Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

Petrum in iurisdictionis primatu semper habiturum esse successores, et quidem iure divino, probavimus. Nunc quaerimus, Qui sint isti successores. Episcopos urbis Romae apostolo Petro in primatu iurisdictionis succedere, idque iure divino, acatholici negant, catholici affirmant.

Sententiam acatholicorum accuratius describere supervacaneum est, quia eodem prorsus modo cogitant de primatu romani pontificis, quo et de primatu Petri. (Recole, quae exposita sunt initio huius capitis.) Sententiam catholicorum concilium vaticanum ita expressit: "Sanctus beatissimusque Petrus, apostolorum princeps et caput fideique columna et ecclesiae catholicae fundamentum ... ad hoc usque tempus et semper in suis successoribus, episcopis romanae sedis, ab ipso fundatae eiusque consecratae sanguine vivit et praesidet et iudicium exercet ... Si quis ergo dixerit ... romanum pontificem non esse beati Petri in eodem primatu successorem: anathema sit."¹

Quaestio quanto est momento gravior, tanto solutu facilior. Immo, omissis nunc argumentis explicitis, penitus enodata et decisa est implicite iis, quae de perpetuitate primatus petrini diximus. Nam Petrus iure divino perennes successores habet in primatu. Atqui fatentibus amicis et inimicis nullus pontifex successor Petri est, nisi romanus pontifex. Ergo romanus pontifex divino iure Petri successor est in primatu.

Quamvis autem hoc argumento praevio omnem disquisitionem ulteriorem praecidere merito possemus, tamen ad animos adversariorum convincendos nostrosque illustrandos romanum pontificem esse successorem Petri in primatu historice inde ostendemus, quod: I. Petrus romano pontifici primatum reliquit; II. Romanus pontifex primatum sibi semper attribuit; III. Patres primatum romani pontificis semper docuerunt; IV. Ecclesia primatum romani pontificis semper agnovit.

Argumentatio, uti diximus, historica est. Tamen perperam quis obiiceret ex facto historico sive humano, quo romanus pontifex probatur Petro legitime succedere, non sequi eum iure divino primatum tenere. Cum enim, uti vidimus, iure divino, i. e. Christi voluntate et institutione Petrus perennes successores habeat in primatu, eo ipso ii, qui Petro legitime succedunt, iure divino primatum tenent.

Petrus primatum episcopo romano reliquit, si ipse moriens episcopus Romae fuit. Atqui Petrus moriens revera episcopus Romae fuit. Ergo primatum episcopo romano reliquit.

Maior patet e iure successionis communi. Praecessor moriens in aliquo munere hereditario successori omnia ea privilegia relinquit, quae ad munus respectivum spectant. Rex moriens successori privilegia regalia, princeps privilegia principalia, praeses privilegia praesidentialia relinquunt heredibus muneris, qui cum ipsis unam personam moralem constituunt. Ergo Petrus quoque, si moriens episcopus Romae fuit, succedenti sibi episcopo romano privilegia pontificalia reliquit, quibus ipse polluit sive in specialem gregem romanum sive in universum gregem Christi. Exceptionem unicam ista lex successionis primatialis pateretur, si vel Christus vel Petrus clare statuissent, ut mortuo apostolo primate sedes primatialis episcopo romano subtraheretur et ad aliam ecclesiam transferretur. Verum de tali dispositione Christi vel Petri nihil compertum est; immo contrarium evenisse tota historia ecclesiae alte proclamat. Unde stat maior syllogismi: Petrus primatum episcopo romano reliquit, si ipse moriens Romae episcopus fuit.

Minor duplicem partem habet, nempe Petrum Romae mortuum esse atque Romae tunc episcopum fuisse. Illud adversarii plerique hodie concedunt,¹ istud hodie plerique negant.

Unde Petrum Romae episcopum fuisse data opera evincimus argumento tum directo tum indirecto.

1. Argumentum directum petimus ex effatis patrum, e monumentis archaeologiae et e catalogis episcoporum romanorum.

a) Effata patrum posteriorum huc spectantia tot sunt, ut proferri nec possint nec debeant, cum adversarii fateantur, saeculis V et IV uno animo admissum esse episcopatum romanum Petri.

Saeculo III vero idem factum testantur Anatolius alexandrinus, Firmilianus, Cyprianus et Hippolytus. Anatolius alex. (c. 268), licet causam quartodecimanorum defendat, tamen episcopos romanos vocat "Petri et Pauli successores"² Firmilianus (c. 253—257) de Stephano papa scribit, quod "de episcopatus sui loco gloriatur et se successionem Petri tenere contendit" ac "per successionem cathedram Petri habere se praedicat"³ Cyprianus († 258) de Cornelio pontifice romano narrat: "Factus est autem Cornelius episcopus ..., cum Fabiani locus, id est cum locus Petri et gradus cathedrae sacerdotalis vacaret"⁴ Hippolytus († 235), primus antipapa, nihilominus de Victore papa nuntiat: Victor "tertius decimus a Petro romanae urbis episcopus fuit"⁵ Notandum est omnes istos scriptores media in controversia cum romanis pontificibus fateri hos pontifices Petro successisse atque proinde Petrum episcopum romanum fuisse.

Saeculo II s. Irenaeus et s. Ignatius idem testantur. Irenaeus quidem non solum memorat apostolos Petrum et Paulum fundasse et instruxisse ecclesiam romanam,⁶ sed eos episcopos urbis fuisse. Nam de Hygino papa edicit: "Qui nonum locum episcopatus per successionem ab apostolis habuit."⁷ Quo numero Petrus includitur ut episcopus, cum Hyginus octavo loco post eum regnaverit. Ignatius martyr romanis scribit: "Non ut Petrus et Paulus vobis praecipio. Illi apostoli, ego condemnatus; illi liberi, ego usque nunc servus."⁸ Ubi Ignatius episcopus aperte supponit Petrum et Paulum auctoritate apostolico-episcopali usos esse cum romanis. Testimonia Irenaei et Ignatii, perpensa horum virorum aetate et qualitate, tanti sunt, ut sola sufficerent ad probandum episcopatum romanum Petri.

Alii scriptores antiquissimi, ut episcopatum Petri romanum perhibeant, referunt:

b) Monumenta archaeologiae. E variis monumentis, quae memoriae Petri in Urbe consecrata sunt, duo saltem a primis temporibus ut testimonia episcopatus romani Petri habebantur, eius scil. sepulcrum et cathedra.

Sepulcrum Petri in Vaticano a saeculo primo iam notum cultumque fuisse certo constat. Caius, presbyter romanus sub Zephyrino papa (versus finem saeculi secundi), ad monumenta sepulcralia Petri et Pauli sic provocat: "Ego vero apostolorum tropaea possum ostendere. Nam sive in Vaticanum, sive ad ostiensem viam pergere libet, occurrent tibi tropaea eorum, qui ecclesiam illam [romanam] fundaverunt (Εὑρήσεις τὰ τρόπαια τῶν ταύτην ἱδρυσαμένων τὴν ἐκκλησίαν)."⁹ Quibus verbis Caius non solum dicere vult principes apostolorum Romae versatos et mortuos esse, sed eos ecclesiae romanae auctoritate apostolica praesedisse. Etenim Caius confundere intendit Proclum montanistam,¹⁰ qui ut haeresim suam defenderet, auctoritatem Philippi apostoli Hierapoli in Phrygia sepulti invocaverat. Cui Caius opponit ss. Petri et Pauli sepulcra, per quae auctoritas et successio apostolica ecclesiae romanae probantur.

Romae insuper a primis saeculis cathedra episcopalis Petri servabatur et tamquam pignus successionis apostolicae romanorum pontificum colebatur.¹¹ Ad eam Augustinus¹² et Optatus milevitanus¹³ contra schismaticos dimicantes audacter provocant. Immo iam Tertullianus: "Percurre ecclesias apostolicas, apud quas ipsae adhuc cathedrae apostolorum suis locis praesident ... Si Italiae adiaces, habes Romam ... ubi Petrus passioni dominicae adaequatur."¹⁴ Item aequalis Tertulliani auctor carminis "adversus Marcionem":¹⁵ Hac cathedra Petrus, qua sederat ipse locatum Maxima Roma Linum primum considere iussit ... Constabat pietate vigens ecclesia Romae Composita a Petro, cuius successor et ipse Iamque loco nono cathedram suscepit Hyginus.

c) Catalogi romanorum pontificum multi prostant e saeculis VII, VI et V, qui omnes primum episcopum perhibent Petrum.¹⁶ Nos tamen nonnisi vetustissimos tres catalogos saeculi III ineuntis, immo medii saeculi secundi curamus. Unum quidem Liber pontificalis (354) tradit e Chronico Hippolyti († 235).¹⁷ Alterum Eusebius (c. 324) transcribit e Iulio Africano (221),¹⁸ Irenaeo¹⁹ et Hegesippo (155—174).²⁰ Tertium demum Epiphanius consignavit ex auctore innominato, qui sub papa Sotere floruit (166—174).²¹ Hi catalogi uno consensu seriem episcoporum romanorum a Petro incipiunt. E. g. ultimo loco nominatus: "Romae primi omnium Petrus et Paulus apostoli pariter atque episcopi fuerunt. Inde Linus; tum Cletus. Post hunc Clemens, Petri et Pauli temporum aequalis."²² Ergo circa medium saeculum secundum traditio unanimis ecclesiae romanae Petrum episcopum Urbis designavit. Patet hoc testimonio episcopatum romanum principis apostolorum peremptorie evinci.

