Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Notandum 1. Ex Doctore in 2. dist. 21. quaest. unica, duplicem esse animae portionem, superiorem videlicet, et inferiorem. Portio superior sunt ipsaemet facultates animae, nimirum intellectus, voluntas, et memoria, quatenus occupantur circa aeterna, et spiritualia. Portio vero inferior sunt eadem facultates, quatenus versantur circa temporalia. Ex quibus infert Doctor portionem non distingui penes id quod una sit contemplativa, et alia practica, ut volunt aliqui, quia tam speculativa, quam practica pertinent ad portionem superiorem: speculativa quidem quatenus intellectus solitarie speculatur aeterna; practica vero quatenus ille idem intellectus speculatur aeterna, prout a nobis amabilia. Practica iterum quatenus voluntas, ut portio superior, quae natura sua est facultas practica, vult amplecti, et prosequitur aeterna. Infert insuper portionem superiorem et inferiorem intellectus, item superiorem et inferiorem voluntatis non esse duas potentias. Primo, quia eadem potentia cognoscit principia et conclusiones, aliter nulla potentia eadem cognosceret, cum non cognoscatur per se, nisi ex collatione ad principium: sed portio inferior intellectus, v. g. cognoscit conclusionem, et portio superior principium: nam S. Augustinus dicit portionem superiorem intendere regulis aeternis et superioribus contemplandis; inferiorem vero intendere temporalibus agendis secundum aeternas regulas: at ista, circa quae occupatur portio inferior, sunt conclusiones regularum aeternarum: ergo portio inferior intellectus cognoscit conclusiones principiorum, quorum est portio superior eiusdem intellectus. Confirmatur, quia idem habitus simpliciter non perficit duas potentias: sed eadem charitas, v. g. perficit voluntatem superioris portionis: siquidem eadem charitas est in voluntate portionis superioris, qua Deus diligitur, neque non et in voluntate portionis inferioris, qua diligitur proximus, qui est obiectum temporale, una enim et eadem charitas se extendit ad omnia diligibilia: igitur cum unus et idem habitus charitatis resideat in portione superiori et inferiori eiusdem animae, consequens est, quod illae portiones non sint distinctae facultates et potentiae.

Notandum 2. Undecim passiones appetitus sensitivi seu portionis inferioris animae solito numerari a Philosophis, quarum quinque resident in appetitu irascibili, videlicet spes, desperatio, timor, audacia, et ira: sex vero in appetitu concupiscibili, nimirum amor, odium, desiderium, gaudium, fuga, et tristitia. Certum est autem spem potuisse esse in Christo, utpote qui sperare potuit gloriam sui corporis, et liberationem ab illis omnibus poenalitatibus et cruciatibus, quibus illius humanitas agitata fuit tum tempore vitae, tum tempore passionis. Fuit similiter in eo desperatio, non quidem ea, quam impius sustinet Calvinus, qualem scilicet habent reprobi circa obiectum beatitudinis; sed dumtaxat illa, quae versatur circa malum sensibile inevitabile; cum enim nobis sese offert malum aliquod non apprehensum ut inevitabile, luctamur inter spem, et desperationem: cum vero iam inevitabile proponitur omni spe evadendi adempta, desperamus. Fuit pariter in eo audacia, quia habuit fortitudinem animi et constantiam respectu mortis subeundae; nec dumtaxat patienter sustinuit inflictos cruciatus et adversariorum insultus, sed etiam eis animose ivit obviam, ut sacri Evangelistae referunt. Similiter quantum ad portionem appetitus concupiscibilis, certum est habuisse amorem, et odium: quippe amore et odio sensitivo aliqua prosequabatur, puta conservationem propriae vitae et aversionem mortis. Habuit similiter desiderium, nam dicebat Discipulis: Desiderio desideravi hoc Pascha manducare vobiscum. Habuit pariter fugam mortis et doloris cum exoravit Patrem: Pater, si possibile est, transeat a me calix iste. Quamvis autem fuerit vir dolorum, et in laboribus a iuventute sua, nihilominus delectationem habuit, maxime de bonis spiritualibus; unde in eius nomine canit Psalmista Regius Psalm. 83. Cor meum, et caro mea exultaverunt in Deum vivum. Unde maxime controvertitur inter Theologos, an Christus habuerit passiones tristitiae, timoris, et irae; quocirca,

