui non accedit interruptio, dummodo existentia sit eadem: et ideo quandocumque illa existentia est eadem, et aliud extremum idem, et filiatio est eadem: et eadem actione, qua fundamentum reddit idem, et relatio reddit eadem. Haec Doctor, quibus significat Christum post resurrectionem eadem numero filiatione esse filium B. Virginis, qua fuit ante mortem.

Notandum 1. Ex Isamberto ad q. 22. art. 3. quadruplicem distingui posse servitutem in sacris Litteris: Primam naturalem, et generalem, omnibus creaturis communem in ordine ad Deum, iuxta quam quaelibet creatura est ita sub dominio Dei, ut ei deserviat ad nutum, de qua Sapientia 16. Fili, factori creaturae deserviens. Quod autem haec servitus vera sit, patet, quia tunc adest propria ratio servitutis, quando aliquis ita est subditus alteri, ut non tantum teneatur ei obedire tamquam superiori, sed etiam totum quod est et habet existit sub illius dominio, teneturque se et omnia sua in bonum eius dirigere: sic enim servus proprie dictus, totum quod est et quod habet censetur esse sui domini, ut docet Aristoteles in Politicis: at vero totum istud reperitur in qualibet creatura in ordine ad Deum, prout creatura est; nam et in esse, et in conservari dependet a Deo; potestque Deus utendo iure suo absoluto illam destruere. Item ordinatur in Deum tamquam in finem ultimum, et si sit rationalis creatura, tenetur se et omnes suas actiones in illum dirigere, et si quem alium finem sibi constituat, peccat: igitur quaelibet creatura, qua creatura est, dicitur serva in ordine ad Deum. Secunda servitus est legalis et despotica, quae lege, et non primae istius naturae institutione est introducta, secundum quam aliqui ita sunt sub dominio alterius, ut sint illius quoad omnes suas actiones et operationes temporales, easque in eius bonum teneantur impendere: in qua specie constituuntur non tantum servi emptitii, sed etiam conductitii pro eo tempore, quo seipso, et sua opera locant aliis. Tertia servitus est peccaminosa, qua creatura rationalis peccato vel diabolo subiicitur, de qua 1. Ioannis 10. Qui facit peccatum, servus est peccati. Quarta et ultima servitus dici potest poenalis, quae consistit in illo affectu, quo creatura rationalis obedit Deo metu poenae subeunda, quomodo Apostolus ad Rom. 2. ait: Non accepistis spiritum servitutis iterum in timore. Quaeritur autem utrum Christus D. aliquo ex his modis servus possit aestimari et appellari.

Notandum 2. Inter primam servitutem, et reliquas, id esse discriminis, quod prima non repugnat ingenuitati, sed illam compatitur secum, et simul ineat ipsum ius ad haereditatem: siquidem Adam ante peccatum, et eius posteri, si perseverassent in statu innocentiae, fuissent servi Dei hoc genere servitutis, ut satis per se intelligitur; et tamen vi iustitiae originalis, vel potius gratiae sanctificantis habuissent ius ad vitam aeternam, communicassentque in bonis ipsius Dei, cum gratia sanctificans, quam importat iustitia originalis, sit singularis quaedam naturae divinae participatio, ratione cuius Filii Dei nominamur et sumus, ait S. Ioan. Item iusti sunt servi hoc genere servitutis: nam et beata Virgo ancillam Dei se nominat in suo Cantico, et passim omnes Sancti; nec tamen sunt minus ingenui, et liberi; imo, ut canit Ecclesia in officio beatae Agathae, Summa ingenuitas ista est, in qua servitus Christi comprobatur. Hinc S. Hieronymus in illud Psal. 115. O Domine, quia ego servus tuus, ait: Grandis dignitatis, et meriti est esse servum Dei. Et S. Ambrosius lib. 1. De Iacob, et vita beata, cap. 3. talem servitutem vocat libertatem gloriosam. Et S. Augustinus ad citatum versiculum Psalmi 115. ait, creaturam debere suo Creatori famulatum, quem cum exhibet, libera est; hanc accipiens a Domino gratiam, ut ei non necessitate, sed voluntate deserviat. Observandum insuper ad rationem formalem servitutis non desiderari negationem communicationis in bonis domini, ut minus recte docet Vazquez loco citato capite 9. quia cum servitus patiatur secum ingenuitatem, compatitur similiter ius ad haereditatem, atque consequenter communicationem in bonis: sola itaque communicatio in bonis cum aequalitate, et omnimoda plane independentia, tollere potest rationem servitutis, non autem quaelibet communicatio in bonis domini.

