Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Nomine hominis puri Theologi hic non intelligunt hominem destitutum gratia sanctificante et aliis donis supernaturalibus, ut intellexit Caietanus: sed solum significatur homo, qui non est Deus, nec unitus hypostatice cum aliqua e divinis personis, qualis est Christus Dominus; unde quaestionis sensus est, an aliquis homo possit pro universis hominum peccatis condignam Deo satisfactionem exhib bere, et in tantum apud eum promereri suis meritoriis et satisfactoriis operibus, ut Deus hominum offensam relaxet, et eis media sufficientia ad salutem aeternam consequendam largiatur.

Notandum 2. Quod satisfactio in genere sit debiti solutio: quae definitur a Doctore Subtili in 1. distinc. 5. num. 4. Redditio voluntaria aequivalentis, alias indebiti. Cuius definitionis particulas ibidem explicat Doctor. Primo dicitur redditio, tum ut distinguatur a simplici donatione, quia redditio non est simplex donatio, sed debiti solutio: tum etiam, ut significetur satisfactionem esse actum iustitiae, et ad alterum; quia proprie nullus sibi aliquid reddit. Secundo dicitur voluntaria: tum quia est actus virtutis iustitiae, omnis autem actus virtutis moralis debet esse voluntarius: tum etiam quia omnis redditio, qua non est voluntaria, magis est satispassio, quam satisfactio. Tertio, aequivalentis: quod enim per satisfactionem redditur debet quamdam habere aequalitatem cum debito; idque vel secundum proportionem geometricam, qua ex iustitia distributiva maior debetur satisfactio digniori personae laesae, quam minus dignae: vel secundum proportionem arithmeticam, qua ex iustitia commutativa tantum datur pro tanto, v. g. centum aurei solvuntur pro totidem debitis. Quando autem aliqua satisfactio has omnes conditiones habet, dicitur perfecta: quando deest aequalitas, dicitur de congruo, quia creditor non tenetur illam acceptare ex iustitia, sed dumtaxat ex liberalitate, et congruentia: quando vero fit ad aequalitatem, sed ex bonis a creditore concessis, dicitur ex condigno: quia licet id quod redditur sit ex gratia creditoris, tamen revera pretium redditum aequivalet debito.

Notandum 3. Ratione materiae, satisfactionem esse multiplicem; fit enim, vel in bonis fortunae, vel naturae, vel honoris, vel reverentiae; sed cum hoc discrimine, quod satisfactio in bonis naturae fieri non possit personae laesae nisi per quamdam compensationem commutativam; qui enim alterum graviter percussit, debet ipsi facere satis per bona fortunae solvendo pretium aliquod pro mulcta laesionis et offensae. In bonis autem fortunae satisfactio fieri debet ex iisdem bonis, non quidem semper secundum eamdem entitatem, sed secundum pretium, et estimationem: nam qui debet alteri centum nummos, satisfaciet aequalem vel parem pecuniae summam retribuendo, vel donando aliquid aequivalens in pretio, secundum aestimationem communem, aut saltem iuxta viri prudentis iudicium. Satisfactio autem in honore maxime attenditur, vel secundum excellentiam operis satisfactorii; vel secundum dignitatem personae satisfacientis: sicut enim iniuria crescit iuxta dignitatem personae offensae, et vilitatem offendentis; ita crescit satisfactio iuxta excellentiam personae satisfacientis: quo enim dignior est persona honorans, honor est illustrior.

His ita praemissis, duo sunt hic resolvenda. Primum, an aliqua simplex creatura de lege ordinaria pro omnium hominum peccatis condigne Deo satisfacere posset. Secundum, utrum saltem iuxta absolutam Dei potentiam, et extraordinariam dispositionem, id posset exequi.