Argumento huic trino directo nihilominus addimus:

2. Argumentum indirectum item triplex, nempe inductionis, praescriptionis et refutationis.

a) Inductio e facto commorationis et mortis Petri in Urbe. Princeps apostolorum, fatentibus, uti dictum est, adversariis, diutius commoratus est Romae, donec mortem ibidem subiret.²³ Atqui apostoli, licet per breve tempus morarentur in ecclesiis a se fundatis, regimen episcopale exercuerunt et retinuerunt;²⁴ immo Petrus pastorali sollicitudine eas etiam ecclesias, quas non ipse fundaverat, pertransiens visitabat.²⁵ A fortiore ergo administrationem pastoralem ecclesiae romanae suscepit, in qua commorationem stabilem fecit usque ad mortem.

Illationem ex commoratione Petri romana ad eiusdem episcopatum romanum infensissimi quique inimici ratam esse non diffitentur. Hanc enim commorationem qui negant, eo tantum negant, quia inde sequeretur episcopatus primatialis Petri et consequenter romani pontificis.²⁶

b) Praescriptio e persuasione universali de episcopatu romano Petri. Usque ad saeculum XIII, cum primum valdenses hoc factum negaverunt, omnibus christianis persuasum erat Petrum Romae fuisse episcopum. Catholici decursu tot saeculorum sedem "apostolicam" tanta veneratione, fide et obedientia prosequebantur, quia primum huius sedis antistitem Petrum fuisse firmiter credebant. Sed et haeretici et schismatici antiquiores factum tantopere sibi adversum tam aegre quam indubitanter admittebant. Nullo demum vestigio insinuatur post aevum apostolicum huius facti fidem natam, paulatim propagatam, impugnatam et assertam, denique universaliter admissam esse. Semper affuit, a nemine infitiata fuit, omnibus sacra fuit persuasio de Petri episcopatu romano. Atqui talis persuasio de facto tam fundamentali, a quo tota constitutio monarchica ecclesiae pendet, non potuit habere aliam causam quam facti veritatem. Unde praescriptione antiquorum iamiam iudicata est omnis modernorum oppositio.

c) Refutatio opinionis adversae revera ad oculos demonstrat, quam futiliter negetur episcopatus romanus Petri. Argumentum positivum adversarii nullum proferunt. Obiectant autem auctorum vetustiorum alios de episcopis romanis usque ad tempora Aniceti (155—166) silere, alios simul cum Petro et Paulum episcopum romanum vocare, alios demum primum episcopum romanum non Petrum dicere, sed Linum.²⁷

At merum silentium aliquorum auctorum de primis episcopis romanis nihil probat, eo minus, quo illi auctores, Clemens rom. nempe, Ignatius et Hermas diserte testantur in insignioribus ecclesiis episcopos iam affuisse ab aetate apostolorum.²⁸

Quod Paulus cum Petro a patribus vocatur episcopus romanus,²⁹ haudquaquam impedit, quominus Petrus fuerit Urbis antistes, et quidem solus antistes proprius. Revera Paulus testatur ecclesiam romanam, priusquam ipse illuc veniret, iamiam fuisse fundatam et organisatam,³⁰ opera utique Petri, qui eius parens exstitit et curam pastoralem egit. Unde Paulus vel de epistula ad romanos scripta se excusans addit suum non esse super "alienum fundamentum aedificare".³¹ Et licet postea Romae degens persona sua et doctrina plurimum valuerit et meruerit, ecclesia romana tamen mansit grex proprius et peculiaris Petri, sicuti ecclesia hierosolymitana mansit grex proprius Iacobi, quum et alii apostoli ibi affuerunt. Immo, licet Petro interdum absente,³² Paulus apostolus praesens ipso facto ecclesiam romanam administraverit, princeps apostolorum nihilominus episcopatu Urbis usus est stabili, ordinario, proprie dicto.

Auctores denique, qui Linum vocant primum episcopum romanum, de Lino loqui intendunt, quatenus post apostolum Petrum primus episcopatum tenuit. Sic Irenaeus uno loco a Lino episcopos numerare incipit,³³ et tamen, uti vidimus,³⁴ alio in loco Petrum Romae episcopum fuisse testatur. Item Eusebius, dum singulos episcopos post apostolos regnantes inducit, primum Linum recenset,³⁵ sed hoc non obstante asseverat Petrum "25 annis eiusdem urbis episcopum perseverasse".³⁶ Simili modo Hieronymus³⁷ et Prosper Tiro (433)³⁸ Petrum primum ponunt, cum de episcopis romanis simpliciter loquuntur, Linum vero primum numerant, cum de successoribus apostolorum scribunt. Ita loquendo scriptores antiqui omni qua possunt cura et perspicuitate pronuntiant romanum episcopum esse successorem Petri, Petrum romano pontifici primatum in aevum reliquisse, Petrum romanam sedem elegisse heredem iurisdictionis perennis in universam ecclesiam.

Quo marte id fecerit, proprio suo arbitrio an Christi iussu, nihil ea interest. In utroque enim casu romani pontifices iure divino sive Christi ordinatione Petro succedunt in primatu. Nam si Petrus iussu Christi ipsius Romam elegit ut sedem primatialem, Christi voluntate antecedenti episcopi romani in Petri primatu succedunt. Sin autem Petrus arbitrio proprio Romam elegit ut sedem primatialem (quod quidem probabilius contigisse videtur), Christi voluntate consequenti episcopi romani in Petri primatu succedunt.

Scholion. Licet theologi disputent, quo marte Petrus Romam ut sedem primatialem elegerit, tamen una fere voce docent:³⁹

1°. speciali divinae providentiae dispositione Petrum Romam ut sedem primatialem elegisse. Quam sententiam iam ab Eusebio, Athanasio, Leone Magno, Optato milevitano, Gelasio I, Innocentio III aliisque theologis traditam Leo XIII sic comprehendit: "Nec sine speciali Dei numine ad illam idololatriae orbis metropolin B. Petrus apostolorum princeps gressus egit, ut eiusdem pastor evaderet, eique supremi apostolatus auctoritatem in perpetuum transmitteret."⁴⁰ Rationem huius dispositionis Dei specialis Leo M. hanc reddit: "Beatissimus Petrus, princeps apostolici ordinis, ad arcem romani destinatur imperii, ut lux veritatis, quae in omnium gentium revelabatur salutem, efficacius se ab ipso capite per totum mundi corpus effunderet."⁴¹ Similiter s. Thomas: "Ut [Dominus] suam potestatem magis ostenderet, in ipsa Roma, quae caput mundi erat, etiam caput ecclesiae statuit in signum perfectae victoriae, ut exinde fides derivaretur ad universum mundum."⁴²

2°. Sedem primatialem contra romani pontificis voluntatem Roma alio transferri non posse, etiamsi talem translationem omnes populi christiani una cum episcopatu desiderarent. Quare Pius IX hanc Nuytzii, professoris taurinensis, propositionem damnavit: "Nihil vetat alicuius concilii generalis [absque papa] sententia aut universorum populorum facto summum pontificatum a romano episcopo atque Urbe ad alium episcopum aliamque civitatem transferri."⁴³ Immo eiusmodi translatio neque consentiente romano pontifice fieri posse videtur. "Etenim posito," inquit Benedictus XIV, "quod Petrus suam sedem stabiliter Romae collocaverit et romanam regens ecclesiam obierit, nullus, qui episcopus romanus non sit, potest dici verus Petri successor."⁴⁴ Unde merito Nicolaus I: "Privilegia istius [romanae] sedis vel ecclesiae perpetua sunt; divinitus radicata atque plantata sunt; impingi possunt, transferri non possunt; trahi possunt, evelli non possunt."⁴⁵

Tamen:

3°. non requiri, ut romanus pontifex semper in Urbe degat, sed sufficere, ut titulum episcopi romani servet. "Residentia enim non ita uni affixa loco est, ut iustis intercedentibus causis non possit alio transferri, ut saepe contigit, tot praesertim annis, quibus romani pontifices Avenione commorati sunt; atque in hypothesi, quod Roma deleretur aut ea christiani et catholici nominis hostes potirentur, idem omnino fieret."⁴⁶

Petro vix mortuo romani pontifices munus primatiale sibi adscribunt et exercent. Ne tamen cogites eos statim totam plenitudinem et amplitudinem potestatis primatialis adhibuisse. Nam "simile est regnum caelorum grano sinapis, quod accipiens homo [i. e. Christus] seminavit in agro suo: quod minimum quidem est omnibus seminibus: cum autem creverit, maius est omnibus oleribus, et fit arbor, ita ut volucres caeli veniant et habitent in ramis eius".¹ Haec parabola ad totam ecclesiam ac proinde etiam ad constitutionem monarchicam ecclesiae accommodanda est. Gubernium monarchicum ecclesiae, veluti granum sinapis ab initio minimum, magis magisque excrescit et explicatur prout ferunt insita eius vis interna et externae res prosperae vel adversae. Sufficit igitur ostendere a primis saeculis affuisse et germinasse granum primatus romani atque augmentum cepisse paulatim, licet circumdatum et impeditum maximis difficultatibus, quibuscum ecclesia tempore persecutionum luctabatur.