Notandum 3. Ex Doctore in 3. d. 18. num. 12. eodem modo philosophandum esse de tristitia et gaudio, sicut, proportione servata, de delectatione et dolore respectu appetitus sensitivi; quemadmodum enim dolor in corpore causatur ab obiecto disconvenienti approximato et applicato parti sensitivae, ita pariter tristitia causatur ab obiecto ingrato voluntati; unde S. Augustinus lib. 14. De Civit. cap. 14. Dolor carnis tantummodo est offensio animae a carne, et quaedam ab eius passione dissensio: sicut animae dolor, qui tristitia nuncupatur, est eius dissensio ab his rebus, quae nobis nolentibus accidunt. Accidit autem, inquit Doctor, ut multis modis voluntas se habeat circa obiecta, a quibus potest tristitiam accipere: Primo namque contingit aliquid esse contrarium, non quidem actui elicitivo ipsius, et appetitui libero, sed dumtaxat appetitui naturali; licet enim voluntas sit una simplex facultas, consideratur tamen aliquando ut appetitus naturalis; aliquando vero ut appetitus liber: ut appetitus naturalis convenit cum omnibus aliis rebus naturalibus, quibus commune est habere aliqua obiecta convenientia, et aliqua disconvenientia seu contraria; quemadmodum aqua, verbi gratia, cui calor est contrarius, sicut frigiditas est conveniens. Voluntas itaque, spectata ut appetitus naturalis, naturaliter fertur in felicitatem, item naturaliter refugit miseriam: ita ut etiam nullo dato actu elicito ab ipsa, censeatur naturaliter ferri in beatitudinem, et averti a miseria: quando igitur sese offert obiectum eiusmodi disconveniens appetitui naturali voluntatis, inde sequitur tristitia. Secundo, causatur tristitia, quando aliquid accidit nolente voluntate nolitione elicita, quidquid sit illud, quod non vult; exempli gratia, si quis nolit visitari, et visitetur: inde tristatur voluntas. Tertio, causatur tristitia ex coniunctione voluntatis cum affectu sensitivo; impossibile est enim facultatem sensitivam dolorem recipere, et ex eo non consurgere tristitiam in voluntate. Quarto denique, causatur tristitia ex quodam obiecto, non quidem absolute, sed conditionate nolito, ita ut propter istam nolleitatem possit etiam tristari voluntas; quomodo v. g. sumens aliquis potionem amaram, nollet sumere si posset, et propter istam nolleitatem consurgit tristitia in voluntate eius. Ex quibus colligit Doctor Subtilis tristitiam residere formaliter in voluntate, sicut dolor sensibilis residet in appetitus sensitivo; et tristitiam non esse actionem aliquam voluntatis, sicut nec dolor sensibilis est actio appetitus sensitivi, quia omnis actio voluntatis est in potestate voluntatis, tristitia vero non est in potestate voluntatis, saltem consequenter: ergo non est actio voluntatis. Dico saltem consequenter, quia clarum est antecedenter esse in potestate voluntatis, quatenus scilicet volitio et nolitio, ex quibus oritur tristitia, sunt in potestate voluntatis; tamen posita semel nolitione alicuius obiecti, et antecedente obiecto illo actualiter nolito, non est in potestate voluntatis non tristari. Additur quod experientia docet tristitiam non esse actionem aliquam, cum enim tristamur experimur nos pati valide, ex qua passione sequitur aliquando angor, id est passio vehemens, et melancholia, id est tristitia diuturnitate obfirmata; quae quidem omnia passionem potius quam actionem indicant.

Conclusio prima. — In Christo Domino revera fuerunt humanae passiones, non tamen cum ea imperfectione qua in caeteris hominibus.

Haec est de fide determinata in 6. Synodo Act. 1. et Probatur variis Scripturae textibus, quibus illi humani affectus et motus asseruntur fuisse in Christo. Sic Ioann. 2. de eo dicitur: Zelus domus tuae comedit me. Marci 3. Circumspiciens eos cum ira, contristatus est super caecitate cordis eorum, Matth. 26. Tristis est anima mea usque ad mortem.

Idipsum unanimi sententia testantur SS. Patres, Ambrosius lib. 1. De Fide cap. 3. Augustin. lib. 14. De Civit. Dei, c. 7. et S. Leo Epist. 11. quae est ad Iulianum circa finem, ubi ita scribit: Sensus corporei fugiunt sine lege peccati, et caritas affectionum sub moderamine Deitatis, et mentis. Idem docuit S. Damascenus 3. De Fide cap. 20. de omnibus defectibus animae nostrae, qui sunt a reprehensione alieni, inter quos enumerat metum, angorem, mortis recusationem. Favet etiam ratio, quia illi affectus appetitus sensitivi spectant ad vitae humanae conservationem, dignitatem, et exercitium; conferunt etiam ad satisfactionem pro hominum peccatis, ut constat de dolore et tristitia.

