Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

Singulos episcopos non esse infallibiles manifestum est. Cum enim solam suam quisque ecclesiam singularem regere queat, non potest statuere dogmata fidei, quibus tota ecclesia peremptorie obligetur. Revera neque apostoli¹ neque antiquitas christiana umquam episcopis personalem infallibilitatem attribuerunt; quinimmo, historia teste, a primis saeculis inventi sunt episcopi non pauci, qui in haeresim vel schisma inciderunt et ab ecclesia exclusi sunt, ut Paulus samosatenus, Nestorius, episcopi ariani. Episcopi autem simul sumpti ut collegium apostolicum eo ipso infallibiles sunt, cum ex una parte comprehendant totum magisterium ecclesiae, ex alia autem parte magisterium ecclesiae, uti diximus, in docenda fide errare nequeat. Diserte infallibilitatem episcopatus universi testantur Scriptura sacra et historia christiana.

1. Christus episcopatui infallibilitatem promittit Io 14, 15-18. 26 et Mt 28, 18-20.

a) Io 14, 15-18. 26: "Et ego rogabo Patrem, et alium paraclitum dabit vobis, ut maneat vobiscum in aeternum, Spiritum veritatis, quem mundus non potest accipere ... apud vos manebit et in vobis erit ... Paraclitus autem Spiritus Sanctus, quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia, et suggeret vobis omnia, quaecumque dixero vobis."

Hisce verbis Christus in ultima coena collegio apostolico promittit Spiritus Sancti 1° assistentiam perpetuam 2° in docendo.

1°. Collegio apostolico promittitur Spiritus Sancti assistentia perpetua. Apostolis promitti assistentiam Spiritus Sancti absque explicatione claret ex verbis obviis: "Et ego rogabo Patrem, et alium paraclitum dabit vobis, ut maneat vobiscum, Spiritum veritatis ... apud vos manebit et in vobis erit ..." Ipsis autem promitti assistentiam Spiritus Sancti perpetuam, i. e. etiam post apostolorum mortem perduraturam in successoribus eorundem episcopis enuntiatur verbis disertis: "Ut maneat vobiscum in aeternum", vel rectius, secundum textum graecum: "Ut sit vobiscum in aeternum: ἵνα ᾖ μεθ' ὑμῶν εἰς τὸν αἰῶνα." Locutio εἰς τὸν αἰῶνα a Vulgata optime vertitur "in aeternum". Etenim secundum constantem usum Scripturae Novi Testamenti ὁ αἰών simpliciter significat omne tempus, quo durat mundus terrenus. Ὁ αἰών incipit initio mundi¹ et finit ultimo mundi tempore.² Itaque Spiritus Sanctus cum collegio apostolico erit, usquedum mundus durabit. Haec interpretatio confirmatur eo, quod Spiritus Sanctus promittitur adhibito "praesente aeternitatis": "Ut sit vobiscum" simpliciter absque limite temporis. Cum apostolis erit non solum, quoad ipsi superstites erunt individualiter, sed quoad vivent in successoribus suis episcopis. Et quidem:

2°. Collegio apostolico promittitur assistentia Spiritus Sancti in docendo. Nam de docendo solummodo Christus hic loquitur. Apostolis de proximo magistri obitu moestis et de ipsius doctrina sollicitis Pater mittet "alium paraclitum", i. e. advocatum, qui pro ipsis et in ipsis loquetur eosque loquentes et docentes iuvabit. Hic quidem advocatus est "Spiritus veritatis: τὸ πνεῦμα τῆς ἀληθείας", Spiritus absolutus veritatis absolutae. Vis ergo clara promissionis ista est: Spiritus Sanctus qua veritas essentialis et qua Paraclitus, i. e. advocatus infallibilem veritatem defendet et servabit discipulis docentibus. Hunc sensum promissionis cum discipuli nondum sat bene intelligerent, Christus disertius adhuc explicat: "Paraclitus autem Spiritus Sanctus ... ille vos docebit omnia, et suggeret vobis omnia, quaecumque dixero vobis", i. e. totam revelationem. Et postea eadem repetit: "Adhuc multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo; cum autem venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem ... de meo accipiet et annuntiabit vobis."³

Ergo apostoli et eorum successores fruuntur perpetua assistentia Spiritus Sancti in docendo. Spiritu Sancto semper ducentur et dirigentur in exercitio magisterii apostolici. Quod profecto idem est ac dicere: apostoli, quatenus personam gerebant episcopatus perennis, per Spiritum Sanctum redduntur infallibiles in exercitio magisterii ecclesiastici.