Notandum 3. Tribus modis dici posse, Christum esse subiectum Patri, videlicet, vel ratione inaequalitatis naturae humanae respectu divinae: vel ratione voluntatis divinae, qua est superior voluntate creata Christi; vel ratione obedientiae praestitae mandato et praecepto paterno. De prima et secunda subiectione non est controversia; dicitur enim 1. Ioann. 14. Pater maior me est: unde subiectio Christi statim manifestatur. Solum igitur movetur quaestio de tertia ratione subiectionis, an videlicet Christus fuerit subiectus Patri ratione cuiusdam praecepti, ad quod teneretur ratione virtutis obedientiae.

Conclusio prima. — CHRISTUS FUIT SUBIECTUS PATRI RATIONE PRAECEPTI, CUI TENEBATUR OBEDIRE.

Probatur: nam ipsemet Ioan. 10. et 14. dicit: Mandatum accepi a Patre meo. Et sicut mandatum dedit mihi Pater, sic facio: et licet nomen mandati aliquando in sacris Scripturis sumatur latius, quatenus ea, quae nobis commendantur, nec praecipiuntur, appellantur mandata; tamen communiter nomine mandatorum intelliguntur praecepta, et prohibitiones. Hinc eodem capite 11. profitetur Christus se accepisse praecepta a Patre: Ego, inquit, praecepta Patris mei servo, quibus in locis Christus facit parem conditionem praeceptorum sibi a Patre impositorum. Deinde, ad Philipp. 2. dicitur Christus factus obediens usque ad mortem. Nec est, quod dicatur excellentiorem esse obedientiam, quando quis obedit superiori absque intimatione praecepti, quam cum intimatione praecepti: hoc enim simpliciter falsum est; licet enim aliunde actus ille sit excellentior, et arguat voluntatem etiam alio titulo excellentiorem; nihilominus, si spectetur vis obedientiae, certe desideratur intimatio praecepti, quae sola respicit obedientiam tamquam suum proprium correlatum. Verum de his amplior erit sermo Disp. sequenti, ubi agetur de meritis Christi.

Obiicies primo: Precepta dantur alicui solummodo propter duo, videlicet propter directionem faciendam in ipsa voluntate operantis: vel propter inflictionem poenae, quatenus lex poenam decernit, propter transgressionem: at neutro modo datum fuit praeceptum Christo. Non quidem primo modo, quia erat impeccabilis, et voluntas eius aliunde satis sufficienter dirigebatur. Non etiam posteriori modo, quia metus poenae arguit servitutem poenalem, quae nulla erat in Christo, ut mox dicemus. Praeterea, ubi transgressio legis nulla potest esse, ibi etiam nulla potest adiungi legi poena infligenda, quia deest ipsi Legislatori ratio motiva ad poenam constituendam, qui est continere subditos in observatione legis, quam possunt infringere: ergo non potuit illi infligi poena: ergo nullum datur praeceptum. Confirmatur exemplo voti, quod Christus non potuit emittere, ut docent communiter Theologi, quia votum emittitur ab homine, ut, quia eius voluntas non est firmata in bono, vovendo illam firmet immobiliter ad id quod expedit facere, et id facit, ut timore inhonorandi Deum, et violandi promissum, abstineat ab eius contrario. Cum itaque detur etiam praeceptum alicui ad eum dirigendum, quia eius voluntas non est firmata in bono, sed potest ab eo deficere, et voluntas Christi non fuerit huius conditionis, quandoquidem non potuit votum emittere, sic nec potuit praeceptum aliquod illi imponi. — Respondeo negando maiorem: datur enim praeceptum propter actum, qui lege praecipitur; unde in eiusmodi praecepto, nec directio, nec poena primario consideratur, sed tantum secundario. Directio quidem, ubi voluntas firmata non est: poena vero, ubi adest potestas praeceptum, et legem iniungendi: et quia neutrum istud fuit in Christo; ideo non est etiam datum illi praeceptum sub illis rationibus; sed addita ratione excellentiae et dignitatis actus, quem poterat eligere per obedientiam, absque indigentia directionis, et metu poenae. Ad confirmationem respondeo, Christum non potuisse votum emittere sub rationibus illis allatis in obiectione, potuisse tamen aliis rationibus, quatenus nimirum est aliquis actus latriae seu religionis; potuit enim Christus, ut homo, velle ex voto orare Patrem, ieiunare, sacrificium, et similia, haec enim nullam includunt imperfectionem vel indecentiam.

