Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

Traditionem esse fontem revelationis probatur testimonio oeconomiae christianae, Scripturae apostolicae et litteraturae patristicae.

Teste christiana oeconomia revelatio non tam Scriptura, quam potius Traditione orali 1° semper propagata fuit atque 2° semper propaganda erit.

1. Religio christiana Traditione semper propagata est. Etenim ipse Christus evangelium suum non scripto propagavit, sed verbo hominibus tradidit. Utque religionem a se praedicatam perpetuo stabiliret, eam non comprehendit libro, ex quo singuli fidem haurirent; quinimmo voce instituit discipulos, et ex discipulis selegit doctores auctoritate magistrali munitos. His autem magistris fidei non dixit: "Sedentes scribite", sed: "Euntes praedicate omni creaturae". Similiter hominibus non iniunxit: "Qui non legerit et intellexerit, condemnabitur", sed: "Qui vos audit, me audit", et: "Qui [vobis praedicantibus] non crediderit, condemnabitur".¹

Munus iniunctum apostoli exsecuti sunt praedicando evangelium, docendo iudaeos et gentiles, propagando ubique terrarum ecclesiam. De scriptione nihil vel parum curarunt. Alii ne verbulum quidem scripserunt; alii pauca scripserunt. Qui autem scripserunt, data occasione tantum scripserunt atque evangelio tandem longe lateque iam diffuso mediante orali Traditione. Fideles demum suos plerumque non remittunt ad libros scriptos, sed ad oralem praedicationem et Traditionem, ac propterea per singulas ecclesias constituunt episcopos magisterio authentico praeditos.²

Ergo antequam libri Novi Testamenti exsisterent, multo magis antequam in canonem collecti et in varias linguas versi legi possent in omnibus ecclesiis, iam praeclare floruit fides Traditione orali apostolorum eorumque successorum. Hinc illo tempore, gloriosissima illa fidei ac vitae christianae aera, haud alius fidei fons inveniri potest, quam oralis Traditio. Et cum, fatentibus protestantibus, apostoli a Christi ordinationibus non recesserint, omnino dicendum est Christum ipsum Traditionem ceu primum et ordinarium fontem posuisse, quo religio christiana contineretur, ex quo hauriretur et per quem propagaretur. Revera:

2. Religio christiana Traditione semper propaganda erit, quemadmodum inde ab initio propagata fuit. Modus propagandae et conservandae religionis a Christo statutus et ab apostolis observatus absque dubio pertinet ad essentiam oeconomiae christianae proindeque ad eiusdem indolem immutabilem. Nihil quidem impedit, quominus doctrina divina etiam libris comprehendatur, destinatis tum ipsi magisterio vivo, tum fidelibus, qui ab illo pendent. Magisterium tamen vivum, sicuti est summus iudex sive regula proxima fidei,³ ita censeri debet fundamentalis regula remota sive fons a Christo perpetuo institutus, cui speciali Dei providentia ut partialis fons superaddita est Scriptura sacra. Ergo modus conservandae revelationis, qui in ecclesia catholica viget et semper viguit, est vere christianus, i. e. insitus ipsi naturae religionis christianae; modus vero conservandae doctrinae a protestantibus confictus in solo instrumento Scripturae est antichristianus, quo ipsa indoles immutabilis a Christo suae religioni impressa subvertitur.