Iniuria ad vim huius textus infirmandam obiiciunt quidam Spiritum Sanctum omnibus fidelibus promissum esse, quin tamen omnes infallibiles reddantur. Etenim ad alium finem Spiritus Sanctus promissus est fidelibus, ad alium apostolis eorumque successoribus. Fidelibus omnibus promissus est ad sanctificationem; apostolis autem et successoribus eorum insuper promissus est ad docendum et proinde ad communicandum ipsis infallibilitatem.

b) Mt 28, 18-20: "Data est mihi omnis potestas in caelo et in terra. Euntes ergo docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, docentes eos servare omnia, quaecumque mandavi vobis: et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi."

Hisce verbis Christus in caelum ascensurus collegio apostolico promittit 1° assistentiam suam perpetuam 2° in docendo.

1°. Christus collegio apostolico promittit assistentiam suam perpetuam. Disertis enim verbis ait: "Et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi." Ita loquendo non solum praeclare affirmat se cum apostolis mansurum esse per totam eorum vitam, sed se etiam cum successoribus eorum esse usque ad finem mundi. Nam ista locutio: "usque ad consummationem saeculi: ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος" tantum quinquies legitur in Novo Testamento, et quidem apud solum Matthaeum. Atqui quattuor prioribus locis, secundum omnes, indicat finem mundi.⁴ Ergo etiam hoc quinto loco eadem significatione sumenda est, nisi contextus adversetur. Contextus vero, nedum huic interpretationi obsistat, eam omnino requirit. Etenim si contextum respicis, Christus loquitur de evangelio omnibus gentibus omnique creaturae praedicando; atqui certo apostoli tantum opus non poterant ipsi perficere; ergo sermo est de opere perficiendo per eorum successores episcopos. Ex quo iam etiam patet, quod:

2°. Christus collegio apostolico assistentiam suam promittit in docendo. Enimvero prioribus verbis textus Dominus aperte instituit magisterium authenticum, tradendo apostolis potestatem suam divinam, qua iubentur docere et discipulos facere omnes gentes omnemque creaturam: "Data est mihi omnis potestas in caelo et in terra. Euntes ergo docete omnes gentes ... docentes eos servare omnia, quaecumque mandavi vobis." Hos magistros authenticos iamnunc firmat et fulcit promittendo eis suam in docendo assistentiam: "Et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi."

Hac autem assistentia Christi apostolos eorumque successores infallibiles reddi certum est. Per se enim patet episcopatum, quocum docente Christus erit usque ad finem mundi, non posse falli vel fallere in proponenda veritate christiana. Idem patet ex multis textibus parallelis. Quotiescumque Deus in Scriptura sacra dicitur esse cum aliquo, hoc significat eum praestiturum esse praecipuum auxilium ad finem quendam propositum certissime assequendum.⁵ Quia igitur Christus cum apostolis eorumque successoribus est in docendo, episcopatum universum usque ad finem mundi infallibilem reddit.

Opponunt quidem adversarii: "Si infallibilitas vi verborum Christi apostolis promissa transiret in successores apostolorum episcopos, episcopi singuli dicendi forent infallibiles, quemadmodum apostoli singuli infallibilitate pollebant. Atqui fatentibus catholicis episcopi singuli non sunt infallibiles; ergo infallibilitas apostolorum non transit in eorum successores." Respondemus: Apostoli fruebantur duplici munere, munere scil. personali et extraordinario apostolatus et munere collegiali et ordinario episcopatus. Illud morte apostolorum interiit, istud in successores apostolorum transiit, uti suo loco iam probavimus. Atqui infallibilitas singulorum apostolorum, quam sola Traditio testatur, coniuncta erat cum apostolatu; infallibilitas vero collegialis apostolorum, quam etiam Scriptura testatur, coniuncta erat cum episcopatu sive pastoratu apostolorum. Unde ista quidem transiit in eorum successores, illa vero non transiit.

2. Paulus infallibilitatem episcopatui collatam esse testatur Eph 4, 11. 13. 14 et 1 Tim 3, 15.

a) Eph 4, 11. 13. 14: "Et ipse [Christus] dedit quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas, alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores ... donec occurramus omnes in unitatem fidei et agnitionis Filii Dei, in virum perfectum ..., ut iam non simus parvuli fluctuantes, et circumferamur omni vento doctrinae in nequitia hominum, in astutia ad circumventionem erroris."