1. Primitias primatus romani deprehendimus in epistula, quam s. Clemens, "Petri et Pauli temporum aequalis"² Corinthum misit (inter a. 93 et 96) ad componendas discordias ibi natas contra praepositos ecclesiae. Ex hac prima epistula primatiali pauca depromimus: "Ecclesia Dei, quae Romae peregrinatur, ecclesiae Dei, quae Corinthi peregrinatur … Propter subitas et sibi invicem succedentes calamitates et casus adversos, qui nobis acciderunt [saeviente persecutione Domitiani], tardius, fratres, nosmetipsos convertisse existimamus ad res, quae desiderantur apud vos, dilecti, et ad seditionem impiam et detestandam … Turpia, fratres, turpia valde auditu sunt et christiana vivendi ratione indigna, quae comperimus: firmissimam et antiquam corinthiorum ecclesiam propter unum aut alterum hominem seditionem movere contra presbyteros … Vos igitur, qui seditionis fundamenta iecistis, in obedientia subditi estote presbyteris et correctionem suscipite in paenitentiam … Sin quidem non obtemperaverint iis, quae ille [Christus] per nos dixit, cognoscant offensioni et periculo non parvo sese implicaturos esse; nos autem innocentes erimus ab hoc peccato … Gaudium et laetitiam nobis praestabitis, si obedientes facti iis, quae scripsimus per Spiritum Sanctum, resecetis illegitimum zeli vestri studium secundum exhortationem, quam de pace ac concordia fecimus in hac epistula … Et testes erunt inter vos et nos [legati Corinthum missi]. Hoc vero fecimus, ut sciatis omnem curam nostram id et spectasse et spectare, ut vos brevi ad pacem perveniatis."³

S. Clementem vi muneris primatialis agere iam ex eo constat, quod episcopus occidentis negotio corinthiorum se immiscet, cum tamen Ioannes apostolus et metropolita vicinus tunc viveret. Immo Clemens se excusat, quod non prius curam illius ecclesiae egerit; auctoritative seditionem diiudicat et seditiosos poenae adstringit; legatos etiam mittit testes obedientiae et ordinis restabiliti. Corinthii autem et alii orientales non aegre tulerunt iurisdictionem Clementis, sed potius longo tempore epistulam eius in publico conventu legerunt maximisque laudibus eam extulerunt.⁴ Perperam quidam obiecerunt Clementem non propria auctoritate usum esse, sed nomine ecclesiae romanae scripsisse. Auctoritas enim ecclesiae penes episcopum est et nonnisi ab episcopo solo exercetur, uti compertum habemus ex iis, quae de episcopatu diximus.

2. Saeculo secundo orta controversia de tempore celebrandi pascha Victor I (c. 196) scripsit epistulam ad Polycratem, ephesinum episcopum, iubens convocare synodos omnium antistitum Asiae ac vicinarum provinciarum iisque iniungere, ut usum romanum sequerentur, minatus se omnes quartodecimanos "a communionis societate" abscissurum et "ab ecclesiastico foedere" segregaturum. Excommunicationem quidem Victor non tulit, quia episcopi quartodecimani illum rogabant, ut "concordiae atque unanimitati studeret", et praecipue quia Irenaeus cum ceteris quibus praeerat Galliarum episcopis ei dissuadebat "abscidere a corporis unitate tot et tantas ecclesias Dei".

Potestatem primatialem vero, qua Victor mandatum ferebat et excommunicationem minabatur, nemo in dubium vocavit.⁵

3. Saeculo tertio Stephanus papa († 257) primatum exercuit. Praedicans quippe "per successionem cathedram Petri se habere"⁶ pro tota ecclesia decretum dedit, quo baptismum ab haereticis collatum agnoscebat legitimum, et tum asiatis tum africanis sub poena excommunicationis praescripsit, ut a praxi contraria desisterent.⁷ Mandato quidem Stephani neque asiati neque africani steterunt. Sed quamvis eorum duces essent, Firmilianus caesareensis et Cyprianus, duo illa luminaria, ecclesia non hos, sed Stephanum secuta est. Immo ipsi Firmilianus et Cyprianus rationibus subiectivis tantum decreto derogare nitebantur, neutiquam vero fundamentum obiectivum decreti, scil. Stephani in primatu Petri successionem, infirmare audebant.⁸

4. Saeculo quarto Iulius I (341-342) episcopis eusebianis exprobrat, quod se inscio Athanasium, patriarcham alexandrinum, deposuerint et post factum tantum requirant consensum romani pontificis. "An ignoratis", ait, "hanc esse consuetudinem (ἔθος), ut primum nobis scribatur, et hinc quod iustum est decernatur? Sane si quae huiusmodi suspicio in illius urbis [alexandrinae] episcopum cadebat, ad hanc ecclesiam [romanam] scribendum fuit. Nunc autem illi, re nobis non indicata, postea quam quod libuit egere, nos, quibus ea crimina explorata non sunt, sibi demum suffragatores esse volunt. Nequaquam talia sunt Pauli statuta, non haec patres tradiderunt … Nam quae accepimus a beato Petro apostolo, ea vobis significo."⁹ Statuit ergo Iulius causas episcoporum ac ipsorum etiam patriarcharum orientalium Romae esse diiudicandas propter primatum romano pontifici a beato Petro concessum.

5. Paulo post, cum episcopi ariani Athanasium denuo deposuissent atque Constantius imperator papam Liberium († 366) vi et metu adigeret ad consentiendum, Liberius invicte restitit. Rem Ammianus Marcellinus, scriptor gentilis, narrat, eam explicans e primatu romani pontificis: "Hunc [Athanasium] per subscriptionem abiicere sede sacerdotali, paria sentiens ceteris [episcopis arianis] iubente principe [Constantio] Liberius monitus, perseveranter renitebatur: nec visum hominem nec auditum damnare nefas ultimum exclamans, aperte scil. recalcitrans imperatoris arbitrio. Id enim ille [Constantius], Athanasio semper infestus, licet sciret impletum [a synodo ariana] tamen auctoritate quoque, qua potiores aeternae urbis episcopi, firmari desiderio nitebatur ardenti; quo non impetrato Liberius aegre populi metu, qui eius amore flagrabat, cum magna difficultate noctis medio potuit asportari."¹⁰

6. Siricius (385) in epistula ad Himerium, episcopum tarraconensem, primatum iurisdictionis in universam ecclesiam praeclare sibi attribuit verbis: "Consultationi tuae responsum competens non negamus, quia officii nostri consideratione non est nobis dissimulare, non est tacere libertas, quibus maior cunctis christianae religionis zelus incumbit. Portamus onera omnium, qui gravantur; quinimmo haec portat in nobis beatus apostolus Petrus, qui nos in omnibus, ut confidimus, administrationis suae protegit et tuetur heredes … Praefatam regulam [quam statuerat de administrando baptismate] omnes teneant sacerdotes [episcopi], qui nolunt ab apostolicae petrae, super quam Christus universalem construxit ecclesiam, soliditate divelli … Quid ab universis posthac ecclesiis sequendum sit, quid vitandum, generali pronuntiatione decernimus."¹¹ Quot verba, tot vindiciae primatus romani!

7. Innocentius I (417) carthaginensi concilio respondit: "Antiquae traditionis exempla servantes et ecclesiasticae memores disciplinae, vestrae religionis vigorem non minus nunc in consulendo, quam antea cum pronuntiaretis, vera ratione firmastis, qui ad nostrum referendum approbastis esse iudicium: scientes, quid apostolicae sedi, cum omnes hoc loco positi ipsum sequi desideremus apostolum, debeatur, a quo ipse episcopatus et tota auctoritas nominis huius emersit. Quem sequentes tam mala damnare novimus, quam laudare laudanda. Vel id vero quod patrum instituta sacerdotali officio custodientes non censetis esse calcanda, quod illi non humana, sed divina decrevere sententia, ut quidquid quamvis de disiunctis remotisque provinciis ageretur, non prius ducerent finiendum, nisi ad huius sedis notitiam perveniret, ut tota huius auctoritate iusta quae fuerit pronuntiatio firmaretur, indeque sumerent ceterae ecclesiae quid praecipere, quos abluere, quos veluti coeno inemundabili sordidatos, mundis digna corporibus unda vitaret."¹² Hisce s. Innocentius docet secundum "antiquam traditionem" et "ecclesiasticam disciplinam" divinitus statutam iudicia episcoporum universi orbis auctoritate Sedis apostolicae esse firmanda, atque a Sede apostolica ceteras ecclesias sumere, quid praecipere, quos in paenitentiam et communionem recipere, quos tamquam indignos a communione fidelium reiicere debeant. En primatus iurisdictionis universalis modo concreto descriptus!¹³

8. Zosimus (418) ad episcopos africanos scribit: "Quamvis patrum traditio apostolicae Sedi auctoritatem tantam tribuerit, ut de eius iudicio disceptare nullus auderet, idque per canones semper regulasque servaverit, et currens adhuc suis legibus ecclesiastica disciplina Petri nomini, a quo ipsa quoque descendit, reverentiam quam debet exsolvat … tamen cum tantum nobis esset auctoritatis, ut nullus de nostra possit retractare sententia, nihil egimus, quod non ad vestram notitiam nostris ultro litteris referremus."¹⁴ Sedis apostolicae auctoritas, utpote a Petro descendens, tanta est, ut nullus de romani pontificis iudicio disceptare audeat vel de eius sententia retractare possit.

