Scotus Academicus, Tomus septimus: De Incarnatione Verbi Divini

Dona Spiritus sancti septem solito numerari ex Isaiae c. 11. ubi loquens de Christo, ait: Requiescet super eum Spiritus Domini, Spiritus sapientiae et intellectus, Spiritus consilii et fortitudinis, Spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum Spiritus timoris Domini. Quorum omnium donorum tria pertinent ad voluntatem, nempe timor, pietas, et fortitudo: reliqua autem quatuor ad intellectum spectant: Pietas enim hominem disponit in iis, quae sunt ad alterum: Fortitudo in iis quae sunt ad seipsum contra incursionem periculorum: Timor in iis quae sunt ad seipsum contra concupiscentiam inordinatam delectabilium. Intellectus mentem perficit ad apprehensionem veritatis speculativae: Sapientia ad perfecte iudicandum: Consilium ad apprehensionem veritatis practicae: Scientia denique ad recte formandum iudicium practicum de ipsa veritate, ut docet Durandus in 3. dist. 31. q. 3. n. 6, ubi existimat in Christo, ut viatore, haec dona fuisse tam quoad actum, quam quoad habitum; at in Christo ut solum comprehensore qualis nunc est, ea tantum esse, etiam quoad actum, quae hominem perficiunt in vita speculativa; quae vero illum perficiunt in vita activa et practica, esse solummodo quoad habitum; sed ei ut plurimum refragantur caeteri Theologi.

Notandum 2. Ex Doctore Subtili in 3. dist. 24. num. 6. verisimilius esse, quod dona Spiritus sancti non distinguantur a virtutibus Theologicis et moralibus, nisi per modum adiutorii praedictarum virtutum: nam ut egregie ratiocinatur:

Illi habitus tantum ponendi sunt in viatore, quibus perficitur circa omne obiectum, quantum perfici potest in via. Huiusmodi sunt septem virtutes in genere, non curando de scientiis speculativis acquisitis: igitur praeter scientias speculativas acquisitas nullus erit habitus in viatore ponendus, alius simpliciter a septem virtutibus. Probatio maioris, obiectum circa quod perfici potest viator, non potest esse nisi Deus, vel creatura: sed circa Deum sufficienter perficitur tribus virtutibus Theologicis, et hoc perfectissime quantum perfici potest, si illi tres habitus sint perfectissimi in suo genere: circa creaturam vero (non loquendo de speculativis) intellectus perfectissime perficitur per prudentiam, si prudentia sit perfectissima; ipsa enim est de omni agibili, et quantum ad omnem conditionem agibilis perfectissima notitia. — Similiter quantum ad appetitum, perfectissime perficitur tribus virtutibus moralibus, si sint perfectissima; quia tam circa alium et appetibile alteri, quam circa se et appetibile sibi; et hoc vel primo et directe, vel secundario propter illa prima: et hoc intelligendo de istis quatuor virtutibus Cardinalibus, quod non sint in aliquo unus habitus numerus, qui sit sibi universalis Temperantia, vel universalis Iustitia, hoc est, circa omnia, sed quod singulae species Iustitiae insint suis propriis singularibus. Per tres autem virtutes Theologicas sufficienter perficitur viator circa Deum immediate: quia circa ipsum, ut immediate cognoscendum in via, sufficienter perficit fides; quia de Deo in via non potest haberi nisi cognitio fidei, sicut dictum est supra in isto tertio, dist. 24; circa autem ipsum, ut diligibilem in se, sufficienter perficit Charitas; et ut appetibilem et commodum mihi, sufficienter perficit Spes, sicut patet in Quaestionibus superioribus de fide, spe, et charitate. Sed non convenit viatorem habere circa Deum actus ordinatos alios, quam intelligere, diligere ipsum in se, et appetere eum mihi, ut bonum meum: ergo, etc. Consimiliter circa omne aliud bonum a Deo, ut circa obiectum, sufficienter perficitur viator habitibus intellectualibus et appetitivis: sed isti habitus intellectivi perficientes intellectum sunt virtutes intellectuales, et illae sufficienter perficiunt viatorem quantum possibile est, et ad considerandum, et ad syllogizandum practice; habitus etiam appetitivi sunt virtutes appetitivae, quae virtutes sufficienter perficiunt viatorem ad appetendum, vel ad diligendum, sive in ordine ad se, sive ad aliud: igitur homo perfectus tribus virtutibus Theologicis, et virtutibus intellectualibus, speculativis, et practicis, et virtutibus moralibus ordinantibus ad se, et ad alterum, perficitur, quantum potest competere viatori: igitur non videtur aliqua necessitas ponendi aliquos alios habitus ab istis, qui sunt virtutes Theologicae, intellectuales, et Morales ».

