Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

1. Notarum natura. Ex praemissis notae sunt proprietates, quibus ecclesia Christi manifestatur. Dicitur: proprietates; nam proprietates essentiam ecclesiae continent et constituunt, ita ut cognitis illis et ista cognoscatur. Tamen non omnes proprietates ecclesiae sunt etiam notae ipsius, sed eae tantum, quibus ecclesia Christi manifestatur, i. e. extrinsecus apparet. Unde dotes notarum duae sunt:

a) Prima, ut sint propriae sensu stricto, i. e. ut ad ecclesiae essentiam pertineant necessario et exclusive. Necessario nempe, ita ut non quasi per accidens ecclesiae insint, sed inseparabiliter cum ipsa cohaereant; alioquin fieri posset, ut, licet ecclesia eas dicemus, notae sint proprietates manifestae, aliquamdiu haberet, postea tamen penitus amitteret. Exclusive etiam sive modo exclusorio, ita ut soli ecclesiae verae conveniant, non autem communes sint ecclesiis spuriis; secus a notis non possent veram ecclesiam designare, cum nulla res discerni possit per signum pluribus commune. Utrum tamen singulae quaeque notae, an solummodo omnes collective sumptae debeant esse exclusive propriae ecclesiae Christi, disputant theologi. In se sufficit, ut ecclesia vera emineat notarum complexu ipsi proprio; praestat vero, ut notae etiam singulae eiusmodi sint, ut soli verae ecclesiae exclusive conveniant.

b) Altera, ut sint manifestae sensu stricto, i. e. ut ecclesiam visibilem sive facile cognoscibilem reddant tum absolute tum relative. Absolute quidem, ita ut ecclesia nondum cognita, ex notis absque magna difficultate cognosci et a falsis ecclesiis dignosci valeat. Quare notae debent esse notiores ecclesia; aliter non nota ecclesiam, sed ecclesia notam demonstraret. In quaestione de notis utique supponitur notio ecclesiae in abstracto, qua scimus Christum ecclesiam aliquam instituisse; non vero notio ecclesiae in concreto, qua inquirimus, quisnam ex omnibus coetibus christianis sit ecclesia vere a Christo instituta. Relative autem sive ex proportione ad ingenium humanum notae sint ita manifestae, ut adhibita seria diligentia ab omnibus hominibus ecclesia vera distingui valeat. Quare etiam rudibus obvias esse oportet notas, ex quibus ipsis discendum est, quam ecclesiam ingredi et in qua permanere teneantur ad consequendam salutem; alioquin Deus non satis providisset saluti omnium hominum. Igitur, nisi omnes omnino notae, saltem una alterave conveniat indoctis et tardis ingenio.

Exinde apparet differentia inter notas, quibus ecclesia obiective manifestatur, et motiva credibilitatis, quibus singuli homines subiective ad ecclesiam perveniunt. Motiva credibilitatis, quibus singuli quique ad ecclesiam perveniunt, saepe non sunt propria ecclesiae, i. e. non necessario et exclusive spectant ad eiusdem essentiam, e. g. miraculum in gratiam ipsius patratum; lectio libri pii; auctoritas sacerdotis docti etc. Item non sunt semper manifesta, sed interdum ignotiora ipsa ecclesia et impervia vulgo hominum, e. g. sublimitas doctrinae ecclesiasticae; conformitas fidei ecclesiae cum fide antiquitatis etc. Contra notae non sunt nisi eae proprietates essentiales, quae ecclesiam manifestam sive facile cognoscibilem reddunt.