Eodem principio subvertitur insuper indoles universalis christianae religionis. Religio christiana "omnibus gentibus" et "omni creaturae" praedicari debet, quia Deus "omnes homines vult salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire".⁴ Atqui patet non omnes homines omnium temporum lectione Scripturae ad agnitionem veritatis pervenire posse. Aliis desunt exemplaria Scripturae; cogita tot saecula, quae typographiam nondum cognoverunt, necnon tot regiones, quae necdum libros sive manuscriptos sive impressos cognoscunt! Alii, quamvis libri sacri ipsos non deficiant, vel litteras nesciunt, vel otio ad lectionem necessario destituuntur, vel iuventute aut hebetudine mentis a recta rerum lectarum intelligentia arcentur. Immo, uti alio loco ostendimus,⁵ genuina Scripturae intelligentia et interpretatio tam difficilis est totque cognitiones historicas, philologicas, theologicas requirit, ut vel doctissimi quique ei impares sint, nisi sole Traditionis illustrentur atque magisterio ecclesiae dirigantur. Quare non potest religio christiana omnibus transmitti solis scriptis. Quod et protestantes practice fatentur. Ut enim in religione erudiant fideles, per "ministros verbi" Bibliam explicant, Traditionem divinam et magisterium authenticum supplentes expositione arbitraria magistrorum omnimissione destitutorum. Hac agendi ratione clare ostendunt Scripturam solam non sufficere, atque principium protestanticum, quod reiicit Traditionem oralem, alienum esse ab oeconomia christiana.

Principium suum protestantes ex Scriptura probare tenentur, quippe qui affirment nihil credendum esse, quin ex Scriptura probetur. Atqui tantum abest, ut Scriptura ratum habeatur illud principium, ut potius reprobetur 1° implicite indole Novi Testamenti atque 2° explicite verbis Novi Testamenti.

1. Implicite indole Novi Testamenti. Neminem latet singulos libros apostolorum scriptos fuisse data occasione et particulari necessitate, eos accommodatos esse particularibus adiunctis tunc exsistentibus, necnon directos plerumque ad singulares ecclesias vel personas. Interna quoque dispositio librorum ea est, ut hagiographi nequaquam modo catechetico et ordine didactico tractent singula et omnia revelationis capita; immo nonnulla Christi facta et dicta ab omnibus enarrantur, alia, licet gravissima, ab uno tantum brevissime significantur, alia demum vix obiter indicantur ita, ut sola speculatione theologica cognosci valeant. Iam vero talis librorum indoles evidenter commonstrat apostolos scripta sua non considerasse unicam regulam formalem credendi seclusis Traditione atque magisterio vivo a Christo instituto.

Insuper teste eadem Novi Testamenti indole protestantes gratis omnino affirmant Scripturam comprehendere totam revelationem christianam atque proinde esse sufficientem regulam materialem credendi. Cum enim singuli apostoli occasionaliter tantum et independenter ab invicem quaedam capita doctrinae consignaverint, sola divina Spiritus Sancti directione fieri potuisset, ut demum libri omnes simul sumpti totam revelationem complecterentur. At vero talis directio specialis Dei nullo argumento demonstratur; immo ipso Novo Testamento excludi videtur. Etenim in evangeliis non raro legitur Christum docuisse permulta, quin ea, quae docuit, narrentur.¹ Exinde apparet apostolos a Spiritu Sancto motos non esse, ut totam revelationem scriberent. Ceterum ipsi protestantes ut divinitus revelata admittunt plures res, quae scriptae non sunt: baptismum infantium, quietem dominicam pro sabbatina (contra Exod 20, 8), iusiurandum non omne prohiberi (contra Mt 5, 34), manducari licite sanguinem et suffocatum (contra Act 15, 28 sq.), licere uti gladio (contra Mt 26, 52) etc.

Ergo Scriptura materialiter non magis quam formaliter est unica regula seu unicus fons fidei. Idem constat:

