Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Notandum 1. Extra controversiam esse, quod Christus sit Ecclesiae caput ratione Divinitatis, sicut et duae aliae divinae personae; sed dubium est an praecise quatenus homo hanc dignitatem sibi vindicet; non quidem usurpando particulam illam quatenus reduplicative, sed dumtaxat specificative. Enimvero si reduplicative sumeretur, sensus esset, quod Christus diceretur Ecclesiae caput propter suam humanitatem, quasi humanitas esset ratio formalis cur Ecclesiae caput appellaretur, quod aperte falsum est; alioqui hac ipsa ratione quilibet homo veram habens humanitatem censendus esset Ecclesiae caput. Sumendo autem illam particulam, quatenus homo, specificative, sensus est quod ratio illa capitis Ecclesiae ita Christo conveniat, ut per humanitatem capitis munus impleat, et officium exequatur in universam Ecclesiam, non solum in terris militantem, et triumphantem in caelis, sed etiam in purgatorio lugentem et patientem.

Notandum 2. Ad rationem capitis moralis et mystici quatuor maxime conditiones desiderari, iuxta proportionem et analogiam ad caput naturale, cui in ordine ad sua membra quatuor haec potissimum competunt: Primum est illius cum membris ac toto corpore summa coniunctio, quae ex ambobus unum efficit. Secundum est principatus eiusdem, et eminentia, qua cunctis antecellens, ipsis velut ex arce quadam prospiciens consulit ac moderatur. Tertium est vivifica virtus propter sensus internos, et spiritus, ac nervorum originem, quibus mediantibus caeteris membris vitam et motum tribuit. Quartum denique est conformitas naturalis, quam habet cum caeteris membris, quibuscum tanto tamque arcto foedere iungitur et sociatur, ut eorum omnium vel voluptatem vel dolorem quasi proprium excipiat. Quaeritur autem, an quatuor haec per metaphoram et analogiam, ita Christo competant, ut revera censeatur Ecclesiae caput.

Notandum 3. Quod etsi Theologi omnes conveniant Christum revera esse Ecclesiae caput, non consentiunt tamen de ratione formali, per quam haec dignitas ipsi competit, an videlicet per gratiam dumtaxat aut unionis, aut habitualem, aut actualem; an vero ad constituendum illum formaliter in ratione capitis sit opus aliquo alio, scilicet dignitate aliqua, et potestate, quae sit ratio formalis constituendi eum in ratione talis capitis, sicut v. g. ultra cognitionem legum, et constitutionum notitiam, item bonos mores, opus est iudicis auctoritate, potestate commissa, ut constituatur formaliter in ratione iudicis.

Duo itaque in praesenti Quaestione sunt determinanda: Primum, an revera Christus proprie dicatur Ecclesiae caput. Secundum, per quid formaliter haec dignitas ei competat, an dumtaxat per gratiam unionis, an per gratiam sanctificantem, an vero per aliquam auctoritatem ab hac utraque gratia distinetam.

Conclusio prima. — CHRISTUS VERE ET PROPRIE EST ECCLESIAE CAPUT QUATENUS HOMO.

Constat haec veritas ex praefatis Scriptura textibus, quibus Apostolus constantissime Christum Ecclesiae caput appellat; quod utique non faceret, si revera Christum vere ac proprie caput Ecclesiae appellandum non existimaret. Probatur insuper ex eodem docente ad Rom. cap. 1. et 1. ad Cor. 12. Ecclesiam esse corpus Christi mysticum; Sicut enim, inquit, in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eundem actum habent; ita multi sumus unum corpus in Christo: sed omne corpus non solum aliis membris, verum etiam capite constare debet; alioqui monstruosum foret et inane: igitur Ecclesia necessario debet habere aliquod caput: at nullum aliud habere potest praeter Christum: igitur Christus est proprie caput Ecclesiae. — Quod autem Apostolus loquatur de Christo ut homine in his omnibus textibus, quibus eum Ecclesiae caput praedicat, colligitur ex antecedentibus et consequentibus verbis; in eis enim textibus semper aliquid praecedit, vel sequitur, quod Christum ut hominem sapiat. Sic in primo cap. ad Ephes. prius dicit Apostolus suscitans illum a mortuis etc. Quibus, ut videre est, cum addit Christum a Patre constitutum esse caput Ecclesiae, loquitur de Christo ut homine. Favet etiam ratio; Ille enim revera caput est morale ac mysticum Ecclesiae, cui competunt quatuor conditiones ad caput mysticum desiderandae: at illae mirum in modum Christo ut homini conveniunt. Primo namque tam arcta est Christi capitis cum suis membris coniunctio, ut unum cum eis efficiat, ut docet Apostolus ad Rom. cap. 12. dicens: Sicut enim corpus unum est, et membra habet multa; omnia autem membra corporis cum sint multa unum tamen corpus sunt, ita et Christus. Quibus verbis tantam esse coniunctionem Christi cum Ecclesia significat, ut ipsum corpus Christi non dubitet Christum veraciter appellare, inquit S. Fulgentius lib. 2. ad Monimum, cap. 9. Quod etiam S. Augustinus passim testimonio suo confirmat; velut ad