9. Bonifatius I (422) universos Thessaliae episcopos sic affatur: "Institutio universalis nascentis ecclesiae de beati Petri sumpsit honore principium, in quo regimen eius et summa consistit. Ex eius enim ecclesiastica disciplina per omnes ecclesias religionis iam crescente cultura fonte manavit … Hanc [romanam ecclesiam] ergo ecclesiis toto orbe diffusis velut caput suorum certum est esse membrorum, a qua se quisquis abscidit, fit christianae religionis extorris, cum in eadem non coeperit esse compage … Ideo tenet sedes apostolica principatum, ut querelas omnium licentes acceptet … Ordinationi nostrae pareat, quisquis se episcopum recognoscit."¹⁵ Bonifatius ergo romanam ecclesiam simpliciter vocat ecclesiam beati Petri, caput omnium ecclesiarum, instructam principatu summo, quo omnium fidelium querelas diiudicat et cui omnes episcopi parere debent.

10. Caelestinus I (422-432) in litteris ad episcopos viennensis et narbonensis provinciae fatetur se "in speculis a Deo constitutum" esse, ut "quae coercenda sunt, resecet, et quae observanda sunt, sanciat" et curam suam ad totum orbem christianum extendat;¹⁶ Nestorium constantinopolitanum patriarcham excommunicari iubet "nostra, immo Christi nostri divina sententia",¹⁷ legatis suis ad concilium ephesinum missis iniungit, ut "ad disceptationem si fuerit ventum, vos de eorum [patrum concilii oecumenici] sententiis iudicare debeatis, non vero subire certamen".¹⁸ Papa ergo vi constitutionis divinae iurisdictionem suam ad totam ecclesiam extendit, etiam ad patriarchas orientales, immo ad episcopatum in concilio oecumenico adunatum.

11. Leo M. (440-461) instat se plenitudinem primatus petrini hereditasse: "In persona humilitatis meae ille [Petrus] intelligatur, ille honoretur, in quo et omnium pastorum sollicitudo cum commendatarum sibi ovium custodia perseverat, et cuius dignitas etiam in indigno herede non deficit."¹⁹ De episcoporum hierarchia scribit: "Magna ordinatione provisum est, ne omnes [episcopi] sibi omnia vindicarent, sed essent in singulis provinciis singuli, quorum inter fratres haberetur prima sententia; et rursus quidam in maioribus urbibus constituti sollicitudinem susciperent ampliorem, per quos ad unam Petri sedem universalis ecclesiae cura conflueret, et nihil usquam a suo capite dissideret."²⁰ Concilii chalcedonensis oecumenici canonem 28, quo patriarchae constantinopolitano primus locus post romanum pontificem concedebatur, Leo reiicit verbis: "In irritum mittimus et per auctoritatem beati Petri apostoli generali prorsus definitione cassamus."²¹ Sedes romana, sedes Petri permanet, curam primatialem Petri perpetuat, omnibus fidelibus, omnibus pastoribus, universali ecclesiae praeest in tantum, ut nullus patriarcha papae quocumque modo possit comparari et ut papae liceat concilii vel oecumenici definitiones cassare.

Hisce finem argumenti facimus. Nam e medio saeculo quinto romanos pontifices plenitudinem primatus sibi attribuisse neque adversarii diffitentur. Illos autem iam saeculis primis iura primatialia sibi adscripsisse ex testimoniis hucusque prolatis abunde constat. Granum potestatis primatialis per Christum Petro concreditum, a successoribus Petri sollicite custoditum et rigatum est, ita ut iam primaeva aetate christiana excreverit in arborem magnam, sub cuius ramis universalis ecclesia habitavit.

Patres antiquissimi approbant, confirmant et tuentur praerogativam, quam romani pontifices sibi attribuerunt.

1. Primus s. Ignatius martyr († 107) praerogativam primatialem praedicat. Epistula Ignatii ad romanos admodum differt ab aliis eius epistulis. Alias ecclesias docet et monet ut pater filios et ut magister discipulos; ecclesiam romanam reveretur tamquam matrem et magistram. In fine aliarum epistularum rogat, ut fideles pro se et pro ecclesia sua antiochena precentur;¹ in fine epistulae ad romanos consolatur: "Solus Iesus Christus illam [ecclesiam Syriae] vice episcopi reget atque vestra caritas (ἡ ὑμῶν ἀγάπη)."² Unde innuit ecclesiam romanam cura primatiali provisuram esse ecclesiae Antiochiae Syriae.

Explicitius tamen primatum romanum significat in inscriptione epistulae insolitis laudibus cumulans ecclesiam illam, "quae etiam praesidet in loco regionis romanorum … universae caritati praesidens: ἣ καὶ προκάθηται ἐν τόπῳ χωρίου Ῥωμαίων … προκαθημένη τῆς ἀγάπης."³ Ecclesia, quae sita est "in loco regionis romanorum",⁴ praesidet, praeest, prae ceteris ecclesiis eminet ut ecclesia primaria, capitalis, principalis, primatialis: προκαθημένη.⁵ Quousque autem primatus romanus se extendat, Ignatius definit additis verbis: "universae caritati praesidens: προκαθημένη τῆς ἀγάπης".⁶ Ecclesia romana est praesidens caritatis simpliciter sive universae caritatis (τῆς ἀγάπης). Caritas (ἀγάπη) ab Ignatio passim pro ecclesia quadam peculiari usurpatur. Unde cum loco nostro eandem vocem adhibeat addito articulo τῆς, videtur omnino designare universum coetum christifidelium. Sensus ergo est: Ecclesia romana primatum exercet in universam ecclesiam.⁷ Sunt quidem, qui interpretandum putent: ecclesiam romanam praesidere operibus caritatis omnium christifidelium. Sed etiam haec interpretatio, si demum recta esset,⁸ primatum romanum, uti patet, non excluderet, sed includeret.

Itaque s. Ignatius idem re dicit ac postea Theodoretus, qui ecclesiam romanam vocat "universo terrarum orbi praesidentem (τὴν τῆς οἰκουμένης προκαθημένην)".⁹

2. S. Irenaeus (c. 180) in opere polemico contra haereses gnosticas affirmat duplicem esse viam cognoscendae doctrinae ab apostolis traditae. Aut enim doctrina apostolica discenda est ex consensu earum ecclesiarum, quae successione episcopali numquam interrupta usque ad apostolos ascendunt, aut discenda est ab ecclesia romana sola, certis privilegiis insignita. Cum autem prior illa via longior sit, propterea s. Irenaeus eligit hanc posteriorem dicendo: "Sed quoniam valde longum est … omnium ecclesiarum enumerare successiones, maximae et antiquissimae et omnibus cognitae, a gloriosissimis duobus apostolis Petro et Paulo Romae fundatae et constitutae ecclesiae eam quam habet ab apostolis traditionem et annuntiatam hominibus fidem per successiones episcoporum pervenientem usque ad nos indicantes, confundimus omnes eos, qui quoquo modo vel per sibiplacentiam malam vel vanam gloriam vel per caecitatem et malam sententiam praeterquam oportet colligunt. Ad hanc enim ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse est omnem convenire ecclesiam, hoc est eos qui sunt undique fideles, in qua semper ab his, qui sunt undique, conservata est ea, quae est ab apostolis traditio."¹⁰

