Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Notandum 1. Defectus humani corporis duplicis esse generis: quidam enim pure naturales sunt, et vitii expertes, ut sunt fames, sitis, lassitudo, etc.; alii macula quadam turpitudinis infecti, ut est concupiscentia, morbi, et quae proprie passionum vocabulo censentur. Insuper naturales illi defectus alii sunt generales, ac universo hominum generi convenientes, quales sunt mors, fames, sitis, etc.: alii vero speciales in aliquibus dumtaxat hominibus reperiuntur, habentque particulares causas, ex quibus oriuntur, cuiusmodi sunt lepra, morbi, deformitas, etc. Hi autem defectus speciales a variis causis oriuntur; sunt enim, vel a natura contracti, ratione scilicet deficientis virtutis formatricis, quales sunt illi morbi, quos appellant haereditarios, puta corporis imbecillitas, alicuius partis carentia, deformitas, etc.: vel ex caeli et aëris intemperie; vel denique ex inordinatis affectibus et actionibus hominum, ex quibus ingentes quotidie ac varii morbi suboriuntur. Quaeritur itaque, an omnes eiusmodi defectus tam generales, quam speciales Christus habuerit.

Notandum 2. seu potius ex dictis repetendum, veram in Christo carnem fuisse, ac nostrae similem in omnibus, quantum ad naturalia, excepto peccato, eiusque contagione: nam ex femina concepta, genitaque est, neque e caelo lapsa; nec omnino impassibilis, ut volebant quidam Acephali, qui hac occasione duas in sectas divisi sunt, cum alii, auctore Severo, Christi corpus, dum in terris viveret passione, tentatum, ac corruptelae et patibilitati obnoxium fuisse dicerent: alii ex adverso pugnantes, negarent haec illum revera pertulisse, quorum dux fuit Iulianus Halicarnassensis, ac postea Gaianus. Vixit autem Gaianus sub Zenone Imperatore circa annum 476; Iulianus vero sub Phoca Imperatore circa annum 604. Insuper, nonnulli eo vecordia progressi sunt, ut Christum putarent corporalem magnitudinem non habuisse secundum carnem, sed absque mole, et incorporaliter eum super mare deambulasse, quam etiam fuisse Theodoreti Pharanitae Monothelite sententiam in Lateranensi Synodo, Constitutione secunda, Martinus primus testatus est. Quinimo refert Leontius Bisantinus in lib. 2. De Tribus, quos contra Eutychianos et Nestorianos edidit, quod quidam catholice sentientes de duabus Christi naturis, tamen cum Eutychianis sentiebant, in eo quod Christi corpus ante resurrectionem incorruptibile tuisse iactarent. Porro hi haeretici dicti sunt Aphthartodocitae, a praepositione graeca ἀ, quae significat sine, aut non, et a voce φθαρτοῦ quae denotat corruptioni et morti obnoxium, et a verbo δοκεῖν, quod latine idem est ac opinor, eo quod opinarentur corpus Christi nec morti obnoxium, nec passibile esse. Caeterum, ut scribit Nicephorus lib. 18. Historic. cap. 12. Catholici, qui his haereticis adversabantur, eos Phantasiastas, et Manichaeos nuncupabant, eo quod viderentur asserere corpus Christi solum esse apparens et phantasticum; e contra vero haeretici insultabant Catholicis, eosque Phthurtolatras, quasi adorantes corpus corruptioni obnoxium appellabant, eos etiam dicebant Skenolatras, quasi tabernaculi adoratores: imo, quod longe peius est, hic error haereticorum usque adeo aliquando placuit Iustiniano Imperatori, alias pio et catholico, ut publico edito iussit in Ecclesia Dei doceri corpus Christi incorruptibile semper fuisse, nec unquam irreprehensibiles passiones habuisse, sicut scribit Nicephorus lib. 17. cap. 29.

Notandum 3. Omnes Catholicos convenire, non fuisse necesse, quod ut Christus Dominus sufficienter Deo Patri pro peccatis satisfaceret, poenas damnatorum pateretur, ut impie blasphemat Calvinus lib. 2 suarum Institutionum cap. 16. § 10. Enimvero si Christus assumere debuisset et pati poenas damnatorum, maxime ut nos ab ipsis liberaret: at potuit nos ab ipsis poenis eripere etiam illas non patiendo, sed alias aequivalentes: non quidem secundum proportionem doloris, sed secundum dignitatem personae patientis et satisfacientis: subindeque nulla est ratio, nullaque auctoritas, quae tantillum Calvini blasphemiae patrocinetur. Nulla, inquam, auctoritas: nam quod ex Isaiae cap. 53. profertur, nempe quod Christus attritus est propter scelera nostra, et vere languores nostros portavit, non sic intelligendum venit, quasi eosdem pati debuerit cruciatus, quos eramus passuri in inferno; sed dumtaxat, quod pro nostris expiandis peccatis, revera adorandus ille Salvator doloribus, ac morti fuerit addictus. Nec etiam ei quidquam favet id, quod profert ex Apostolo ad Hebr. 4. ubi Christus dicitur tentatus per omnia pro similitudine carnis absque peccato; nam particula, omnia, non intelligitur de omnibus poenis, quas homines peccatores luere debent in vindictam sui criminis, sed tantum de aerumnis, et calamitatibus huius vitae.