Psalmum 127. etc. Multi homines sunt, inquit, et unus homo est. Multi enim Christiani, et unus Christus. Non ille unus, et nos multi: sed et nos multi in illo uno unum. Unus ergo homo Christus caput, et corpus: quod est corpus eius, Ecclesia eius, dicente Apostolo, quoniam membra sumus corporis eius: et, vos autem estis corpus Christi, et membra: intelligamus ergo vocem huius hominis, in cuius corpore unus sumus homo.

— Secundo, Christus tamquam caput in eminenti loco, et quadam arce collocatus, peculiari providentia regit corpus suum, et Ecclesiam gubernat, ac per prospera et adversa, mirabili sapientia, fideles ad destinatum finem aeternae felicitatis adducit: Est enim Salvator omnium hominum, maxime fidelium, ut scribit Apostolus: qui et hoc insuper solatii plenum addit ac fiduciae: Si quis autem suorum, et maxime domesticorum, curam non habet, fidem negavit, et est infideli deterior. Quid est autem domesticum magis, ac proprium capiti, quam corpus suum; imo quid est ipsum sibi? Est autem, ut proxime ante ex Augustino demonstratum est, unus homo Christus caput, et corpus. Hoc est fideles, et in Ecclesia censiti, qui sunt domestici Dei. Sed in hoc argumento diutius haerere non est praesentis instituti. — Tertium capitis insigne est, ut in corpus universum membraque sua vim quamdam vivificam, et ad sui conservationem necessaria subsidia diffundat; quam quidem ob causam in capite tamquam in fonte ac thesauro, larga debet inesse copia et opulentia quaedam omnium, quae ad corpus tuendum, vegetandum, et animandum necessaria sunt. Sic in spirituali Ecclesiae capite Christo, plenitudo omnis inhabitat; in eoque sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi. Inde totum in corpus, ac singula membra vitalis gratiae succus, ac caelestium donorum et auxiliorum inexhausta vis et ubertas profunditur. Nam nulla nisi per Christum, et a Christo, velut unico ac generali principio, gratia quantumlibet tenuis et exilis, aspergitur: quod alio in loco ex Augustini praesertim auctoritate plenius approbavimus. Hinc secundus Adam appellari solet Christus Dominus: quod, ut ille caput, idest, auctor et sator humanae secundum carnem propaginis fuit, sic alterius ac multo praestantioris ortus, hoc est, spiritalis vitae largitor ac parens iste successit. — Tandem in Christo est conformitas naturae cum ipsis membris Ecclesiae: habet enim naturam humanam eiusdem speciei cum nostra, et per omnia Patribus voluit assimilari, in iis quae naturalia sunt, ut arctius cum hominibus commercium haberet; quo fit, ut ratione huius conditionis maxime dicatur caput Ecclesiae, quatenus est homo, non vero quatenus est Deus: licet quatenus Deus sit caput primarium, vitam gratiae et gloriae Ecclesiae membris influens.

