Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Virtutem Theologicam appellari, qua immediate hominem ordinat circa Deum supernaturaliter attingendum per actus omnem naturae captum transcendentes. Tres autem praesertim assignantur, scilicet Fides, Spes, et Charitas, quarum aliquae imperfectionem quamdam involvunt, ut fides, spes: Fides namque cum sit argumentum non apparentium, obscuritatem et inevidentiam importat: Spes vero absentiam rei speratae: Charitas vero cum ex se nullum defectum dicat, neque distinguatur a gratia sanctificante, ut cum Subtili Doctore docebimus in Tractatu de Gratia, vel saltem ad eam sit necessario consequens, ut volunt Thomistae, haud dubium est illam fuisse in Christo Domino, de quo pariter conveniunt omnes Theologi; de fide vero et spe non ita consentiunt.

Notandum 2. Fidem et spem duobus modis posse spectari, scilicet, vel quoad actum, vel quoad habitum. Quoad actum quidem, quatenus nempe est actualis attingentia ipsius Dei, vel cogniti ab intellectu per fidem, vel ut certo expectati, et nondum possessi, per spem: quoad habitum vero, qui est supernaturalis qualitas iugiter in anima perseverans, qua inclinatur, et iuvatur ad actus fidei, vel spei supernaturalis exercendos. Quamquam autem omnes Theologi conveniant fidem, et spem quantum ad actum non fuisse in Christo penes principale obiectum illarum virtutum, scilicet Deum ipsum possidendum et videndum, quia Christus ab instanti suae conceptionis, ut probabitur infra, iucundissima Dei fruitione per visionem et amorem potiebatur: tamen aliqui cum Durando contendunt, illas in Christo extitisse quantum ad habitum; imo etiam volunt aliqui cum Suarez in explicatione art. 1. q. 1. spem in Christo fuisse quantum ad actum, et habitum, quo Christus adhuc mortalis desideravit beatitudinem sui corporis, item et sui nominis exaltationem. Duplex enim distinguitur obiectum spei, scilicet primarium et secundarium. Obiectum primarium est quod per se speratur, ut beatitudo obiectiva nempe Deus possidendus: obiectum vero secundarium sunt aliqua bona corporis vel animae, quae beatitudinem ipsam consequuntur, et consequenter possunt esse obiectum spei, quales poterant esse in Christo nominis exaltatio, et corporis glorificatio.

Notandum 3. Duos ad fidem motus et actus requiri, alterum in intellectu, alterum in voluntate. Actus in intellectu est ipsemet assensus fidei elicitus ab intellectu, qui assentitur rebus revelatis; actus praerequisitus ex parte voluntatis est motio aliqua voluntatis imperantis intellectui, ut assensum praebeant obiectis revelatis, licet obscure propositis, non obstante illius naturali inclinatione ad praebendum assensum dumtaxat rebus evidentibus. Quam utique motionem aliqui voluntatis imperium appellant, ut Theologi communiter; alii piam voluntatis affectionem, ut plerique Recentiores; aliqui affectum credulitatis, ut Patres Concilii Arausicani Canone 3. Apostolus vero ad Rom. 10. appellat obedientiam, cum ait: Non omnes obediunt Evangelio, quasi diceret: non omnes habent affectum, seu voluntatem credendi Evangelio. Porro huiusmodi voluntatis motionem ad actum fidei eliciendum ab intellectu, ideirco in nobis esse necessariam colligunt Theologi, quod cum sit obiectum fidei inevidens et obscurum, non est per se sufficiens ad movendum intellectum, ut ipsi assensum praebeat, ideirco oportet, ut intellectus moveatur a voluntate, et ab ipsa veluti captivetur in obsequium fidei, ut loquitur S. Paulus.

His ita praemissis, tria veniunt in praesenti Quaestione statuenda: Primum, quod in Christi intellectu non fuerit fides, neque quoad actum, neque quoad habitum. Secundum, quod nec in eius voluntate fuerit pia affectio, qua illa moveret intellectum ad assensum fidei. Tertium, quod similiter non fuerit in Christo spes Theologica, neque quoad actum, neque quoad habitum, tam circa obiectum primarium, quam circa secundarium.

Conclusio prima. — Fides Theologica neque quoad actum neque quoad habitum fuit in Christo Domino.