His itaque praemissis, tria supersunt determinanda: Primum, an Christi corpus revera fuerit passibile, et obnoxium defectibus communibus, quibus subiiciuntur ceteri homines. Secundum, an habuerit morbos privatos. Tertium, an habuerit defectum deformitatis.

Conclusio prima. — CHRISTI DOMINI CORPUS REVERA FUIT PASSIBILE, ET OBNOXIUM DOLORI SENSITIVO, AC COMMUNIBUS HOMINUM DEFECTIBUS. Haec est de fide, cuius contrarius error damnatus est in Concilio Ephesino, Anathematismo 12.

Colligitur autem ex variis Scripturae sacrae textibus: Primo quidem Isaiae 53. ubi Propheta de Christo pronuntiat: Vere languores nostros ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit, etc. Hinc Matthaei 4. legimus, quod postquam ieiunavisset quadraginta diebus, et noctibus, postea esuriit. Et Ioan. 4. Iesus autem fatigatus ex itinere, sedebat sic super fontem, etc.

Idem egregie docent veteres Theologi ac SS. Patres, dicentes, quod sicut revera Christus mortuus creditur, ut nemo Christianorum dubitat, multo magis passus est affectiones caeteras, quae mortem antecedunt, et afferunt, ut recte argumentatur Tertullianus lib. 2. Contra Marcionem, c. 27. Iam nunc, inquit, ut et cetera compendio absolvam, quaecumque adhuc, ut pusilla, et infirma, et indigna colligitis ad destructionem creatoris, simplici, et certa ratione proponam: Deum non potuisse humanos congressus inire, nisi humanos et sensus et affectus suscepisset, per quos vim Maiestatis suae intolerabilem utique humanae mediocritati, humiliatae temperaret, sibi quidem indigna, homini autem necessaria; et ita iam Deo digna, quia nihil tam Deo dignum, quam salus hominis. Si enim Deus, et quidem sublimior tanta humilitate fastigium Maiestatis suae straverit, ut etiam morti subiceret, et morti crucis; cur non putetis nostro quoque Deo aliquas pusillitates congruisse, tolerabiliores tamen Iudaicis contumeliis, et patibulis, et sepulchris? Sic S. Athanasius in lib. De Incarnatione: Corpus, ait, Christi communem habens cum coeteris substantiam; quippe corpus erat humanum, tametsi novo, et inusitato miraculo ex sola Virgine conflatum, nihilominus mortale cum esset, itidem ut alia similia, mortem obiit. Ut enim scribit Ambrosius, qui corpus suscepit, omnia debuit subire, quae corporis sunt, ut esuriret, sitiret, angeretur, contristaretur. Et S. Leo: Salva igitur proprietate utriusque substantiae, et in unam coeunte personam, suscipitur a Maiestate humilitas, a virtute infirmitas, ab aeternitate mortalitas, et ad rependendum nostrae conditionis debitum, natura inviolabilis naturae est unita passibili. Tum S. Fulgentius: Et carnem quidem nostram cum conditione humanae mortalitatis induit; animam quoque nostram cum infirmitatibus sine macula humanae infirmitatis accepit. Et idem alio loco, animae tristitiam et perturbationem, quam voluntariam in anima Dei Filius habuit, sic habuisse dicit, ut etiam ipsas humanae animae passiones ex voluntate veras, et in veritate voluntarias non neget. Et quia Divinitas verum hominem suscepit, idem cunctas naturae humanae infirmitates, veras quidem, sed voluntarias in eadem veritate naturae dumtaxat humanae sustinuit.