Conclusio prima. — NON POTUIT HOMO, IUXTA PRAESENTEN RERUM DISPOSITIONEM, SATISFACERE DE CONDIGNO, ET AD AEQUALITATEM PRO PECCATO OMNIUM HOMINUM. Haec etiam est communis

Ut enim satisfactio esset perfecta, deberet esse redditio aequivalentis, ut dictum est in 2. Notab.: sed purus homo non potuit tam pro suo quam pro alieno peccato, secluso omni pacto divino, reddere aequivalens: igitur nec potuit perfectam satisfactionem impendere.

Non quidem rependere aequivalens, quia nullum est opus hominis, quantalibet gratia praediti, quod possit tantum honoris rependere Deo quantum ei ablatum est per quodlibet hominis peccatum: sicut enim per quodeumque peccatum Deo fit iniuria peculiaris, necessum esset ad perfectam satisfactionem, ut etiam peculiaris pro singulis peccatis fieret satisfactio: vel ut aliquis actus ita perfectus eliceretur, qui posset tantum honoris Deo impendere quantum ei detractum est per quodlibet singulare peccatum: sed neutrum homo purus potest exequi, secluso divino pacto. Non quidem primum, quia nullus hominum tot actus meritorios potest elicere, quot elicit[i] sunt a peccatoribus actus Dei offensivi. Nec etiam secundum potest exequi, sicut enim quolibet peccatum certam et limitatam habet indignitatem, et offensam; ita opus meritorium habet determinatam rationem meriti, et honoris, nec tantum dignitatis habere potest ut eius meritum aequivalet omnibus iniuriis per singula peccata Deo irrogatis. Adde quod ratio meriti partim repetatur ex acceptatione Dei; ergo ubi illa non intervenit, sicut revera de facto non fuit, quippe nullibi apparet, sic nec aequa potuit esse satisfactio.

Confirmatur auctoritate SS. Patrum, qui idcirco affirmant opus esse Homine-Deo ad salutem nostram operandam, quia nulla creatura Angelica aut humana id poterat exequi. Ita imprimis docent plurimi Patres Graeci. Sic S. Athanasius in Evangel. de Passione et Cruce Domini, ait: Cum videret malitiam intolerabilem, neque mortale genus idoneum esset quod morti resisteret, neque poenam suorum malorum persolvere posset, nam excessus malitiae excedebat omne supplicium: vidensque simul Patris bonitatem, et se quod idoneus esset et potens (Christus enim Dei Potentia ac Sapientia) commotus fuit sua humanitate, et misertus nostrae imbecillitati, illum ipsam imbecillitatem induit... vidensque simul quam non ad solutionem poenae sufficeremus, illam ipsam poenam in se transtulit. Et lib. De Incarnatione Verbi. Cum enim, inquit, Patris sit Verbum et supra omnes, merito etiam solus omnia recuperare potuit, et idoneus fuit, qui pro omnibus intercederet. —

S. Basilius in Psalm. 28. exponens haec verba, Frater non redimit, redimet homo, ait: Non homo nudus, sed homo-Deus Iesus Christus: quia nullus alius condignum offerre poterat pretium. — Cyrillus epist.

1. seu exegesi, Quo pacto, inquit, unus pro hominibus mortuus iustum pro omnibus pretium exsolvere potuit, si passionem illam puri cuiuspiam hominis fuisse dicamus? — Damascenus lib. 15. et 19. dicit actionem Christi, et Passionem ideo fuisse salutiferam, quia divina erat: Neque enim, inquit, convenire poterat actioni humanae. — Chrysostomus Homil. 10. in Ioan. Cecidit, inquit, natura nostra eo modo, ut restitui nullo pacto posset a quocumque, nisi ab illa omnipotentissima manu: neque enim aliter restitui poterat, nisi qui in principio eam effinxit, manum porrexisset. — Ipsis adstipulantur Patres Latini, quibus praeit S. Cyprianus, sive quisquis est auctor libri De operibus cardinalibus Christi, ubi ait: Cum originali morti nullum nisi in Christi morte potuerit esse remedium, nec reconciliare Deum potuerit exules, et damnatos quaelibet oblatio, nisi sanguinis huius singulare sacrificium. —