Obiicies secundo: Ubi est praeceptum, ibi est necessitas exequendi rem praeceptam, quia praeceptum inducit obligationem: at Christus, Ioan. 10. negat se habuisse necessitatem moriendi: ergo etc. — Respondeo, Christum Dominum asserere quidem se non habuisse necessitatem moriendi, quia mandatum de morte obeunda pro nobis acceptatum fuit ab eo libere, iuxta illud Psal. 38. Tunc dixi; Ecce venio.

Obiicies tertio: Mors Christi plerumque dicitur tantum permissa, non autem praecepta. — Respondeo, dici permissam ratione crucifigentium; dici tamen praeceptam ratione crucifixi, et mortui.

Quaeres primo: quibus legibus Christus subiectus fuerit? — Respondo primo fuisse subiectum legibus iuris naturae, tam ordinis naturalis, quam supernaturalis, quae tamen dignitati personae eius non derogabant. Ratio est, quia Christus assumpsit naturam humanam cum conditionibus, quae illam sequuntur (excepto peccato, et ignorantia): atqui praecepta iuris naturae sequuntur naturam humanam, item continent rectum ordinem, quem rationalis creatura debet servare, et contra quem Christus non potuit operari. Dixi ordinis etiam supernaturalis, eum enim anima esset ordinata ad finem supernaturalem, respectu cuius dantur media quaedam necessaria, quae ex sua natura sequuntur talem ordinationem, cuiusmodi est dilectio Dei supernaturalis, inde fit, ut huic et aliis similibus praeceptis fuerit Christus subiectus. Dixi praeterea, quae tamen dignitati personae eius non derogabunt: nam dignitas persona Christi postulabat, ut ab aliquibus legibus etiam iuris naturae eximeretur: v. gr. iure naturae debemus parentibus obedientiam: at Christus eam Matri suae beatissimae Virgini, cum esset illa superior, non tenebatur praestare: ideoque, quod Luca 2. dicitur, et erat subditus illis, non ex obligatione praecepti naturalis, sed ex libera eius voluntate, et ad nostram instructionem intelligendum est; ut significat B. Bernardus sect. 29. in Cantica. — Respondeo secundo, Christum D. non fuisse subiectum legibus humanis, ut colligitur ex cap. 27. Matthaei, ubi Christus significavit se solvere tributum, non ex obligatione, sed voluntarie: ne scilicet alii scandalizarentur. Ratio autem responsionis est, quia superior non potest obligari legibus inferioris: at Christus est superior omnibus legibus et legislatoribus humanis: ergo non fuit subiectus legibus humanis. — Respondeo tertio, Christum non fuisse subiectum legibus positivis, tam Novi, quam veteris Testamenti. Probatur de legibus Novi Testamenti, quia Princeps est solutus a suis legibus, et praecipue quando lex respicit subditos, quatenus sunt in aliquo statu dissentaneo a statu Legislatoris, ut patet quando Princeps fert legem de solvendis tributis: atqui Christus est auctor Novi Testamenti, et lex Novi Testamenti respicit homines, quatenus sunt aliquo modo peccatores: ergo Christus non fuit subiectus legi Novi Testamenti. — Probatur insuper de legibus Veteris Testamenti, quia lex vetus tantum data fuit pro Adami posteris descendentibus secundum rationem communem: at Christus hoc modo non descendit ab Adamo. Unde colligo, quod quando ad Galatas dicitur Christus factus sub lege, debet illud intelligi de voluntaria Christi subiectione in exemplum humilitatis. Illud autem Matth. 5. Non veni solvere legem, sed adimplere, recte intelligitur de adimpletione figurae per exhibitionem veritatis: lex enim vetus erat umbra futurorum in Novo Testamento.