Notandum 3. Generatim triplicem esse Timorem: primus est naturalis, qui est passio quo animal naturaliter fugit malum imminens: hic residet in parte sensitiva, et per se neque laudabilis est, neque vituperabilis. Secundus est mundanus seu humanus, quo scilicet quodeumque temporale malum, vel cuiuscumque temporalis boni amissio ita timetur, ut propterea iustitia deseratur, aut illicita committendo, aut debita omittendo: hic semper vitiosus est, atque a Scripturis reprobatus; maxime Ecclesiastici 1. et Matthaei 10. Tertius denique est divinus, qui rursus a quibusdam Theologis triplex distinguitur, nempe servilis, initialis, et filialis. Servilis est, quo non amore iustitiae, sed metu gehennae, vel etiam temporalis poena a malo opere quis abstinet, et quod legis est operatur: quod autem bonum sit timere poenam, definit Concilium Trident. Sessione 6. et probant SS. Patres, atque imprimis S. Augustinus, qui passim docet nisi timore incipiat homo Deum colere, non pervenire ad amorem, ut in Psalm. 149. Unde hortatur homines, ut timore poenae faciant quod amore iustitiae nondum possunt: sic serm. 13. De verbis Apostoli: Fac vel timore poenae, si nondum potes amore iustitiae. Et Tractatu 43. in Ioannem: Si nondum potes amare iustitiam, time poenam. — Timor initialis est ille, qui a malo retrahit et ad bonum impellit, partim metu poenae, et partim amore iustitia. Initialis dicitur, quia proprie est incipientium ducere vitam spiritualem. Medius est inter servilem, et filialem, de quo nunc dicturi sumus: sed ita ut propius accedat ad filialem, quam ad servilem, quia ordinem habet ad filialem, tamquam ad tendentem in Deum, et avertit a servili tamquam deserentem illum. Timor filialis est ille, quo quis metuit Deum offendere, et per offensam, idest culpam a Deo separari, vel certe Deum reveretur tamquam supremum omnium Dominum, et peccatorum iustum vindicem. Hic timor dicitur castus, filialis, reverentialis. Castus, secundum quod Deus comparatur ad animas nostras tamquam sponsus, iuxta illud 1. Cor. 11. Despondi vos uni viro virginem castam exhibere Christo. Filialis, secundum quod comparatur ad Deum tanquam ad Patrem Rom. 8. Accepistis Spiritum adoptionis Filiorum, in quo clamamus, abba Pater. Reverentialis, secundum quod per eum homines, etiam beatitudine donati, Deum reverentur. Hoc posito, dico donum timoris non sic nuncupari a timore naturali; quem tamen timorem in Christo viatore fuisse certum est; non etiam a timore mundano, qui neque fuit unquam, neque esse potuit in Christo, quia timor vitiosus est, atque carnalis; an autem in eo fuerit triplex timor divinus, nimirum servilis, initialis, et filialis, hic est determinandum.

Conclusio unica. — Omnia dona Spiritus sancti revera fuerunt in Christo.