Eamdem veritatem, inquit Vazquez, hoc sequenti argumento probabant veteres Catholici Theologi, ut refert Nicephorus lib. 17. cap. 29: si Christus non habuit corpus passibile, nec sensum passionis, sequitur Christum non esse nobis ὁμοούσιον, hoc est ensubstantialem; ita arguit Damascenus lib. 3. De Fide, cap. 28. Verum haeretici, ut narrat idem Nicephorus, respondebant hoc modo: Quomodo vos corpus Christi incorruptibile esse dicitis post resurrectionem, nobis tamen consubstantiale; sic etiam et nos ante resurrectionem dicimus fuisse incorruptibile, consubstantiale tamen nobiscum. Obiiciebant vero rursus Catholici, corpus Christi post resurrectionem esse incorruptibile, nobis tamen consubstantiale, illud vero incorruptibilitatem habere ex Dei gratia, non natura sua. Verum respondebant iterum haeretici: Nos etiam non natura, sed Dei gratia dicimus ante resurrectionem fuisse incorruptibile, et tamen nobiscum consubstantiale. Hoc tamen repellebant Catholici ex iis, quae in Scriptura de Christo dicuntur; nam cum dicatur ante resurrectionem esuriisse, non possumus non sensum famis in Christo concedere; quamvis enim post resurrectionem dicatur comedisse, non tamen dicitur esuriisse, quod longe diversum est; fames enim est dolor quidam in ore stomachi ex melancholia proveniens; dolor autem sensus exterioris est adhaesio cuiusdam qualitatis disconvenientis naturae. Adde etiam pro ratione Catholicorum, quod si corpus Christi ante resurrectionem, et post illam per gratiam Dei esset incorruptibile et impassibile, otiosa videretur illius susceptio, quod numquam in suo statu naturali relictum fuisset, praesertim si ea, quae facta narrat Evangelium in corpore Christi, non vere, sed solum secundum phantasiam gesta sunt. Ita Vasquez ex Nicephoro. — Quod autem Christus Dominus congrue assumpserit defectus et passiones humani corporis, luculenter probat Seraphicus Doctor in 3. dist. 15. art. 1. qu. 1. triplici ratione petita ex triplici fine, propter quem Christus humanam carnem induit, videlicet propter pretium nostrae salutis, propter exemplum virtutis, et propter fulcimentum nostrae fragilitatis. Propter pretium nostrae salutis, quia proposuerat nos redimere non corruptibilibus auro, et argento, sed pretiosissimo sanguine suo, et animam suam ponere pro animabus nostris. Ad hoc autem non esset idoneus, nisi naturam deficientem, et passibilem assumpsisset; et propterea defectus nostros, et poenalitates debuit in seipso habere. Alia etiam ex causa congruum fuit hoc ipsum, videlicet propter exemplum virtutis, specialiter autem humilitatis, patientiae, et pietatis, quibus mediantibus pervenitur ad caelum, et in quibus Christus voluit nos imitari ipsum secundum illud: Discite a me, quia mitis sum, et humilis corde, etc. Tertia ratio est propter fulcimentum nostrae fragilitatis, ob quam, inquit,

natura rationalis habet in se difficultatem ad credendum vera, et irascibilis ad sperandum ardua, et concupiscibilis ad amanda bona. Et ideo voluit Christus non tantum nobis similari in natura, sed etiam in defectibus et poenalitatibus, ut manifestando in se veritatem humanae naturae, praeberet fulcimentum nostrae rationi ad credendum; ostendendo nihilominus immensitatem suae misericordiae, per susceptionem nostrae miseriae, praeberet irascibili fulcimentum ad sperandum; ostendendo magnitudinem suae benevolentiae, praebet concupiscibili incitamentum ad se amandum. Et ideo licet incongruum videatur eiusmodi defectus reperiri in Christo, si per se considerentur; tamen si ad finem referantur, magna reperitur congruitatis condecentia.

Obiicies 1. Sicut summae iustitiae repugnat defectus culpae, sic summae potentiae repugnat defectus fragilitatis et impotentiae: sed Deum summe iustum non decuit habere defectum culpae nec in se, nec in natura assumpta: ergo pari ratione non decuit eum habere defectum poenalitatis, et impotentiae. — Distinguit maiorem Seraphicus Doctor ibidem: utrumque ex aequo repugnat, si tam infirmitas, quam culpa comparetur ad naturam divinam, concedit; in natura enim divina sicut nulla potest esse iniustitia, sic nulla potest esse impotentia: si utrumque comparetur ad naturam assumptam, negat: siquidem in natura assumpta infirmitas potest esse materia exercendae virtutis, virtus enim fortitudinis exercetur potissime in perpessione terribilium, eorum maxime, quae mortem inducunt; unde respectu naturae assumptae non eodem modo se habet fragilitas respectu potentiae, ac vitium respectu iustitiae; vitium enim, quovis modo accipiatur, reddit semper subiectum vituperabile, infirmitas vero et impotentia reddit subiectum magis laudabile, quando coniuncta est inferiori virtuti animi ad meritum conferenti.

Obiicies 2. Sicut culpa, qua non habet poenam subsequentem, non censetur ordinata ex iustitia; ita et poena, quae non habet culpam praecedentem: at defectus et poenalitates in Christo nullam habent culpam praecedentem: ergo ordinate ipsi non possunt inesse: sed Christus nihil in se potuit habere inordinatum: ergo nec potuit habere defectus et poenalitates. — Distinguit maiorem idem Seraphicus Doctor: poena, quae non habet culpam praecedentem, est inordinata, si coacte et involuntarie infligatur, concedit: si voluntarie et ex charitate suscipiatur, negat. Christus autem non ex necessitate, sed ex infinita charitate poenalitates assumpsit assumendo corpus mortale; siquidem ipsi liberum erat assumere corpus gloriosum et impassibile; sed ut suum immensum erga homines amorem testaretur, voluit per omnia fratribus assimilari pro similitudine carnis absque peccato: unde Apostolus ad Heb. 12. hortatur ut per patientiam curramus ad propositum nobis certamen, aspicientes in auctorem fidei, et consummatorem Iesum, qui proposito sibi gaudio sustinuit crucem, confusione contempta.

