Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

NOTANDUM 1. Praesentem quaestionem supponere duas in Christo naturas, divinam et humanam, duosque pariter intellectus, increatum videlicet et creatum; cum enim intellectiva facultas sit indivisa proprietas naturae spiritualis, necessum est, quod omni ea natura habenti illa virtus intellectiva conveniat; unde in 6. Synodo, Actione 11. definitur, Verbum assumpsisse animam rationalem animabus nostris contribulem, et mentem menti nostrae comparem; mens autem significat animam secundum illam facultatem, qua est intellectiva; et in Concilio Lateranensi sub Martino, Collatione 5. definitur in Christo omnia fuisse duplicia; duas nimirum esse naturas, duos intellectus, duas voluntates et operationes: quamquam enim ibi dumtaxat damnentur Monothelitae, qui solam duplicem in Christo voluntatem respuebant; quia tamen vis intellectiva inseparabilis est a virtute appetitiva, non potuit haeresis ista damnari, quin pariter determinaretur duos in Christo intellectus, creatum videlicet, et increatum. Unde hic merito quaeritur, an sicut in Christo duo sunt intellectus, duplex etiam sit admittenda scientia, creata videlicet, et increata.

NOTANDUM 2. Quod omissis illis haereticis, qui Christo mentem humanam, et subinde creatam cognitionem, et scientiam denegabant, contra quos iam saepius disputatum est in praecedentibus, nonnullos Catholicos Doctores asseruisse Christi Domini creatum intellectum non alia cognitione omnia novisse, quam divina et creata: quam utique sententiam suo tempore quibusdam placuisse refert S. Bonaventura in 3. dist. 11. q. 1. Illam praeceteris docuit quidam Ioannes a Ripa, ut refert Capreolus in 3. dist. 11. q. 1. a. 1. imo pro ipsa asserenda diu pugnavit Hugo Victorius Tractatu De Sapientia Christi Domini c. 16. ubi quamvis initio dumtaxat quaerere videatur, an scientia Christi divinam aequet; tamen eo progreditur ut scientiam creatam in Christo denegare maluit; nam cum id sibi obiecisset: si Christi anima cognoscit omnia, tantum esse, Deum in omni bono maiorem habere sufficientiam, quam creaturam eius; hoc ita dissolvit: verum esse, Deum in omni bono creaturis suis antecellere, ubi aliud creaturae bonum a bono Creatoris invenitur: sed cum sapientia illius animae, non sit alia, quam divina sapientia, quomodo potest fieri comparatio? Cui respondens ait:

Indubitanter dicendum est, quod alia sapientia quam divina non fuit in Christo; si enim sapientia animae Christi alia esset a divina sapientia, minor esset... ideo ut illam veritatem firmiter teneamus, quod illa anima nihil ignoravit, sed omnia scivit, dicendum est, quod non alia sapientia erat illa anima sapiens; sed in Deo per naturam, in illa anima per gratiam.

Verum reclamant caeteri Theologi affirmantes tamquam dogma de fide, quod sicut duplex est in Christo intellectus, creatus et divinus, ita etiam duplex in Christo scientia, increata et humana.

NOTANDUM 3. Quod etsi in hac astruenda assertione, unanimi calculo Theologi conveniant quantum ad rei veritatem, et ut de facto res in Christo se habuit secundum praesentem Dei ordinationem; nihilominus contendunt aliqui, de potentia saltem extraordinaria et absoluta. Christi Domini intellectum humanum posse fieri cognoscentem omnia per increatam Dei cognitionem, et scientiam, nec ulla ratione convincenti demonstrari posse sententiam Hugonis Victorini contradictionem implicare; quam quidem assertionem praeceteris propugnat Aegidius a Praesentatione libro 1. De Beatitudine; qu. 1. art. 2; at contrarium docent omnes Theologiae Principes, neenon eorum sequaces ac discipuli, quibus ut subscribamus, sit