Probatur primo: Quidquid intrinsece dicit imperfectionem, et oppositionem cum statu beatifico et cum clara Dei visione, non fuit in Christo: at fides infusa, tam quoad actum, quam quoad habitum, dicit imperfectionem, et oppositionem cum visione beatifica: igitur in Christo non est admittenda. Maior constat; quia Christus fuit beatus ab instanti suae conceptionis, ac subinde claram Dei visionem habebat, et consequenter ei repugnabat id omne quod erat oppositum statui beatitudinis, et illi intuitivae Dei visioni. Minor etiam probatur: quia fides est per se cognitio inevidens, et assensus rei obscure propositae, unde istud vulgare: Fides est credere, quod non vides; quocirca S. Paulus ad Hebraeos 11. dicit: Est autem Fides sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium: quod autem obscurum est, et inevidens, directe pugnat cum cognitione evidenti, et intuitiva: igitur, etc. Deinde, cognitio aenigmatica pugnat cum cognitione intuitiva: sed cognitio fidei est aenigmatica; cognitio vero beatifica est facialis et intuitiva; hinc Apostolus 1. ad Cor. 13. Videmus nunc per speculum et in aenigmate, tunc autem facie ad faciem: igitur, etc. Denique, illud quod tantum est ex parte Viatorum, et evacuandum in beatis, non fuit in Christo, quia beatus erat ab instanti conceptionis: at quod cognoscitur per fidem evacuandum est in patria, ut ibidem docet Apostolus, dicens: Cum venerit, quod perfectum est, evacuabitur, quod ex parte est: igitur fides non potuit esse in Christo.

Obiicies 1. Illud Isaiae 11. ubi Propheta delineans futuras Christi Domini virtutes, ait: Erit fides cinctorium renum eius: ergo revera Christus habuit fidem. — Distinguo: habuit fidem, quae est assensus supernaturalis rebus obscura divinitus propositis, nego; habuit fidem, qua est fidelitas et veracitas in promissis, concedo. Propheta autem nomine fidei nil aliud significat, quam istam fidelitatem, ut ad illum locum observat S. Hieronymus: qua virtus cum sit moralis, et dicat perfectionem sine imperfectione, quia importat conformitatem factorum ad verba et promissa, ideirco illa potuit esse in Christo.

Obiicies 2. Fides est perfectior virtutibus moralibus: sed in Christo sunt virtutes morales, ut videbimus: ergo et fides; nam quo virtus est perfectior, eo potius videtur esse ponenda in Christo.

Respondeo, non quameunque nobilitatem facere, ut virtus aliqua sit in Christo, sed eam, quae sibi nullam annexam habet imperfectionem, aut oppositionem ad statum Christi: virtutes autem morales nec imperfectionem, aut oppositionem habent cum statu Christi; fides vero habet, ut dictum est: ergo tametsi perfectior sit virtutibus moralibus ex obiecto, tamen propter istam imperfectionem, et oppositionem cum statu Christi, in eo ponenda non est.

Obiicies 3. Etiamsi in Christo Domino non sint divitiae, seu magni sumptus, circa quos occupatur magnificentia, non desinit tamen virtus magnificentiae in eo locum habere: ergo a pari licet non sit respectu Christi Domini obiectum fidei, quod est res divina non visa, non ideo tamen est negandum esse in ipso fidem Theologicam.

Respondeo negando consequentiam: siquidem in Christo Domino fuit magnificentia, licet ei defuerint opes, quia opes et sumptus magni sunt tantum obiectum materiale istius virtutis, cum obiectum formale sit modus servandus in opum distributione, atque in sumptibus faciendis; et si deficit aliquid sub ratione materiae, non propterea oportet deficere habitum, sed tantum si deficit sub ratione formali obiecti: non deficit vero in Christo ratio formalis obiecti magnificentiae, scilicet modus, quo sunt opes distribuendae, ac sumptus faciendi. At vero in Christo Domino non reperitur ratio formalis fidei, nimirum res divina, ut non visa formaliter. Sic opposita penitus est ratio magnificentiae, et fidei in Christo; quippe magnificentiae obiectum materiale respectu illius deest, nimirum opes, et sumptus faciendi, sed non deest obiectum formale, nimirum modus, sub quo sunt opes distribuendae, ac sumptus faciendi; fidei e contra obiectum materiale non deest in Christo; nam obiectum materiale fidei sunt res credendae: est autem in intellectu ipsius Trinitas, Incarnatio, etc.; sed deest obiectum formale, quia non est in eo Trinitas, ut non visa, Incarnatio ut obscure cognita, sed ut clare visa, atque intuitive cognita.