Hinc apprime notat Angel. noster qu. 12. art. 1. quod caput Ecclesiae dicitur communiter, et proprie; communiter quidem, tota Trinitas censetur Ecclesiae caput; tota enim Trinitas, inquit, movet et regit Ecclesiam, et infundit ei gratiam, qua sentiat per fidem, et moveatur per charitatem, unde in ratione regentis et influentis se habet ad ipsam. Secundum vero humanitatem Christus proprie dicitur caput, quia hoc modo se habet ad Ecclesiam secundum rationem conformitatis ad ipsam per gratiam et naturam: unde Glossa in illud, ipsum dedit caput, etc. ait: *Propterea dicitur caput secundum humanitatem, secundum quam ei coniungitur Ecclesia, natura et gratia. Observat secundo,

quod licet Spiritus sanctus dicatur principium et fons influens, ac in nos derivans omnem gratiae plenitudinem, et per eum omnis motus, et sensus vitae spiritualis habeatur; attamen dici non potest proprie caput Ecclesiae, quia, inquit, potest aliquis dici caput Ecclesiae vel per rationem influentiae tantum, vel per rationem influentiae, et per conformitatem naturae. Primo modo Trinitas dicitur caput Ecclesiae; scilicet secundum rationem influentiae sensus fidei, et motus charitatis. Secundo modo dicitur Christus Ecclesiae caput secundum humanitatem, quia ei coniungitur per naturam et gratiam. Primo modo, quatenus Deus, dicitur caput minus proprie. Secundo modo, nempe penes humanitatem, dicitur caput magis proprie. Soli ergo Christo competit proprie esse caput Ecclesiae; hoc est, secundum rationem influentiae, et conformitatem naturae, et hoc secundum humanitatem: Trinitati vero et Christo secundum Divinitatem, convenit esse Ecclesiae caput minus proprie: hoc est secundum rationem influentiae tantum: Patri vero, et Spiritui sancto communiter, et etiam minus proprie.

Haec Alensis. Unde influentia Spiritus sancti potius assimilatur influentiae cordis, quam capitis: quia influentia cordis est invisibilis et occulta; influentia vero capitis visibilis et apparens ratione sensuum exteriorum in capite existentium, et in eo praecipua sua munia obeuntium, ideoque Christus influens in membra sensibiliter et apparenter per mortem et sacramenta, dici debet Ecclesiae caput; Spiritus sanctus autem, quia influit invisibiliter et occulte, scilicet per internas inspirationes, rectius cordi quam capiti comparatur.

Conclusio secunda. — CHRISTUS NON CONSTITUITUR FORMALITER ECCLESIAE CAPUT PER GRATIAM UNIONIS, SEU PERSONALEM, NEC PER GRATIAM HABITUALEM ET SANCTIFICANTEM DIVISIM AUT CONIUNCTIM: SED PER DIGNITATEM, AUT POTESTATEM, QUAM DEUS ILLI CONTULIT IN OMNES ANGELOS ET HOMINES. Haec Conclusio duabus partibus constat, quarum

Prima probatur, nempe quod non sit Ecclesiae caput formaliter per gratiam personalem aut sanctificantem: Per id constituitur formaliter Ecclesia caput, per quod praefecturam et dominium obtinet in universa Ecclesiae membra: at per neutram gratiam id obtinet: igitur, etc. Maior constat, quia esse formaliter caput est habere potestatem in alios, tam quoad influxum gratiae et donorum supernaturalium, quam quoad directionem, imperium, et gubernationem. Minor vero probatur: primo de gratia habituali, quia gratia habitualis Christi est eiusdem speciei cum nostra: igitur sicut nostra sanctificans non alium in nobis habet effectum, quam ut efficiat nos iustos et Deo gratos, ac ab eo acceptos ad haereditatem aeternam; nullum vero nobis in alios dominium et praefecturam confert; ita nec hac ratione Christus potuit habere praefecturam in caetera Ecclesiae membra. — Idem etiam patet de gratia unionis, quia haec secundum se duo tantum confert humanitati assumptae, nempe terminationem illius communicabilitatis et sanctitatem substantialem: at nec illa sanctitas, nec terminatio conferunt per se ullum dominium in Ecclesiae membra: igitur, etc. — Quod etiam coniunctim illae duae gratiae id non conferant constat: quia etiamsi separaretur ab humanitate Christi Verbum divinum, et solveretur unio hypostatica, nihilominus Christus remanere posset Ecclesiae caput, si cum perseverante in se gratia habituali, haberet sibi a Deo concessam auctoritatem in caetera Ecclesiae membra.