Sanctus Ambrosius lib. 1. in Lucam. Quis tantus esset dux, qui prodesset omnibus, nisi ille qui supra omnes est? Quis me supra mundum constitueret, nisi qui maior est mundo? etc. —

S. Angustinus in Enchiridio c. 10. Neque per ipsum liberaremur mediatorem hominem Christum, nisi esset Deus. — Fulgentius De Incarnatione et gratia, cap. 4. post medium. Verbum igitur Deus, inquit, unigenitus Dei Filius, qui est in omnibus, sicut ipse testatur, initium, et finis: sic initialiter secundum humanam naturam coepit, carne non aluit: sicut eadem carne moriens Deus humanae naturae debitum finale persolvit: multatenus namque humana natura auferendum peccatum mundi sustinens, atque idonea fieret, nisi unione Verbi Dei, non naturali confusione, sed solum personali transiret. — Denique S. Leo Serm. 1. De Nativitate ait: Nisi esset verus Deus, non attulisset remedium. Et Serm. 12. de Passione Domini: Quia ergo, inquit, primi hominis misera posteritas una simul cum vulnere sociata corruerat, nec ulla Sanctorum merita conditionem poterant illius mortis evincere, venit e coelo medicus singularis. — Ex quibus et similibus SS. Patrum oraculis aperte constat satisfactionem pro peccatis humani generis non potuisse de via ordinaria ab ullo prorsus hominum, quamvis sanctissimo, Deo impendi. An autem id fieri potuerit de via extraordinaria, et per absolutam Dei potentiam, aperiet Conclusio secunda.

Conclusio secunda. — PURUS HOMO POTUISSET DEO SATISFACERE AD AEQUALITATEM PRO PECCATIS HUMANI GENERIS, DE POTENTIA DEI ABSOLUTA, ET SECUNDUM EXTRAORDINARIAM EIUS DISPOSITIONEM. Haec est Doctoris Subt. in 3. dist. 20. num. 9. ubi impugnans sententiam S. Anselmi dicentis, quod absolute oportuerit Deum hominem fieri, ut pro hominibus satisfaceret; ait:

Contra illud quod dicit in 3. articulo, quod nullus nisi homo debuit satisfacere; hoc non videtur absolute necessarium: quia unus, qui non est debitor, potest satisfacere pro alio, sicut pro alio orare. Unde sicut Christus innocens homo non debitor, satisfecit: sic, si placuisset Deo, potuit unus bonus Angelus satisfecisse offerendo aliquid placitum Deo pro nobis, quod ipse acceptasset pro omnibus peccatis: quia tantum valet omne creatum oblatum, pro quanto acceptat Deus, et non plus. Praeterea, unus purus homo potuisset satisfacere pro omnibus, si fuisset conceptus sine peccato, sicut potuisset fieri de possibili, operatione Spiritus Sancti, et Matris; sicut fuit Christus; et Deus dedisset sibi summam gratiam, quam potuisset recipere, sicut dedit Christo, sine meritis praecedentibus, ex liberalitate sua: talis enim potuisset mereri deletionem peccati sicut et beatitudinem.

— Et deinde respondens ad illud, quod asserebat S. Anselmus, nimirum requiri ex parte satisfacientis, quod plus offerat Deo quam valeat tota creatura: dicit numero 8:

Credo quod, salva sua reverentia, hoc non est verum: non enim oportuit satisfactionem pro peccato primi hominis excedere totam creaturam formaliter in magnitudine et in perfectione; suffecisset enim offerre Deo maius bonum, quam fuerit malum illius hominis peccantis. Unde si Adam per gratiam datam et charitatem, habuisset unum, vel multos actus diligendi Deum propter se, ex maiori conatu liberi arbitrii, quam fuit conatus in > peccando; talis dilectio suffecisset pro peccato suo redimendo, et fuisset satisfactum. Et tunc propositio illa est falsa, quod debuit offerre Deo aliquid maius omni eo pro quo peccare non debuerat: sed sicut pro amore creatura, ut obiecti diligibilis, non debuit peccare: ita satisfaciendo Deo debuit offerre aliquid maius, attingendo per actum obiective, quam sit creatura; scilicet amorem attingentem eum propter se, et ille amor obiective, ut terminetur ad Deum, excedit amorem creaturae, sicut Deus creaturam. Unde sicut peccavit per amorem ignobilioris obiecti in infinitum: ita debuit satisfacere per amorem nobilioris in infinitum, et hoc suffecisset, saltem de possibili.