Conclusio secunda. — Non fuit in Christo Domino pia voluntatis affectio et motio per quam intellectus captivatur in obsequium fidei, et movetur ad assentiendum veritatibus a Deo obscure revelatis.

Probatur: Medium sequitur rationem finis, et necessariam conditionem sui principalis: sed pia haec voluntatis affectio est medium ad fidei actum, et habitum tamquam ad finem, et ordinatur ad illam ut accessorium ad principale: ergo qua ratione non admittitur in Christo fides, neque etiam in ipso asserenda est pia haec voluntatis affectio. — Confirmatur: ubi aliquid ita subordinatur alteri, ut sit dumtaxat in illius subsidium, et ut ei deserviat, tunc si illud cui subordinatur absit penitus, neque etiam potest subsidium istud reperiri, alioqui esset frustraneum: at haec pia voluntatis affectio ita subordinatur fidei infusae, ut dumtaxat admittatur ut determinet intellectum ad credendum rebus revelatis: igitur non est in Christi voluntate asserenda.

Dices. Christus in se habet potentiam generativam et nutritivam, quae ordinantur ad ipsius vitae conservationem, eumque inclinant ad exercendos actus, qui nusquam erunt neque esse possunt in Christo pro eo statu, in quo nunc est: ergo pariter in ipso potest esse illa pia voluntatis affectio, quamvis ipsum inclinet ad actus fidei, quos propter repugnantiam status numquam eliciet. — Nego paritatem, longe enim dispar est ratio, quia virtutes generativae et nutritivae, quatenus considerantur in actu primo, nullam dicunt imperfectionem, neque privant Christum aliquo bono sibi intrinseco et suo statui conveniente, sicut ipsa fides, quae cum intrinsece importet obscuritatem, privaret Christum intuitiva Dei visione. Adde quod virtutes illae, et potentiae pertinent ad naturae humanae integritatem, unde non sunt in Christo frustraneae.

Dices 2. Fides fuit in Christo secundum meritum, ut docent plurimi Theologi cum S. Thoma 3. p. q. 7. art. 3. ad 2: sed istud meritum fidei consistit in illa pia affectione voluntatis moventis intellectum ad assensum fidei: igitur illa motio fuit in voluntate Christi. — Distinguo minorem: fuit virtualiter, quatenus voluntas Christi parata erat in omnibus perfectissime Deo obedire; ita quod etiam obediret Deo revelanti, et obscure proponenti veritates per fidem credendas, si aliunde illas clare et intuitive non videret, concedo: fuit actu, et formaliter, ita quod habuerit actuale fidei meritum propter illam motionem voluntatis, nego. Ad istud autem meritum virtuale non requiritur illa pia motio voluntatis, sed sufficit optima dispositio et promptitudo in voluntate ad obediendum fidei, si status permitteret; quam utique dispositionem velut in actu primo in Christo fuisse non inficior.

Conclusio tertia. — Spes non fuit in Christo, nec quoad actum, nec quoad habitum, tam circa obiectum primarium, quam circa secundarium. Haec Conclusio tribus partibus constat: quarum Probatur prima, nempe quod illa virtus non fuerit in Christo quoad actum, quia quod possidetur, sperari non potest, iuxta illud Rom. 8. Spes autem, quae videtur, non est spes, idest, spes non est eorum, habentur et possidentur, nemo enim sperat quod iam habet: atqui Christus a primo instanti suae conceptionis fruebatur Deo tamquam summo bono, ut videbimus: ergo Deum sperare non potuit, seu erga Deum spei actum exercere. Explicatur vis huius rationis: spes est quidam motus animi in id quod non habet: ergo sicut adepto termino cessat motus, ita etiam obtenta beatitudine cessat actus spei in Beatis, qualis fuit Christus a primo instanti suae conceptionis.