Hisce Irenaeus docet traditionem apostolicam in ecclesia romana propterea integram servari, quia ipsa sit ecclesia primatialis. Quod quidem Irenaeus iam indicat Romam vocans ecclesiam "maximam et antiquissimam", i. e. principem et praecipuam,¹¹ singulari modo "a gloriosissimis duobus apostolis Petro et Paulo fundatam et constitutam". Dein disertius primatum romanum testatur verbis: "Ad hanc enim ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse est omnem convenire ecclesiam, hoc est eos qui undique sunt fideles, in qua semper ab his, qui sunt undique, conservata est ea, quae est ab apostolis traditio." Hic triplici assertione primatus romanus enuntiatur, cum: 1°. Irenaeus ecclesiae romanae attribuat "potentiorem principalitatem". Vocabulum latinum principalitatis in versione Irenaei multoties usurpatum semper denotat auctoritatem, principatum, primatum, maxime supernaturalem et divinum; ubi autem superest textus graecus, loco vocabuli latini leguntur voces synonymae: ἀρχή, κυριότης, ἐξουσία, αὐθεντία.¹² Unde dubium non est loco nostro Irenaeum, qui ecclesiae romanae adscribit potentiorem principalitatem, eidem revera adscribere auctoritatem sive potestatem sive principatum ceteris ecclesiis potentiorem.¹³ Confirmatur, cum: 2°. Irenaeus addat: "Ad hanc ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse est omnem convenire ecclesiam, hoc est eos qui undique sunt fideles." "Convenire"¹⁴ non esse intelligendum de conventu locali, quasi omnes ecclesiae sive omnes, "qui undique sunt fideles", Romam peregrinari debeant, manifestum est et a plerisque protestantibus conceditur. Sensus ergo est omnem ecclesiam sive omnes, qui undique sunt fideles, ecclesiae romanae in fide necessario assentire eique subiici propter potentiorem huius ecclesiae principalitatem sive iurisdictionem.¹⁵ Stabilito officio subiectionis erga primatum romanum et consensus cum ecclesia primatiali, Irenaeus demum memorat effectum huius subiectionis et consensus, cum: 3°. scribat: "In qua¹⁶ [ecclesia romana] semper ab his, qui sunt undique, conservata est ea, quae est ab apostolis traditio." Nexu et consensu cum ecclesia romana omnes aliae ecclesiae omnesque fideles universi orbis conservaverunt et conservant traditionem apostolicam. Unde "propter potentiorem principalitatem" sive primatum ecclesia romana est rectae fidei centrum et criterium. Itaque patet, quanti primatum romanum faciat s. Irenaeus, studiosissimus ille investigator vetustissimae rei christianae. 3. Tertullianus (c. 160—220) conqueritur Victorem vel Zephyrinum, pontificem romanum, instigante Praxea, montanismum damnasse: "Nam iste [Praxeas] ... tunc episcopum romanum agnoscentem iam prophetias Montani, Priscae, Maximillae et ex ea agnitione pacem ecclesiis Asiae et Phrygiae inferentem, falsa de ipsis prophetis et ecclesiis eorum asseverando et praecessorum eius auctoritates defendendo, coegit et litteras pacis revocare iam emissas et a proposito recipiendorum charismatum concessare ... Et nos quidem postea agnitio Paracleti atque defensio disiunxit a psychicis [i. e. catholicis]."¹⁷ Fatetur ergo Tertullianus, dudum haereticus, auctoritatem primatialem Zephyrini et praecessorum eius tantam esse, ut, si agnovissent montanismum, tota ecclesia catholica pacem servasset cum montanistis, atque ut, montanismo a romano pontifice damnato, tota ecclesia catholica fautores illius haeresis repulerit.

Alia occasione Tertullianus acerbe et ironice invehitur in papam Callistum condonationem criminum graviorum promittentem: "Audio", ait, "etiam edictum esse propositum et quidem peremptorium; pontifex scilicet maximus, quod est episcopus episcoporum, edicit: Ego et moechiae et fornicationis delicta paenitentia functis dimitto."¹⁸ Ex ore igitur haeretici constat pontificem romanum edere consuevisse decreta "peremptoria" atque iam initio saeculi tertii vocatum esse "pontificem maximum" et "episcopum episcoporum". Decretum peremptorium edi non potest nisi ab eo, qui gaudet potestate peremptoria, i. e. primatiali. Appellabatur papa "pontifex maximus" vel respectu summi sacerdotis Veteris Testamenti vel respectu pontificis maximi gentilium, qui ambo potestate suprema praediti erant. "Episcopus episcoporum" ille est, qui in alios episcopos eadem potestate pollet, qua episcopus singulus pollet in fideles sibi commissos. Unde e verbis ironicis Tertulliani liquet ecclesiam communiter romano pontifici concessisse primatum. Immo Tertullianus ipse, licet papae resistat, eiusdem primatum nihilo minus comprobat, cum paulo post ad eum accommodet verba, quibus Christus Petro promisit primatum, necnon papam clare describat successorem Petri.¹⁹ 4. S. Cyprianus († 258) quoque romanum pontificem pluribus locis vocat Petri successorem, aliis locis supremam auctoritatem in ecclesia ei adscribit.²⁰ Postquam probavit Petrum a Christo obtinuisse primatum, ut in ipso et per ipsum omnes episcopi et tota ecclesia unitatem servarent,²¹ affirmat "Petri cathedram", i. e. ecclesiam romanam, esse "ecclesiam principalem [i. e. primatialem], unde unitas sacerdotalis [episcopalis] exorta est"²² Item Cyprianus incessanter monet, ut omnes cum ecclesia catholica matre et matrice fidelium permaneant;²³ sed ipsius "ecclesiae catholicae matricem et radicem" Romam esse aperte declarat.²⁴ Qui cum romano pontifice communicat, eo ipso probatur "cum ecclesia catholica communicare".²⁵ Stephanum papam precatur, ut excommunicato Marciano, arelatensi episcopo haeretico, alium in eius loco substituat.²⁶ Persuasus igitur erat Cyprianus romano pontifici ius competere deponendi et instituendi ubique terrarum episcopos. Ex his omnibus claret Cyprianum, quamvis data occasione papae Stephano restiterit, firmiter tenuisse romani pontificis primatum. 5. Eodem saeculo tertio Pseudo-Cyprianus, antipapa quidam novatianus, protestatur: "Magna nobis ob universam fraternitatem cura est ... Quoniam in nobis divina et paterna pietas apostolatus ducatum contulit et vicariam Domini sedem caelesti dignatione ordinavit et originem authentici apostolatus, super quem Christus fundavit ecclesiam ..."²⁷ Primatus romani pontificis tam invicte apud omnes tunc constabat, ut etiam pseudoepiscopus romanus contenderet se Petri instar divinitus accepisse "apostolatus ducatum"*, "apostolatum authenticum", i. e. auctoritativum illum, "super quem Christus fundavit ecclesiam", immo ipsam "vicariam Domini sedem". 6. Anno circiter 376, cum tres episcopi Meletius, Vitalis, Paulinus de patriarchatu antiocheno inter se disputarent atque singuli communionem cum romano pontifice praetenderent, s. Hieronymus anxius, cuinam accederet, ad Damasum papam scripsit: "A sacerdote victimae salutem, a pastore praesidium ovis flagito. Facessat invidia: romani culminis recedat ambitio: cum successore piscatoris et discipulo crucis loquor. Ego nullum primum, nisi Christum, sequens, Beatitudini tuae, id est cathedrae Petri, communione consocior. Super illam petram aedificatam ecclesiam scio. Quicumque extra hanc domum agnum comederit, profanus est. Si quis in arca Noe non fuerit, peribit regnante diluvio ... Non novi Vitalem, Meletium respuo, ignoro Paulinum. Quicumque tecum non colligit, spargit... In tres partes scissa ecclesia ad se rapere me festinat... Ego interim clamito: si quis cathedrae Petri iungitur, meus est."²⁸ Hieronymus itaque romanum pontificem profitetur successorem Petri vicariumque Christi. Propterea communionem cum papa absolute necessariam ducit sanctus doctor. Immo eam non minus necessariam duxit tota ecclesia, cum et illi tres episcopi dissidentes orientis semet tueri nitantur provocantes ad communionem cum romano pontifice. 7. Ineunte iam saeculo quinto primatum romani pontificis tot testimonia patrum conclamant, ut ea referre operae pretium non sit. Cogita v. g. s. Augustinum, qui testatur in ecclesia romana "semper apostolicae cathedrae viguisse principatum" et "culmen auctoritatis";²⁹ Vincentium lirinensem, qui papam appellat "apostolicae sedis antistitem",³⁰ "caput orbis", episcopos "reliquos omnes auctoritate superantem"; s. Petrum Chrysologum, qui consensum cum romano pontifice et obedientiam erga ipsum etiam patriarchis orientalibus inculcat, quoniam Romae "beatus Petrus in propria sede et vivit et praesidet",³¹ Theodoretum asseverantem, quod "sanctissima illa sedes [romana] ecclesiarum, quae in toto sunt orbe, principatum multis nominibus habet;".³² s. Prosperum, cuius sunt hi versus:³³ "Sedes Roma Petri, quae pastoralis honoris Facta caput mundo, quidquid non possidet armis, Religione tenet."