Hic Doctor; quibus docet Primo, Deum potuisse formare hominem aliquem, qui non esset ex prosapia Adami, nec illius peccato infectus, et ipsi eamdem summam gratiam conferre, quam Christo Domino contulit: ac convenire cum ipso ut eius opera bona proficerent ad deletionem peccati, et ad meritum beatitudinis pro caeteris hominibus, sicut convenit cum Christo. In qua hypothesi posset ille homo ex iustitia perfecta Deo satisfacere pro reatu universi generis humani. Secundo, poterat etiam Deus convenire cum Adamo poenitente, quatenus erat caput humani generis, ut per actus amoris et dilectionis Dei, aliosque actus pietatis, et poenitentiae satisfaceret tam pro suo peccato, quam pro peccato posterorum, quia ratione illius pacti, Deus acceptaret illos actus meritorios, ut tantum ei rependeretur honoris quantum ablatum est per peccata. Quod enim haec fieri possint, nulla apparet repugnantia: igitur ita potuit accidere.

Probatur insuper: Si purus homo non posset satisfacere ad aequalitatem, maxime quia opera talis hominis iusti non possent habere illam condignitatem ad expiationem et solutionem peccati: sed falsum consequens: igitur, etc. Probatur minor: ideirco illa opera non haberent illam condignitatem, quia, ut volunt plurimi Thomistae, peccatum habet quamdam infinitatem in ratione malitiae; nulla autem creatura potest expiare et solvere malitiam infinitam: sed haec ratio nulla est. Probo: Vel loquuntur de infinitate extrinseca et obiectiva, quam habet peccatum, quatenus fit contra Deum, quia est obiectum infinitum; vel de infinitate formali et intrinseca; sed primum non officit quominus illa malitia solvi possit ab homine puro; quia opera satisfactoria hominis iusti tenderent etiam in Deum, ut in obiectum infinitum: ergo habent pariter illam infinitatem extrinsecam. Secundum autem est falsum, quia, ut probat Doctor in 3. dist. 19. num. 18. et in 1. dist. 19. num. 2. quaest. 1. nullum peccatum est formaliter malitiae infinitae; nam si peccatum esset infinitae malitiae formaliter et intrinsece, non posset quis gravius offendere Deum uno peccato quam altero, et sic non esset gravior offensa si quis directe irreverentiam exhiberet Deo, quam si occideret hominem, aut furaretur; quod est absurdum. Sequela patet: quia si offensa quae est in furto sit infinita, illa offensa qua est in irreverentia, non potest esse maior, quia maior offensa cogitari non potest quam infinita.

Reponunt Thomistae, offensam et iniuriam crescere iuxta dignitatem personae contra quam fit: nam gravior, caeteris paribus, iniuria est si colaphis impingatur a plebeio princeps aliquis, quam si plebeius a principe: quare Aristoteles 5. Ethicorum, cap. 5. ait: Si quis mugistratum gerens percusserit quempiam, non decet eum repercui; et si quispiam eum qui magistratum gerit, percusserit, is non solum repercutiendus est, sed etiam supplicio afficiendus. Igitur cum peccatum fiat contra Deum, qui est infinitae dignitatis, censetur habere malitiam infinitam. —

