Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

1. Ad probum, rectumque iudicem instituendum, varias, sed maxime quatuor conditiones desiderari: Primo quidem summa pietas et religio, ne forte illud Apostoli ipsi in probrum vertatur: Inexcusabilis es, o homo omnis, qui iudicas: in quo enim iudicas alterum, teipsum condemnas; eadem enim agis, quae iudicas: unde sacrum quoddam ac veluti sacerdotale munus exercet incorruptus iudex, ut praeclare observat Theodoricus, apud Cassiodorum, lib. 1. variar. c. 12. Esto innocentiae templum, ait iudicem alloquens, temperantiae sacrarium, ara iustitiae. Absit a iudiciariis mentibus aliquid profanum: ut principi sub quodam sacerdotio serviatur. Unde merito Probus praefectus cum Ambrosium ad regendam Liguriam, Aemiliamque Provincias delegaret, ei dixit: Vade, age, non ut iudex, sed ut Episcopus. — Secunda conditio ad perfectum, probumque iudicem instituendum, est quod sit expers ab omni animi perturbatione; nam, ut egregie disputat Philo lib. De Iudice:

Quemadmodum vis ignis quaecumque attigerit calefaciens, calida primum ipsa per sese, ac suapte natura constituta est; et contra, vis nivis, eo ipso quod frigida est, aliam perfrigerat; sic oportet iudicem plenum esse iustitiae, ut adeuntes ad se, is, quae sunt iusta, respergat, ac velut ex fonte dulcis aquae potabilis rivus affluat iis, qui sitientes sunt aequitatis.

Unde iudex non debet habere animum passionum ac cupiditatum coeno deturpatum ac turbatum; sed instar aquae vividae, ac iugiter et suaviter scaturientis limpidum, quietum, et tranquillum. — Tertia conditio est, quod accuratam, perspectamque habeat notitiam illius rei, de qua sententiam dicturus est. Unde Albinus Flaccus lib. De Virtutibus et vitiis, cap. 20. praeclare monuit: Nemo Principum stultos, vel improbos iudices ponere debet, nam stultus per ignorantiam ignorat iustitiam: improbus autem per cupiditatem subvertit ipsam, quam didicit, veritatem. Quocirca divine monebat Christus Salvator Ioan. 7. Nolite iudicare secundum faciem: sed iustum iudicium iudicate. — Quarta denique conditio est eximia animi fortitudo, et ab omni formidinis ac cupiditatis vitio mens libera. Hinc hominem iudiciariam dignitatem ambientem monebat Ecclesiasticus c. 7. Noli quaerere fieri iudex, nisi valeas virtute irrumpere iniquitates, ne forte extimescas faciem potentis, et ponas scandalum in aequitate tua. Unde mox laudatus Albinus cap. 21. Quatuor modis, inquit, iustitia in iudiciis subvertitur; timore, cupiditate, odio, amore. Timore, dum metu potestatis alicuius veritatem iudicare quislibet parcit. Cupiditate, dum praemio muneris alicuius corrumpitur iudex. Odio, dum cuiuslibet inimicitiae causa nocere alteri desiderat. Amore, dum amicos, vel propinquos contra iustitiam defendit potentior.

His ita praemissis, duo sunt hic determinanda: Primum, an hae omnes quatuor aequissimi et absolutissimi iudicii conditiones Christo competant. Secundum, an iudiciaria potestas ipsi conveniat, qua Deus, vel qua homo.

Conclusio prima. — CHRISTO CONVENIT IUDICIARIA DIGNITAS.