Conclusio prima. — CHRISTUS REVERA DE FACTO HABUIT SCIENTIAM CREATAM. Haec est de fide, determinata in Conciliis definientibus omnia esse duplicia in Christo, nempe duas naturas, duas voluntates, duos intellectus, duasque operationes. Licet autem in particulari non loquantur de intellectu, tamen generali definitione illum comprehendunt; dicit enim Agatho Papa in Epistola Synodi Romana (quae in 6. Synodo Actione 1. refertur, et in 8. suscipitur): Confitemur in Christo omnia duplicia, qua ad naturas pertinent, duas naturas eius praedicamus, et unamquamque proprietates naturales habere confitemur, divinam omnia quae divina, humanam omnia quae humana sunt, absque ullo peccato. — Confirmatur ex eodem Concilio, ubi allegat S. Leonem dicentem: De duabus naturis Christi Domini agit utraque forma, cum alterius unione, quod est proprium: Verbo scilicet operante quod Verbi est, et carne exequente quod carnis est: quae postrema verba eatenus nostram sententiam probant, quatenus asserunt unamquamque naturam in Christo Domino exercuisse proprias suas functiones, et proinde cum una ex propriis operationibus naturae humanae sit actualis intellectio, Christum Dominum intellectu suo creato necessum est per solam actualem intellectionem creatam intellexisse. Hinc subditur: Neque enim in quoquam unam dabimus naturalem operationem Dei, et creaturae, ut neque quod creatum est in divinam educamus essentiam, neque quod eximium est divinae naturae, ad competentem creaturis locum deiicimus. Id etiam maxime constat ex Concilio Lateranensi sub ⟦OCR gap: several lines lost here by the OCR; text resumes mid-sentence⟧ pariter definitur, omnia in Christo esse duplicia, nempe non tantum duas voluntates, ⟦OCR gap: more lines lost; text resumes at the fragment "manam."⟧ manam. Nam primo, cum unicuique voluntati sua correspondeat cognitio; si duae sint in Christo voluntates, etiam et duas cognitiones esse necesse est. Secundo, dicendo duas operationes, et non determinando ad unius tantum, vel alterius potentiae operationes, non potest ab hac definitione excludi ea actio quae est prima inter humanas, scilicet cognitio creata. Tertio, definiendo esse in Christo omnia, quae ad naturam humanam pertinent, pariter definitum est in Christo esse intellectionem creatam, quandoquidem nemo negat ipsam ad naturam humanam maxime pertinere.

Probari etiam potest conclusio ex Scriptura sacra, maxime ex illo Ioannis 8. ubi Christus Dominus ait: Scio enim (scilicet Patrem) et sermonem eius servo: ubi haec particula scio supponit pro cognitione creata correspondente observationi praeceptorum sui Patris. Insuper apud eundem Evangelistam c. 13. Sciens, quia venit hora eius, ut transeat ex hoc mundo ad Patrem, cum dilexisset suos; ex quibus infero, quod quemadmodum Christus observabat mandatum Dei, ut homo, et per naturam assumptam patiebatur, ita etiam ut homo aliquo actu creato sciebat haec et cognoscebat. His adde quod Christus Dominus plerosque actus humanae intellectionis elicuit, qui in divinam cognitionem non possunt cadere, nam Lucae 2. dicitur crevisse in sapientia: hic autem profectus, quomodocumque explicetur, non potest intelligi de sapientia divina, quae cuiusvis augmenti sicut et detrimenti est incapax; Matth. 8. dicitur ipsum fuisse miratum: admiratio autem quamdam nescientiam supponit, quae utique in divinam scientiam cadere non possunt. Et ad Hebr. 5. Didicit ex his, quae passus est: addiscere autem aliquid Christo repugnat ratione divinitatis; oportet igitur, quod Christus intellectum creatum habuerit, ac subinde creatam cognitionem.

Probatur etiam ratione, quia si Christus non haberet scientiam, et cognitionem creatam, sequeretur, quod intellectus creatus in illo esset frustraneus, intellectus enim per se ordinatur ad propriam actionem: propria autem intellectus actio est intellectio ab ipso elicita: igitur Christus debuit illam habere. — Deinde, Christus est verus et perfectus homo: sed humanitas sine intellectione creata non est perfecta: ergo Christus debuit habere intellectionem creatam. Maior constat. Probatur minor: quia omne quod caret suo fine imperfectum est: sed natura humana, quatenus intellectiva, est propter intellectionem creatam: omnis enim potentia est propter suam operationem: ergo sine illa erit imperfecta.

Dices. Frustra fiunt per plura, quae per pauciora possunt absolvi: sed Christus omnia cognovit intellectione increata: ergo intellectio creata fuit ipsi frustranea. — Distinguo maiorem: frustra fiunt per eamdem facultatem et virtutem, transeat; per diversas, nego. Christus autem per intellectum divinum, et ut Deus, intelligebat quidem omnia cognitione increata; per intellectum vero creatum, et ut homo, res cognoscebat cognitione creata: ideo ratione diversae facultatis, diversas habebat cognitiones, nec frustra per unam facultatem fiebat, quod per alteram facultatem intellectivam non poterat praestari.