Verum nego consequentiam: nam si esset legitima illatio, sequeretur pariter, quod visio beatifica esset infinitae dignitatis intrinseca: quia sicut quo dignior est persona quae offenditur, eo gravior est offensa, ita quo praestantius est obiectum, eo etiam perfectior est visio: igitur si offensa personae infinitae dignitatis sit infinitae malitiae, etiam visio obiecti infinitae perfectionis erit infinita: sicut ergo falsa est haec posterior consequentia, alioqui actus purae creaturae essent intrinsece infiniti, etiam falsa est anterior. — Solum igitur inde inferre licet, quod offensa contra digniorem personam, caeteris paribus, sit gravior illa, quae minus dignae personae irrogaretur; quare sicut clara Dei visio est dignior visione inferioris obiecti; non tamen est actus infinitus, quia finito modo tendit in obiectum: sic offensa Dei est gravior alia offensa: non tamen est infinita. Hinc actus illi crescunt equidem iuxta maiorem perfectionem obiecti secundum proportionem geometricam; ita quod illi actus, qui versantur per honorem, aut offensam, circa dignius obiectum, maiorem habeant dignitatem, vel indignitatem, quam illi qui taliter tendunt in obiectum minus dignum: non autem debent crescere secundum proportionem arithmeticam; ita quod actus tendens in aliquod obiectum, tantam habeat perfectionem, quantam habet obiectum in quod tendit.

Instant. Quamvis peccatum in ratione actus sit quid finitum, tamen in ratione offensae et aversionis a Deo, est quid infinitum: quia tanta est aversionis malitia, quantum est bonum, quod quis spernit: igitur cum peccatum, ut offensa, sit quid infinitum, etiam satisfactio infinitae dignitatis exigitur. —

Nego antecedens: nam illa aversio a Deo vel dicit solam gratiae sanctificantis privationem, vel moralem peccati deformitatem ac malitiam. Si primum, offensa nequit esse infinita; nam privationis gravitas, et deformitas, non desumitur ab obiecto, vel fine, sed a forma, quam deberet inesse. Quare sicut poena damni, quae est perpetua carentia visionis divinae, finita est intensive, quia privat solum clara Dei visione, quae deberet inesse intellectui tamquam forma illius perfectiva; privat autem Deo tantum, ut illius visionis obiectum est: sic peccatum mortale, cum privat solum immediate vel rectitudine debita actui, vel gratia sanctificante tamquam forma physica debita subiecto, tantum erit finita offensa, licet Deus, ad quem gratia convertit, sit infinitus. Si secundum, cum malitia peccati sit quid finitum, offensa etiam erit finita: nam peccatum idcirco dicitur offensa Dei, non quod laedat Deum, vel aliquid ipsi intrinsecum detrahat, hac enim ratione censeretur infinitum intrinsece, sed quia malum est, quod displicet Deo.

Urgent. Peccato cuilibet mortali sive actuali, sive originali, debetur poena infinita: ergo est infinitae malitiae. —

Distinguo antecedens: debetur poena infinita, quoad intensionem, nego: quoad extensionem et durationem, concedo. Neque enim haec poena punitur, quia habet infinitam malitiam; sed quia cum privat gratia, sine qua peccatum non potest remitti, et etiam peccatores efficiat indignos omni gratia futura, ideirco censetur esse vulnus insanabile. Quoniam autem peccato, quamdiu manet, debetur poena, ideirco cum peccatum damnatorum semper maneat, etiam ipsi semper debetur poena: adeoque aetterna et infinita quantum ad durationem, licet finita sit quantum ad intensionem. Vel aliter respondeo negando consequentiam: nam si legitima esset illatio, sequeretur, quod opus meritorium nostrum esset pariter infiniti valoris, quia per ipsum meremur praemium aeternum, et durationis infinitae. Itaque non videtur congruentior ratio, cur Deus voluerit peccatum finale puniri poena aeterna, sicut et bonum opus donari praemio aeterno, quam quia ita sibi placuit; nam quamvis illa poena excedat malitiam peccati extensive loquendo, tamen iuste Deus poterat illam praescribere, quia potius illius inflictio deputanda est peccatori, qui illam patitur, quam Deo, qui praescribit, quandoquidem peccator liberrime facit illas actiones contra dictamen rectae rationis, ob quas poena illa aeternae durationis esset inflicta.

