Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

UTRUM GRATIAE GRATIS DATAE FUERINT IN CHRISTO.

NOTANDUM 1. Nomine gratiae gratis datae Theologos nihil aliud intelligere, quam donum aliquod supernaturale, principaliter institutum ad salutem et utilitatem spiritualem aliorum: seu, ut loquitur S. Thomas 2. qu. 3. art. 1. ordinatum ad hoc, quod homo cooperetur alteri, ut reducatur ad Deum; homo autem ad id cooperari nequit interius, quia cum solius Dei sit movere et regere cor hominis; sed solum exterius, vel docendo vel persuadendo. Et ideo gratias gratis datas novem numerat Apostolus 1. ad Cor. 12. dicens: Alii per Spiritum datur sermo sapientiae: alii autem sermo scientiae secundum eumdem Spiritum: alteri fides in eodem spiritu: alii gratia sanitatum: alii operatio virtutum: alii Prophetia: alii discretio Spirituum: alii genera linguarum: alii interpretatio sermonum.

Rationem huiusce divisionis profert S. Thomas; ad hoc ut homo alium instruat in rebus divinis, tria sunt necessaria: primo, ut habeat divinorum plenitudinem cognitionis, ut ex hoc instruere alios possit. Secundo, ut possit confirmare et probare ea quae dicit, alias eius doctrina non esset efficax. Tertio, ut ea quae concipit possit convenienter suis auditoribus proferre. Ad primum necesse est, ut principia illius scientiae, quam docere debet, sint ei certissima, et hoc praestat gratia fidei gratis data: ut recte se habeat circa principales conclusiones, et hoc praestat sapientia; atque ut abundet exemplis et cognitione effectuum per quos interdum oportet manifestare causas, atque id praestatur per scientiam. Ad secundum requiritur, ut confirmetur vel per opera, qua solus Deus facere potest, et ad hoc duo sunt necessaria: primum est gratia sanitatum, quia in confirmationem veritatis annunciatae redditur sanitas aegris; secundum est operatio virtutum, qua operetur stupenda v. g. mare dividere, sistere solem; vel per manifestationem eorum, quae soli Deo sunt cognita; et haec duplicis sunt generis, futura contingentia, et occulta cordium. Ad primum datur Prophetia. Ad secundum discretio spirituum. Denique ad tertium, quod est proferre auditoribus ea quae conceperit, duo requiruntur: nimirum genera linguarum, et interpretatio sermonum: quia potest haec facultas proferendi concepta attendi tantum quoad duo, vel quoad idioma, in quo aliquis potest intelligi, ad quod valent genera linguarum; vel quoad sensum eorum, quae proferenda sunt, ad quod ordinatur interpretatio sermonum.

NOTANDUM 2. In hoc maxime differre gratias gratis datas a gratia gratum faciente seu iustificante, quod gratia gratum faciens concedatur ad utilitatem propriam recipientis, gratia autem gratis data ad utilitatem totius Ecclesiae, seu alterius personae ad Deum ordinandae. Insuper gratia gratum faciens reperitur in omnibus et solis iustis; est enim ratio formalis, per quam aliquis iustus formaliter constituitur; gratia vero gratis data, nec in omnibus nec in solis iustis reperitur. Non quidem in omnibus, quia non est necesse, quod omnes huiusmodi gratiis illustrentur, quia non competit omnibus alios dirigere et ordinare in Deum. Nec etiam in solis iustis, quia gratia gratis data non est incompossibilis cum peccato; siquidem plurimi etiam gravissimi peccatores, ut Caiphas et Balaam, illustrati sunt dono Prophetiae; hinc S. Paulus 1. ad Cor. 13. docet Prophetiam haberi posse sine charitate, quae inseparabilis est a gratia gratum faciente. Tertio, tandem maxime discrepat in eo, quod gratia gratum faciens sit habitus permanens in voluntate: gratia vero gratis data non sit habitus, nec possideatur permanenter, sed tantum per modum transeuntis; quod maxime constat ex eo, quia, ut inquit Aristoteles, habitibus utimur cum volumus: at, ut docent Theologi, Prophetae v. g. non utebantur dono Prophetiae quoties volebant, sed dumtaxat quando Deus id gratum habebat.