Patet etiam secunda pars, nempe quod passiones illae aliter fuerint in Christo, quam in nobis, tum quoad obiectum, tum quoad principium, tum quoad effectum. Primo quidem quoad obiectum, quia motus illi animi plerumque in nobis feruntur ad illicita: at in Christo Domino semper in bonum honestum tendebant, quia revera fuit impeccabilis, et caruit ipso fomite peccati inclinante ad malum. Secundo, quantum ad principium, quia eiusmodi passiones in nobis saepe praeveniunt iudicium et usum rationis: sed in Christo semper oriebantur secundum dispositionem rationis, vel positive moventis, vel providentis, et permittentis; unde numquam praevenerunt eius rationi; sed tantum in eo fuerunt ex deliberata voluntate, quando voluit, quamdiu voluit, et quomodo voluit. Quod utique significavit Ioannes quando cap. 11. ita ait de Christo Domino: Infremuit spiritu, et turbavit semetipsum: nam modus iste loquendi significat Christum Dominum libere excitasse in seipso motum illum miserationis et indignationis, ex quo ipse est turbatus, ut docet S. Augustinus, in tract. 19. in Ioan. In illius, inquit, potestate erat, sic vel non sic affici; Verbum enim animam suscepit et carnem, totius hominis sibi coaptans in personae unitate naturam. Et paulo post: Ubi summa potestas est, secundum voluntatis nutum tractatur infirmitas, hoc est, turbavit semetipsum. Id pariter probat S. Athanasius, Orat. Contra Apollinarem ex eo, quod Christus Dominus Ioan. 12. signanter dixit: Nunc anima mea turbata est; ait enim: Ob eam causam dicebat Dominus: nunc anima mea turbata est, haec autem particula nunc, idem est, quod quando voluit. Tertio denique passiones illae aliter fuerunt in Christo, quam in nobis quantum ad effectum: nam in nobis quandoque trahunt rationem ad illicita, ut illis deordinatis motibus consentiat, nec consistunt dumtaxat in appetitu sensitivo, sed etiam appetitum rationalem ad se pelliciunt; secus autem fuit in Christo, cum enim eius anima plenum haberet dominium in omnes suas facultates et actus, non tantum ex simplici permissione, sed ex positivo consensu admittebat in seipso tales passiones; et cum haberet omnes thesauros sapientiae in se reconditos, ac futura pravideret, facile poterat cognoscere illud omne, quod appetitus eius excitare poterat, et facere ut hae passiones nullo modo possent ad illicita pertrahere. Inde plerique Scholastici post S. Hieronymum in cap. 25. S. Matthaei dicunt in Christo quidem non fuisse passiones, sed propassiones, quia, inquiunt, propassionis nomine significatur affectio, quae aliquam corporis motionem excitat, et movet quidem hominem, sed non dimovet eius rationem a recto et libero suo exercitio, ut fit per passiones. Verum hoc discrimen tantum fuit penes Stoicos Philosophos ac eorum sectatores: nam apud Peripateticos, et SS. Patres nomen passionis et propassionis idem plane significat, estque commune tam ordinatis, quam inordinatis affectibus.

Conclusio secunda. — Christus revera habuit affectum tristitiae, non quidem in portione superiori animae praecise, et seorsim sumpta, sed quatenus est colligata cum appetitu sensitivo.

Haec Conclusio duas habet partes: quarum

Prima constat ex illis Scripturae textibus supra laudatis, quibus asseritur Christum revera fuisse contristatum. Sic Matt. 26. Tristis est anima mea usque ad mortem. Et Luc. 22. Factus in agonia prolixius orabat. Inde S. Ambrosius lib. 2. De Fide cap. 2. Et homo tristitiam habuit. Suscepit enim tristitiam meam. Confidenter tristitiam nomino, qui crucem praedico.

Eandem veritatem probat Seraphicus Doctor dist. 15. art. 2. q. 2. Primo quidem, quia, ut legimus Lucae 19. Christus videns civitatem Ierusalem flevit super illam: sed fletus est signum doloris et maeroris: ergo Christus flendo animi angorem et tristitiam testatus est. Secundo, Christus amabat et desiderabat nostram salutem: sed qui amat aliquid tristatur de eius amissione: ergo cum Christus multos videret suam salutem negligere, apparet, quod in se senserit verum affectum tristitiae. Tertio, quanto sunt in aliquo maiora viscera pietatis, tanto magis afficitur maerore: sed Christus habuit abundantissima pietatis viscera: ergo de aliorum necessitatibus et infirmitatibus maximam habuit tristitiam.

Secunda pars etiam constat, nempe quod tristitia illa non fuerit in portione superiori voluntatis Christi, quia illa portio superior voluntatis non potest tristari, nisi ex eo, quod aliquis nollet Deum esse, vel nollet eum habere aliquam perfectionem intrinsecam; voluntas enim ut portio superior intendit rebus aeternis: sed neutrum ex his motibus potuit habere anima Christi: tum quia res aeternae non possunt ullam molestiam afferre; siquidem appetuntur appetitu naturali, quia naturaliter voluntas fertur in res aeternas tamquam in summum bonum et supremum commodum: appetuntur pariter appetitu elicito, quia voluntas non potest ordinate refugere quod recta ratio dictat: at dictat consequendas esse res aeternas; et subinde voluntas non potest illas refugere appetitu elicito: tum etiam quia Christi voluntas quamvis liberrima, propter eximium suum erga Patrem amorem, summo affectu ferebatur in id omne quod ab eo decretum fuerat circa suam humanitatem. Hinc dicebat Ioann. 4. Meus cibus est, ut faciam voluntatem eius, qui misit me, ut perficiam opus eius: unde instante mortis tempore, cum eius anima secundum portionem inferiorem infligendos cruciatus perhorresceret, et idcirco rogasset Patrem: Si possibile est, transeat a me calix iste: statim subdidit: Verumtamen non mea, sed tua voluntas fiat.

Patet denique tertia pars, nempe quod tristitia fuerit in Christi anima, ut colligata appetitui sensitivo: tanta est enim animae rationalis cum corpore connexio et confoederatio, ut sibi invicem proprias affectiones et passiones communicent; hinc cum anima tristitia laborat, corpus languore deficit, et interdum omnino extinguitur. Unde praeclare monet Ecclesiasticus 30. Tristitiam longe repelle a te, multos enim occidit tristitia, et non est utilitas in illa. Similiter cum corpore dolore premitur, anima tristitia laborat; unde non potest sentiri vehemens dolor in parte sensitiva, quin rationalis pars maxima tristitia afficiatur: est autem maximus dolor impressus corpori Christi tempore passionis; unde revera tunc temporis animi angorem et tristitiam passus est.