Obiicies 3. S. Hilarium, qui in lib. 10. De Trinit. aperte dicit Christum qua hominem, doloris, famis, ac sitis caeterarumque poenalitatum, quibus corpora nostra conflictantur, revera nullum sensum habuisse, sed ad speciem dumtaxat, et secundum apparentiam. Disputans enim contra quosdam Arianos, qui ut Filium Patri inferiorem, et non ei consubstantialem probarent, dicebant, qualecunque illius Divinitatem patiendi capacem, ac revera passam esse, et sic dolorem, tristitiam, et metum, et similia non ad susceptam a Verbo naturam hominis, sed ad ipsam illius Divinitatem accommodabant. Contra hos, inquit, disputans S. Hilarius ait:

Volunt plerique eorum ex Passionis motu, et ex infirmitate patiendi, non in naturam eum impassibilis Dei fuisse, ut qui timuit, et doluit, non fuerit vel in ea potestate securitatis, qua non timuerit: vel in ea spiritus incorruptione, quae non dolet, sed aeternioris a Deo Patre natura, et humanae passiones trepidaverit metu, et ad corporalis poenae congemuerit atrocitatem.

Deinde proferens Scripturae textus, quibus tristitia, vel metu Christum Dominum laborasse perhibetur; ostendit eum non habuisse causam metuendae mortis, aut poenalitatis, utpote cum sciret suum corpus non esse poenalitati obnoxium, nec corruptione dissolvendum: quod ut demonstret, subdit:

Homo itaque Iesus Christus, inquit, Unigenitus Deus per carnem, et Verbum, ut hominis filius, ita et Dei Filius, hominem verum, secundum similitudinem nostri hominis deficiens a se Deo sumpsit: in quem, quamvis aut ictus incideret, aut vulnus descenderet, aut nodi concurrerent, aut suspensio elevaret, afferrent quidem haec impetu Passionis, non tamen dolorem Passionis inferrent: ut telum aliquod, aut aquam perforans, aut ignem compungens, aut aera vulnerans, sed naturam suam in haec passio illata non retinet; dum in natura non est, ut aequum forari, vel pungi ignem, vel aera vulnerari: quamvis natura teli sit vulnerare, et compungere, et forare. Passus quidem Dominus Iesus Christus dum caeditur, dum crucifigitur, dum moritur: sed in corpus Domini irruens Passio, nec non fuit Passio, nec tamen naturam Passionis exercuit; cum et poenali ministerio illa deservit, et virtus corporis sine sensu poenae, vim poenae in se desaevientis excepit. Profert autem rationem cur censuerit corpus Christi non esse vulnerabile, sicut nostra corpora, nempe quod longe excellentioris fuerit perfectionis, et formationis, quam nostra corpora. Habuerit sane illud, inquit, Domini corpus doloris nostri naturam, si corpus nostrum id naturae habet, ut calcet undas, et super fluctus eat, et non degravetur ingressu, neque quae insistentis vestigiis cedant; penetret etiam solida, nec clausa domus obstaculis arceantur: at vero si Dominici corporis ista natura sit, ut sua virtute, sua anima feratur in humidis, et insistat in liquidis, et extructa transcurrat, quid per naturam humani corporis concepta ex Spiritu sancto caro iudicatur, etc. Quibus aperte significat illam indolentiam corporis Christi ex naturae suae statu et conditione procedere; quapropter neque vim suam ferrum in illud exercere potuit, nec alia incutiendi doloris instrumenta quidquam nocumenti potuerunt conferre.

Quod autem ea fuerit sancti Hilarii sententia, aperte fatetur Claudianus Mamertus in lib. 2. De statu animae, ubi loquens de sancto Hilario ait:

Inter complura praecelsarum disputationum suarum quiddam latius sentientem duo haec veris adversa disseruisse: unum quod nihil incorporeum creatum dixit: aliud nihil doloris Christum in Passione sensisse. cuius si Passio vera non fuit, redemptio quoque nostra vera esse non potuit. Sed quando B. Hilarius opinionis huiusce vitium virtute confessionis abolevit, sic sustinet reprehensionis stylum, quod non patitur detrimenta meritorum.