Probatur ex illo Isaiae cap. 11. laudato in primo Notabili, necnon ex illis omnibus sacrae Scripturae textibus, quibus supra demonstratum est omnes gratias, omniaque divina charismata, quae in universos homines derivantur, in Christo tamquam in capite praexistere, et ab illo in homines tamquam in sua membra effluere. Probatur insuper: Dona Spiritus sancti nihil aliud sunt quam perfectiones aliquae potentiarum, quibus homo facile movetur a Spiritu sancto ad perfectissima opera exercenda: sed Christus movebatur a Spiritu sancto ad praestantissima opera: ergo, etc. Maior patet ex omnibus Theologis ponentibus hoc discrimen inter dona, et virtutem tam infusam quam acquisitam, quod virtutes hominem perficiunt quoad communes actus, dona vero ad praestantissimos actus. Minor patet ex multis Christi operibus, ut quando Spiritus sanctus movit illum ad ieiunandum quadraginta diebus et noctibus. — Praeterea, quae dicunt perfectionem sine imperfectione, et remanent in Beatis, fuerunt in Christo: at dona Spiritus sancti remanent in Beatis, non quidem singula quoad actum, sed quoad habitum, et sunt Beatis ornamento sicut aliae virtutes. Dicunt etiam perfectionem sine imperfectione, ut patet discurrendo per singula: nam Sapientia est habitus, quo intellectus redditur facile mobilis a Spiritu sancto, ut firmiter iudicet de rebus divinis propter rationes supernaturales: Intellectus est donum, quo facile est mobilis idem intellectus ad percipienda et explicanda prima principia religionis nostrae: Scientia donum, quo facile redditur mobilis, ut deducat conclusiones ex illis principiis: donum consilii est, quo redditur facile mobilis, ut in particulari iudicet, quid hic et nunc sit agendum: donum pietatis est, quo voluntas redditur facile mobilis ad cultum Dei; vel, ut alii volunt, ad misericordiam erga proximum: donum fortitudinis est, quo eadem voluntas redditur facile mobilis ad constanti animo inhaerendum operi difficili: donum timoris denique, quo eadem voluntas redditur tacile mobilis ad se submittendum divinae Maiestati propter eius summam eminentiam: ista autem omnia nullam dicunt imperfectionem, sed potius perfectionem: ergo illa dona Spiritus sancti fuerunt in Christo, et nunc etiam remanent in illo.

Quod vero haec dona tuerint in Christo secundum actum, patet ex multis eius operibus; ut quando Matthaei 4. perrexit in desertum; quod sic describitur ab Evangelista, Ductus est in desertum, etc. quando ibi ieunavit quadraginta diebus, et quadraginta noctibus: quando Lucae 6. Exiit in montem orare, et pernoctare in oratione Dei: quando prudentissime respondit quaerentibus, an liceret dare censum Caesari: quando locutus est aliis mulierem in adulterio comprehensam adducentibus, ut eius calculo condemnaretur: quando in deserto misericordia motus pavit populum.

Dices. Ea tantum dona Spiritus sancti sunt in Christo asserenda, quae respiciunt vitam beatam, et contemplativam; non autem activam, quae non habet locum in beatitudine supernaturali: sed ex donis Spiritus sancti superius enumeratis quaedam sunt, quae respiciunt dumtaxat vitam activam, ut consilium, scientia, pietas, et timor: ergo dona ista non sunt in Christo comprehensore asserenda. — Respondeo 1. Maiorem esse veram de iis donis, quae adaequate considerata respiciunt vitam activam, secus autem, si inadaequate dumtaxat. Ad minorem autem dico quinque praefata dona in hoc distingui a duobus aliis, quod alia duo nullo modo pertineant ad vitam activam, cetera autem quinque partim ad activam, et partim ad contemplativam ordinentur.

Respondeo 2. Negari posse maiorem; siquidem Christus Dominus non solum dum in terris cum hominibus agebat, sed etiam in caelis existens, agit vitam nedum contemplativam, sed etiam activam, quatenus circa nos, et Angelos exercet munia veri capitis moralis; haec enim munia non consistunt in pura speculatione, sed in aliquo influxu, et actuali directione, quae cum non consistant in aliqua simplici specu- latione obiecti beatifici, sed etiam ordinent ad aliquid praestandum circa membra sub se constituta, ista operatio nedum ad vitam con- templativam, sed etiam ad activam pertinet.

Dices. Donum consilii videtur importare dubitationem, et igno- rantiam, quia ibi tantum adhibetur consilium, ubi est haesitatio, et ignorantia de eo quod faciendum est: at in Christo non fuit ulla haesitatio, et ignorantia: ergo nec opus dono consilii. — Nego maiorem, falsum enim est quod consilium praecise et formaliter sumptum importet dubitationem et ignorantiam in consultante: nam passim in sacris Litteris, et Patribus tribuitur Deo, cui nulla inest haesi- tatio et ignorantia; sed consilium formaliter dumtaxat importat actum intellectus, quo ipsa electio voluntatis dirigitur. Quod autem consilium ut est in nobis, habeat dubitationem et ignorantiam sibi annexas, id tantum provenit ex nostra imperfectione.