Tristitia autem illa quantumvis verissime in Christo fuerit, non tamen eodem modo fuit in illo, quo fuit in nobis; nam (inquit S. Bonaventura loco initio huius Conclusionis laudato:)

Est quaedam tristitia, quae est praeter rationis imperium: et est tristitia, quae est contra rationis iudicium rectum: et est tristitia, quae est subiecta rationis imperio et iudicio. Et illa tristitia praeter rationis imperium, est quae consurgit ex quadam necessitate et surreptione, sicut motus primi: et haec quidem communis est sapientibus et insipientibus, bonis et malis. Illa vero tristitia est contra rationis iudicium rectum, in qua ratio subiicitur sensualitati, nec tantum turbatur, sed etiam perturbatur. Illa autem est secundum rationis imperium et iudicium, quando quis tristatur ratione dictante et suadente ipsum tantum, et taliter super aliquo debere tristari. Dico ergo, quod in Christo fuit tristitia tantum isto tertio modo: quia de nullo tristatus fuit, nisi secundum quod dictabat ei ratio. Et hoc idem innuit Ioannes, ubi dicitur: Iesus autem infremuit spiritu, et turbavit semetipsum: in quo ostenditur, quod turbatio et tristitia rationi non praesidebat, sed subiacebat: primis autem duobus modis non fuit in Christo tristitia.

Quaeres 1. Cum tristitia sit motus animi refugientis ea, quae nobis nolentibus accidunt; cumque duplicem habere possimus nolitionem rei, quam refugimus, unam quidem conditionatam et ex hypothesi, aliam vero absolutam et simpliciter: quaeres, inquam, an tristitia, quam habuit Christus D. de morte futura secuta fuerit ad nolitionem absolutam illius mortis?

Respondet Doctor dist. 15. num. 27. utramque partem affirmantem, et negantem esse probabilem: etenim quod Christus non habuerit tristitiam sequentem nolitionem absolutam, sed tantum conditionatam mortis, probat quinque rationibus, quas sic expendit Pontius in commentario:

Primo, quia eadem potentia, qualis est voluntas, quoad portionem superiorem et inferiorem, non potest habere actus oppositos in summo: sed iudicare passionem esse simpliciter volendam est actus intellectus oppositus actui, quo iudicaret, quod non esset simpliciter volenda: et velle simpliciter est actus oppositus nolle simpliciter: ergo quandoquidem Christus, quoad intellectum, iudicavit passionem simpliciter esse volendam, et quoad voluntatem simpliciter eam voluit; non poterat, nec quoad intellectum iudicare, quod esset simpliciter nolenda, nec quoad voluntatem eam simpliciter nolle.

Probat secundo, quia ex principio et conclusione non sequuntur opposita: sed sequerentur, si non esset vera haec assertio: ergo, etc. Probatur minor: quia conclusio discursus practici, quo intellectus probat mortem esse volendam simpliciter, est haec: Mors est volenda simpliciter, et haec conclusio sequitur ex his principiis: Quod est necessarium ad finem ultimum, est simpliciter volendum: sed mors est ad id necessaria: ergo est simpliciter volenda: sed haec ipsa conclusio deberet esse principium, ex quo posset concludi per portionem inferiorem, quod mors esset nolenda: ergo ex principio et conclusione sequerentur opposita, imo sequeretur, quod aliqua propositio posset esse principium ad demonstrandum oppositum sui ipsius, quod implicat. Probatur haec ultima sequela: quia conclusiones principiorum practicorum desumptorum a fine ultimo sunt principia ad concludendum aliquid de finibus particularibus, qui ordinantur ad finem ultimum: ergo illa conclusio, mors est volenda, esset principium ad concludendum, quod esset nolenda in ordine ad aliquem finem particularem.

Probat tertio, independenter a doctrina supposita in ratione praecedenti: quia impossibile est, quod simpliciter concludantur opposita de eadem conclusione, sicut impossibile est, quod sit simpliciter ambulandum hic et nunc, et non sit simpliciter ambulandum: ergo si ratio superior ex principiis ostendit mortem esse simpliciter volendam, ratio inferior non potest recte concludere ex eisdem principiis, quod non sit simpliciter volenda.

Probat quarto, quod ratio inferior non possit dictare mortem esse nolendam: ratio inferior dictat mortem esse sustinendam pro bono communi; quandoquidem bonum commune hominum dependebat a morte Christi: ergo ratio inferior dictare poterat, quod mors sustinenda esset pro illo bono: et consequenter non poterat iudicare, quod esset nolenda.

Dices. Aliud est, quod mors esset sustinenda, et quod esset volenda: ergo quamvis ratio inferior potuerit dictare mortem esse sustinendam, inde non sequitur, quod poterat dictare eam esse volenda.