— Verum eximii Theologiae proceres huius Ecclesiae luminis, ac fidei defensoris, et columinis doctrinam sanam et integram servare eo laborant attentius, quod audierint S. Hieronymum epistola 7. qua est ad Laetam, suadere ut Hilarii libros inoffenso decurrat pede. Igitur Magister sententiarum dist. 15. et S. Thomas 3. part. qu. 18. art. 3. ad 1. sic explicant praefatam S. Hilarii sententiam, ut censeant illius mentem esse, quod Christus non senserit dolorem inflictendum propter peccatum; unde cum doloris causam, et meritum in se non habuerit, nec etiam excepit vim poenae cum sensu poenae: hoc autem illius verbis expressum fuisse docent, cum ait: Non habens naturam ad dolendum: non enim natura illius aestimanda est ex conditione nostrae naturae; cum ista inusitato modo procreata sit. Alensis vero qu. 17. memb. 1. art. 2. ita explicat, ut velit S. Hilarium nihil aliud docuisse, quam quod Christus non senserit dolorem, nisi ad arbitrium voluntatis; ita quod nec dolendi nec timendi necessitas in illo fuerit, qualis in nobis. Hinc dolorem sensit non invite, sed voluntate susceptum, etc. Seraphicus autem Doctor tres profert responsiones, ad quas omnia aliorum dicta ad explicandam S. Hilarii mentem facile revocantur. Prima, quam etiam tradit Magister Sententiarum, est quod Hilarius a Christo non dolorem sed causam doloris, scilicet peccatum, non doloris veritatem sed necessitatem, non doloris perceptionem sed perturbationem, quae reluctantem dolori animum a suo statu dimovet. Id autem ex totius loci serie perspicuum est. Anne metuit, inquit, qui armatis ad corripiendum se obvius prodit? et in corpore eius infirmitas fuit, ad cuius occursum consternata persequentium agmina conciderunt? quam igitur infirmitatem dominatam huius corporis credis, cuius tantam habuit natura virtutem? Et paulo infra loquens de aure Malcho ad tactum manus Christi restituta, ait: Quod si haec in Christi corpore virtus fuit, qua rogo fide naturaliter fuisse infirmus defenditur, cui naturale fuit omnem humanarum infirmitatum inhibere naturam? Collatis ergo dictorum atque gestorum virtutibus, demonstrari ambiguum non est in natura eius corporis infirmitatem naturae corporeae non fuisse, cui in virtute naturae fuerit omnem infirmitatem corporum depellere, et passionem illam, illatam licet corpori fuerit, non tamen naturam dolendi corpori intulisse: quia quamvis forma nostri corporis esset in Domino, non tamen vitiosae infirmitatis nostrae forma erat in corpore, quod ex conceptu Spiritus sancti Virgo provenerit. Ex his apparet quae fuerit S. Hilarii mens, nimirum quod passio Christi non ex necessitate aut infirmitate orta sit, quodque poenas quas pertulit nullum ipsi doloris sensum intulerint voluntati eius contrarium; in quo differt a nobis qui repugnante animo patimur.

— Ita explicat etiam Philippus abbas Bonae Spei. Qui expositio ut intelligatur, supponendum est secundum S. Augustini principia, dolorem qui dicitur corporeus, non inesse corpori, sed animae, illumque nihil aliud esse quam animi repugnantiam ortam ex eo quod corpus patiatur aliqua sibi displicentia. Dolor carnis (inquit Augustinus) tantummodo offensio est animae ex carne, et quaedam ab eius passione dissensio. Quapropter, cum anima vulneribus corporis attendere non potest, ut in lethargiis accidit, tunc verissimum est S. Hilarii efflatum, quod teli acies corpus confodiens non plus doloris inferat, quam si aquam perforaret. At eodem pene modo se res haberet, si animus attendens dolori ei non repugnaret: namque non in attentione sola, sed etiam in repugnantia positus est dolor. Unde si animus tune sentiret doloris causam, puta vulnus, quia illud perciperet; non tamen doleret proprie, quia ei non repugnaret. Adeoque cum voluntas Christi omnibus poenis infligendis superior esset, cumque in proposito obediendi Deo Patri satisfaciendo pro hominibus constantissima esset, tormenta nullam ipsi repugnantiam inferre potuerunt; et sic optime ait S. Hilarius quod passa sit caro Christi, sed quod passio ad animum non pervenerit; nam vulneratus est equidem propter delicta nostra, sed cum oblatus sit quia ipse voluit, vulnera illa interno doloris sensu animum eius non deiecerunt. Quod tamen dolores nostros ipse tulerit, et languores nostros portaverit, prout dolor a vulgo concipitur pro laesione scilicet externa, vel mutatione status naturalis corporis, quam animus percipiat, sive interim repugnet, sive consentiat, docet S. Hilarius locis infra citandis.

— Altera Seraphici Doctoris responsio est quod

S. Hilarius non excludat sensum doloris a Christo secundum naturam humanam, sed secundum divinam: unde verba illa referenda sunt ad Christi personam, intelligentia enim dictorum, inquit, ex causis est assumenda dicendi. Hilarius enim in verbis praemissis excludere voluit errorem Arii, qui dicebat Christum secundum se totum passum fuisse.

Ita quoque S. Hilarii mentem explicat Lanfrancus Cantuariensis archiepiscopus:

Cum itaque, inquit, S. Hilarius ait quod homini assumpto a Filio Dei ictus et vulnera passionem afferrent, non tamen doloris passionem inferrent, ut si telum aquam perforaret etc.: idem est ac si diceret, homo assumptus impetum passionis et vim doloris sensit, Deus assumens non sensit, et hoc paulo post declarat dicens: virtus corporis, idest, Divinitas assumens ipsum corpus corpori coeteris(?) manet, ut sit sensus: virtus corporis sine sensu poenae quantum ad assumentem divinitatem. Et hoc locutionis genere revera et salva christianae religionis fide, dici potest, quia Christus sive corpus Christi in cruce patiebatur et non patiebatur, dolebat et non dolebat, moriebatur et non moriebatur.