Conclusio secunda. — CHRISTUS, UT HOMO, VERE ET PROPRIE DICI POTEST SERVUS DEI SERVITUTE NATURALI, NON VERO SERVITUTE LEGALI.

Probatur prima pars ex Scriptura sacra, in qua Christus Dominus saepissime appellatur servus Dei. Sic Isaiae 12. Servus meus, suscipiam eum, electus meus, complacuit sibi in eo anima mea. Et cap. 53. In scientia sua iustificabit ipse servus meus multos. Et Zachariae 5. Adducam servum meum Orientem. Eadem veritas in Novo Testamento traditur: nam Matthaei 12. Evangelista locum ex Isaia adductum interpretatur de Christo. Nec refert, quod Evangelista non retulerit verba servus meus, sed puer meus, nam saepissime nomen pueri pro servis accipitur. Sic 1. Reg. 9. Dice puero, ut antecedat nos, et 21. Si mundi sunt pueri (id est servi) maxime a mulieribus. Et Psalmo 68. Ne abscondas faciem tuam a puero tuo. Quod etiam constat ex Novo Testamento, ubi pueri nomen pro servo interdum scribitur. Sic maxime, Actor. 4. Petrus dixit: Convenerunt enim vere in civitate ista adversus sanctum puerum tuum Iesum, quo loci pueri nomen non significat hominem iuniorem, et nondum adulta aetate maturum, sed proprie pro servo accipitur. Imo ipsemet Christus Matthaei 11. hanc sibi appellationem tribuendam esse satis aperte significavit, cum dixit: Confiteor tibi Pater Domine caeli, et terrae, ubi Patrem appellat Dominum corum, quae in caelis et in terris facta existunt, ut significet etiam se, ut hominem, Patrem, ut Dominum agnoscere; et consequenter, se inter eius servos annumerari, ut colligit S. Athanasius lib. 3. Contra Arianos. — Valet reponere cum Vazquezio Scripturae verba metaphorice esse accipienda: tum quia Scripturarum oracula in propria sua significatione sunt accipienda, quoties nullum inde sequitur absurdum: at nil Christo, nilque Christianae veritati detrahitur, ex eo quod Christus, qua homo, appelletur servus Dei: igitur talis revera censendus est: tum quia SS. Patres mox laudandi praefatas Scripturae auctoritates in propria significatione usurparunt: igitur ita debent accipi. — Nec pariter obstat, quod Adrianus summus Pontifex in sua epistola ad Concilium Francof. dicat, nullum unquam Evangelistarum, neminem Apostolorum servum illum vocasse: hoc enim ideo dixit, vel quia raro, et non ita expressis verbis in Novo, ac in Veteri Testamento sic vocatur, vel accipit servum in alia significatione, scilicet, vel pro puro homine, vel pro homine subdito peccatis, de qua re infra.