Primatum romanum a tota ecclesia primis iam saeculis agnitum esse demonstrant:¹

1. Consultationes universi orbis apud sedem apostolicam. Undique viri eximii Romam vel accesserunt vel scripserunt, ut papam in variis negotiis ecclesiasticis consulerent et ipsius sententiam expeterent. Ita iam saeculo secundo e remotis orientis plagis Romam venerunt s. Polycarpus,² Hegesippus,³ Irenaeus⁴ et Abercius,⁵ episcopus hierapolitanus, ad varia negotia ecclesiastica tractanda. Eodem tempore (a. 177) martyres lugdunenses legatione et litteris ad papam Eleutherum conveniunt pro pace ecclesiarum Asiae erroribus Montani turbatarum.⁶ Saeculo tertio Dionysius alexandrinus Xysto II († 258) scribit: "Profecto opus habeo, frater, consilio tuo et sententiam tuam expeto, ne forte ipse halluciner, tali ad me negotio delato."⁷ Deinceps plurimi fideles, episcopi, ecclesiae particulares, synodi romano pontifici res difficillimas solvendas submittunt, uti patet ex epistulis, quae hodieque manent.⁸ Revera s. Hieronymus memorat se, cum in chartis ecclesiasticis Damasum romanae urbis episcopum iuvaret, respondisse "et orientis occidentisque synodicis consultationibus".⁹ Immo concilium sardicense (a. 343-344) ad Iulium papam scribit: "Hoc enim optimum et valde congruentissimum esse videbitur, si ad caput, i. e. Petri apostoli sedem, de singulis quibusque provinciis Domini referant sacerdotes [episcopi]."¹⁰ Ratio horum alia non est, nisi quia romanus pontifex spectato primatu omnium ecclesiarum curam habet, uti expresse notat s. Caelestinus papa ad episcopos illyricos (c. a. 425): "Inter ceteras curas et diversa negotia, quae ad nos ex cunctis veniunt semper ecclesiis, propensiorem nos etiam vestri sollicitudinem gerere... poteritis advertere ... Nos praecipue circa omnes cura constringimur, quibus necessitatem de omnibus tractandi Christus in s. Petro apostolo, cum illi claves aperiendi claudendique daret, indulsit."¹¹
2. Confirmatio, destitutio et restitutio episcoporum per sedem apostolicam. Romanos pontifices antiquitus iam habuisse ius confirmandi episcopos, etiam orientales, e multis documentis priorum saeculorum patet. Immo constat neque ipsorum patriarcharum orientis electionem validam fuisse absque consensu romani pontificis. Ita e. g. Nectario ad sedem constantinopolitanam evecto imperator Theodosius a. 382 confirmationem efflagitavit a Damaso papa, existimans electionem firmitatem non habere, nisi confirmaretur a papa.¹² Cum Anatolius patriarcha sedem constantinopolitanam primam esse propugnaret post sedem romanam, Leo I (440—461) ad imperatorem Marcianum scripsit: "Satis sit praedicto, quod ... mei favoris assensu episcopatum tantae urbis obtinuit."¹³ Epiphanium patriarcham constantinopolitanum, qui non expetierat electionis suae confirmationem, Hormisdas papa (514—523) vituperat: "Mirati admodum sumus morem pristinum fuisse neglectum ... Decuerat siquidem, frater carissime, te legatos ad apostolicam sedem inter ipsa tui pontificatus initia destinasse, ut ... vetustae consuetudinis formam recte compleres."¹⁴ Similiter romanis pontificibus ius competebat episcopos destituendi. E. g. Agapetus I papa (535—536) Anthimum constantinopolitanum patriarcham e sede sua depulit imperatrice Augusta frustra obnitente.¹⁵ Damasus I (366—384) Timotheum alexandrinum, Petrum antiochenum aliosque plures episcopos deiecit "sola sedis apostolicae auctoritate".¹⁶ Romanis pontificibus demum tribuebatur ius restituendi episcopos per nefas sedibus suis spoliatos. Ita Iulius I (337-352) Athanasium alexandrinum, Marcellum ancyranum et Asclepam gazensem, ab arianis pulsos, "ex romanae ecclesiae praerogativa ... remisit, singulis sedem suam restituens, simulque perstringens illos, qui supradictos episcopos temere deposuissent"¹⁷ Liberius papa (352-366) Eustathium sebastenum a synodo melitina remotum datis epistulis "restituebat", uti scribit s. Basilius.¹⁸ Theodoretus, licet a synodo ephesina depositus, a concilio oecumenico chalcedonensi iterum admissus est, "quia restituit ei episcopatum sanctissimus archiepiscopus Leo"¹⁹ (440-461). Itaque romani pontifices, ecclesia non contradicente, immo approbante episcopos quoscumque et vel ipsos patriarchas orientales confirmarunt, deposuerunt, restituerunt potestate evidenter primatiali. Nec obstat, quod aliquoties episcopi quidam romano pontifici vel restiterint vel aegre obediverint. Nam rebelles in societate ecclesiastica non minus quam in republica civili inveniri possunt. Sicut autem renitentia quorundam procerum non evertit iura monarchica regis, ita renitentia quorundam episcoporum non obscurat iura primatialia romani pontificis.
3. Appellationes occidentis et orientis ad sedem apostolicam. A primis saeculis christianis rei, per episcopos vel synodos proprias iudicati, ad romanum pontificem appellarunt tamquam supremum totius ecclesiae iudicem. Saeculo secundo Romam appellarunt Marcion, presbyter ponticus, propter luxuriam a patre simulque episcopo suo ex ecclesia pulsus,²⁰ et Montanus, a duabus synodis orientalibus iamiam damnatus.²¹ Saeculo tertio Romam appellarunt Privatus, episcopus lambesitanus, propter haeresim aliaque crimina damnatus ab episcopis Numidiae,²² et Fortunatus pseudoepiscopus, a s. Cypriano in synodo carthaginiensi (a. 251-252) excommunicatus.²³ Saeculo quarto Caecilianus, episcopus carthaginiensis, quem donatistae invalide ordinatum iudicaverant, a Melchiade papa peremptorie absolutus est;²⁴ item s. Athanasius, ab arianis damnatus, causam suam dixit et obtinuit apud Iulium I.²⁵ Eodem fere tempore concilium sardicense (343-344) diserte affirmavit episcopis ius competere, quo contra iudicia synodorum provincialium valeant appellare ad summum tribunal romani pontificis.²⁶ Quo quidem iure secundum s. Augustini testimonium episcopi plures iam a remotissimis temporibus usi erant antea,²⁷ necnon plurimi ubique terrarum usi sunt postea testibus innumeris documentis historicis.²⁸ Agnito autem iure appellandi ad romanum pontificem, ecclesia agnovit romani pontificis primatum. Nam "summum imperium penes eum esse constat, ad cuius tribunal provocatur".²⁹
4. Communio omnium ecclesiarum et fidelium cum sede apostolica. Non solum romani pontifices,³⁰ sed et sancti patres, haeretici, imperatores hanc communionem omnino necessariam ducunt. Patres, uti iam ex antea dictis constat, quavis occasione extollunt communionem cum ecclesia romana. Irenaeus docet: "Ad hanc ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse est convenire omnem ecclesiam."³¹ Optatus milevitanus contra donatistas concludit: "Probatum est nos esse in ecclesia catholica ... et per cathedram Petri, quae nostra est, per ipsam et ceteras dotes apud nos esse."³² Ambrosius scribit criterium verae fidei in eo esse, ut quis conveniat "cum episcopis catholicis, hoc est, cum romana ecclesia".³³ Ex ecclesia romana, ait, "in omnes [ecclesias] venerandae communionis iura dimanant",³⁴ i. e. per romanam ecclesiam omnes ecclesiae inter se communicant, quia omnes cum romana communionem servant. Hieronymus schismate meletiano vexatus ad Damasum papam confugit: "Ego nullum primum nisi Christum sequens, Beatitudini tuae, i. e. cathedrae Petri, communione consocior ... Quicumque tecum non colligit, spargit."³⁵ Quam verum hoc sit, ipsi haeretici fatentur, qui nec mendaciis nec fraudibus nec apertae vi pepercerunt, ut communionem cum romana sede vel retinerent vel amissam recuperarent. Ut de marcionitis, montanistis, donatistis, apollinaristis, priscillianistis, pelagianis, nestorianis, eutychianis aliisque sileamus, satis erit in mentem revocare, quot studiis et fallaciis ariani et semiariani tentaverunt obtinere communionem cum papa Liberio.³⁶ Atque vel imperatores legislatione civili testantur, quam necessaria ducta sit in tota ecclesia communio cum romano pontifice. Anno 272 cum Paulus samosatenus, a duabus synodis iam damnatus, domum episcopalem excedere recusaret, imperator gentilis Aurelianus domum illam tradi praecepit iis, "quibus italici christianae religionis antistites et romanus pontifex" communionis litteras darent.³⁷ Gratianus, imperator catholicus, generatim sanxit, ut sacrae aedes iis episcopis traderentur, "qui Damasi [papae] communionem amplecterentur".³⁸ Theodosius M. edixit: "Cunctos populos, quos clementiae nostrae regit temperamentum, in tali volumus religione versari, quam divinum Petrum apostolum tradidisse romanis religio usque ad nunc ab ipso insinuata declarat, quamque pontificem Damasum sequi claret.³⁹

Ex his omnibus patet romanum pontificem esse ecclesiae Christi centrum, caput, primatem, quocum omnes communicare, cui omnes uniri et subesse debent, ut participes fiant et maneant coetus religiosi a Christo instituti.