Alioqui si praefatus Doctor contra usitatissimam Ecclesiae fidem, contra omnium sanctorum Patrum definitionem, carnem Christi insensibilem et doloris expertem intellexisse voluisset, assumptum a Filio Dei similem nobis hominem in praedicta sententia minime retulisset: quae enim similitudo sensibili et insensibili, dolenti et dolore experti? Hanc Lanfrancus adversus Berengarium errorem de insensibilitate corporis Christi S. Hilario obiicientem scripsit Epistola ad Romualdum Pictaviensem abbatem relata a Baronio tomo 2. Annalium 1088. Quae explicatio ab ipsomet S. Hilario tradi videtur canone 31. in Matthaeum contra Arianos ita scribente:

Eorum omnis hic sensus est, ut opinentur metum mortis in Filium Dei incidisse, qui asserunt non de veritate esse prolatum, neque de infinitate potentis substantiae extitisse, sed ex nihilo per eum qui eum creaverit effectum, et ideo in eo corporis anxietas, ideo spiritus passio, cum corporis passione: ideo metus mortis, ut qui mortem timere potuit, et mori possit.

Sed clarissime suam sententiam exponit Enarratione in psalmum 53:

Non ex naturae necessitate, inquit, potius quam ex sacramento humanae salutis passioni fuisse deditus intelligendus est, et voluisse se magis passioni subiici quam coactum: et quamquam immutabilem divinam naturam nulla iniuriosae perturbationis offenderet, tamen passio suscepta voluntarie est, officio quidem ipsa satisfactura poenali, non tamen in re sensu latura patientem. Non quod illa non habuerit laedendi naturam, sed quod dolorem de divinitatis natura non sentit. Passus ergo est Deus, quia se subiecit voluntarius passioni; ipse tamen a naturae suae virtute non excidit ut doleret; sequitur enim: voluntarie sacrificabo tibi, etc.

— Tertia responsio quam amplectitur Bellarminus lib. 3. De Christi anima, cap. 8. cum plurimis aliis, quos refert Vasquez dist. 59. cap. 1. revera praeclarum istud Ecclesiae lumen hac in parte eclipsim passum esse, sed multiplicato demum luminis faenore radiantiorem per suam retractationem apparuisse; nam Seraph. Doctor ibidem refert: Audivi Parisiensem Episcopum Guillelmum referre se librum retractationis Hilarii vidisse et perlegisse. Hoc ipsum de libello, in quo errorem retractaverit Hilarius docent S. Thomas in 3. dist. 15. et Albertus ibidem, et Claud. Mamertus supra. — Licet autem hic retractionis liber modo non appareat, et temporum iniuria perierit, nihilominus S. Hilarium contrariam priori assertionis, ac vere Catholicam sententiam tenuisse, colligere licet ex ipsius commentariis in Psalmos: nam explicans Psalmum 68. ad haec verba, Salvum me fac Deus, quoniam intraverunt aquae usque ad animam meam, ita scribit:

Introeuntibus enim aquis usque ad animam, subiectus morti crucis fiebat, cum passionum variarum impetus usque ad mortem animae perrumperet. Et paulo post: Verum ineuntium harum passionum non aliunde, quam ex assumptione carnis, et virtus est, et potestas: non enim incidere in Deum hic infirmitatum nostrarum terror valebat: aut exercere se, nisi carne corporis nostri, tamquam subiacente materia, poterant passiones. Et iterum: Percussus est Dominus peccata nostra suscipiens, et pro nobis dolens, ut in eum usque ad infirmitatem crucis, mortisque percusso sanitas nobis per resurrectionem ex mortuis redderetur. Item: Omnis in nos terror, inquit, desaevientis in nos tempestatis incubuit, etc. Tunc et pati coepit, et mori posse, per occasum mortis in ima descendens. Et infra: Non fuit ergo in Unigenito Dei naturalis infirmitas, sed assumpta, quia propter Deum haec improperia susceperit passionum.