Probatur secundo ex SS. Patribus: imprimis vero S. Chrysostomus, Hom. 7. in epist. ad Philipp. exponens haec verba, Formam servi accipiens, ait: Sicut in forma Dei perfectus est Deus, ita in forma servi perfectus est servus. Similiter S. Ambrosius lib. 7. Epistularum, epistola 15. quaedam arguit, qui negaverat Christum pro nobis servitutem accepisse, ubi exponens illud Psalmi 109. Adiura me, Domine Deus meus, ait: Servitus enim naturae est, dominatus dignitatis est. S. Hieronymus, in epist. ad Tit., cap. 1. Ne mirum quemvis sonantes homines, Dei servos nobiliter vocari, cum per Isaiam Prophetam Pater loquitur de Filio: Magnum tibi est vocari servum meum. Isidorus, lib. 1. De Summo Bono, cap. 16. Christus, et in forma servi servus, et in forma Dei non servus: in forma quippe servi, Domini servus: et in forma Dei hominum Dominus. August., epist. 171. Secundum formam Dei de seipso dixit: Ego et Pater unum sumus: secundum formam servi: quoniam Pater maior me est. A. Athanasius, serm. 3., Contra Arianos, ubi voces facti, conditi, servi, et filii, retulit, sic habet: Omnes istiusmodi voces, ratione humanitatis, bene, et proprie competunt. Nazianzenus, oratione 3., De Theologia: Tu mihi contra voces illas ingratitudinis tutius reddidisti, haec videlicet, Deus meus, et Deus vester; maior, creavit, fecit, sanctificavit, servum etiam si ita libet, et obedientem adiunge.

Probatur etiam ratione: Ille enim vere censetur servus, qui est sub potestate domini, et omnes suas actiones, suosque labores in eius obsequium tenetur impendere, necnon et in omnibus ei parere et obsequi: at haec omnia Christo, ut homini, conveniunt respectu Dei. Primo namque Deus omnium hominum, et proinde Christi ut hominis, ita est Dominus, ut pro libito, proque iure sui dominii possit omnes homines, adeoque Christum ut hominem, et omnes creaturas annihilare: ut ipsemet Deus testatur Deuteronomii 32. Ego occidam, et ego vivere faciam: et Sapientiae 16. Tu es Domine, qui vitae et mortis habes potestatem. Similiter Christus, ut homo, quidquid habet, Deo praepotenti, tamquam totius boni distributori et largitori debet. Pari ratione, omne suum obsequium in eius cultum et honorem tenetur impendere; nam omnia serviunt ei; quapropter Christus D., ut docet Apostolus ad

Philip. 2. Et factus est obediens usque ad mortem, mortem autem Crucis.

Dices primo: Ratio creaturae dependentis a Deo non est fundamentum adaequatum servitutis verae et propriae; sed insuper requiritur, ut qui servus est, non communicet ullo modo in bonis domini sui: at Christus ut homo, communicat in bonis Dei; siquidem, ut sit homo completus, debet habere subsistentiam; subsistentia autem Christi divina est: ergo ut homo, communicat in bonis Domini sui. — Nego maiorem; quamquam enim haec communicatio in bonis domini forte sit quid consequens ad servitutem legalem, quia qui servus est servitute legali, ita est sub alterius dominio, ut cum eo neque in bonis, neque in honore, neque in dignitate communicet, non tamen illa negatio servitutis requiritur ad servitutem naturalem, ut diximus in secundo Notabili. Siquidem haec non excludit ius ad communicandum in bonis et honoribus, ut patet non solum in filio, qui licet servus naturalis patris, tamen habet ius ad communicandum cum illo in bonis et honoribus, sed etiam in sanctissimis viris; homines enim iusti communicant per gratiam in bonis Dei, quia per gratiam sunt consortes divinae naturae, ut docet S. Petrus epist. 2. cap. 1. et habent ius ad visionem et fruitionem, vere ac proprie nominantur servi Dei, ut pluribus testatur S. Paulus, qui in suis epistolis maxime gloriatur hac appellatione pluries repetita, Paulus Apostolus servus Iesu Christi. Hinc Matth. 25. omni Iusto ad aeternam gloriam evocato dicitur: Euge, serve bone et fidelis, etc.