In hoc textu Paulus primo dicit Christum ante ascensum in caelum ecclesiae doctores fidei providisse dando ei "quosdam quidem apostolos" ab ipso privatim instructos et missos ad docendum; "quosdam autem prophetas, alios vero evangelistas", i. e. doctores tum charismaticos tum ordinarios primi aevi; "alios autem pastores et doctores", i. e. episcopos omnium temporum, quorum esset et pascere et docere, seu potius pascendo docere et docendo pascere fideles.

Dein assignat duplicem finem, quem Christus huic magisterio ecclesiae proposuit, scil. finem positivum, ut omnes fideles expedite obtinerent unam fidem perfectam: "donec occurramus omnes in unitatem fidei et agnitionis Filii Dei, in virum perfectum"; necnon finem negativum, ne fideles haberent fidem inconstantem et incertam, erroribus et fallaciis doctorum haereticorum obnoxiam: "ut iam non simus parvuli fluctuantes, et circumferamur omni vento doctrinae in nequitia hominum, in astutia ad circumventionem erroris".⁶

Atqui magisterium apostolorum et episcoporum, si esset fallibile, non posset assequi hunc finem. Fallibile magisterium neque fidem ubique et semper unam et perfectam proponere, neque fideles ad unam et perfectam fidem amplectendam inducere valeret. Immo fideles imperfectam, inconstantem et incertam fidem doceret, nedum eos servaret a nequitia et erroribus haereticorum. Ne ergo hoc accideret, magisterium ecclesiae, a Christo institutum, a Christo etiam munitum fuit praerogativa infallibilitatis.

b) 1 Tim 3, 15: "Haec tibi scribo ... ut scias, quomodo oporteat te in domo Dei conversari, quae est ecclesia Dei vivi, columna et firmamentum veritatis."

Paulus Timotheum tota fere epistula stimulat, ut rite obeat munia episcopalia, ut imprimis magno studio haereses et errores iudaizantium aliorumque haereticorum devitet, atque sic dignus sit minister "in domo Dei, ... quae est ecclesia Dei vivi". Ista domus Dei seu ecclesia Dei vivi, quam inhabitant omnes christifideles, cuique praeest episcopatus hierarchice constitutus, est "columna et firmamentum veritatis: στύλος καὶ ἑδραίωμα τῆς ἀληθείας".

Columna sursum attollit aedificium, ne cadat atque inhabitantes opprimat. Firmamentum sive fundamentum deorsum stabilit aedificium, ne corruat et inhabitantes sepeliat. Atqui ecclesia est tum columna tum fundamentum veritatis, i. e. domum veritatis revelatae sustinens et sustentans, firmitatem et stabilitatem inconcussam praestans non uni vel alteri veritati, sed toti veritati simpliciter (τῆς ἀληθείας).

Id autem ecclesia efficere non posset, si magisterium eius episcopale non esset infallibile. Absonum enim foret ecclesiam nuncupare columnam, qua attollitur veritas, et fundamentum, quo veritas sustentatur, si magisterium eiusdem a veritate deficere et falsa docendo fideles in errorem inducere posset. Egregiam hanc denominationem: "columnae et firmamenti veritatis" sola ecclesia infallibilis meretur. Omnibus ergo numeris ex sacra Scriptura constat infallibilitas magisterii ecclesiastici.

1. Patres infallibilitatem episcopatus universi tum directe tum indirecte praedicant.

a) Directe et diserte innumeris fere testimoniis docent ordinem episcoporum esse organum infallibilis veritatis. Ita Ignatius martyr fideles monet, ut episcopis iungantur, quia episcopi universim sumpti in sententia Iesu Christi sunt: "Anteverti vos admonere, ut uniamini in sententia Dei. Etenim Iesus Christus, inseparabilis nostra vita, sententia Patris est, ut et episcopi, per tractus terrae constituti, in sententia Iesu Christi sunt."¹ Irenaeus: "Eis, qui in ecclesia sunt, presbyteris [i. e. episcopis] obaudire oportet, his, qui successionem habent ab apostolis, sicut ostendimus; qui cum episcopatus successione charisma veritatis certum, secundum placitum Patris acceperunt ... Ubi igitur charismata Domini posita sunt, ibi discere oportet veritatem, apud quos est ea, quae est ab apostolis successio, et id quod est sanum et irreprobabile conversationis, et inadulteratum et incorruptibile sermonis constat. Hi enim ... fidem nostram custodiunt."² Vincentius lirinensis consensum episcopatus sive in concilio collecti sive per mundum sparsi ut normam infallibilem fidei statuit: "Quid igitur tunc faciet christianus catholicus, si se aliqua ecclesiae particula ab universalis fidei communione praeciderit? ... Tunc omnino curabit ut paucorum temeritati vel inscitiae, si qua sunt, universaliter antiquitus universalis ecclesiae decreta praeponat."³ Theodoretus: "Maximo quidem illos [episcopos] intervallo et montes et maria distinguunt, sed eorum consensioni distantia nihil obstitit; omnes enim eadem spirituali gratia afflati sunt."⁴