Sola potest esse difficultas de dono timoris, gravis enim circa hoc inter sanctum Bernardum, et Abailardum aliquando controversia fuit, an timoris donum esset in Christo admittendum; negabat quippe Abailardus timorem istum in Christo reperiri. Verum hunc errorem eiuravit, et con- trarium postmodum docuit, ut constat ex epistola sua 2. ad universos filios Ecclesiae, ubi habet: Castum timorem in saeculum saeculi permanentem, qui proprie charitatis reverentia dicitur, tam ipsi animae Christi, quam electis Angelis, et hominibus inesse semper recognoscere. — Quod autem revera in Christo fuerit donum timoris, non quidem secundum eum actum, quo metuitur offensa Dei, vel separatio Dei; sed secundum actum quemdam reverentia Dei ortae ex consideratione iustitiae, et severitatis eius erga delinquentes, imprimis vero eminentia ipsius, probatur hac ratione: timor respicit duo obiecta, quorum unum est malum terribile, et aliud est illud, cuius potestate malum inferri potest, sicut aliquis timet Regem, in quantum habet potestatem occidendi; unde non timeretur ille, qui potest nocere, nisi haberet quamdam eminentiam potestatis, cui facile resisti non potest: Christus autem semper fuit securus se numquam peccaturum, sicque certus erat se non fore a Deo separandum: atque ideo non habebat hunc primum actum timoris, sed dumtaxat secundum, videlicet actum reverentiae, prout scilicet eius anima quodam affectu reverentiae a Spiritu sancto excitata ferebatur in Deum; unde Hebr. 5. dicitur, quod in omnibus exauditus est pro sua reverentia.

Quaeritur autem apud Theologos, quis sit ille actus timoris filialis, seu reverentiae ad Deum propter eius eminentiam: possumus enim intelligere per illam reverentiam affectum parendi Deo ut supremo Domino, et sic refunditur in obedientiam: vel colendi illum ut supremum ens, et sic spectat ad religionem; vel subdendi se Deo praeferendo in omnibus honorem divinum proprio, et sic pertinet ad humilitatem: qua ratione S. Augustinus lib. De sermone Domini in monte, docet, donum timoris humilitati respondere: quapropter serm. 1. De Annunciatione, timorem superbiae opponit: et idem sanctus Gregorius, lib. 2. Moral., cap. 26. dicit donum timoris dari contra superbiam. Ex hoc vero affectu sequitur in voluntate quidam motus per modum fugae, quo creatura in conspectu divinae et supereminentis Maiestatis ita se habet, ut non audeat ad illam accedere, et omnino caveat in aliquo divinam illam eius excellentiam usurpare, et formidat ac fugit investigare eius mirabilia. Hic autem modus vocatur a SS. Patribus timor reverentiae, seu admirationis, ut videre est apud S. Gregorium, lib. 17. Moral., cap. 19. et Dionysium, cap. 13. De Coelesti Hierarchia, ubi exponens visionem Isaiae, qui viderat Seraphim velantes pedes, et terga, dicit per eam significari sacram illam, ac plenam horroris venerationem, qua sancti celsiorem mysteriorum indaginem perhorrescunt. Hinc Apocalypsis 16. dicitur Sanctos cantare: Magna, et mirabilia sunt opera tua, Domine, quis non timebit te, Domine, et magnificabit nomen tuum? Hic autem actus reverentiae non tantum includit voluntatem alicuius boni, sed etiam fugam alicuius mali: non quidem quod formidetur imminens, aut futurum, sed quia secundum se malum est, et repugnans divinae excellentiae; de quo timore dicit S. Augustinus, lib. 11. De Trinitate, cap. 6. Timoris casti nomine, ea voluntas significata est, qua nos necesse erit nolle peccare, non sollicitudine necessitatis, sed tranquillitate charitatis. Beatus itaque quatenus habet fugam omnis peccati, ut a Deo separantis, dici potest habere timorem castum; quem etiam habere potuit Christus; licet enim ipse peccare non potuerit, tamen cum natura humana, quam assumpsit, secundum se esset capax peccati, potuit sua voluntate fugere hoc malum, tamquam possibile simpliciter suae naturae. Ex his apparet timorem illum filialem seu reverentialem nullam habere indecentiam aut repugnantiam cum statu vel hypostatico vel beatifico Christi. Secus autem videtur dicendum de timore servili, et initiali; nam timor servilis maxime spectat peccatum cavendum propter poenam luendam: Christus autem cum esset expers omnis peccati, nec ullatenus peccare posset, nullam habuit, quam timeret poenam infligendam propter peccatum. Idem videtur dicendum de timore initiali, tum quia hic est imperfectus, et nondum completus: tum quia quatenus initialis, includit metum poenae infligendae in vindictam peccati: at ex mox dictis, ille timor poenae in Christo locum habere non potuit: ergo nec ille timor initialis.