Instabis iterum: iustos quidem vocari servos Dei, sed improprie: siquidem Christus illis dixit Ioann. 15. Iam non dicam vos servos, sed amicos: igitur illa responsio nulla. — Nego consequentiam: Christus enim solum a iustis ablegat appellationem, et sortem servitutis servilis, quia iusti non operantur instar servorum ex timore servili, sed instar filiorum ex amore: ideirco potius amici, quam servi nominantur. Quod autem haec servitus naturalis non excludat conditionem filii adoptivi, nec amici, constat, quia illa etiam compatitur cum conditione maternitatis: etenim beatissima Virgo, quae abundantissime in honoribus Dei communicavit, quaeque divina maternitatis titulo et gloria illustrata est, tamen immediate post conceptionem Verbi divini, ac sibi concessam dignitatem maternitatis, seipsam Dei servam et ancillam nominavit, dicendo Luciae 1. Ecce ancilla Domini: unde in suo Cantico ibidem canebat: Respexit humilitatem ancillae suae, etc.

Quaeres: Non eandem esse paritatem communicationis Sanctorum ac Deiparae Virginis in bonis Dei ac Christi: igitur quantumvis illa communicatio non obsit quominus beata Virgo et Sancti dicantur servi Dei, cum longe nobilius et divinius Christus in Dei bonis communicet, nullatenus eius servus reputari poterit. — Contra, quantumvis Christus longe perfectius, quam quilibet alius Sanctus communicaverit cum Deo in bonis, non tamen communicavit ad aequalitatem: siquidem Christus non sibi vindicat omnia divina attributa; nam nec est omnipotens, nec infinitus, nec immensus: licet enim attributa Dei de Christo praedicentur per communicationem idiomatum, tamen vera humanitas eius non potest dici omnipotens, immensa, aeterna, etc.; igitur non communicat in omnibus Dei bonis ad aequalitatem. Unde non obstante hae communicatione in bonis. Christus revera diei poterit Dei servus, quia licet sit aequalis Patri secundum divinitatem, tamen est minor Patre secundum humanitatem.

Probantur caetera Conclusionis partes. Primo quidem ex Concilio Francofordiensi, quod in epistola ad Episcopos Hispaniae sic Felicem, et Elipandum interpellat: Intelligite, inquit, in hac professione vestra, duplices diabolicae fraudis latuisse dolos..... dum, et Dominum nostrum Iesum Christum, quem Deum colimus et adoramus, servum producutis, et adopticum, considerate quale est hoc scandalum inter paganas gentes, ut dicatur Deum Christianorum servum esse, vel adopticum. Nos per illum a servitute liberati, non ille nobiscum servus. Idem colligitur ex Adriani summi Pontificis epistola ad Episcopos Hispaniae, in qua pariter Felicem, et Elipandum alloquens, ait: Tanta vos dementia detulit; adopticum eum.... filium quasi purum hominem calamitati humana subiectum, et quod pudet dicere, servum: cum impii, et ingrati tantis beneficis, liberatorem nostrum non pertimescatis venenosa fauce susurrare. Cur non veremini, queruli obtrectatores Dei odibiles, illum servum nuncupare, qui eos de servitute diaboli liberarit? Et paulo post: Dominum igitur Angelorum, omnisque creaturae, cuius sub pedibus cuncta subiecta sunt, eos dicitis servum, et adopticum. Quibus duobus testimoniis aperte satis constat a Christo ablegari servitutem, non quidem naturalem in ordine ad Deum, cui assumpta natura subiicitur; sed vel legalem, vel poenalem, vel peccaminosam; quod clarius Concilium in eadem epistola significat, dum ait: Etsi cum Propheta servum nominasset, non tamen ex conditione servitutis, sed ex humilitatis obedientia, quia factus est Patri obediens usque ad mortem, Papa Leone dicente: Assumpta est de Matre Domini natura, non culpa, sumpta in forma servi sine conditione servili. Quibus verbis Concilium significat se removere a Christo servitutem non naturalem consistentem in humilitatis obedientia, quae est propria creaturae, sed servitutem legalem et peccaminosam.