Instant iterum. Quamquam peccatum non crescat univoce, nec secundum proportionem arithmeticam iuxta dignitatem personae, in quam committitur; tamen satisfactio mensuranda est ex dignitate, vel vilitate satisfacientis; quocirca cum homo sit longe inferior Deo, vilissimusque appareat in conspectu divinae illius maiestatis, inde fit, quod nusquam ex se condigne Deo possit homo satisfacere pro peccato. —

Nego antecedens: non enim semper minuitur satisfactio ex vilitate personae, alioqui inferior, qui superiorem laesisset, nusquam posset ei facere satis, nisi saltem plus ei redderet, quam abstulerit; quod falsum est; enimvero, si iniuria sit in bonis fortunae, rusticus aliquis condigne satisfaciet Principi pro centum aureis ablatis, si totidem ei reddat: similiter si offensa fuerit in fama, potest restituere, vel negando se quidquam dixisse in preiudicium tamae Principis, vel eum laudibus celebrando. Nec refert quod qui ita laedunt Principem soleant praeter hanc satisfactionem interdum graviori poena muletari; id enim fit ad terrorem, ne alii faciliorem habeant ansam ita detrahendi Principi tamae. Si denique iniuria fit in honore, licet difficilior appareat satisfactio, quia nihil tanti aestimatur, quod persona vilis se humiliet, et abiiciat coram Principe: potest tamen tanta esse illius humiliatio, tantusque erga Principem amor, ut sese gravi periculo pro salute ac vita Principis obiiciat; quo fiet, ut eum dignum censeat Princeps, cui offensam ex aequo remittat. Inde apparet, quod homo, licet Deo longe inferior, quam sit rusticus erga Principem, tamen eius divina gratia sublimatus, et suffultus, poterit aequivalentem ei satisfactionem impendere pro peccato, maxime cum hominum peccata nec ullum bonum intrinsecum ei detrahant, sed eatenus dicantur illum offendere, et laedere, quatenus ei displacent. Adde quod amor Dei super omnia tantum placet Deo, quantum peccatum illi displicet. —

Confirmatur praecedens ratio; id non repugnat fieri, neque est Deo denegandum, quod nullam implicat contradictionem: sed nulla apparet contradictio, quod purus homo tantum reddat Deo, quantum ablatum est per peccatum tum proprium, tum alienum: igitur, etc. Maior constat. Minor probatur; nam ad condignam, et aequalem satisfactionem tantum requiritur quod opus satistactionis in valore et dignitate aequivaleat debito, et quod Deus illud acceptet tamquam debiti compensativum: quippe hominis meritum, et illius bonorum operum valor maxime petitur ex pacto et acceptatione divina, ut probabimus in Tractatu De Gratia, Disputatione de Merito: sed homo iustus potest elicere actum tanta bonitatis, quantae malitiae fuit Adam peccatum, maxime si sit immunis ab originali peccato, et summa gratia donatus: igitur poterat purus homo ad aequalitatem satisfacere pro peccatis aliorum. —

Confirmatur iterum haec ratio, et illustratur hoc exemplo: potuit Deus pepigisse foedus cum Adamo, quod si non peccaret, sed mereretur augmentum suae iustitiae, talem iustitiam cum suo augmento traduceret in posteros; nam si pactum sufficiens erat, ut traderet iustitiam, ita erat sufficiens, ut traderet augmentum illius: sed si hoc potuit Adamus cum pacto, et ratione acceptationis divinae, simili ratione posset alius purus homo per opera sua meritoria transferre auxilia, et gratiam iustificantem, ut alii a peccatis mundarentur: et consequenter posset de condigno satisfacere pro illis ex acceptatione Dei.