Quibus verbis revera dolorem ac timorem suscepisse Deum, non natura sua, sed in assumpta carne testatur sanctus Hilarius. Et rursus asserit carnem eiusdem natura cum Adami carne post peccatum infirmam Deum assumpsisse, ac vere doluisse: Non pepercerat autem, inquit, primo illi de terra limo Adae, quem de Paradiso post culpam, ne ligno vitae attingens in aeternitatem poenae maneret, eiecit, ut naturam corporis eius Adam e caelis secundus assumens, parique morte percussus, eam rursus in vitam aeternam, sine poenae aeternitate revocaret. Hunc igitur ita a Deo percussum persecuti sunt, super dolorem vulnerum, dolorem persecutionis huius addentes: pro nobis enim secundum Prophetum dolet, et vile est in doloribus aestimatus: vides uti manifeste non vulnera solum, idest perforationes; sed et vulnerum dolores pertulisse dicatur: quod ei plane contrarium est, quod in decimi libri De Trinit. loco scripsit. Nec refert, quod nullus Veterum hunc errorem in Hilario notaverit, nec quod Laetam monuerit S. Hieronymus, ut eius filia Athanasii Epistolas, et Hilarii libros inoffenso decurrat pede, illorum tractatibus, illorum delectetur ingeniis, in quorum libris pietas fidei non vacillet: non enim omnes errores, in quos lapsi sunt aliqui ex Patribus, ab aliis notati sunt: unde fieri potuit, ut illum etiam praeterierit, nec observaverit S. Hieronymus. Vel dico frustra hunc errorem ab illis debuisse notari, quem ipse S. Hilarius propria retractatione, et contrariis documentis expunxerat: hac enim ratione a sequentibus SS. Patribus, et Ecclesiasticis Scriptoribus non sunt notati, nec damnati omnes lapsus S. Augustini, quos ipse in libris Retractationum emendavit.

— Harum autem responsionum eligatur quae videbitur optima.

Obiicies 1. Ille corpus passibile non habuit qui fuit omnis passionis expers, quem neque voluptas neque dolor, neque ullus affectionis humanae motus invasit, qui manducare non debuit nisi ad tollendam suspicionem quod purus spiritus esset: sed haec est S. Clementis Alexandrini drini de Christo sententia: ergo tantum abest ut sit haeretica, quin imo antiquiorum Ecclesiae Patrum calculo firmata est. Quod autem S. Clemens eam defenderit, manifestum est ex libro 5. Stromatum, pag. 168: Talis enim est is, inquit, qui est cognitione praeditus, ut in eum non soleant cadere affectiones quae oriuntur ut corpus maneat, nempe fames, sitis et similia: sed in Salvatore quidem corpus ut corpus necessaria postulare ministeria ut permaneat, ridiculum est. Comedebat enim non propter corpus quod sancta virtute continebatur, sed ne eis qui una cum eo versabantur, in mentem veniret aliter de eo sentire, sicut certe posteri quidam existimaverunt eum apparuisse visione et phantasmate; ipse autem passionis erat expers, ut quem nullus subiret motus affectionis, neque voluptas, neque dolor. — Respondeo, S. Clementem excludere solum a Christo famis sitisque necessitatem, passiones inordinatas, et inconsulta ratione obrepentes affectionum motus. Sed non negat quin famem et sitim aliasque affectiones ex dignatione revera perpessus fuerit. Corpus equidem ipsius quatenus Verbo Dei unitum necessaria vitae ministeria non postulabat, quia vis infinita Verbi poterat absque illis illud conservare et sancta virtute continere: voluit tamen tentari per omnia pro similitudine absque peccato, ne phantasticum aut apparens corpus assumpsisse putaretur. Quod autem Christum vere passum existimaverit, constat ex eius admonitione ad gentes, cap. 19., ubi ait: Crede homini homini Deum, crede homini Deo viventi qui passus est et adoratur, credite servi mortuo, etc. Et lib. 2. Pedagogi, cap. 8. Quam ratione alienum est, inquit, ut qui audierimus Dominum spinis fuisse coronatum, ipsi venerabili Domini passioni insultantes per ludum, habeamus capita redimita floribus. Quod confirmari potest verbis Origenis, qui ex Ecclesiae et scholae Alexandrinae doctrina, in qua magistrum audierat S. Clementem, ita scribit lib. 2. contra Celsum: Si, ut ait Celsus, nihil doloris ac molestiae sensit Iesus per illum tempus: quonam pacto qui postea secti sunt, Iesum adhibere potuerunt in exemplum patiendi laboriosa cuiuslibet ac molesta propter virtutem, si humana revera non sit perpessus, sed specie tantum?

Conclusio secunda. — CHRISTUS NON ASSUMPSIT PRIVATOS HOMINUM DEFECTUS, UT SUNT INFIRMITATES, LEPRA, ETC.

Probatur. Christus eos dumtaxat defectus assumpsit, qui conducebant ad opus redemptionis; sed privatae infirmitates, et languores ad opus redemptionis non conducebant, imo plurimum officiebant, quippe fuissent in causa, cur Christus non potuisset vacare hominum conversioni, et praedicationi Evangelii: igitur non debuit illos defectus assumere.

Deinde, speciales illi defectus oriuntur, vel ex imbecillitate virtutis formativae, vel ex inordinatis actionibus, vel ex peccati vindicta: sed nullo ex iis capitibus potuerunt illi defectus in Christo reperiri.

Obiicies 1. Illud vaticinium Isaia 53. ubi de Christo ita loquitur: Vere languores nostros ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit, et nos putavimus eum quasi leprosum, et percussum a Deo, et humiliatum. Ipse autem vulneratus est propter iniquitates nostras, attritus est propter scelera nostra. — Respondeo, Prophetam non esse intelligendum de languoribus morbidis, aut peculiaribus infirmitatibus, quae ex humani corporis intemperie suboriuntur, sed de istis languoribus ac doloribus, quos Iudaeorum saevitia cruente inflictos excepit tempore passionis: tot enim plagis, totque vulneribus sacrum ipsius corpus laniatum est, ut revera hominibus appareret quasi leprosus, nec erat in eo species, neque decor.