Instabis. Ideo Christus non habuit subsistentiam creatam, quia per increatam sufficienter subsistebat: sed etiam sufficienter cognoscebat omnia per scientiam increatam: igitur, etc. — Respondeo negando paritatem; et ratio disparitatis est, quod subsistentiae multiplicatio multiplicet supposita, et duo omnino separata et divisa constituat, ac subinde si fuissent in Christo duo supposita, nulla fuisset in Christo unio Divinitatis cum humanitate: simile autem non accidit ex duplici natura, facultate, et operatione, quia per illas non constituuntur in Christo duo intelligentes invicem separati et seiuncti, sed unicus dumtaxat, ratione scilicet unitatis suppositi.

Dices 2. Si dedeceat Christum cognovisse dumtaxat per scientiam creatam, maxime quia, ut diximus, inde sequeretur, quod facultas intellectiva creata in ipso fuisset frustranea: sed haec ratio nulla est. Probatur; nullum enim inconveniens est, quod aliqua potentia in Christo non habeat sibi debitam operationem, nec obtineat finem, ad quem ordinatur, etenim Christus habuit potentiam generativam, quae nusquam fuit ad actum reducta. — Nego minorem, et ad eius antecedens dico in Christo fuisse omnes facultates, et earum actus, qui conducebant ad finem redemptionis; actuale autem exercitium intellectus creati animae Christi ad illum finem maxime conducebat; secus vero de potentia generativa; igitur non mirum si huius facultatis actus Christo defuerit.

Conclusio secunda. — INTELLECTUS HUMANUS CHRISTI, ETIAM DE POTENTIA DEI ABSOLUTA, NON POTUIT FIERI INTELLIGENS PER SCIENTIAM DIVINAM, ET INCREATAM. Haec est communis inter Theologos. Probatur primo ex Epistola Agathonis Papae supra citata, in ea namque probat in Christo non posse unam esse operationem utriusque naturae; quia impossibile est propriam operationem unius naturae fieri operationem alterius. Quod etiam probari potest auctoritate S. Ambrosii l. 2. De Fide, cap. 4. ubi aperte dicit operationem unius potestatis non posse esse alterius: nam ait: Ubi est substantia diversa, nequit esse operatio una. Ad eumdem modum argumentatur S. Damascenus lib. 3. cap. 13. et Leo Papa Epistola 10. ad Flavianum.

Probatur etiam ratione: Si intellectus humanus Christi fieri posset intelligens per scientiam increatam, maxime vel habitualiter, vel actualiter: at neutrum dici potest. Non primum, quia scientia increata non est habitus, sed substantia. Non etiam secundum, quia oportet illam cognitionem increatam produci ab intellectu, vel creato vel divino: at produci non posset ab intellectu creato: quidquid enim est a principio creato et finito, creatum est et finitum: igitur intellectus creatus non potest producere intellectionem increatam et infinitam. Non etiam ab increato, quia intellectio actualis est proprius effectus intelligentis; nemo enim intelligit per intellectionem alterius, nec consequenter per intellectionem ab altero productam: ergo intellectus creatus animae Christi non posset fieri formaliter intelligens per intellectionem ab intellectu divino productam. — Deinde, si intellectus creatus animae Christi intelligere posset per intellectionem increatam Verbi, hoc fieret vel per propriam communicationem intellectionis increatae, vel per unionem ipsius intellectionis cum intellectu creato. Primum dici non potest; quia qua ratione diceretur intellectio creata vere communicari intellectui creato animae Christi, eadem ratione omnes aliae divinae operationes communicari possent humanitati assumptae, et sic illa humanitas per communicationem virtutis spirativae, et spirationis posset spirare, et per communicationem creationis creare, quae manifeste absurda sunt, et impossibilia. Non etiam secundum: si enim per unionem cognitionis intellectus divini posset intellectus creatus Christi fieri intelligens, etiam et voluntas Christi fieri posset volens et libera per volitionem et libertatem increatam sibi intime unitam: sed hoc est falsum: igitur, etc. Sequela maioris patet: nam qua ratione uniri posset intellectio increata intellectui creato, eadem ratione volitio et libertas increata uniri possent voluntati creatae, cum utrobique eadem ratio appareat. Minor videtur certa: etenim volitio libera debet esse in potestate et dominio voluntatis: volitio autem divina nequit potestati aut dominio creatae voluntatis subesse.