b) Indirecte patres infallibilitatem episcopatus toties docent, quoties docent infallibilitatem ecclesiae simpliciter. Etenim neminem latet ecclesiam eos intelligere episcopatum universum, cui soli concreditum est magisterium fidei. Atqui patres uno quasi ore infallibilitatem ecclesiae extollunt. Ita Irenaeus: "Ubi ecclesia, ibi et Spiritus Dei, et ubi Spiritus Dei, illic ecclesia ... Spiritus autem veritas."⁵ Lactantius: "Sola ecclesia catholica est, quae verum cultum retinet: haec est fons veritatis, haec est domicilium fidei."⁶ Epiphanius: "Est regia quaedam via, nimirum ecclesia Dei, ac veritatis iter."⁷ Augustinus: "Contradicunt linguae multae, diversae haereses, diversa schismata personant, linguae multae contradicunt veraci doctrinae; tu curre ad tabernaculum Dei, ecclesiam catholicam tene, a regula veritatis noli discedere, et protegeris in tabernaculo a contradictione linguarum."⁸ Haec et sescenta dicta patrum abunde testantur infallibilitatem ecclesiae universalis ac proinde etiam episcopatus universi.

2. Praxis totius ecclesiae tum docentis tum discentis infallibilitatem collegii episcopalis confirmat.

a) Ecclesiae docentis. Quoties enim de dogmate definiendo vel de controversia fidei dirimenda agebatur, semper decisum est sive auctoritate sedis apostolicae (de qua statim sermo erit) sive auctoritate episcopatus universi, qui modo per decreta conciliaria, modo per litteras formatas, modo per quotidianum magisterii exercitium sententiam suam manifestabat. Huiusmodi autem sententia episcoporum unanimis omnibus christianis praescribebatur ut fidei norma certa et irrefragabilis. Omnes eidem se submittere tenebantur. Quotquot contumaciter parere detrectarunt, anathemate perculsi, a communione resecti, ut haeretici pronuntiati et a salute exsortes declarati fuerunt. Ita ecclesia docens agere non potuit, nisi freta certissimae conscientiae auctoritatis infallibilis sibi concreditae.

b) Ecclesiae discentis. A primis christianae ecclesiae incunabulis hoc commune immotumque principium fidelium fuit: "Id credendum agendumque esse, quod credit atque ceu divinam fidem proponit ecclesia", i. e. magisterium ecclesiasticum sub romano pontifice. Fideles sine praevio examine atque exclusa omni dubitatione doctrinam ab ecclesia propositam credebant, errorem ab ecclesia reiectum reiiciebant. Criterium peremptorium, contra quod nulla valeret exceptio, ad demonstrandam veritatem revelatam et ad convincendum errorem oppositum semper erat illud: "Sic docet ecclesia catholica." Ideo s. Athanasius: "Sufficit declarare adversariis: 'haec non est doctrina ecclesiae catholicae'."⁹ Et s. Hieronymus: "Poteram omnes propositionum [falsarum] rivulos uno ecclesiae sole siccare."¹⁰ Contra ii, qui defendebant opiniones quomodolibet falsas, quae ab ecclesia nondum fuerant profligatae, a formali haeresi excusati sunt, uti patet e plurimis exemplis historiae ecclesiasticae. Firma ergo persuasio fuit omnium fidelium ecclesiam docentem eamque solam infallibiliter dogmata definire.

Immo praxi tam constanti infallibilitas magisterii universalis agnita fuit, ut opus non fuerit eam expresse definire. Solum demum concilium vaticanum inclusive eam enuntiavit statuendo romanum pontificem "ea infallibilitate pollere, qua divinus redemptor ecclesiam suam [i. e. totum episcopatum ecclesiae] ... instructam esse voluit".¹¹