2. Explicite verbis Novi Testamenti, imprimis textibus paulinis et ioanneis. S. Paulus corinthios laudat, quod doctrinam, quam ore tantum eis tradiderat, tamquam normam fidei sequebantur: "Laudo vos, fratres, quod per omnia mei memores estis, et sicut tradidi vobis, praecepta (παραδόσεις = traditiones) mea tenetis."² Ut galatas ad rectam fidem reduceret, praedicationem suam oralem statuit tamquam regulam absolute sequendam: "Miror, quod sic tam cito transferimini ab eo, qui vos vocavit in gratiam Christi in aliud evangelium ... Sed licet nos, aut angelus de caelo evangelizet vobis praeterquam quod evangelizavimus vobis, anathema sit."³ Thessalonicenses monet eiusdem ponderis esse Traditiones orales et Traditiones scriptas: "Itaque, fratres, state et tenete Traditiones, quas didicistis sive per sermonem, sive per epistulam nostram."⁴ Timotheum deprecatur, ut depositum fidei Traditione orali acceptum stricte servet: "Formam habe sanorum verborum, quae a me audisti in fide et in dilectione in Christo Iesu. Bonum depositum custodi per Spiritum Sanctum, qui habitat in nobis."⁵ Cumque tempus resolutionis suae instare sentiret,⁶ eidem Timotheo iniungit, ut doctrinam verbo acceptam hominibus commendet ad alios edocendos idoneis: "Tu ergo, fili mi, confortare in gratia, quae est in Christo Iesu; et quae audisti a me per multos testes, haec commenda fidelibus hominibus, qui idonei erunt et alios docere."⁷ S. Ioannes, qui omnes hagiographos Novi Testamenti vita superavit, nusquam tamen ad eorum scripta provocat, sed Traditionem ut normam fidei maxime inculcat. Ait enim: "Vos quod audistis ab initio, in vobis permaneat. Si in vobis permanserit, quod audistis ab initio, et vos in Filio et Patre manebitis."⁸ Eundem apostolum maxime oralem Traditionem aestimasse eamque scriptae institutioni praetulisse apparet ex his verbis: "Plura habens vobis scribere, nolui per chartam et atramentum: spero enim me futurum apud vos, et os ad os loqui."⁹

Ex his omnibus claret Traditionem tempore apostolorum fontem revelationis praecipuum fuisse, eamque secundum apostolos praecipuum fidei fontem semper mansuram esse. Itaque apostoli toto caelo distant a principio protestantium, qui s. Scripturam ceu unicum revelationis fontem et solam fidei normam statuunt.

Quidquid protestantes contra patrum auctoritatem debla- terant, nihilominus concedere debent scriptores illos vetustissimos genuino modo tradere sensum christianum tunc vigentem, necnon sensum Christi, apostolorum eorumque discipulorum rectius interpretari quam novatores saeculi XVI vel XX. Iam vero patres inde ab aevo apostolico innumeris locis Traditionem praedicant esse fontem revelationis divinae. Sescentos tamen textus huc spectantes cum recensere nequeamus, ad systematicos tantum tractatus alludimus, quos de nostra quaestione elucubrarunt s. Irenaeus, Tertullianus, Vincentius lirinensis.

1. S. Irenaeus Traditionis principium praeclare exponit et contra haereticos sui temporis applicat in opere: "Adversus haereses" (circa a. 180). Docet etenim Traditione fidem apostolorum ubique terrarum in ecclesiis unam et illaesam custodiri: "Ecclesia enim per universum orbem usque ad fines terrae seminata, et ab apostolis et discipulis eorum accepit fidem ... Hanc fidem ecclesia, et quidem in universum mundum disseminata, diligenter custodit, quasi unam domum inhabitans et similiter credit iis, videlicet quasi unam animam habens et unum cor, et consonanter haec praedicat et docet et tradit, quasi unum possidens os. Nam etsi in mundo loquelae dissimiles sunt, sed tamen virtus traditionis una et eadem est. Et neque hae quae in Germania sunt fundatae ecclesiae aliter credunt aut aliter tradunt; neque hae quae in Hiberis sunt, neque hae quae in Celtis, neque hae quae in Oriente, neque hae quae in Aegypto, neque hae quae in Lybia, neque hae quae in medio mundi constitutae: sed sicut sol, creatura Dei, in universo mundo unus et idem est; sic et lumen, praedicatio veritatis, ubique lucet, et illuminat omnes homines, qui volunt ad cognitionem veritatis venire."¹