Dices 1. Ad veram et perfectam cognitionem non aliud requiritur, quam ut anima habeat scientiam, et sapientiam actualiter intime sibi unitam: sed anima Christi habet intime sibi unitum Verbum divinum, quod est ipsa Dei scientia et sapientia increata: igitur per illam revera anima poterat omnia cognoscere. — Distinguo maiorem: sibi unitam per modum formae ipsam afficientis et perficientis, in ratione facultatis intellectivae, concedo: per modum termini ipsius dependentiam hypostatice terminantis: nego. Verbum autem divinum non unitur ipsi animae Christi per modum formae, sed per modum termini hypostatici: subsistentia enim Verbi est terminus in suo formali conceptu, non autem actus; intellectio autem est formaliter actus intelligentis, et ideo necessum est quod se habeat per modum formae. Quae responsio confirmatur ex eo, quod inquit Seraphicus Doctor d. 14. art. 1. q. 1.

Quamvis Verbum increatum sit unitum oculo Christi, et omnibus partibus corporis Christi, non tamen cognoscitur ab oculo: et hoc quia non est in eo dispositio ad cognoscendam rem spiritualem: ergo pari ratione quantumeumque Verbum increatum uniatur animae Christi, nisi anima sit disposita ad videndum Deum per lumen, quod ipsam facit Deiformem, nunquam ipsam intuebitur.

Dices 2. Non minus Divinitas uniri potest intellectui creato in ratione actualis intellectionis, qua intellectus creatus intelligat, quam eidem intellectui uniri in ratione speciei intelligibilis, aut in ratione subsistentiae: atqui tam essentia divina, quam subsistentia Verbi, uniuntur istis duobus modis intellectui humano: ergo etiam essentia divina potest uniri intellectui creato in ratione actualis intellectionis, qua intelligat. Minor constat ex dictis tum in praesenti Tractatu, tum in tractatu De visione beatifica. Maior vero probatur quoad primam partem: ex eo enim quod essentia divina uniatur intellectui creato per modum intellectionis actualis, non sequeretur ipsum intellectum non fieri formaliter intelligentem, sicut non sequitur ipsum non esse formaliter intelligentem, ex eo quod essentia divina ipsi uniretur per modum speciei intelligibilis. Patet etiam quoad secundam partem: sicut enim personalitas Verbi longe nobiliori modo facit subsistere humanitatem Christi, et sufficientissime satiat appetitum humanitatis, ita actualis intellectio increata longe melius satiat intellectum animae Christi, cum actualis intellectio creata non possit ei deservire, vel ad cognoscendum aliqua obiecta, quae non intelligat, per actualem illam increatam Dei cognitionem; vel ad cognoscendum illa nobiliori modo: ergo intellectus animae Christi non tantum cognoscit per actualem Dei cognitionem increatam, sed etiam praeter illam nullam habet aliam actualem creatam intellectionem: atque consequenter nullum habet scientificum habitum ordinatum ad talem intellectionem creatam. — Nego maiorem quoad utramque partem; et ad primam dico non esse paritem rationem unionis essentiae divinae in ratione actualis intellectionis, atque unionis eiusdem in ratione speciei intelligibilis, nam species intelligibilis est extrinseca intellectui: intellectio autem est intrinsecus, et proprius effectus formalis ipsius intellectus. Ad secundam rationem dico, non esse similiter paritatem inter unionem subsistentiae increatae cum humanitate, et unionem intellectionis increatae cum intellectu creato, quia natura humana non ordinatur primo et per se ad subsistendum tamquam ad proprium effectum formalem sibi connaturaliter debitum: intellectus vero ordinatur ad propriam intellectionem, ita quod si ista auferatur, non possit amplius concipi quomodo intelligat; quia ut intelligeret per intellectionem aliunde productam, oporteret quod illa in ipso reciperetur per modum verbi mentis: intellectio autem increata non potest recipi in intellectu creato, alioqui se haberet per modum formae accidentalis, quod repugnat. Addo quod posita Verbi subsistentia in humanitate, implicat propriam subsistentiam in humanitate resultare: at quantuvis poneretur intellectio increata in intellectu creato Christi, non implicaret intellectum hunc intelligere etiam per actum creatum a se elicitum; quia licet in ista hypothesi cognosceret omnia obiecta, quae potest cognoscere per intellectionem creatam, et quidem modo nobilissimo; attamen remaneret alius modus, quo posset adhuc illa obiecta cognoscere, scilicet naturali, et proportionata sibi cognitione: sicut de facto Christus, licet cognoscat obiecta cognitione beatifica et infusa, non minus propterea illa etiam cognoscit cognitione acquisita et experimentali.

Dices 3. Habitus scientificus tantum datur ut sciatur: at nulla fuit necessitas, quod Christus sciret per scientiam creatam, quippe cum iam nosset omnia per scientiam increatam: ergo nulla est necessitas admittendi in Christo scientiam creatam. — Distinguo minorem: nulla fuit necessitas simpliciter, concedo: secundum quid, et propter perfectionem intellectus creati, nego.