Haec est de fide aperte determinata in Scriptura sacra plurimis testimoniis tam Veteris, quam Novi Testamenti. Veteris quidem, nam venturus Messias praedicitur non solum Rex, sed etiam iudex futurus, ut dictum est in praeludio Sectionis, et insuper constat ex illo celebri Ieremiae vaticinio cap. 23. Suscitabo David germen iustum, et regnabit rex, et sapiens erit, et faciet iudicium et iustitiam in terra: unde Psal. 71. praedicitur Christi Domini accurata in iure dicendo iustitia, his verbis: Iudicare populum in iustitia, et pauperes tuos in iudicio. Et Psal. 97. Iudicabit orbem terrarum in iustitia, et populos in aequitate. At longe perspicacius haec iudiciaria Christi dignitas apparet ex Novo Testamento, maxime Matth. 25. et Luca 13. ubi Christus ipse aperte declarat pompam, apparatum, ac formam ultimi et generalis iudicii, cui praesse debet. Hinc Ioan. 5. aiebat ipsemet adorandus Salvator: Neque enim Pater iudicat quemquam, sed omne iudicium dedit Filio. Et in Actis cap. 10. S. Petrus pronuntiat, quod Christus constitutus est a Deo iudex vivorum, et mortuorum.

Probatur insuper haec veritas eo quod omnia quae in iudice sunt optanda, Christus Dominus excellentissime continet: hic est enim, qui peccatum non fecit, nec dolus inventus est in ore eius: et subinde probitate summa, et eximia sanctitate fulget: unde merito Clemens Alexandrinus l. Pedagog. c. 2. Solum Dei Filius iudex est, quod neque peccare potest, et ab humanis animi perturbationibus penitus est liber. Hic est, quem nihil latet, Deus enim est, cuius oculi lucidiores sunt super solem. Unde sanctus Ambrosius lib. De Interpellatione c. 2. Qui se existimat ab eo, qui omnia videt non videri, et tenebris credit commissa sua posse celare, umbram praetendit: sed frustra latere se credit cum oculus Domini, lucidior sole, occulta omnia deprehendat, tenebrosa illuminet, et intimi cordis penetret conscientiam: atque in alta, et profunda descendat: hic est tandem, de quo Isaias vaticinatur cap. 11. Non secundum visionem oculorum iudicabit, neque secundum auditum aurium arguet: sed iudicabit in iustitia pauperes, et arguet in aequitate pro mansuetis terrae. Quapropter Pater aeternus per eumdem Isai. cap. 42. De Incarnato Filio pronuntians, ait: Dedi spiritum meum super eum, iudicium Gentibus proferet. Non clamabit, neque accipiet personam, neque audietur foris vox eius. Calamum quassatum non conteret, et linum fumigans non extinguet, in veritate educet iudicium.*

Quibus omnibus constantissimum est iudiciariam dignitatem Christo Domino convenire; an autem haec ei attribuantur, ut homo est, an ut est Deus, iam est determinandum.

Conclusio secunda. — CHRISTO DOMINO IUDICIARIA DIGNITAS ET POTESTAS CONVENIT PRINCIPALITER QUA DEUS EST: MINUS VERO PRINCIPALITER QUA HOMO.

Doctor in 4. d. 48. q. 1. n. 7. Quod iudicare debeat principaliter quatenus Deus, probat Doctor ex eo, quod iudicium principale est perfecta et prima determinatio eius, quod est reddendum alicui secundum merita; quae perfecta determinatio includit completum dictamen intellectus, quod hoc sit reddendum, et completam determinationem voluntatis per velle efficax, sufficiens ex se ad executionem illius determinati: sed Christus, secundum naturam humanam, non potest habere tale velle respectu primi obiecti ipsi iudicato, quia non potest habere imperium principale efficax coniungendi aliquam animam obiecto beatifico, quia secundum S. Augustinum lib. De Videndo Deo: In eius potestate est videri: si vult videtur, etc.

— Confirmat: Si Christus, qua homo, iudicare posset principaliter, maxime quia ut Redemptor habet dominium super homines, et etiam quia illos, ut Redemptor, admittit ad regnum: sed haec duplex ratio non convincit. Non quidem prima, quia, inquit, per actum redemptionis non meruit principale dominium respectu hominis. Probatur: nam in quantum Redemptor habuit rationem causae meritioriae pro nobis: causa autem, quae tantum est meritoria, non potest esse principalis; non enim causat, nisi ab aliqua causa principaliori acceptetur, quae propter istud acceptum principaliter causat: ergo esto, quod Trinitati propter redemptionem teneremur, tamquam Domino supremo novo quodam iure, ultra ius dominii, quod habet ex creatione (quod verum esset, si tantum bonum esset nobis redemptio, ut accepta a Trinitate, quantum creatio): adhuc non sequitur, quod Christo secundum naturam humanam ratione Redemptoris obligamur, ut supremo Domino. Non etiam secunda, quia, inquit Doctor, Christus beatos in regnum caelorum non inducit ut principalis inducens, sed tantum ut causa meritoria.