Reponit Vazquez. Pontificem, et Concilium removere a Christo omnem omnino servitutem, siquidem significant Christum esse simpliciter dicendum Filium, non vero servum. — Contra, tam Pontifex, quam Concilium a Christo servitutem illam eliminant, pro qua impugnanda SS. Patrum auctoritates proferunt: at omnes SS. Patrum auctoritates, quas proferunt, solum a Christo removent triplicem postremam servitutem. Nam sanctus Chrysostomus Homil. 13. in epistola ad Heb., quem etiam pro sua sententia firmanda allegat Vazquez, solum excludit conditionem servilem a Christo per ordinem ad homines; ait enim: Sicut servus factus est, sic etiam Pontifex, et minister: sed servus factus non mansit servus, sic et minister factus non mansit minister: non enim ministri est sedere, sed stare. Quibus verbis ostendit S. Chrysostomus Christum iam ad dexteram Patris sedentem in coelis non amplius gerere ministerium servi, nec ministri, per ordinem ad homines. Unde excludit solam a Christo subiectionem illam, quam adhuc mortalis monstrabat per ordinem ad homines. — Similiter S. Leo, Sermone 1. De Nativitate post medium, a Concilio mox laudatus, sic ait: Assumpta est de Matre hominis Domini natura, non culpae: creata est forma servi, sine conditione servitutis, quia novus homo sic contemperatus est veteri, ut civitatem susciperet generis, et ritum excluderet vetustatis. — Denique S. Damascenus, qui apertius pro Vazquezii sententia militare videtur, non aliam a Christo ablegat servitutem, quam quae per peccatum est introducta: ait enim: nisi caro Deo Verbo copulata fuisset, serva procul dubio, et ignara extitisset: verum quia personaliter Deus Verbum eam sibi univit, id habuit, ut nec servus esset, neque in ignorantia versaretur. Quibus verbis significat illam tantum a Christo removeri servitutem, cui sicut et ignorantiae fuisset subiecta ipsius humanitas, si a Verbo non fuisset assumpta. Certum est autem, quod non fuisset subiecta ignorantiae, nisi propter peccatum: igitur S. Damascenus solum removet a Christo servitutem, quae per peccatum inducta fuisset: igitur non est, cur tantopere sibi blandiatur Vazquez suam sententiam apertis et evidentibus Conciliorum et SS. Patrum oraculis esse firmatam.

Arguit Vazquez. Concilium Francofordiense, postquam a Christo removit servitutes praetaxatas, subiicit: Quid dicitis de Deo Patre, qui cum in baptismate, et transfiguratione Filium nominarit, non Servum? Deinde, si Christus posset dici servus servitute naturali, frustra tantopere laborasset Adrianus summus Pontifex, ut omnes Scripturae textus aliquam Christo servitutem tribuentes, in sensum allegoricum detorqueret, facili namque negotio dixisset, illos esse intelligendos de servitute naturali Christi in ordine ad Deum, si illam in Christo agnovisset.

Respondeo primo negando consequentiam: nam praeter servitutem naturalem, qua homo dependet a Deo, etiam habere potest aliam servitutem respectu Dei ex peccato contractam, siquidem eo ipso, quo homo peccator est, novo titulo Deo, ut Iudici, et vindici subiicitur. Deusque novum ius obtinet in peccatorem, ut ipsum non solum puniat, sed etiam exterminet et annihilet.

Respondeo secundo, Concilium loqui de servitute, quae fundaretur in supposito et persona, qualem servitutem admittebant Felix et Elipandus, qui Nestorii errorem innovantes, duplicem in Christo personam affirmabant, ut significant Patres eiusdem Concilii, Felicem et Elipandum in eadem epistola sic alloquentes: Numne olim eadem haeresis vestra in Nestorio refutata etiam et damnata est? Unde S. Damascenus, lib. 3. De Fide, cap. 21. Si autem, ait, qui solum eum dicunt, unum Christum iuxta Nestorium in duos dividunt.

Respondeo ad secundum, consultius quidem, ac rectius fuisset testimonia in proprio, quam in metaphorico sensu accipere: nihilominus prudenti consilio Pontifex ad metaphoram deduxit, ne servitutis nomen (tantopere Hispanis odiosum propter diram ac diuturnam eorum servitutem, qua a Mauris vexabantur) Christo tribueret, et sic Hispanica Ecclesia Patribus gravis et infensus appareret.