Probatur etiam altera pars, nempe quod Christus sit Ecclesiae caput per potestatem sibi divinitus concessam tam in homines, quam in Angelos. Probatur, inquam, ex illo ad Ephes. 1. ubi Apostolus postquam de Christo dixit, quod Deus omnia subiecit sub pedibus eius, statim addit: Et ipsum dedit caput super omnem Ecclesiam, etc.: necnon ex illo ad Hebr. 5. Nec quisquam sibi sumit honorem, sed qui vocatur a Deo tamquam Aaron: sic Christus non semetipsum clarificarit, ut Pontifex fieret, sed qui locutus est ad eum: Filius meus es tu, etc. Ex quibus locis colligere licet Apostolum significare, quod Christus dignitatem et potestatem capitis ac Pontificis sibi peculiarem habuit ab aeterno Patre concessam, tamquam quid distinctum a gratia personali et sanctificante. — Nihilominus haec utraque gratia requiritur ad munus capitis implendum, non secus, ac perfecta iuris et consuetudinum notitia, morum probitas, et summa eruditio desideratur in iudice; nam sicut illae omnes conditiones et perfectiones hominem reddunt idoneum, ut a Rege instituatur Iudex, et ut debite iudicis munus impleat; sic gratia sanctificans et personalis Christum efficiebant dignum, qui a Deo hominum et Angelorum caput institueretur. Et quemadmodum illae iudicis praecellentiae nullam per se auctoritatem iudicis conferunt; ita nec gratia personalis, et sanctificans conferebant Christo dignitatem capitis. Sed sicut necessum est, ut iudici praeter eximiam notitiam, et morum probitatem conferatur a Rege auctoritas iudicandi: ita necessum est, ut etiam Christo praeter gratiam personalem et sanctificantem accedat sibi ab aeterno Patre concessa capitis auctoritas, per quam tam homines, quam Angeli ipsi subiiciantur, et a Deo bonorum omnium Oceano omnis vitae spiritualis sensus, et motus in ipsos homines et Angelos per Christum deriventur. Denique, quemadmodum iudicis dignitas nihil physicum importat, sed dumtaxat aliquid morale, nempe meram Regis deputationem ad istud munus obeundum; ita nec dignitas capitis aliquid physicum imprimit Christo, sed significat solam deputationem Christi a Deo; quam potest actu, et formaliter exercere in Angelos, et homines, in quos de facto influit, aut influere potest vitam, et motum gratiae.

Petes: An Christus aeque proprie dici possit cor Ecclesiae, ac dicitur caput? — Respondet Alensis, loco supra laudato, ex auctore libri De Anima et Spiritu, apud S. Augustinum,

quod triplex est vis animae ad corpus: scilicet vis naturalis, quae operatur in hepate: et vis vitalis, quae operatur in corde: et vis animalis, quae operatur in cerebro. Vis naturalis dicitur illa, quae est nutritiva: sicut digestiva, retentiva, expulsiva, et augmentativa. Vis vitalis, quae operatur in corde, est illa, unde est motus cordis continue. Vis animalis est illa, quae operatur in cerebro, unde est motus et sensus in membris. Et secundum hoc dividuntur motus, et spiritus, qui sunt vehicula virtutum, scilicet in spiritum vitalem, naturalem, et animalem. Sed operationes virtutis naturalis omnino sunt involuntariae, > nec subiectae sunt rationi: operationes animales omnino subiectae sunt rationi, et ideo recipiunt imperium ab ipsa: operationes vitales partim sunt subiectae rationi, partim non; et ideo partim sunt voluntariae, partim naturales. Secundum hoc ergo dicendum, quod ille motus, qui est a Christo capite in corpus Ecclesiae, est omnino secundum motum voluntarium, qui simpliciter non est naturalis, vel vitalis: ideo potius debet dici Christus caput Ecclesiae metaphorice secundum illum motum, quam cor, vel hepar.