NOTANDUM 3. Fidem, quae inter gratias gratis datas numeratur, posse accipi: primo, prout idem dicit quod fidelitas, et sic spectat ad virtutes morales. Secundo, quatenus sumitur pro fiducia, et sic revocatur ad spem vel naturalem vel supernaturalem. Tertio, prout est credulitas, seu assensus rebus revelatis, et obscure propositis; et haec, si nitatur testimonio humano, revocanda est ad fidem humanam; si vero divino, est ipsa virtus Theologica et supernaturalis. Quarto tandem accipitur pro certa fiducia, seu confidentia, qua fide dicitur Marci 11. Habete fidem Dei: amen dico vobis, quia quicumque iusserit huic monti tollere, et mittere in mare, et non haesitarerit in corde suo, sed crediderit, quia quodcumque dixerit fiat, fiet ei. Hoc autem postremo modo accepta fides dicitur gratia gratis data.

Conclusio unica. — REVERA CHRISTUS DOMINUS HABUIT OMNES GRATIAS GRATIS DATAS. Haec est communis inter Theologos, excepto Abulensi, qui in caput undecimum libri Numerorum qu. 61. negat prophetiam proprie sumptam fuisse in Christo.

Probatur conclusio: primo, auctoritate S. Augustini epistola 57. quae est ad Dardanum, ubi sic ait: *Sicut in capite sunt omnes sensus, ita in Christo omnes gratiae. Quam etiam veritatem colligit S. Cyrillus lib. 2. in Ioann. cap. 20. ex his verbis: De plenitudine eius omnes accepimus; necnon ex illo ad Ephes. 4. Unicuique data est gratia secundum mensuram donationis Christi. Ex quibus locis sic licet ratiocinari: in quocumque est plenitudo omnis gratiae, et a quo omnis et quaelibet gratia redundat in alios, ille debet habere singulas gratias, quae de facto conceduntur aliquibus; alioqui non haberet totius gratiae plenitudinem, et gratia illi data fuisset ad mensuram: at Christus habuit omnem plenitudinem gratiae, et ab eius plenitudine derivantur non solum gratiae gratum facientes, sed etiam gratiae gratis datae, in homines, qui ipsis illustrantur: igitur eas pariter Christus habere debuit.

Probatur secundo: Christus nobis datus fuit a Deo, ut noster esset dux, Legislator, Praeceptor, et Doctor fidei: igitur habere debuit id omne, quod maxime conducebat ad munus Legislatoris et Doctoris perfectissime obeundum: sed ad id maxime conferunt gratiae gratis datae, debuit ergo illas habere: Probatur antecedens ex illo Isaiae 55. et Ioelis 2. ubi de Messia dicitur: Laetamini in Domino Deo nostro, quia dedit vobis Doctorem iustitiae. Et Ioan. 13. Christus Dominus se profitetur Doctorem, cum ait discipulos alloquens: Vos vocatis me, Magister, et Domine, et bene dicitis, sum etenim. Subsumptum autem apparet ex primo Notabili; inde enim constat singulas gratias gratis datas perfectissime conferre ad exequendum munus Doctoris iustitiae et beatitudinis aeternae.