Contra, quia si mors est sustinenda: ergo aut voluntas non vult id positive, et sic non est conformis rationi; aut vult, et sic non potest absolute nolle mortem, quia si absolute nollet mortem, non vellet sustinere mortem, sed fugeret ab ea quantum potest. Addit duas alias rationes ex auctoritate S. Augustini satis claras: hanc autem assertionem non absolute proponit tamquam suam, sed in eam mihi videtur magis propendere. Ita Pontius rationes Doctoris proponit et expendit.

Alteram etiam partem, nempe quod portio inferior potuit absolute nolle Passionem, et consequenter de ea Christus tamquam de obiecto absolute nolito tristatus fuerit, probat n. 31. ex eo quod portio inferior non debeat considerare Passionem cum ordine ad finem ultimum, quia ea non occupatur circa aeterna, sed dumtaxat circa temporalia: ergo cum Passio non sit volenda simpliciter et absolute, nisi ut conducens ad finem ultimum, qui dumtaxat apprehenditur per portionem superiorem, potuit Christus secundum portionem inferiorem absolute nolle Passionem. Deinde, solvit argumenta proposita pro confirmatione partis negantis. Verum quoniam haec dumtaxat animi causa proponit Doctor in aliorum sententia, qui hanc partem vellent amplecti, idcirco rectius dicendum arbitror, cum Gabriele, Cavello, et Pontio, Doctorem magis in priorem, quam in posteriorem partem propendere, nempe quod Christus tristatus fuerit, ex eo quod illius Passio fuerit conditionate nolita. Utut sit, certissimum est revera Passionem tristitiae in Christo fuisse.

Dices 1. Contraria nequeunt esse simul in summo in eodem subiecto: sed anima Christi habebat gaudium in summo propter beatitudinem: ergo non potuit habere tristitiam.

Respondet Doctor n. 33. distinguendo minorem: gaudium et tristitia sunt contraria, quando sunt de eodem obiecto, concedit: quando sunt de diversis, negat. Gaudium autem et tristitia in Christo erant de diversis obiectis, gaudium quidem de obiecto beatifico, tristitia vero de morte et cruciatibus subeundis. Quod autem tristitia et gaudium de diversis obiectis possint esse simul, probat a simili de scientia et nescientia, quae possunt esse in eodem intellectu penes diversa obiecta.

Instabis. Summum gaudium sive circa idem, sive circa diversum obiectum, excludit quamlibet tristitiam: quia impedit ex se considerationem aliorum obiectorum, quae possent tristitiam inferre: sed Christus habuit summum gaudium: igitur nullatenus potuit habere tristitiam.

Respondet Doctor distinguendo maiorem: summum gaudium excludit omnem tristitiam, directe et formaliter, nego: indirecte, concedo: hoc est, quamvis in anima Christi fuerit summa delectatio de facto, quae naturaliter posset ex se impedire considerationem aliorum obiectorum tristantium; tamen Deo ita disponente non impedivit, nec maximum gaudium in portione superiori voluntatis Christi excludebat dolorem in appetitu sensitivo, nec etiam tristitiam in portione inferiori: quia illa delectatio non redundabat in portionem inferiorem. Unde hoc fuit factum per novum miraculum, quod gloria in portione superiori voluntatis non redundavit in corpus, sed permisit ipsum esse passibile, nec etiam redundabat in eandem potentiam, ut comparatur ad aliud obiectum. Unde sicut per miraculum fuit, quod simul erat viator et comprehensor, ita fuit miraculosum, quod ista gloria non redundabat in corpus, nec in vires inferiores, sicut in Beatis redundat.

Dices 2. Impassibilitas corporis gloriosi non admittit nec ferre potest in eodem corpore glorioso ullam Passionem a quacunque causa extrinseca vel intrinseca: igitur nec beatitudo animae potest admittere tristitiam sibi repugnantem. — Nego consequentiam; et ratio disparitatis est, quod corpus gloriosum non habet duas portiones, ita quod penes unam possit esse impassibile, et passibile secundum alteram: anima vero Christi cum esset unita Deo, et corpori mortali et passibili, duas habebat portiones duosque affectus, quorum unus in Deum tendens ipsam summa voluptate et beatitudine afficiebat: alter vero occupatus circa corpus passibile, maerore angustiabatur propter cruciatus ipsi corpori inferendos.

Dices 3. Quia anima Christi coniungitur ultimo fini per cognitionem, et amorem beatificum, ideo peccare non potest etiam circa proximum: ergo etiam, quia ipsa anima Deo ut summo bono et totius voluptatis et gaudii oceano coniungitur, nullo modo tristari potest etiam ratione poenalitatum, et cruciatuum corporis. — Nego consequentiam, et ratio disparitatis est, quod amor beatificus, quo anima unitur ultimo fini, eam determinat ad nihil faciendum, quod isti fini adversetur, ipsamque offendat: offenderetur autem si illa anima peccaret in proximum, quia peccatum istud redundaret in Deum praecipientem proximi amorem, et prohibentem omnem offensam ipsi irrogandam: gaudium autem de obiecto beatifico non impedit, quominus anima tristitia possit affici propter aliud obiectum, maxime quando vivificat corpus adhuc passibile, quia tristitia illa nullo modo spectat, nec refunditur in Deum, quatenus est obiectum beatitudinis.