5. Custodia fidei per sedem apostolicam. Pontifici romano infallibilitatem semper attributam esse ostendemus in tractatu de magisterio ecclesiastico. Hoc loco breviter tantum probamus ipsi nullo non tempore concreditam fuisse custodiam fidei in universa ecclesia. Quod quidem maxime elucet ex purgatione reorum apud sedem apostolicam. Rei quilibet, quorum fides in suspicionem adducebatur, purgari studiose nitebantur apud sedem apostolicam.

Ita Origenes, cuius scripta erroris accusabantur, "ad Fabianum romanae urbis episcopum († 250)... de recta fidei suae ratione epistulas" mittens⁴⁰ "paenitentiam agit, cur talia scripserit."⁴¹

Paucis post annis Dionysius, praeclarus ille patriarcha alexandrinus, haeresis accusatus est apud romanum pontificem. A quo admonitus Dionysius statim satisfacere brevibus litteris studuit, dein "quam primum sui purgandi causa libros edidit, quos inscripsit Elenchus et Apologia".⁴²

Item Marcellus ancyranus (a. 342) orthodoxiae suae rationem reddens ad Iulium papam scripsit: "Cum nonnulli ex iis qui, quod non recte crederent, antea condemnati sunt, quique a me in nicaena synodo convicti sunt, contra me ad pietatem tuam scribere non dubitaverint, me nec recte neque secundum ecclesiae doctrinam sentire crimen suum in me nitentes transferre, propterea necessario mihi Romam veniendum et te commonendum putavi, quo eos, qui contra me scripserunt, accerseres."⁴³

Similiter postmodum permulti, in quos haeresis suspicio ceciderat, Romae se purgarunt vel purgare nisi sunt, uti Valens et Ursacius (a. 349), Vitalis antiochenus (a. 378), Rufinus aquileiensis (a. 400), Victricius rotomagensis (ante a. 404), Bachiarius monachus (saec. V), alii. Immo quidam pontificias litteras finxerunt, ut ab episcopis vel synodis provincialibus, a quibus damnati fuerant, absolverentur.⁴⁴

6. Ratio conciliorum ad sedem apostolicam ea semper fuit, ut et explicite et implicite primatum romani pontificis proclament. Priora concilia oecumenica (nam de posterioribus quaestio non est) explicite primatum iurisdictionis romanum enuntiant. In concilio ephesino (431) approbantibus omnibus patribus⁴⁵ legatus papae dixit: "Nulli dubium, immo saeculis omnibus notum est, quod sanctus beatissimusque Petrus, apostolorum princeps et caput, fideique columna et ecclesiae catholicae fundamentum, a D. N. Iesu Christo, salvatore humani generis ac redemptore, claves regni accepit, solvendique ac ligandi peccata potestas ipsi data est; qui ad hoc usque tempus et semper in suis successoribus vivit et iudicium exercet. Huius itaque secundum ordinem successor et locum tenens sanctus beatissimusque papa noster Caelestinus episcopus..."⁴⁶

In concilio chalcedonensi (a. 451) legatus Leonis I, plaudentibus sescentis patribus,⁴⁷ ab exordio dixit: "Beatissimi atque apostolici viri papae urbis Romae, qui est caput omnium ecclesiarum, praecepta habemus prae manibus, in quibus censuit interloquendum, ut Dioscorus [patriarcha alexandr.] non sedeat in concilio... Synodum [enim, famosum scil. illud "latrocinium"] ausus est facere sine auctoritate sedis apostolicae, quod numquam factum est nec fieri licuit."⁴⁸

Ad finem autem episcopi concilii Leoni I scribunt: "Vocis beati Petri omnibus constitutus interpres ... tu quidem sicut membris caput praeeras in his [legatis], qui tuas vices gerebant ... Rogamus igitur et tuis decretis nostrum honora iudicium; et sicut nos capiti in bonis adiecimus consonantiam, sic et summitas tua filiis, quod decet, adimpleat ... Omnem vobis gestorum vim insinuavimus ad comprobationem nostrae sinceritatis et ad eorum, quae a nobis gesta sunt, firmitatem et consonantiam."⁴⁹

Romanus pontifex ergo declaratur primas omnium ecclesiarum atque vel ipsorum conciliorum generalium, sine quo nullum concilium licet convocare, qui conciliis coactis Petri instar praeest, a cuius assensu et approbatione tota firmitas decretorum conciliarium pendet.

Quam verum hoc sit, fata canonis 28 eiusdem concilii chalcedonensis ostendunt. Canone hoc patres chalcedonenses, contradicentibus legatis Leonis I, sedi constantinopolitanae primum honoris locum post romanam sedem attribuerant. Ob solum autem romanorum legatorum dissensum⁵⁰ deficientemque Leonis I confirmationem⁵¹ canon dictus invalidus putatus est, ita ut nec apud ipsos graecos in canonum collectiones reciperetur.⁵²

Attamen idem canon continet primos orientalium conatus extollendi privilegia "novae Romae" caesareae contra sedem apostolicam. Inde paulatim semen discordiae excrevit in segetem perniciosam schismatis graeci.

Nihilominus graeci in tribus conciliis oecumenicis immediate sequentibus et schisma praecedentibus, nempe in constantinopolitano III (680), nicaeno II (787) et constantinopolitano IV (869) continuo proclamant primatum sedis romanae.⁵³ Immo post schisma in duobus conciliis lugdunensi II (1274) et florentino (1439) graeci romanae ecclesiae denuo uniti primatum apostolicae sedis sollemniter professi sunt. Quod quidem in concilio florentino fecerunt his verbis: "Diffinimus sanctam apostolicam sedem et romanum pontificem in universum orbem tenere primatum, et ipsum pontificem romanum successorem esse beati Petri principis apostolorum et verum Christi vicarium, totiusque ecclesiae caput et omnium christianorum patrem ac doctorem existere; et ipsi in beato Petro pascendi, regendi ac gubernandi universalem ecclesiam a Domino nostro Iesu Christo plenam potestatem traditam esse, quemadmodum etiam in gestis oecumenicorum conciliorum et in sacris canonibus continetur."⁵⁴

Haec definitio primatum iurisdictionis romani pontificis tanta claritate enuntiat, ut concilium vaticanum illam ad verbum transsumpserit.⁵⁵

Itaque tantum abest, ut definitio vaticana quid novi statuat, ut repetat fidem, quam concilia omnium saeculorum statuerant.

1. Vis primatus romani decreto concilii florentini, quod supra recitavimus, sat clare definita est. Quum autem interea multiplices errores contra primatum ita definitum emersissent, qui communi nomine "systematis episcopalis" comprehendi solent cuiusque fautores exstiterunt praecipue richeriani, Iansenistae, gallicani, febroniani et regalistae, concilium vaticanum definitionem florentinam innovavit et fusius evolvit his verbis: "Docemus proinde et declaramus ecclesiam romanam, disponente Domino, super omnes alias ordinariae potestatis obtinere principatum, et hanc romani pontificis iurisdictionis potestatem, quae vere episcopalis est, immediatam esse: erga quam cuiuscumque ritus et dignitatis pastores atque fideles, tam seorsum singuli quam simul omnes, officio hierarchicae subordinationis veraeque obedientiae obstringuntur, non solum in rebus, quae ad fidem et mores, sed etiam in iis, quae ad disciplinam et regimen ecclesiae per totum orbem diffusae pertinent; ita ut, custodita cum romano pontifice tam communionis quam eiusdem fidei professionis unitate, ecclesia Christi sit unus grex sub uno summo pastore. Haec est catholicae veritatis doctrina, a qua deviare salva fide atque salute nemo potest... Si quis itaque dixerit romanum pontificem habere tantummodo officium inspectionis vel directionis, non autem plenam et supremam potestatem iurisdictionis in universam ecclesiam, non solum in rebus, quae ad fidem et mores, sed etiam in iis, quae ad disciplinam et regimen ecclesiae per totum orbem diffusae pertinent; aut eum habere tantum potiores partes, non vero plenitudinem huius supremae potestatis; aut hanc eius potestatem non esse ordinariam et immediatam sive in omnes ac singulas ecclesias sive in omnes et singulos pastores et fideles: anathema sit."¹

Haec definitio conciliaris est necessaria conclusio eorum, quae hucusque in toto capite de primatu disputavimus. Unde nulla indiget nova probatione, sed succinctam tantum explicationem poscit. Ea est ergo vis sive ratio primatus, ut sit potestas iurisdictionis universalis, episcopalis, suprema, plena, ordinaria et immediata.

a) Potestas iurisdictionis universalis ratione subiecti et obiecti. Ratione subiecti seu personarum, ita ut extendatur ad omnes omnino christianos absque ulla limitatione, sive episcopi sunt sive fideles simplices, sive individuatim sumuntur sive collective. Ratione obiecti seu materiarum, ita ut extendatur non solum ad res fidei et morum (magisterium ecclesiasticum), sed etiam ad res disciplinae et regiminis (imperium ecclesiasticum). Hanc universalitatem pontificiae iurisdictionis esse notam principalem totius primatus verba concilii vaticani iterum enuntiant. Et quidem merito; nam hac universalitate concessa vel negata, tota fere doctrina de primatu conceditur vel negatur.

b) Potestas iurisdictionis episcopalis. Summus nempe pontifex, ecclesiae romanae episcopus specialis, simul est episcopus non quidem specialis, sed generalis omnium ecclesiarum, omnium episcoporum, omnium fidelium. Eadem proinde potestate, qua singuli episcopi singulas dioeceses pascunt, eadem summus pontifex omnes dioeceses earumque praesules et oves pascit. Unde recte vocatur episcopus episcoporum et episcopus ecclesiae catholicae.