Quod etiam non fuerit quoad habitum, patet, nam intrinsece, et realiter includit imperfectionem respectu Christi, scilicet inclinare voluntatem in actu primo in Deum summum eius bonum, tamquam absent, et non possessum: status autem Christi talis fuit, ut semper Deum clare viderit; unde non praecise removetur iste habitus a Christo quia otiosus et superfluus esset, sed quod in eo arguat imperfectionem, et aliquam includat repugnantiam cum statu eius, nimirum absentiam obiecti, quod anima Christi semper praesens habuit.

Non fuit etiam spes in Christo circa obiecta secundaria, puta sui corporis glorificationem. Probatur: ubi abest realis ratio specificativa alicuius habitus, ibi penitus abest habitus correspondens: atqui realis ratio specificativa habitus spei virtutis Theologicae abest a Christo: ergo et habitus spei; neque ex consequenti habuit illum in ordine ad obiecta secundaria. Maior patet, quia nihil potest esse sine suo reali constitutivo. Minor probatur: realis ratio specificativa habitus spei virtutis Theologica est ipse Deus ut fruendus et possidendus, quia habitus significantur per ordinem ad proprium et reale obiectum; Deus autem ut possidendus et fruendus est proprium obiectum spei: atqui haec ratio Dei, ut obiecti possidendi et fruendi, semper penitus abfuit a Christo, quia semper fuit beatus: ergo semper penitus abfuit a Christo habitus spei etiam quoad obiecta secundaria. — Confirmatur haec ratio: habitus tantum inclinat potentiam ad obiecta secundaria, mediante, et praesupposita inclinatione ad primarium suum obiectum; quia obiecta secundaria sunt velut participationes vel appendices ad obiecta primaria: ergo ubicumque non datur inclinatio ad primarium et specificans obiectum, sicut in Christo respectu spei, etiam non dabitur inclinatio ad secundarium obiectum. — Praeterea, ad rationem spei requiritur, ut obiectum non tantum sit arduum, sed etiam habeat aliquam incertitudinem, contingentiam, et fallibilitatem: atqui gloria corporis non fuit Christo difficilis et ardua, etiam spectata quoad modum coniungendi illam Christo, nec etiam fuit illi contingens et fallibilis: igitur Christus spem non habuit. Maior suadetur exemplo: nemo enim v. g. sperare dicitur ortum solis die sequenti futurum, quia hoc est necessarium et infallibile, et nullo modo arduum. Probatur deinde ex eo, quod spes ita versetur circa difficile, ut tamen iuxta modum, quo circa illud sese occupat, distinguatur ab audacia et fortitudine: at audacia et fortitudo versantur circa illud, ut est simpliciter difficile: ergo spes circa illud idem versatur quatenus habet aliquam incertitudinem et contingentiam, ita ut ad corroborandam voluntatem detur ei spes; quae propterea a quibusdam solet timori comparari, in hoc quod utrumque sint de obiecto non omnino certo, sed fallibili ex se. Minor duas habet partes: prior est gloriam corporis fuisse Christo infallibilem et certissimam: posterior est, non fuisse difficile Christo illam habere. Probatur itaque prior; quia si inter aliqua duo est naturalis quaedam circumincessio et habitudo, uno obtento certum est alterum futurum: at est naturalis connexio inter gloriam animae et gloriam corporis, imo tanta ut posita gloria in anima, necessario sequatur in corpore; saltem ab anima non separato, nisi speciali dispensatione impediatur, ut factum est in Christo: ergo gloria corporis fuit illi certa et infallibilis. Probatur etiam posterior: difficultas, quae ad virtutem spei requiritur, et quae consistit in obiecto spei coniungendo cum ipso sperante, provenire debet ex conditione istiusmet obiecti, et non ex mera libertate sperantis, quae veluti compedes iniiciat sibi, ne bonum alias sibi debitum facile obtineat: atqui gloriam obtinendi corporis difficultas in Christo fuit tantum ex mera voluntate eius, qua statuit illam non aliter consequi, quam moriendo pro nobis. Maior confirmatur; quia alias quodcumque bonum absens, etiam ex natura sua facillimum, posset esse obiectum spei nostrae, cum liberum sit cuilibet impedimenta ad illud obtinendum sibi procurare, ipsa tamen bona communiter sperari non dicunt. Minor vero probatur ex ipso Christi Domini transfigurationis mysterio: in eo siquidem pro sua libertate ac beneplacito ex pluribus dotibus corporis gloriosi permisit solum claritatem manifestari: igitur cum Christus aeque fuerit liber circa caeteras dotes ac circa glorificationem, quemadmodum ex beneplacito et mera voluntate sua, impedivit, ne in sua transfiguratione caetera apparerent, ita etiam penes eius libertatem fuit omnes illas dotes corporis gloriosi quoad meritum, et redemptionem generis humani impedire, ne resultarent et redundarent ex beatitudine animae in suum corpus.