Probatur tertio: Singulas illarum gratiarum species sigillatim expendendo: Primo quidem de fide id constat, haec enim sumitur vel quatenus significat rerum fidei singularem et excellentem cum certitudine cognitionem, vel facilitatem et promptitudinem ad res fidei accommodatae proponendas, vel denique fervorem fidei, et fiduciam specialem impetrandi ac patrandi miracula: sed quovis modo sumatur illa fides perfectissime fuit in Christo; habuit etenim omnium fidei mysteriorum excellentissimam cognitionem, summamque facilitatem illa revelandi et explicandi. Hinc aiebat Matthaei 11. Nemo novit Patrem nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare; et Apostolis dicebat Ioann. 15. Omnia quaecumque audivi a Patre meo nota feci vobis. Similiter summam habuit in Deum fiduciam ab eo obtinendi et patrandi miracula: hinc Ioann. 11. aiebat, cum esset Lazarum resuscitaturus: Gratias ago tibi, quia audisti me, ego autem sciebam, quia semper me audis. — De Sapientia itidem mysteriorum fidei cognitio, qua causas altissimas deducimus, et aliis facile explicamus. Fuisse autem in Christo patet ex Lucae 2. quia sedit in medio Doctorum, ubi enim nostra lectio habet, Stupebant super prudentia eius, Graeca habet super intelligentia; qua acutissime et facillime profunda fidei et sacrae Scripturae mysteria eis explicabat. Item ex Matt. 22. ubi futuram resurrectionem contra Saducaeos, et suam divinitatem contra Pharisaeos, sapientissime ostendit. — Idem constat de Scientia, qua nihil aliud est, quam rerum creatarum, ut virtutum v. g. et vitiorum cognitio, et peritia curandi ⟦final line of leaf garbled in OCR: "Curicendi cotenl usi nas ex e unmtai, rebuex elenit alie sctepoie tat" — unreadable, left flagged; sentence continues on next leaf⟧ infusae, quam beatae, quam habebat, ut sequenti parte dicemus: tum ex eo, quod docuit obediendum esse Magistratui, Parentes esse honorandos, et alia praecepta ad Philosophiam morum spectantia, additis etiam similitudinibus ex rebus naturalibus desumptis, ut patet ex innumeris eius parabolis. — De gratia sanitatum, et gratia virtutum, probatur similiter, quia illae nihil sunt aliud, quam donum, quo redditur sanitas aegroto, et exercetur opus miraculosum, idest insolitum et excedens naturae ordinem: Christum vero sanasse aegrotos, et miracula fecisse, clarius est, quam probatione indigeat. — De interpretatione sermonum probatur, quia illa nihil aliud est, quam peritia explicandi obscuros et reconditos sensus Scriptura sacra, vel in alieno idiomate: Christum autem id praestitisse constat praesertim ex illis omnibus testimoniis, quibus contra Pharisaeos probat per testimonia Veteris Testamenti suam divinitatem, aeternitatem, et consubstantialitatem cum Patre, praesertim ex eo, quando David vocat eum Dominum dicens: Dixit Dominus Domino meo, etc. Nam haec verba proferebat Hebraice, et profundissime interpretabatur de seipso, cui Pater divinus in Ascensione dicturus erat: Sede a dextris meis. — Hinc patet etiam habuisse donum linguarum, tum quia ex vi scientiae infusae et scientiae beatae rerum omnium, quas videbat in Verbo, notitiam illarum habuit: tum quia habebat etiam potestatem utendi illis cum volebat, quia ad hoc erat illi facultas expeditissima, et organum perfectissimum: deinde erat Doctor universalis, et ad eum spectabat unumquemque docere de propria salute; quapropter erat conveniens, ut linguis omnium loqueretur. Licet itaque non legatur expresse ipsum fuisse variis linguis locutum; communiter tamen deducitur satis evidenter ex multis Novi Testamenti testimoniis; constat enim primo locutum fuisse Hebraice in cruce, cum dixit, eloi, eloi, Lama sabacthani; locutum fuisse Punice, uti mulieri Chananaeae, et Latine Romanis, cum quibus versabatur Hierosolymis. — De discretione spirituum patet, quia ea nihil aliud est, quam cognitio, qua diiudicatur, et penetratur, quo spiritu quis impellatur ad aliquid dicendum vel faciendum; fuisse enim in Christo, constat ex illo Matt. 22. ubi indicavit Pharisaeos proposuisse ei quaestionem de censu reddendo Caesari, ut illum caperent in sermone, et quaerimoniam Iudae ob perditionem unguenti effusi fuisse ex avaritia et affectu latrocinii. — Probatur tandem de dono Prophetico, quia Deuter. 18. Christus praedicitur et exprimitur nomine Prophetae, Prophetam, ait Moyses, suscitabit Domino de medio fratrum tuorum: quem locum explicat de Christo S. Petrus cap. 3. et S. Ambrosius serm. 8. in Psalm. 18. circa id, Particeps ego sum; habet, inquit, Christus participes suos, habet participes carnis, habet et Prophetas, quia Prophetam, inquit, suscitabit vobis Dominus, etc. Et infra: Ipse est verus Propheta, qui sine alterius munere futura cognoscit.