Unde veterum Theologorum aliqui iudicem fore dixerunt Christum, non qua homo est, sed qua Deus, ut Cyrillus in Epistola ad Valerianum: Deus, inquit, Verbum homo factus, et inter viros numeratus, nempe ita nobiscum appellatus: nihilominus iudex erit quatenus Deus, et Dominus, et unus Filius, in qua inest etiam tum Deus, et Pater. Hinc lib. 2. in Ioan. c. 1. probat Christum esse Deum, ex eo quod nulli alteri cum Deo conveniat orbem terrarum iudicare: ac postea Deum Patrem dicit iudicandi functionem exercere per Filium: Etenim, inquit, cum in seipso habeat hoc, ut omnia possit creare, per filium creat, tamquam per virtutem, vimque suam: sic habens, ut iudicare possit efficiet hoc per filium, tanquam per iustitiam propriam: quemadmodum si dicatur ignis efficientiae, quae ex ipso secundum naturam est, concedere uti comburat. Quod utique verum est, si principalem ac auctoritativam iudicandi potestatem spectes.

Secunda pars etiam constat, nempe quod Christus, qua homo, habeat potestatem sibi divinitus commissam iudicandi:

Nam voluntas Christi, inquit Doctor n. 9. determinat subauthentice sive commissarie tali commissione, quod licet illa voluntas non imperet principaliter, sicut nec principaliter dominatur; tamen bene imperat sicut habens imperium respectu imperati: sed commissarie imperat, quia imperat, ut habens imperium subordinatum supremo Dei dominio, et adhuc sic imperat, quod imperium eius efficaciam completam habet ab eadem persona.

Inde concludit, quod si aliam auctoritatem iudicandi tribuat aliquis animae Christi, videtur blasphemia, attribuendo naturae creatae, quod est proprium Creatori.

Hinc omnes auctoritates Scripturae sacrae, quibus probare videtur Christum ut hominem habere auctoritatem supremam iudicandos vivos et mortuos; ut Ioan. 5. Neque enim Pater iudicat quemquam, sed omne iudicium dedit Filio: et infra: Potestatem dedit ei iudicium facere, quia filius hominis est: et ad Rom. 14. In hoc Christus mortuus est et resurrexit, ut et mortuorum et vivorum dominetur; et Actorum 10. Ipse est, inquit Petrus Apostolus, qui constitutus est a Deo iudex vivorum et mortuorum; et c. 17. S. Paulus apud Areopagitas verba faciens: Eo quod statuit diem, inquit, in quo iudicaturus est orbem in aequitate in viro, in quo statuit, fidem praebens omnibus, suscitans eum a mortuis; hos, inquam, et similes Scripturae textus dicit Doctor intelligendos esse de auctoritate vel potestate iudiciaria, non quidem principali, sed subordinata: tamen eminentissima, quae potest esse sub principali.

Eamdem veritatem simili pene ratione probat Seraphicus Doctor in 4. d. 48. art. 1. qu. 1. ubi cum dixisset ad completam iudiciariam potestatem duo requiri, nempe auctoritatem in sententiando, et potestatem in retribuendo praemium secundum merita, dixissetque hoc utrumque principaliter inesse Deo, subdit:

