Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

Theologi hic intelliguntur ii sacrae scientiae, eximii cultores qui post patres veritatem catholicam illustrarunt nomine et missione magisterii ecclesiastici. Unde theologorum nomine vocantur scholastici medii aevi eorumque usque ad nostram aetatem sequaces, quatenus iisdem principiis scholasticis imbuti scripserunt et docuerunt. Propterea isti theologi omnes interdum vocantur scholastici simpliciter, quamvis non omnes aetate scholastica vixerint, nec omnes methodo scholastica usi sint et utantur. Dicendum est de auctoritate theologorum consentientium, necnon de auctoritate theologorum singularium ac imprimis s. Thomae.

1. Auctoritas theologorum consentientium. Propositio: Consensus theologorum unanimus de doctrinam ut credenda est argumentum certum divinae revelationis.

Propositio explicatione non indiget, cum iisdem condicionibus subiaceat ac thesis de consensu patrum. Probatur autem:

a) Ex connexione cum magisterio ecclesiae. Etenim a saeculo XII ad nostra usque tempora magisterium ecclesiae totum e scholis catholicis prodiit: sacerdotes, confessarii, praedicatores, episcopi, summi pontifices principiis et doctrinis scholasticis instructi fuerunt et instruuntur. Si igitur omnes scholae errores docuissent, ipsum magisterium universum erroribus imbutum fuisset. Insuper magisterium ecclesiasticum omni tempore scholis theologicis invigilavit doctrinam earum inspiciendo, libros scholasticos approbando vel reprobando, doctores laudando vel coercendo. Igitur magisterio ecclesiastico imputandum esset, si errores in scholis communiter docerentur. Demum magisterium universum scholis catholicis inhaesit in documentis fidei praeparandis, elaborandis, evulgandis et fidelibus proponendis. Ergo aut non errant scholae universae, aut errat tota ecclesia docens et discens, quod est absurdum.

b) Ex decretis pontificiis, quibus theologia scholastica extollitur eiusque damnantur impugnatores. E permultis¹ unius Pii IX litteras ad archiepiscopum monachiensem a. 1863 datas: "Neque ignorabamus in Germania etiam falsam invaluisse opinionem adversus veterem scholam et adversus doctrinam summorum illorum doctorum, quos propter admirabilem eorum sapientiam et vitae sanctitatem universalis veneratur ecclesia. Qua falsa opinione ipsius ecclesiae auctoritas in discrimen vocatur, quandoquidem ipsa ecclesia non solum per tot continentia saecula permisit, ut ex eorundem doctorum methodo et ex principiis communi omnium catholicarum scholarum consensu sancitis theologica excoleretur scientia, verum etiam saepissime summis laudibus theologicam eorum doctrinam extulit illamque veluti fortissimum fidei propugnaculum et formidanda contra suos inimicos arma vehementer commendavit."²

c) Ex insectatione haeretica. "Connexae quippe sunt et fuere semper post natam scholam scholae contemptio et haeresium pestes."³ Haeretici theologiam scholasticam semper oderunt. Ita Lutherus: "Ego simpliciter credo, quod impossibile sit ecclesiam reformari, nisi funditus canones, decretales, scholastica theologia, philosophia, logica, ut nunc habentur, eradicentur et alia studia instituantur."⁴ Melanchthon: "Theologia scholastica nihil est nisi vana, ficta, ementita, damnata, diabolica cavillatio et monachorum somnium."⁵ Odium theologiae scholasticae ad haeresim semper conduxit. Historia enim docet numquam unanimo scholarum vel theologorum consensui pertinaciter repugnatum esse, quin tardius citius ipsa incurreretur haeresis. Certe e. g. de Lamennais, Bautain, Gioberti, Hermes, Bonnetty, Guenther, Döllinger, Tyrrell aliique modernistae in errores suos lugendos ideo prolapsi sunt, quia theologorum scholasticorum vestigia contempserunt et reliquerunt.

2. Auctoritas theologorum singularium. Propositio: Theologorum singularium auctoritas diversa est pro numero et pondere auctorum; omnes auctoritate superat s. Thomas, quin tamen negligendi sint ceteri scholasticae magistri ac imprimis s. Bonaventura.