Tandem ratione probatur: Esse Prophetam nihil aliud est, quam supernaturali cognitione intelligere ea, quae distant ab ordinaria viatorum cognitione, eaque hominibus annunciare: at Christus supernaturali cognitione multa eiusmodi intellexit, et hominibus annunciavit, ut futurum excidium Hierosolymitanum, se tertia die resurrecturum, et multa alia, ut constat ex Evangelio: igitur Christus vere fuit Propheta.

Obiicit Abulensis contra hoc ultimum gratiarum donum: primo,

Ioannem Baptistam fuit plusquam Propheta: ergo multo magis Christus, ac subinde non habuit donum Prophetiae, sed aliquod aliud longe praestantius. Secundo, de ratione Prophetiae est, quod res revelata non sit nota Prophetae nisi dumtaxat sub involucris et in aenigmate: at in Christo nihil fuit obscurum, nihil divinae eius cognitioni abstrusum, et impervium. Tertio, nihil quod evacuandum fuit, in Christo extitit, quia evacuatio dicit imperfectionem: sed ex Apostolo 1. ad Cor. 13. Prophetiae evacuabuntur: igitur Prophetiae donum in Christo non extitit. Denique, si Christus fuisset Propheta, maxime vel ut Deus, vel ut homo: at non ut Deus, ut per se notum est: neque etiam ut homo: quia ut sic fuit beatus: beati autem non sunt Prophetae: igitur, etc.

Respondeo ad primum, S. Ioannem Baptistam dici plusquam Prophetam, non per exclusionem, sed per praecellentiam: ita quod praestantiore Prophetiae dono, quam caeteri Prophetae, fuerit illustratus. Hinc de eo vaticinatur eius Pater S. Zacharias: Tu puer Propheta Altissimi vocaberis. Unde particula illa, plusquam Propheta, non est exclusiva doni Prophetiae, sed significativa praerogativae cuiusdam ipsius S. Ioannis Baptistae supra caeteros Prophetas, quae in eo maxime consistebat, quod non ut caeteri Prophetae denuntiaverit Christum obscure et procul, sed aperte ipsum cognoverit et manifestum fecerit, eum digito demonstrando.

Ad secundum dico, quod licet res revelatae ut plurimum non apertae fuerint Prophetis, sed abditae, hoc fuit per accidens ad Prophetiae donum, ad quod praecise spectat percipere, et annuntiare ea, quae naturalem hominum captum et notitiam excedunt, sive illa sint praeterita, sive praesentia, sive futura: hoc autem perfectissime habuit Christus Dominus, ut constat ex iis omnibus quae futura denunciavit. Ad tertium dico, Prophetiam fore evacuandam, ratione scilicet obscuritatis, quam ordinarie includit, quia incompatibilis est cum visione beatifica: in Christo autem Prophetia nullam obscuritatem involvebat; unde non erat, cur ab ipso evacuaretur. Vel dico Apostolum significare Prophetiam evacuandam, sicut ibidem dicit scientiam esse destruendam, non quantum ad habitum, sed quantum ad effectum instructionis aliorum, quia scilicet in altera vita nulli supererunt edocendi. Ad quartum denique respondeo, Christum fuisse Prophetam ut hominem. Nec refert, quod fuerit beatus, quia fuit simul Viator et Comprehensor; unde utriusque status praecellentias sibi vindicare potuit. Nec valet inferre exinde, quod Christus tantum extrinsece, et ratione dumtaxat status fuerit Propheta: istud enim negabo, quia licet illa cognitio sit Prophetica extrinsece ratione status; tamen Christus intrinsece erat Propheta ratione cognitionis praedictae intrinsece inhaerentis.

Hic autem adverte, quod licet in reliquis Prophetis Prophetia sit ad modum actus cito transeuntis, tamen fuit in Christo per modum habitus iugiter perseverantis, quo perfectissime omnia praeterita, praesentia, et futura cognoscebat, ut significat S. Hieronymus, Epistola 125. ad Damasum De tribus questionibus sacrae Scripturae, in quaestione tertia, quia erat ipse habitus scientiae infusae, et ipse habitus luminis gloriae, per quos omnia clare cognoscebat. Idem ferendum iudicium de ceteris gratiis, sapientia, scientia, fide, discretione spirituum; non vero de gratia miraculorum, et sanitatum, et dono linguarum.