Haec duo communicavit Deus Trinitas homini Christo, auctoritatem dando et dominium sicut dicitur: Dominum fecit hunc Iesum: potestatem etiam dedit sibi caetera subiiciendo: Data est mihi omnis potestas. Et ideo ipse est, qui constitutus est a Deo iudex vivorum et mortuorum, sicut dicitur. Quoniam ergo potestas iudiciaria respicit illa duo iam dicta, et illa sunt in Deo per naturam, et in Christo homine per gratiam: ideo iudiciaria potestas est Christi secundum Divinitatem per naturam, secundum humanitatem collata per gratiam. Unde secundum utramque naturam habet auctoritatem, sed secundum Divinitatem principalem, et naturalem, secundum humanitatem commissam, unde constitutus est. Cum igitur sit potestas primaria in Deo, sed commissa in homine Christo, latio sententiae debet fieri a Christo homine secundum humanitatem, quia si fieret secundum potestatem primariam, cum secunda nihil det primae, non esset vere iudex secundum humanitatem: sed quando secunda operatur, cum recipiat a prima, ratio iudicandi residet penes utramque; secunda enim recipit a prima. Ideo latio sententiae fiet a Christo secundum humanitatem: sed quia Christus est Deus et homo, sententia eius non erit tamquam iudicis delegati, sed tamquam principalis, et ideo ab eo propter utramque potestatem nullus poterit appellare.

Haec Seraphicus Doctor.

Dices. Christus ipsemet a se ablegat iudiciariam dignitatem et potestatem: ergo non est ipsi peculiariter attribuenda. Patet antecedens ex illo Ioan. 12. ubi Christus ait: Si quis audierit verba mea, et non custodierit, ego non iudico eum: non enim veni ut iudicem mundum, sed ut salvificem mundum: qui spernit me, et non accipit verba mea, habet qui iudicet eum.

Nego consequentiam. Et ad antecedens dico, Christum esse intelligendum, quod in primo suo in mundum adventu, venerit quidem non iudicaturus, sed iudicandus. Unde quamdiu inter mortales vixit, noluit iudicis dignitatem sibi arrogare, ut constat ex Luca cap. 12. ubi cum quidam de turba dixisset ei: Magister, dic fratri meo, ut dividat mecum haereditatem, Christus respondit: Homo, quis me constituit iudicem, aut divisorem super vos? Non autem loquitur de secundo suo adventu ad homines iudicandos in extremo omnium die: de hoc adventu loquitur Matth. 27. et Lucae 13. Tunc intelligendus est, quod non iudicabit, qua Filius Dei tamquam iudex aspectabilis, et in forma sensibili, quam dumtaxat habebit quatenus homo. Sic interpretatur sanctus Augustinus lib. 1. De Trinit. cap. 13. ubi egregie componit omnes Scripturae textus de futuro hominum iudicio, qui videntur invicem pugnare:

Dicimus, inquit, quia secundum id, quod Deus est, iudicat: hoc est, ex potestate divina, non humana: et tamen ipse homo iudicaturus est, sicut Dominus gloriae crucifixus est, etc. Quapropter Filius hominis iudicaturus est, nec tamen ex humana potestate, sed ex ea, qua Filius Dei est. Et rursus: Filius Dei iudicaturus est, nec tamen in ea forma apparens, in qua Deus est aequalis Patri. Itaque utrumque dici potest, et Filius hominis iudicabit, et non filius hominis iudicabit: quia filius hominis iudicabit, ut verum sit, quod ait, Matth. 25. Cum venerit Filius hominis, tunc congregabuntur ante eum omnes Gentes. Et non Filius hominis iudicabit, ut iterum sit, quod ait Ioan. 12. Ego non iudicabo, et Ioan. 5. Ego non quaero gloriam meam, est qui quaerat, et iudicet. Nam secundum illud, quod in iudicio non forma Dei, sed forma Filii hominis apparebit, nec ipse tanquam iudex iudicabit: secundum hoc enim dictum est, Ioan. 5. Pater non iudicat quemquam, sed omne iudicium dedit Filio suo.

Sic pariter in Tractatu 21. in Ioan. hunc locum exponit sic: ut Pater neminem iudicaturus esse dicatur, tamquam iudex aspectabilis, et cum iudiciario apparatu iurisdictionem exercens, ut sunt sessio in tribunali, cognitio causae, reorum citatio, et alia eiusmodi: ac si diceretur, Patrem nemo videbit in iudicio vivorum et mortuorum, sed omnes Filium: quia et filius hominis est, ut possit ab impiis videri; cum Zach. 12. Et videbunt in quem pupugerunt.