a) Theologorum singularium auctoritas diversa est pro numero et pondere auctorum. Theologos singulares intelligimus theologos extra consensum sumptos. Horum auctoritas per se non aequat auctoritatem patrum. Nam patres plerique erant episcopi proindeque testes authentici Traditionis; non item theologi. Insuper ecclesia singulos sanctos patres approbavit saltem in universum; non vero singulos theologos, sed theologorum scholas approbavit ut testes Traditionis. Unde unius theologi sententia non parit argumentum probabile, nisi forsan sit ex auctoribus gravissimis, v. g. Magister Sententiarum, b. Albertus Magnus, s. Bonaventura, Scotus, Bellarminus, Suarez. Plures vero auctores graves et spectati auctoritatem probabilem sibi conciliant. Et quo magis augetur pondus et numerus theologorum assentientium, eo maior fit probabilitas argumenti. Attamen nec plurimorum opinio omnino certa et necessario amplectenda est, si aliae scholae aliive auctores probati contradicunt.⁶ Ad rem optime Canus: "Theologorum scholasticorum, etiam multorum, testimonium, si alii contra pugnant viri docti, non plus valet ad faciendam fidem quam vel ratio eorum vel gravior etiam auctoritas comprobarit. Videlicet in scholastica disputatione plurium auctoritas obruere theologum non debet, sed si paucos viros, modo graves secum habeat, poterit sane adversus plurimos stare. Non enim numero haec iudicantur, sed pondere... Non enim si quid scoticis aut thomisticis pronuntiatis contrarium est, error illico est."⁷

b) Omnes auctoritate superat s. Thomas, quin tamen negligendi sint ceteri scholasticae magistri ac imprimis s. Bonaventura. Etenim "inter scholasticos doctores, omnium princeps et magister, longe eminet Thomas Aquinas, qui veteres doctores sacros quia summe veneratus est, ideo intellectum omnium quodammodo sortitus est. Illorum doctrinas, velut dispersa cuiusdem corporis membra, in unum Thomas collegit et coagmentavit, miro ordine digessit, et magnis incrementis ita adauxit, ut catholicae ecclesiae singulare praesidium et decus iure meritoque habeatur. Ille quidem ingenio docilis et acer, memoria facilis et tenax, vitae integerrimus, veritatis unice amator, divina humanaque scientia praedives, soli comparatus, orbem terrarum calore virtutum fovit et doctrinae splendore complevit... Ita disputavit, ut in eo neque copiosa quaestionum seges, neque apta partium dispositio, neque optima procedendi ratio, neque principiorum firmitas aut argumentorum robur, neque dicendi perspicuitas aut proprietas, neque abstrusa quaeque explicandi facilitas desideretur ... Illud a se ipse impetravit, ut et superiorum temporum errores omnes unus debellarit, et ad profligandos, qui perpetua vice in posterum exorituri sunt, arma invictissima suppeditarit. — Praeterea rationem, ut par est, a fide apprime distinguens, utramque tamen amice consocians, utriusque tum iura conservavit, tum dignitati consuluit, ita quidem ut ratio ad humanum fastigium Thomae pennis evecta, iam fere nequeat sublimius assurgere; neque fides a ratione fere possit plura aut validiora adiumenta praestolari, quam quae iam est per Thomam consecuta."⁸

Hanc ob intrinsecam auctoritatem scripta s. Thomae summam quoque auctoritatem extrinsecam adepti sunt. Doctissimi quique philosophi et theologi catholici omnium aetatum divo Thomae sese non tam excolendos, quam penitus nutriendos tradiderunt. Omnes prope fundatores et legiferi ordinum religiosorum doctrinam Aquinatis asseclis suis vel commendaverunt vel sequendam omnino praescripserunt. Celeberrimae universitates, academiae et scholae Angelicum principem summumque magistrum elegerunt. Sed, quod pluris est, concilia oecumenica et summi pontifices miris laudibus et documentis amplissimis eum prosecuti sunt. "In conciliis lugdunensi, viennensi, florentino, vaticano deliberationibus patrum interfuisse Thomam et pene praefuisse dixeris ... Patres tridentini, in ipso medio conclavi ordini habendo, una cum divinae Scripturae codicibus et pontificum maximorum decretis Summam Thomae Aquinatis super altari patere voluerunt, unde consilium, rationes, oracula peterentur."⁹ Ipsi pontifices maximi a Ioanne XXII usque ad aetatem nostram innumeris fere documentis philosophiam et theologiam s. Thomae commendaverunt.¹⁰ Praecipue tamen Leo XIII, Pius X et Benedictus XV saepe iusserunt "in scholis catholicis, ubi ad philosophiae ac theologiae scientiam instituitur sacra iuventus, summum haberi magistrum Thomam Aquinatem"¹¹ Denique novus codex iuris canonici omnibus tum clericorum saecularium tum ordinum religiosorum scholis stricte praecipit: "Philosophiae rationalis ac theologiae studia et alumnorum in his disciplinis institutionem professores omnino pertractent ad Angelici doctoris rationem, doctrinam et principia, eaque sancte teneant."¹² Haec lex, quatenus theologiam sacram spectat, sic intelligenda est, ut in communibus scholis "adhibere liceat eorum libros auctorum, qui, derivatas de Aquinatis fonte doctrinas, compendio exponunt",¹³ in universitatibus autem aliisque institutis, quibus potestas facta est academicos gradus conferendi, "de ipsa Summa theologica habeantur scholae",¹⁴ i. e. magistri "Summam theologicam s. Thomae tamquam praelectionum suarum textum habeant, et latino sermone explicent"¹⁵ Unde doctrina s. Thomae approbatione specialissima ecclesiae gaudet, et qui illam sequitur, doctrinam sequitur communissime in ecclesia receptam.