Hinc excluditur error Febronii aliorumque, qui duplicem in papa dignitatem distinguentes, episcopalem nempe et primatialem, dicebant: Romanus pontifex qua episcopus solummodo in sua dioecesi romana iurisdictionem episcopalem sive proprie dictam exercere potest; qua primas autem ad universalem ecclesiam se habet sicut archiepiscopus vel metropolita vel patriarcha ad suam provinciam resp. provincias. Quemadmodum igitur archiepiscopus monendo quidem et invigilando influxum quendam in suos suffraganeos exercere potest, non vero valet exercere iura episcopalia nisi in propriam dioecesim, ita et summus pontifex, quamvis habeat potestatem inspectionis vel directionis cuiusdam super universam ecclesiam, potestate tamen episcopali non fruitur nisi in suam specialem dioecesim romanam.²

c) Potestas iurisdictionis suprema, ita ut nulla alia potestas hierarchica vel maior sit vel aequalis. Haec explicatio est ipsius concilii vaticani sic definientis: "Quoniam divino apostolici primatus iure romanus pontifex universae ecclesiae praeest, docemus etiam et declaramus eum esse iudicem supremum fidelium, et in omnibus causis ad examen ecclesiasticum spectantibus ad ipsius posse iudicium recurri; sedis vero apostolicae, cuius auctoritate maior non est, iudicium a nemine fore retractandum, neque cuiquam de eius licere iudicare iudicio. Quare a recto veritatis tramite aberrant, qui affirmant licere ab iudiciis romanorum pontificum ad oecumenicum concilium tamquam ad auctoritatem romano pontifice superiorem appellare."

Hinc percellitur error gallicanorum, febronianorum et pistoriensium, secundum quos papae potestas ab ecclesia provenit et proinde etiam in ecclesiam redundat ecclesiaeque obnoxia est.

Ex quo errore praecipue sequeretur concilium (sine papa) papa esse superius atque de persona et actibus papae posse iudicare.³

d) Potestas iurisdictionis plena, ita ut papa secundum definitionem vaticanam non tantum habeat "potiores partes", sed "plenitudinem huius supremae potestatis". Etenim potestas papalis posset esse suprema, quamvis non esset plena. Quod contingeret, si potestas hierarchica ita divisa foret inter summum pontificem ceterosque episcopos, ut ille teneret potiores partes potestatis, complendas tamen per istorum partes minores.

Talem divisionem potestatis ecclesiae inter papam et episcopos supponit articulus IV "Declarationis cleri gallicani" (a. 1682): "In fidei quoque quaestionibus praecipuas summi pontificis esse partes, eiusque decreta ad omnes et singulas ecclesias pertinere, nec tamen irreformabile esse iudicium, nisi ecclesiae consensus accesserit."

Tamen verbis recitatis, quibus concilium vaticanum hanc assertionem gallicanam repudiat, episcoporum potestas non negatur, sed affirmatur solummodo omnem potestatem, quaecumque in ecclesia invenitur, inveniri etiam in suprema papae potestate. Verba igitur concilii positive, non exclusive intelligenda sunt.

e) Potestas iurisdictionis ordinaria, ita ut muneri ipsi primatus inhaereat ac proinde non extraordinariis tantum casibus, sed semper exerceri possit. Contenderant nempe gallicani et febroniani summum pontificem nihil posse in aliena dioecesi praeter romanam, nisi in extraordinariis circumstantiis, puta cum episcopi particulares muneri suo deessent propter negligentiam vel malitiam.⁴

f) Potestas iurisdictionis immediata, ita ut exerceri queat nulla alia auctoritate intermedia. Papa igitur omnia iura episcopalia exercere potest in omnibus dioecesibus et in omnes christianos, quin obligetur particulari episcopo medio, uti aut ab eo licentiam petere. Ubique immediate potest docere, corrigere, iudicare, punire invitis etiam episcopis.

Hinc excluditur error febronianorum, qui censuerant ad papam non spectare "immediatam curam et directionem singularum ovium" ecclesiae universalis, sed ipsum mediantibus tantum episcopis in aliis dioecesibus sollicitudinem suam navare posse.⁵

2. Ortus primatus romani. Ex toto capite de primatu constat Christum in beato apostolo Petro instituisse primatum perennem, cuius heres, providente Deo, disponente Petro et docente omnium saeculorum ecclesia, est episcopus romanus. Hoc sensu episcopus romanus iure divino tenet potestatem iurisdictionis modo descriptam, proindeque primatus originem divinam habet. Unde eo ipso corruunt hypotheses adversariorum, quibus primatum e causis mere humanis ortum esse fingunt.

Nihilominus licet non necessario, tamen opportune istas causas breviter adhuc recensebimus. Primatum romanum alii repetunt e documentis fictis, alii e condicionibus politicis, alii ex ambitione pontificia, alii demum ex historica necessitate. At vero facile patet primatum romanum ortum non esse:

a) E documentis fictis. Döllinger, Friedrich, Langen aliique concilii vaticani osores contenderunt primatum romanum medio aevo tantum invectum esse et quidem innixum falsis decretis paparum et synodorum ac maxime scriptis pseudo-clementinis. Sed ista opinio hodie ab ipsis adversariis repudiatur.⁶

Revera tantum abest, ut primatus medio demum aevo per scripta ementita vel apocrypha inductus sit, ut certis innumerisque documentis primorum iam saeculorum eum affuisse constet. Recole argumenta antiquitatis, quibus primatum romanum evicimus.

b) E condicionibus politicis. Dogma fere rationalistarum et modernistarum est: "Urbs Roma tanta dignitate et influxu civili fulsit, ut facile etiam primatum religiosum conciliaret episcopis romanis. Unde quemadmodum imperatores erant summi pontifices gentilium, ita praesules romani eodem influxu politico favente facti sunt summi pontifices christianorum." At vero primatum christianum vis politica urbis caesareae certo non induxit primis tribus saeculis, cum odio immani meretrix illa Babylon⁷ flagraret in christianos atque praecipue in praepositos ecclesiae.

Post saeculum tertium vero, si demum vi politica introductus fuisset primatus, certo non introductus fuisset primatus romanus, sed constantinopolitanus, cum Constantinus Magnus eiusque successores sedem regni civilis in "Roma nova" collocassent. Insuper christiani, uti vidimus, episcopo romano numquam propterea attribuerunt primatum, quia Romae imperator sedit tenens vim civilem, sed quia in urbe Roma Petrus, princeps ecclesiae, sedem suam fixerat. Unde Pius X merito damnavit illam propositionem modernisticam: "Ecclesia romana non ex divinae providentiae ordinatione, sed ex mere politicis condicionibus caput omnium ecclesiarum effecta est."⁸

c) Ex ambitione pontificia. Pontifices romanos ambitiosa dominandi cupiditate sibi arrogasse primatum adversarii ex eo inferunt, quod papae se ut primates ecclesiae gerebant. Attamen exercitium primatus ambitionis argumentum non est, nisi constet romanos pontifices primatum immerito sibi attribuisse. Contrarium autem constare omnibus numeris probavimus. Insuper, si romani pontifices ambitiose praerogativam primatialem sibi arripuissent, tota ecclesia atque maxime episcopi orientales reclamassent et restitissent. Tantum vero abest, ut reclamaverint et restiterint, ut universa ecclesia, inclusis ipsis episcopis et patriarchis orientalibus, agnoverint et proclamaverint romanos pontifices iure divino tenere et perpetuare primatum a Christo in beato Petro institutum.

d) E necessitate historica. Affirmant quidem adversarii religioni christianae per totum orbem diffusae admodum utile, immo moraliter necessarium fuisse centrum quoddam et caput, quo omnes ecclesiae cunctique fideles unirentur. Huius necessitatis conscios fideles paulatim episcopo romano concessisse primatum, eumque humanitus invectum, paulatim attribuisse institutioni divinae.⁹

Ore ergo proprio adversarii fatentur necessitatem primatus. Hanc tamen necessitatem christifideles cursu temporis demum perspexisse atque propterea primatum invenisse aperte falsum est. Etenim universa ecclesia primorum iam saeculorum primatum simpliciter agnovit ut iam exsistentem, immo ut a Christo ipso in principe apostolorum institutum et in romanis pontificibus continuatum. Quod factum explicari nequit, nisi dicamus Christum iam necessitatem primatus praevidisse atque propterea ecclesiam ita constituisse, ut continuo adesset centrum et caput monarchicum, quod nomine et vice Christi iurisdictionem in totam ecclesiam exerceret. Unde etiam ultimum adversariorum effugium revera probat primatum romanum non esse commentum humanum et naturale, sed institutum divinum et supernaturale.