Dices 1. Tristitia est de iis, quae nobis nolentibus accidunt: sed nihil passus est Christus, renitente voluntate; nam, ut legimus Isaiae 53. Oblatus est quia ipse voluit: igitur non habuit tristitiam. — Distinguo maiorem: tristitia est de iis, quae accidunt nobis nolentibus vel absolute vel conditionate, concedo: absolute tantum, nego. Christus autem, ut diximus, quamquam absolute voluerit Passionem, maxime secundum portionem superiorem animae, potuit illam nolle; imo etiam penes ipsam inferiorem portionem potuit istam Passionem nolle.

Obiicies denique aliquos Scripturae textus, quibus tristitia videtur a Christo arceri; maxime vero illud Isai. 12. ubi de Christo dicitur: Non erit tristis, neque turbulentus: item illud Prov. 12. Non contristabit iustum quidquid ei acciderit. Cuius rationem hanc assignant Stoici, quia nullus tristatur nisi de iactura et amissione suorum bonorum: iustus autem nulla sua bona reputat, nisi iustitiam et virtutem, quas non potest amittere: sed Christus fuit maxime iustus; unde Ieremiae 23. Hoc est nomen, quo vocabunt eum, Dominus iustus noster: ergo, etc. — Respondet Seraphicus Doctor, Isaiam a Christo non excludere quamlibet tristitiam, sed dumtaxat tristitiam perturbantem; unde dicitur Matth. 26. Coepit contristari, et moestus esse, quibus significatur Christum Dominum, quamvis summa tristitia affectum, non fuisse tamen deiectum animo, neque ratione perturbatum, ut contingere solet in aliis hominibus, qui cum ingenti tristitia premuntur, omnem rationis usum, et animae constantiam abiiciunt. Id secundum similiter respondet, Sapientem intelligendum esse de illa tristitia, quae statum mentis evertit; non vero de illa, qua quis contristatur compatiendo aliis, vel etiam refugiendo aliquod malum sibi illatum.

Conclusio tertia. — PASSIO TIMORIS REVERA FUIT IN CHRISTO.

Probatur ex Scriptura sacra, nam Marc. 14. Coepit Iesus pavere, et taedere, et moestus esse. Unde S. Cyrillus, lib. 4. in Ioan. cum dixisset Verbum nihil timere secundum se, subdit: Caro autem factum, permittit carni sua ut propria patiatur: et ideo tamquam verus homo mortem in ianuis existentem pertimescit. Idem docent caeteri Patres, Chrysostomus, Homil. 21. in Matth. S. Leo, serm. 7. De Passione Domini. Ratio etiam suffragatur: quia timor est affectus naturalis homini passibili, cui imminet aliquod malum, et cum poenalis sit, deservire potest ad satisfactionem: Christus autem assumpsit id omne innoxium, quod maxime deserviebat ad demonstrandam assumptae naturae veritatem, necnon et ad satisfaciendum pro delictis nostris: igitur, etc.

Dices. S. Hilarius, lib. 10. De Trinit., Augustinus, Enarratione in Psal. 21. et Hieronymus in cap. 27. Matth. negant in Christo fuisse timorem, quod confirmatur ex illo Prov. 28. Iustus quasi leo confidens absque terrore erit: ergo timor in Christo non extitit. — Nego consequentiam, et ad antecedens dico, S. Hilarium eo modo a Christo excludere timorem, quomodo tristitiam, non quidem turbantem, sed perturbantem; qualiter etiam intelligendus est S. Hieronymus. Ad sanctum Augustinum dico, ipsum excludere timorem, qui impediret efficacem voluntatem moriendi; non vero eum, qui voluntatem ipsam non adimeret.

Dices 2. Timor non potuit stare cum animi fortitudine in gradu heroico: ergo cum in Christo virtus fortitudinis, sicut et aliae virtutes morales, fuerit in gradu heroico, in eo non potuit esse timor. — Respondeo, actum inefficacem, et non absolutum unius passionis posse simul stare cum aliquo actu efficaci, et absoluto virtutis, ei aliquo modo opposita, ut patet in Martyribus, qui potuerunt habere actus inefficaces mortis evitandae; quam tamen fortiter passi sunt. Adde quod timor non oriebatur ex absoluto desiderio diutius vivendi; quin potius summopere mortem optabat pro nobis; sed proveniebat tantum ex affectu inefficaci, et quatenus sese offerebat mors tamquam malum aliquod naturae, tamen affectu iustitiae longe anteponebat bonum redemptionis nostrae.