Tamen hac approbatione s. Thomas ponitur magister communis theologiae solummodo quoad partem scholasticam (quam et dogmaticam ac moralem vocant), cum theologia positiva late dicta (apologetica, introductio, patrologia, ius canonicum, pastoralis, historia ecclesiastica) a divo Thoma omnino vel maxima ex parte aliena sit ac aliunde sumenda. At etiam quoad partem scholasticam non probantur omnia et singula puncta doctrinae s. Thomae, sed doctrina generatim, in qua "si substantialia eius spectes, nihil reperiatur, quod defendi non possit."¹⁶ Igitur, servato corpore doctrinae, in singulis sententiis licebit aliquando cum s. Thoma reverenter dissentire; immo in aliquibus, paucis quidem, opinionibus cum ipso dissentire oportet.¹⁷ Ex quo demum patet ecclesiam sollemnius approbando et praeferendo s. Thomam, ceteros scholasticos non improbare neque negligere. Ecclesia, uti supra ostendimus, totam scholasticam genuinam summi facit. Quantumvis effert s. Thomam, monet tamen, ut et ceteros scholasticae magistros veluti "insignes duces novi doctores sequantur".¹⁸ Immo consensum scholasticorum agnoscit tamquam irrefragabile testimonium divinae Traditionis. Id unum improbat, si a quibusdam scholasticis statuantur aliqua "principiis s. Thomae repugnantia"¹⁹ Igitur "si alicuius auctoris vel sancti doctrina ... umquam comprobata est singularibus laudibus, facile intelligitur eatenus comprobata, qua cum principiis Aquinatis cohaereret aut iis haudquaquam repugnaret".²⁰

Hac laude singulari prae omnibus aliis scholasticis comprobatus est s. Bonaventura, ita ut post divum Thomam quidem, sed simul cum ipso a scholis catholicis sit venerandus.

Item S. Congregatio de seminariis et de studiorum universitatibus die 7. martii 1916 decrevit: "Summa theologica s. Thomae habenda est uti textus praelectionum quoad partem scholasticam quaestionum; ita scil. ut, una cum aliquo textu, qui ... partem positivam contineat, habeatur prae manibus et explicetur Summa theologica quoad partem scholasticam." Acta ap. sed. II, 656 sq.; VIII, 157.

Ipsi pontifices maximi, qui doctorem Angelicum efferunt, et doctorem Seraphicum concelebrant. Sixtus V declarat: "Divino Illius munere, qui solus dat spiritum scientiae et sapientiae et intellectus, quique ecclesiam suam per saeculorum aetates, prout opus est, novis beneficiis auget, novis praesidiis instruit, inventa est a maioribus nostris sapientissimis viris, theologia scholastica, quam duo potissimum gloriosissimi doctores, angelicus s. Thomas et seraphicus s. Bonaventura, clarissimi huius facultatis professores, ... excellenti ingenio, assiduo studio, magnis laboribus et vigiliis excoluerunt atque ornarunt, eamque optime dispositam, multisque modis praeclare explicatam posteris tradiderunt ... Hi enim sunt duae olivae et duo candelabra in domo Dei lucentia, qui et caritatis pinguedine et scientiae luce totam ecclesiam collustrant: hi singulari Dei providentia eodem tempore tamquam duae stellae exorientes ex duabus clarissimis regularium ordinum familiis prodierunt. Hi duo Sancti, cum essent coaevi iisdemque studiis dediti, condiscipuli, simul magistri, pari ratione a Gregorio X summo pontifice honorati, et in huius vitae peregrinatione fraterna caritate, spirituali familiaritate, sanctorum laborum societate valde coniuncti fuerunt, ... ut merito Sixtus IV, hos duos Sanctos persimiles et quasi geminos in Christo fratres agnoscens, statuerit sanctum Bonaventuram consimili venerationis et honoris praerogativa atque s. Thomam decorandum esse."²¹ Leo XIII hoc encomium sui praecessoris plene confirmans addit: "Quanta inter sanctum Thomam ac Seraphicum Doctorem necessitudo, quanta sanctitatis ac doctrinae similitudo intercesserit, omnibus in comperto est ... Quapropter nullo modo dubitandum, quin catholici praesertim iuvenes in spem ecclesiae succrescentes, qui ad philosophica ac theologica studia secundum Aquinatis doctrinam sectanda se conferunt, perlegendis s. Bonaventurae operibus plurimam utilitatem sint hausturi, atque ex amborum scriptis, quasi ex praecipuis armentariis, gladios ac tela sumant, quibus in teterrimo bello adversus ecclesiam ipsamque humanam societatem commoto hostes superare strenue queant."²² Denique Pius X: "Bonaventuram, utpote non suo dumtaxat saeculo, sed omni posteritati datum divinitus, egregie prodesse huic etiam aetati posse arbitramur ... Eo magis, quod is princeps scholasticorum alter exstitit cum Aquinate."²³