Obiicies 1. Omnes sanctos Patres in praecedenti Conclusione laudatos, affirmantes nullum hominem fuisse idoneum ad reparandum humani generis lapsum, et ideirco necesse fuisse, Dei Filium incarnari, qui debitam ac congruam pro peccatis humani generis aeterno Patri satisfactionem impenderet. —

Respondeo, sanctorum Patrum auctoritates nobis non adversari: siquidem possumus reponere cum Doctore in 1. distinc. 15. q. 1. eas esse intelligendas de necessitate conditionata, et ex suppositione, quod Deus voluerit praestantiorem adhibere medicinam, quam esset morbus deterior, et quod meriti pretium longe praestaret debito, ut ubi abundavit delictum, ibi superabundaret et gratia. Vel reponere possumus cum eodem in 3. dist. 20. num. 10 Deum ideirco statuisse satisfactionem impendi per proprium Filium, ut maioris beneficii vinculo ei devinceremur:

Nam, inquit Doctor, ideo multum tenemur ei, ex quo enim aliter potuisset homo redimi, et tamen ex sua libera voluntate sic redimit, multum ei tenemur, et amplius quam sit sic necessarium, et non aliter potuissemus fuisse redempti: ideo ad eliciendum nos ad amorem suum (ut credo) hoc praecipue fecit: et quia voluit hominem amplius teneri Deo: sicut si aliquis genuisset primo hominem, et postea instruxisset eum in disciplina, et sanctitate, amplius obligaretur ei, quam si tantum genuisset eum, et alius instruxisset: at haec est congruitas, non necessitas.

— Vel cum eodem ibidem, possumus reponere, quod sancti Patres nihil aliud intenderint, quam quod de facto ex suppositione ordinationis divinae ac legis revera institutae, nemo poterat Deo condigne satisfacere praeter Deum-Hominem, ut dictum est in Conclusione praecedenti: at istud non repugnat Conclusioni praesenti, quae non agit de eo, quod factum fuit, sed de eo, quod fieri potuit. — Vel denique dico, sanctos Patres posse explicari sic, ut velint, nullum hominem purum potuisse satisfacere de condigno pro peccatis generis humani: ita ut satisfactio Adae v. g. ab ipso exhibita, quatenus ab eo procederet, non posset habere vim moraliter ad movendum Deum, ut remitteret peccata; istud vero obtinuerit satisfactio Christi, quatenus ab ipso procedebat; cum enim procederet a persona divina, ex se poterat sufficienter movere Deum ad condonandum peccatum, quamvis non ita necessario, quin posset illud peccatum non condonare, etiam exhibita satisfactione a Christo, nisi intercederet pactum de condonando peccato ratione illius exhibitae satisfactionis a persona divina. Inde tamen non sequitur, quin interveniente simili ordinatione et pacto divino, purus homo, maxime qui ab Adamo non propagaretur, nec illius inficeretur peccato, summamque gratiam haberet, dignam Deo pro hominum peccatis satisfactionem posset rependere.

Obiicies 2. Illa satisfactio non potest esse condigna, in qua intercederet gratia creditoris, et fieret ex donis a creditore gratuito acceptis: sed talis esset satisfactio puri hominis, quia haberet suum valorem dumtaxat a gratia sanctificante sibi gratuita concessa, et a liberrima acceptatione Dei: igitur non posset esse ad aequalitatem, nec ex pura iustitia. —

Distinguo maiorem: si illa gratia concessa, et gratuita acceptatio sint antecedenter ad satisfactionem, satisfactio non potest esse condigna, concedo: si dumtaxat consequenter, nego. Ad minorem dico, quod et gratia concessa, et gratuita acceptatio Dei, qua reciperet satisfactionem ab homine puro sibi exhibitam, antecederent illam sibi impensam satisfactionem, et sic non officiunt quominus illa sit condigna: quia licet illa ordinatio, aut lex penderet ex mera et gratuita voluntate creditoris; tamen semel concessa, per ipsam debitor acquirit ius iustitiae, tum in id, quod sibi gratuito donatum est, nempe in gratiam sibi liberaliter concessam; quae licet data fuerit gratis, tamen ubi illam obtinet, ipsi propria est, et potest ea pro libito uti, vel non uti ad opera meritoria et satisfactoria exercenda: tum pariter in conditionem, quam adimplet, quae se habet per modum meriti, ut sibi retribuatur merces, aut remittatur debitum, ubi illam conditionem implevit: nam qui pactum implevit, meretur recipere illud praemium, de quo conventum fuerat.