2. Notae acatholicorum, quae statuuntur sive a graeco-schismaticis sive a protestantibus, non respondent naturae notarum expositae.

a) Graeco-schismatici sive orthodoxi orientales unicam ponunt notam ecclesiae, scil. conservationem doctrinae antiquae ecclesiae oecumenicae, quae in unanimi patrum consensu et in decretis septem priorum conciliorum generalium continetur.¹ At conservatio doctrinae antiquae non est qualitas manifesta ecclesiae, cum, uti iam diximus, sit ignotior ipsa ecclesia atque impervia vulgo hominum. Insuper minime fas est ecclesiae consensum ad sola priora concilia restringere, cum Christus, uti videbimus, ecclesiae docenti infallibilitatem promiserit usque ad consummationem saeculi.

b) Protestantes duas notas verae ecclesiae assignare consueverunt: puram verbi praedicationem et rectam sacramentorum administrationem.² Verum istae res, quamvis sint qualitates ecclesiae, tamen non sunt notae eiusdem. Nam non sunt qualitates exclusive propriae verae ecclesiae, cum coetui quoque schismatico convenire possint, uti erat in exordio schismatis luciferianorum et donatistarum. Neque sunt qualitates manifestae, cum doctissimi quique inter ipsos protestantes acerrime disceptent, quaenam sit pura evangelii praedicatio et recta sacramentorum administratio, cumque pateat, ecclesiam notiorem esse pura evangelii praedicatione et recta sacramentorum administratione, quam nisi mediante ecclesia non discimus.

3. Notae catholicorum sunt quattuor illae, quas iam concilium oecumenicum II (constantinopolitanum I, anno 381 celebratum) in suo symbolo posuit: Πιστεύομεν … εἰς μίαν ἁγίαν, καθολικὴν καὶ ἀποστολικὴν ἐκκλησίαν: Credo … unam, sanctam, catholicam et apostolicam ecclesiam.³ Theologorum omnium sententiae de quattuor notis re in unum congruunt. Quamvis enim numero plures interdum recenseant, revera illas tantum quattuor fusius explicant. E. g. Bellarminus quindecim notas enumerat, fatetur autem omnes ad illas quattuor revocari.⁴

Unitati, sanctitati, catholicitati et apostolicitati inesse dotes notarum facili negotio constat. Etenim eas esse qualitates manifestas nemo non videt. Hisce quattuor qualitatibus interno-externis ecclesia visibilitate tanta splendet, ut etiam rudes illam percipere valeant. Easdem autem esse qualitates necessario et exclusive proprias verae ecclesiae ex eo constat, quod totam essentiam internam ecclesiae externo manifestant. "Omnis enim proprietas ecclesiae potest referri aut ad eius originem, quae est apostolica, aut ad eius constitutionem, qua est hierarchia monarchica, principium unitatis, aut ad eius efficientiam extensivam et externam, quo pertinet catholicitas, aut ad eius efficientiam intensivam et internam, cuius fructus est sanctitas."⁵ Ergo ista quattuor signa omnia et singula necessario ad veram ecclesiam pertinent, atque, saltem collective sumpta, ipsi soli exclusive propria sunt.

Societas, cui vel una harum quattuor notarum deest, certo non est vera Christi ecclesia. Societas autem, cui nulla harum notarum deest, sine dubio est vera ecclesia Christi. Sed iam exponamus singulas.

Sermo non est de unitate mathematica, qua ecclesia unica est, sed de unitate morali, qua indivisa est. Ecclesiam unicam esse iam probavimus. Restat autem demonstrandum eam ex institutione Christi indivisam sive moraliter unam esse tum unitate confessionis symbolicae tum unitate communionis socialis: unitate confessionis, quae abhorret ab haeresi, unitate communionis, quae prohibet schisma.

Ecclesiam confessione unius fidei eminere praesumendum est, cum unum Christum doctorem sequatur unumque magisterio a Christo posito subdatur. Diserte unitatem confessionis symbolicae requirunt:

1. Christus. Christus iussit apostolos "docere omnes gentes", et quidem "docere omnia, quaecumque mandavit" ac "praedicare evangelium" integrum "omni creaturae".¹ Quibus praeceptis simpliciter adiungit: "Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit; qui vero non crediderit, condemnabitur."² Ergo ecclesia docens ubique et omnibus hominibus eandem doctrinam evangelicam praedicare, ecclesia discens tota et ubique eandem doctrinam evangelicam profiteri tenetur. Et quidem addita sanctione aeternae salutis et aeternae poenae. Exinde sine dubio exsurgit unitas confessionis symbolicae, qua omnis haeresis ab ecclesia arcetur.