Obortae autem disceptationes dirimendae cunctaeque haereses repellendae sunt recurrendo ad Traditionem magis quam ad Scripturas: "Non oportet adhuc quaerere apud alios veritatem, quam facile est ab ecclesia sumere, cum apostoli, quasi in depositorium dives, plenissime in eam contulerint omnia quae sint veritatis ... Quid enim? Et si de aliqua modica quaestione disceptatio esset, nonne oporteret in antiquissimas recurrere ecclesias, in quibus apostoli conversati sunt, et ab eis de praesenti quaestione sumere quod certum et re liquidum est? Quid autem si neque apostoli quidem Scripturas reliquissent nobis, nonne oportebat ordinem sequi traditionis, quam tradiderunt iis, quibus committebant ecclesias? Cui ordinationi assentiunt multae gentes barbarorum, eorum qui in Christum credunt, sine charta et atramento scriptam habentes per Spiritum in cordibus suis salutem, et veterem traditionem diligenter custodientes ... Quibus si aliquis annuntiaverit ea, quae ab haereticis adinventa sunt, proprio sermone eorum colloquens, statim concludentes aures, longe longius fugient, ne audire quidem sustinentes blasphemum colloquium. Sic per illam veterem apostolorum traditionem ne in conceptionem quidem mentis admittunt, quodcumque eorum portentiloquium est: neque enim congregatio [conciliaris episcoporum] fuit apud eos, neque doctrina [scriptis] instituta."²

Ipsius denique Traditionis testes authentici sunt episcopi, qui apostolis rite succedunt: "Quapropter eis, qui in ecclesia sunt, presbyteris obaudire oportet, his qui successionem habent ab apostolis; qui cum episcopatus successione charisma veritatis certum, secundum placitum Patris acceperunt ... Ubi igitur charismata Domini posita sunt, ibi discere oportet veritatem, apud quos est ea, quae est ab apostolis ecclesiae successio, et id quod est sanum et irreprobabile conversationis et inadulteratum et incorruptibile sermonis constat. Hi enim ... fidem nostram custodiunt ... et Scripturas sine periculo nobis exponunt, neque Deum blasphemantes, neque patriarchas exhonorantes, neque prophetas contemnentes."³ "Sed quoniam valde longum est omnium ecclesiarum enumerare successiones" episcopales, sat est inspicere Traditionem ecclesiae romanae:⁴ "Ad hanc enim ecclesiam propter potentiorem principalitatem necesse est omnem convenire ecclesiam, hoc est eos qui sunt undique fideles, in qua semper ab his, qui sunt undique, conservata est ea, quae est ab apostolis traditio."⁵

2. Tertullianus in libro "De praescriptione haereticorum" (c. a. 200) principium Traditionis ab Irenaeo expositum ad formam iuridicam redigit, ut cunctarum aetatum haereticos confundat. Praescriptio iuris civilis in eo est, ut omnis actio iudicialis contra diuturnum alicuius rei possessorem a limine reiiciatur. Ita secundum Tertullianum omnis querela haereticorum contra ecclesiam a limine refutatur iure praescriptionis religiosae, qua ecclesia e Christi et apostolorum tempore possidet doctrinam traditam: "Hinc igitur dirigimus praescriptionem: si Dominus Iesus Christus apostolos misit ad praedicandum, alios non esse recipiendos praedicatores, quam Christus instituit ... Quid autem praedicaverint, id est, quid illis Christus revelaverit, et hic praescribam non aliter probari debere, nisi per easdem ecclesias, quas ipsi apostoli condiderunt, ipsi eis praedicando, tam viva, quod aiunt, voce, quam per epistulas postea. Si haec ita sunt, constat proinde omnem doctrinam, quae cum illis ecclesiis apostolicis, matricibus et originalibus fidei, conspiret, veritati deputandam, sine dubio tenentem, quod ecclesiae ab apostolis, apostoli a Christo, Christus a Deo accepit; reliquam vero omnem doctrinam de mendacio praeiudicandam, quae sapiat contra veritatem ecclesiarum et apostolorum et Christi et Dei ... Communicamus cum ecclesiis apostolicis, quod nulli doctrina diversa: hoc est testimonium veritatis."⁶