Dices 3. Ex Aristotele 2. Rhetoricorum, capit. 5. Timor includit incertitudinem mali apprehensi ut venturi, necnon et spem aliquam illius evadendi: atqui anima Christi ita mortem timuit, ut tamen certo sciret eam hoc, et illo modo sibi eventuram; unde etiam illam praedixit multis in locis. Adde quod noverat illam esse prius decretam decreto quodam efficaci: ergo proprie loquendo non habuit timorem mortis. — Huic obiectioni Varii varie respondent; Primo enim S. Thomas, concesso antecedente, dicit ad consequentiam, timorem quidem non fuisse in Christo secundum perfectam et exactam rationem timoris, quia revera, inquit, ut habet Aristoteles, timor includit incertitudinem eventus. Richardus noster respondet non esse necessariam incertitudinem ad timorem, quando res, qua timetur, est in potestate timentis, ut cum v. g. aliquis eligit scindi sibi brachium, quia eiusmodi scissio est in potestate eius, non requiritur incertitudo ad hoc, ut ille timeat futuram scissionem. Quapropter potuit Christus proprie timere, etiamsi mors non esset incerta; quia erat in potestate eius. Ad Aristotelem vero dicit, timorem includere incertitudinem, quando eventus non est in potestate timentis. Vazquez approbat hanc solutionem, imo ulterius probat incertitudinem nulla ratione desiderari ad timorem; quia, inquit, multi Patres, inter quos est S. Damascenus lib. 2. De Fide. cap. 13. definiunt timorem absque ulla eventus incertitudine. Ad auctoritatem Aristot. respondet ipsum non agere de omni affectu timoris, sed de eo, ad quem Rhetores movere debent Auditores: hic autem, inquit, non contingit, nisi quando incertus est eventus: quod confirmat ex eo, quod Aristot. eo loci loquatur de timore, qui locum relinquit consultationi, cuiusmodi potest esse solus timor includens incertitudinem eventus: quando enim id, quod futurum est, omnino certum est, et inevitabile, non relinquitur locus consultationi. — Communior vero, et melior responsio est, quod sit duplex timor mali: unus efficax, qui concomitatur desiderium efficax fugiendi malum, et conducit ad applicanda media, quibus vitetur; alius inefficax, qui concomitatur desiderium inefficax fugiendi malum, et non sufficit ad applicationem mediorum efficacium ad ipsum vitandum: ad illum priorem requiritur spes evadendi, et propterea talis timor non fuit in Christo; ad posteriorem non item, qui propterea Christo tribuitur. Ex his colligit ibidem Vazquez, Thomistas asserentes in Christo fuisse timorem mortis secundum veram, propriam, et integram rationem timoris, sed tantum in appetitu illius, gravissimam notam mereri: est enim, inquit, non solum contra communem Scholasticorum sententiam, qui docent Christum habuisse voluntatem non moriendi, ac proinde timuisse mortem; sed etiam contra graves Ecclesiae Patres, qui adversus Apollinarem probant in Christo veram fuisse naturam humanam, mente propria et voluntate praeditam, et contra Monothelitas in eo revera fuisse voluntatem humanam, ex eo, quod Christus mortem timuit. Sic Athanasius, in lib. De Incarnatione, arguens contra Apollinarem, qui negabat in Christo fuisse mentem humanam, ait: Si id rerum esset, quomodo potuit dolere, vel anxius esse, vel orare? Scriptum est enim: et conturbatus est Spiritu Iesus, etc. Ex quibus verbis S. Damascenus 3. De Fide, capit. 23. probat in Christo verum fuisse timorem: Quod autem vere pertimuerit, inquit, testis est Athanasius. — Similiter Gregorius Nyssenus, lib. Contra Apollinarem, sic urget: Huiusmodi autem sermonis haesitationi una erit consolatio, vera mysterii confessio: quoniam formidare quidem in passione humanae fragilitatis est, iuxta quod Dominus ait, spiritum promptum esse, carnem autem infirmam: quoniam igitur altera humana voluntas, et divina altera est, dicitur quidem ut homo, quod infirmitati carnis congruit. Item Agatho Papa in Epistola ad Imperatores colligit ex illo Matt. 26. Tristis est anima mea, etc. vere humanam in Christo fuisse voluntatem, unde in 6. Synodo Actione 18. in Edicto Constantini Pogonati Imperatoris, quod approbavit Leo secundus Pontifex, dicitur: Cum enim Salvator ad crucis passionem propria voluntate veniret, coepit tristari et anxiari; haec enim animae rationalis, et voluntatis proprietates existunt, ut persuadet nobis praeclarus Pater Epiphanius in serm. adversus Ariomanitas, ita prosecutus; a carne enim, inquit, divinitati unita absque animo, et mente non fiet agonia. — Tandem sanctus Damascenus mox laudatus cap. 28. De Humana Christi voluntate, sic loquitur: Permittente siquidem divina voluntate naturaliter ea, quae ipsi propria erant, patiebatur; etenim cum mortem aversaretur, ac detrectaret eam, divina ipsius voluntate ita ferente, ac sinente naturaliter detrectabat, ac in mortis pavore, et trepidatione versabatur. Subdit: Praeterea ex infirmitate, et pavore Christi infirmitatem, et fortitudinem nostram dimanasse.