Obiicies 3. Si purus homo potuisset pro universis hominum peccatis satisfacere, inde consequens esset, quod non multum devinceremur Christo Domino: quippe cum potuissemus per alterum redimi: sed consequens aperte militat in Scripturam sacram, neenon et in christianam pietatem: igitur et id unde sequitur. —

Nego sequelam maioris; nam, ut mox diximus cum Doctore Subtili, eo magis devincimur Deo, quod cum potuisset alio modo nos salvos facere, tamen proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum; longe namque magis devinceretur Regi rusticus, qui Regem offendisset, si ad compensandam iniuriam, quam gratis Rex poterat condonare, vel alio modo solvere, proprium filium substitueret loco eius plebeii, ut sibi dignam pro offensa satisfactionem exhiberet; illum autem plebeium immunem a supplicio et satisfactione dimitteret.

Obiicies 4. Non posset satisfacere purus homo, nisi mediante gratia habituali: sed gratia habitualis non est principium condigne merendi aliud, quam vitam aeternam, et augmentum gratiae homini ipsa habituali gratia digne utenti: igitur non potest esse principium merendi aliis de condigno condonationem peccati. —

Distinguo minorem: secundum praesentem ordinationem, concedo: secundum possibilem, nego; nihil enim impedit, quominus Deus posset acceptare actum charitatis hominis iusti pro alio praemio, quam pro vita aetterna; nam si homo haberet summam gratiam, qua mediante haberet ius ad vitam aeternam, ex aequo ipsi gratia correspondentem, ita ut Deus nollet ullatenus acceptare ipsius opera tamquam meritoria augmenti gratiae, aut gloriae pro ipso homine operante (sicut de facto opera meritoria Christi non ipsi profuerunt, nec ad uberiores gratias, quarum plenitudinem habebat ab initio conceptionis; nec ad ampliorem animae beatitudeim, quâ Deo fruebatur) absurdissimum esset, quod Deus non posset acceptare illa merita pro aliis praemiis conferendis ipsis, pro quibus pusillus homo sua merita Deo exhiberet.

Obiicies 5. Non potuit aliquis sufficienter satisfacere Deo pro omnibus beneficiis ab ipso receptis: ergo multo minus poterit pro peccatis omnium satisfacere. Consequentia patet, quia homo non minus constituitur debitor pro peccato commisso, quam pro beneficiis acceptis. —

Nego consequentiam, quia ad satisfaciendum pro beneficiis requiritur alia gratia, unde pro illa non posset fieri satisfactio, vel fieret processus in infinitum; qualis processus non daretur, si quis pro omnibus peccatis satisfaceret. Adde quod negari posset antecedens, nam sicut ille, qui pro peccato suo meretur poenam mortis temporalis, potest pro ea condigne satisfacere, nempe exhibendo tale obsequium in utilitatem regis, aut Reipublicae, ut dignus sit, cui auctoritate suprema donetur vita; eodem modo unus pro alio satisfacere posset, et compensare poenam mortis debitam.

Obiicies 6. Non potest unus homo satisfacere pro peccato alterius, pro quo expiando ille poenam mortis merebatur: igitur multo minus poterit satisfacere Deo pro peccato, quod meretur mortem aeternam. —

Nego consequentiam: et ratio disparitatis est, quod homo satisfaciens pro peccatis aliorum: nam sicut peccatum meretur poenam aeternam, sic opus meritorium meretur vitam aeternam; adeoque videtur condigna satisfactio, dum opus meritorium pro compensatione peccati mortalis, et poena aeternae exhibetur: quia nempe reddit opus aequivalens, quod meretur vitam aeternam.