Traditionem a veritate aberrasse vel aberrare posse absurdum dicit Tertullianus sic perstringens arrogantiam haereticorum: "Age nunc, omnes erraverint; deceptus sit apostolus de testimonio reddendo, nullam [ecclesiam] respexerit Spiritus Sanctus, uti eam in veritatem deduceret, ad hoc missus a Christo, ad hoc postulatus de Patre, ut esset doctor veritatis; neglexerit officium Dei villicus, Christi vicarius, sinens ecclesias aliter interim intelligere, aliter credere, quam ipse per apostolos praedicabat: ecquid verisimile est, ut tot ac tantae [ecclesiae] in unam fidem erraverint? Nullus inter multos eventus unus est exitus: variasse debuerat error ecclesiarum. Ceterum, quod apud multos unum invenitur, non est erratum, sed traditum. Audeat ergo aliquis dicere illos errasse, qui tradiderunt? Quoquo modo sit erratum; tamdiu utique regnavit error, quamdiu haereses non erant. Aliquos marcionitas et valentinianos liberanda veritas exspectabat: interea perperam evangelizabatur, perperam credebatur ... tot opera fidei perperam administrata, tot virtutes, tot charismata perperam operata ..."

Contra hanc ecclesiae Traditionem haereticos nefas est appellare ad Scripturam, cum ecclesia sola iure praescriptionis rite possideat et exponat libros sacros: "Ergo non ad Scripturas provocandum est: nec in his constituendum certamen, in quibus aut nulla, aut incerta victoria est, aut par incertae. Nam etsi non ita evaderet collatio Scripturarum, ut utramque partem parem sisteret, ordo rerum desiderabat illud prius proponi, quod nunc solum disputandum est: quibus competat fides ipsa? cuius sint Scripturae? a quo, et per quos, et quando, et quibus sit tradita disciplina, qua fiunt christiani? Ubi enim apparuerit esse veritatem et disciplinae et fidei christianae, illic erit veritas Scripturarum et expositionum, et omnium traditionum christianarum ..."⁷ "Si haec ita se habent, ut veritas nobis adiudicetur, quicumque in ea regula incedimus, quam ecclesia ab apostolis, apostoli a Christo, Christus a Deo tradidit, constat ratio propositi nostri, definientis non esse admittendos haereticos ad ineundam de Scripturis provocationem, quos sine Scripturis probamus ad Scripturas non pertinere."⁸

Clarius et explicitius principium protestanticum de sola Scriptura vix reiici, principium catholicum de Scriptura et Traditione vix stabiliri posset.