Respondit Suarez, quod ad rationem spei non desideretur incertitudo et fallibilitas, quia, inquit, si id esset necessarium, sequeretur, quod in viatoribus confirmatis in gratia non esset amplius spes, cum illi sint securi de sua salute. — Verum respondeo, gloriam sive corporis sive animae duobus modis dici posse necessariam et inevitabilem: primo quidem ex natura sua, quando scilicet ipse sperans habet in se necessarium principium illius gloriae. Secundo, per accidens, quando principium illius gloriae efficiendae, quod est in ipso expectante et sperante, est quidem natura sua fallibile; de facto tamen, ratione alterius extrinseci superadditi, dicitur certo futurum id quod speratur; sicut homo iustus habet gratiam, per quam potest obtinere gloriam, in qua gratia contingenter moritur, quia potuit in illa non mori, per accidens tamen, quatenus Deus illum speciali auxilio protegit, infallibiliter in illa moritur. Porro prima inevitabilitas et necessitas tollit ab obiecto spei difficultatem et contingentiam illi propriam, quia tunc bonum expectatum coniungitur, et inevitabiliter et necessario ipsi expectanti, quia ad positionem illius quasi naturaliter sequitur, ut effectus a sua causa. Secunda vero inevitabilitas et necessitas non aufert ab obiecto spei difficultatem et contingentiam illi propriam, ut patet in adultis iustis morientibus in statu gratiae, infallibiliter consequuntur gloriam, nihilominus illa consecutio dicitur contingens, quia possent non mori in statu gratiae sanctificantis. Unde cum in gratia confirmatis statum suum ex speciali revelatione cognoscentibus reperiatur tantum illa secunda inevitabilitas per accidens, hinc est, quod in ipsis semper permaneat habitus spei. Ceterum in Christo fuit prior inevitabilitas respectu gloriae corporis; siquidem ratione gloriae animae suae beata habuit internum principium gloriae corporis assequendae, quippe gloria animae, nisi per miraculum praepediatur, in ipsum corpus redundat.

Obiicies illa verba Psalmi 17. Deus meus, adiutor meus, et sperabo in eum: quae verba S. Apostolus explicat de Christo: ergo revera

Christus habuit spem. — Respondeo, ibi verbum sperandi non sumi pro actu spei, sed pro confidentia, qua quis confidit alteri suam salutem, unde etiam Apostolus non utitur verbo sperandi; nam ubi David dicit sperabo in eum, ipse scribit ero fidens in eum. Itaque potuit equidem esse desiderium aliquod in Christo respectu gloriae corporis consequendae, non vero spes proprie dicta: istud namque desiderium oriri potuit ex summa charitate in Deum, propter quem gloriam proprie corporis desiderabat.

His collige similiter virtutem poenitentiae non fuisse in Christo, quatenus illius actus primarius et specificativus est vel dolor peccati ex motivo emendationis; vel intentio expiandi debiti; etenim habitus non potest esse in subiecto, cui ab intrinseco repugnat actus illius primarius: sed humanitati Christi, ratione illius unionis ad Verbum, et plenitudinis ab intrinseco, repugnat obiectum specificans actum primarium poenitentiae, nempe peccatum proprium poenitentis, ut expiabile, vel emendabile, et consequenter etiam ipsi repugnat ille habitus poenitentiae. Si vero poenitentia accipiatur pro ipsa virtute religionis, obedientiae, vel charitatis, quae etiam ex se militant in peccatum, et illud expiandum ac destruendum aggrediuntur, non inficior hac ratione virtutem poenitentiae in Christo extitisse.