Hinc apparet minus recte Caietanum in art. 7. quaest. 15. cum nonnullis recentioribus Thomistis asseruisse tristitiam et timorem dumtaxat fuisse in appetitu sensitivo Christi: hoc enim constantissime pernegant SS. Patres, dum ex tristitia et amore, veram in Christo fuisse mentem et voluntatem humanam colligunt. Porro sanctus Damascenus, lib. 2. De Fide orthodoxa, cap. 15. sex enumerat species timoris, quas omnes affirmat in Christo fuisse: prima est Segnities, quae est fuga impendentis actionis, quam ut molestam apprehendimus: hanc autem fuisse in Christo, constat, nam non solum ab aliis voluit pati tormenta; sed etiam coactus agere aliquid molestum et laboriosum, ut portare crucem: potuit enim non solum timere tormenta ab aliis inferenda; verum etiam taedio affici de illa molesta actione facienda. Secunda species est Pudor; qui est timor impressus ob expectationem vituperationis; quem pudorem Christus habere potuit, non quod admiserit aliquas actiones vituperatione dignas; sed quia opprobriis et vituperiis hominum erat cumulandus. Tertia species est Verecundia, quae est timor subortus ob dedecus: hunc autem timorem in Christo fuisse, constat ex eo, quod saepe ab hominibus dedecus passus est; siquidem pro nobis factus est maledictus. Quarta est Stupor, qui nascitur ex ingenti imaginatione rei noxiae et disconvenientis; qui fuit in Christo, maxime tempore passionis, coepit taedere, et moestus esse. Quinta est Terror ex insueta aliqua specie rei; quem videlicet terrorem in Christo fuisse colligitur ratione scientiae experimentalis, qua ratione potuit secundum illam scientiam res acerbas brevi sustinendas, et patiendas non solum mirari, sed etiam stupere. Sexta denique est Agonia, quae est timor de improviso malo, quod praevideri non potest: haec autem non potuit esse in Christo secundum rei veritatem, forte agoniam definias cum quibusdam linguae latinae peritis, dicendo, quod illa sit timor cum trepidatione membrorum; qualem in Christo revera fuisse non dissentirem, utpote cum S. Lucas dixerit cap. 22. Factus in agonia prolixius orabat.

Conclusio quarta. — IRA FUIT IN CHRISTO DOMINO. Quod utique colligitur ex illo Ioan. 2. ubi narratur eum fecisse flagellum de funiculis, et eiecisse vendentes et ementes de templo. Addit autem Ioann. Recordati sunt vero Discipuli eius, quia scriptum est: Zelus domus tuae comedit me: nam, ut etiam refert S. Marcus capit. 3. cum Pharisaei Christum observarent, si curaret sabbatis, ut damnarent illum, et accusarent quasi transgressorem, tune ait homini habenti manum aridam: Surge in medium: et dicit eis: Licet sabbatis bene facere, an male? animam salvam facere, an perdere? At illi tacebant: et sic conspiciens eos cum ira, contristatus super caecitate cordis eorum, dixit homini: Extende manum tuam, etc.; igitur revera Christus habuit motum irae.

Observat autem Seraphicus Doctor q. 3. art. 2. dist. 5.

Quod ira uno modo dicit pure affectionem: et sic dicitur ira affectus detestationis alicuius mali, vel apparentis mali. Alio modo ira dicit affectum cum poena: et sic ira habet perturbationem, et inquietationem annexam. Hoc autem potest esse in triplici differentia, quia aut perturbatio illa solum tangit potentias inferiores, et nullo modo tangit oculum mentis ad tempus turbando, sed non excedendo: aut oculum mentis attingit ipsum perturbando, et obnubilando; et secundum haec, motus irae in quadruplici differentia reperitur, secundum quod colligitur ex dictis Sanctorum. Uno modo pure dicit effectum detestationis, et hoc modo potuisset esse in Adam in statu innocentiae. Alio modo dicit modum detestationis cum inquietatione et perturbatione partis sensualis, sine aliqua perturbatione mentis; et hoc modo fuit in Christo affectio irae: sicut enim dicit Evangelium, infremendo conturbavit seipsum. Tertio modo, dicit affectum detestationis cum commotione et perturbatione, non solum partis sensualis, sed etiam rationis ad tempus; et hoc modo reperitur in viris iustis, qui irascuntur ira per zelum, de quibus dicit Gregorius, quod inde mens perturbata proficit, ut clarescat; sicut oculus per collirium immissum ad tempus turbatur, ut postmodum clarior efficiatur. Quarto modo, ira dicit affectum detestationis cum commotione sensualitatis, et etiam mentis; ita quod commotio illa habet secum perturbationem mentis annexam, vel ad illam est ordinata; et sic est ira per vitium, et reperitur in peccatoribus, et prohibetur a Domino.

DISPUTATIO TERTIA.

DE DIGNITATE, MINISTERIO, ET CULTU CHRISTI DOMINI.

Examinatis, et quantum pro modulo nostro licuit, abunde declaratis iis omnibus, quae spectant ad incarnati Verbi mysterium, et excellentias, iam supersunt declarandae, ac discutiendae illius dignitates, functiones, et debita veneratio. Quamquam autem omnes illae Christi Domini dotes plurimae sint, variaque ipsius ministeria, et multiplex ei cultus exhibendus: nihilominus quoniam haec omnia non ita difficilem investigationem ac resolutionem praeseferunt, idcireo supersedentes ab ampliori et longiori discussione, haec omnia presenti hac postrema Disputatione tribus in sequentibus Articulis proponemus et expendemus.

ARTICULUS PRIMUS.

DE DIGNITATIBUS CHRISTI.

Christus innumeris gloriae titulis fulgere, utpote Deum et hominem omnibus praecellentiis illustrem, nemo est qui neget; attamen ut eas omnes certum in ordinem perstringamus, triplici potissimum titulo Capitis, Regis, et Iudicis illas comprehendemus et explicabimus in totidem Sectionibus subiiciendis.