3. S. Vincentius lirinensis duo "Commonitoria" scripsit (a. 434) constituentia compendium proprium de regula fidei. Et ita quidem regulam fidei theoretice enuntiat, principium protestanticum in antecessum convellens: "Saepe igitur magno studio et summa attentione perquirens a quamplurimis sanctitate et doctrina praestantibus viris, quonam modo possim certa quadam et quasi generali ac regulari via catholicae fidei veritatem ab haereticae pravitatis falsitate discernere, huiusmodi semper responsum ab omnibus fere retuli, quod sive ego, sive quis alius vellet exsurgentium haereticorum fraudes deprehendere laqueosque vitare et in fide sana sanus atque integer permanere, duplici modo munire fidem suam, Domino adiuvante, deberet: primum scilicet divinae Legis auctoritate, tum deinde ecclesiae catholicae traditione. Hic forsitan requirat aliquis: Cum sit perfectus Scripturarum canon, sibique ad omnia satis superque sufficiat, quid opus est, ut ei ecclesiasticae intelligentiae iungatur auctoritas? Quia videlicet Scripturam sacram pro ipsa sua altitudine non uno eodemque sensu universi accipiunt, sed eiusdem eloquia aliter atque aliter alius atque alius interpretatur; ut pene quot homines sunt, tot illinc sententiae erui posse videantur. Aliter namque illam Novatianus, aliter Sabellius, aliter Donatus exponit, aliter Arius, Eunomius, Macedonius; aliter Photinus, Apollinaris, Priscillianus, aliter Iovinianus, Pelagius, Caelestius; aliter postremo Nestorius. Atque idcirco multum necesse est, propter tantos tam varii erroris anfractus, ut propheticae et apostolicae interpretationis linea secundum ecclesiasticae et catholicae sensus normam dirigatur."⁹

Hac regula theoretice stabilita antiquitatem etiam practice semper usam esse affirmat Vincentius lirinensis: "Diximus fuisse semper et esse hodieque catholicorum consuetudinem, ut fidem veram duobus his modis approbent, primum divini Canonis auctoritate, deinde ecclesiae catholicae traditione ... Quod ne praesumptione magis nostra quam auctoritate ecclesiastica promere videremur, exemplum adhibuimus sancti concilii, quod ante triennium ferme (431) in Asia apud Ephesum celebratum est. ... Ubi cum de sanciendis fidei regulis disceptaretur, ne qua illic forsitan profana novitas in modum perfidiae ariminensis obreperet, universis sacerdotibus, qui illo ducenti fere numero convenerant, hoc catholicissimum, fidelissimum atque optimum factu visum est, ut in medium sanctorum patrum sententiae proferrentur, quorum alios martyres, alios confessores, omnes vero catholicos sacerdotes fuisse et permansisse constaret; ut scilicet rite atque sollemniter ex eorum consensu atque decreto antiqui dogmatis religio confirmaretur et profanae novitatis blasphemia condemnaretur."¹⁰

Incassum adversarii obiiciunt eos patrum et scholasticorum textus, quibus sufficientia solius Scripturae extollitur.¹¹ Nam patres et theologi subintelligunt Scripturam solam sufficere sola Traditionis ecclesiasticae illustratam et fecundatam, uti v. g. Vincentius lirinensis loco supra laudato diserte explicat. Traditione manuducti patres et theologi in Scriptura multa invenerunt, quae in littera sacrorum librorum vel vix vel nusquam inveniuntur, sive quod in allusionibus acquiescebant, sive quod sensum spiritualem ubique fere admittebant, sive quod conclusiones e textibus Scripturae deducebant. Quamvis autem ex Scriptura ita per Traditionem explicata fere omnes veritates revelatae constent, patres nihilominus censent esse quasdam veritates, quae sola Traditione innotescant. Ita s. Basilius: "Ex asservatis in ecclesia dogmatibus et praedicationibus alia quidem habemus e doctrina scripto prodita, alia vero nobis in mysterio tradita recepimus ex traditione apostolorum, quorum utraque vim eandem habent ad pietatem, nec iis quisquam contradicet: nullus certe, qui vel tenui experientia noverit, quae sint ecclesiae instituta."¹²

Itaque protestantes, qui Bibliam solam, exclusa Traditione, statuunt regulam fidei, aperte contradicunt toti oeconomiae a Christo ordinatae, toti Novo Testamento ab apostolis condito, toti demum antiquitati a patribus descriptae. Regula autem catholica, quae tenet praeter Scripturam etiam Traditionem esse fontem genuinum eumque praecipuum fidei, congruens est oeconomiae christianae, Scripturae apostolicae et litteraturae patristicae. Ergo regula fidei protestantica est aperte achristiana, regula catholica aperte christiana.