Conclusio tertia. — CHRISTUS NON HABUIT DEFECTUM DEFORMITATIS, SED EXIMIA PULCHRITUDINE AC VENUSTATE FUIT ILLUSTRIS.

Probatur primo illis Scripturae sacrae oraculis, quibus Christus praenuntiatur singulari pulchritudine donandus. Sic Gen. 49. Pulchriores sunt oculi eius vino, et dentes eius lacte candidiores. Sic Psal. 44. dicitur Speciosus forma prae filiis hominum: quem textum sacri Interpretes de Christi Domini corporea venustate explicant. Quod utique confirmat Nicephorus lib. 1. Historiae cap. 10. ubi narrat Christum fuisse speciosum, et pulchrae figurae, qualis virum decebat; ita ut eius pulchritudo esset cum gravitate et honestate coniuncta: quocirca S. Hieronymus ad caput 53. Isaiae formam Christi elegantissimam et pulcherrimam extitisse testatur, adeo ut solo aspectu omnes ad se potenti illecebra traheret. Fulgor ipse, inquit, et maiestas divinitatis occulto, qui etiam in humana facie relucebat, ex primo ad se videntes trahere poterat aspectu.

Probari potest pariter haec veritas ex eo, quod ad pulchritudinem haec tria solum desiderentur: temperamentum optimum, membrorum proportio, et debitus color, quae tria fuisse in Christo satis indicat divina eius virtus formativa. Etenim, quod in Virgine natum est de Spiritu Sancto est.

Obiicies possent. adversus hanc conclusionem aliqui SS. Patres, et veteres Theologi: imprimis vero Clemens Alexandrinus, qui in Paedagogico, post multa de vera pulchritudine disputata, demum exemplo Christi probat eam in animo et virtute, non in corporis elegantia collocari debere: Quippe Dominum ipsum, ait, aspectu deformem fuisse, per Isaiam testatur Spiritus. Et vidimus eum, et non habebat speciem, nec pulchritudinem: sed forma eius indecora praeter homines. Et quis est Domino praestantior? Tum non ille carnis pulchritudinem, quae specie quadam illudit; sed veram animae, corporisque pulchritudinem attendit: animae quidem beneficentiam, carnis vero immortalitatem. — Et in tertio Stromateon: Caput ipsum Ecclesiae Christum in carne, ait, specie carentem, et deformem transiisse, ut nos doceret ad divini principii expertem speciei, et corporis statum respicere. Et in 6. libro, Dominus, inquit, non frustra voluit uti forma corporis, ne quis elegantiam et pulchritudinem admirans, ab iis, quae dicuntur, absistat.

Sic apud Origenem Celsus Epicureus obiicit Christi corpus dici fuisse pusillum, et deforme, ac minime generosum. Cui respondet Origenes, extra controversiam scriptum esse, Iesu corpus deforme fuisse, non tamen minime generosum, ut exponit ille. — Tertullianus quoque in libro De carne Christi, cap. 9. carni Christi pulchritudinem detrahit, atque hoc ipsum magis admirabilem illum fecisse: Sed carnis, inquit, terrena non mira conditio. Ipsa erat, quo cetera eius miranda faciebat, cum dicerent: Unde huic doctrina, et signa ista? Etiam despicientium formam eius haec erat ⟦rox?⟧. Adeo nec humanae honestatis corpus fuit, nedum coelestis claritatis. Tacentibus apud nos quoque Prophetis de ignobili aspectu eius, ipsae passiones, ipsaque contumeliae loquuntur: passiones quidem humanam carnem, contumeliae vero inhonestam probavere. An ausus esset aliquis ungue summo perstringere corpus novum, illam sputaminibus contaminare faciem, nisi merentem? Idem, et capite 4. libri 11. Contra Iudaeos, significat. — Verum respondeo, praefatos Patres, et veteres Theologos, leviori argumento inductos esse, ut haec de Christo assererent; nam Isaiae locus, quo maxime in sua assertione nituntur, de Christo patiente ac vulneribus sauciato et laniato, non vero de naturali eius corporis forma intelligendus est, ut explicat S. Chrysostomus supra laudatus, cum ait: Non enim miracula dumtaxat faciens admirabilis erat, sed etiam cum simpliciter aspieceretur, ingenti abundabat gratia, atque hoc Propheta significans canebat: Speciosus forma prae filiis hominum. Quod autem Isaias dicit: Non habebat speciem, neque pulchritudinem, vel ad divinitatis gloriam arcanam illam, et inexplicabilem respiciens ita loquitur: vel ea narrans, quae passionis tempore contigerunt, nempe dehonestationem illam, quam in cruce pendens sustinuit, et abiectionem, quam per omnia toto vitae suae tempore prae se tulit.