2. Paulus. Paulus de unitate fidei sollicitus ephesios docet: "Unus Dominus, una fides, unum baptisma, unus Deus et pater omnium"³ Galatas reprehendit: "Miror, quod sic tam cito transferimini ab eo, qui vos vocavit in gratiam Christi, in aliud evangelium, quod non est aliud, nisi sunt aliqui, qui vos conturbant et volunt convertere evangelium Christi. Sed licet nos aut angelus de caelo evangelizet vobis, praeterquam quod evangelizavimus vobis, anathema sit."⁴ Titum monet: "Haereticum hominem post unam et secundam correptionem devita, sciens, quia subversus est, qui eiusmodi est, et delinquit, cum sit proprio iudicio condemnatus."⁵ Timotheum precatur: "O Timothee, depositum custodi, devitans profanas vocum novitates et oppositiones falsi nominis scientiae, quam quidam promittentes circa fidem exciderunt."⁶

3. Antiquitas christiana. Ex innumeris testimoniis huc spectantibus haec pauca depromimus. S. Irenaeus dicit: "Vera et universa ecclesia unam et eandem toto terrarum orbe fidem tenet."⁷ Praedicationem ecclesiae describit "undique ubique constantem et aequaliter perseverantem".⁸ Theodoretus explicat: "Quemadmodum quaelibet civitas intus multas habet domos inter se divisas et una tamen civitas nominatur, sic infinitae et innumerabiles sunt ecclesiae in insulis et in continenti, simulque omnes in unam rediguntur verorum dogmatum unitae consonantia."⁹ S. Augustinus de ecclesia scribit: "Vestitus huius reginae [ecclesiae] … pretiosus est et varius est: sacramenta doctrinae in linguis omnibus variis … Quomodo autem omnis varietas vestis in unitate concordat, sic et omnes linguae ad unam fidem … Quaelibet sit varietas linguarum, unum aurum praedicatur: non diversum aurum, sed varietas de auro. Eandem quippe sapientiam, eandem doctrinam et disciplinam omnes linguae praedicant. Varietas in linguis, aurum in sententiis."¹⁰ Horum aliorumque singulorum patrum testimoniis excellunt fidei symbola a primis conciliis oecumenicis toti ecclesiae praescripta ad servandam unitatem. Tale symbolum iam primum concilium nicaenum profitendum praescripsit adiiciendo anathema contra eos, qui aliter crederent.¹¹

Hisce Christi, Pauli et antiquitatis textibus unitas confessionis symbolicae non solum postulatur, sed etiam definitur, ita ut se extendat ad totam et solam doctrinam revelatam. Ad totam doctrinam revelatam: unde immerito protestantes quidam contendunt ad unitatem fidei in ecclesia necnon ad consequendam salutem aeternam sufficere consensum in articulis "fundamentalibus", "non fundamentales" vero citra unitatis et salutis dispendium negari posse.¹² Ad solam doctrinam revelatam: unde unitas ecclesiae perfecta esse potest, quamvis variae leges ecclesiasticae, variae formae liturgicae, variae opiniones theologicae etc. inveniantur. Dummodo ubique et ab omnibus praedicentur et credantur omnia, quae Christus revelavit.

Communio socialis ecclesiae in eo est, ut omnes fideles mediante uno eodemque regimine hierarchico in unum eundemque organismum colligentur, secluso omni schismate. Diserte hanc unitatem communionis socialis exposcunt:

1. Christus, quia ecclesiam instituit ut societatem proprie et presse dictam, eamque passim describit metaphoris regni, civitatis, domus, ovilis, gregis. Quae omnia unitatem socialem ecclesiae supponunt. Ad hanc unitatem inter suos obtinendam et perpetuo firmandam Christus orationem ad Patrem fudit: "Pater sancte, serva eos [apostolos] in nomine tuo, quos dedisti mihi, ut sint unum sicut et nos … Non pro iis autem rogo tantum, sed et pro iis, qui credituri sunt per verbum eorum in me: ut omnes unum sint, sicut tu, Pater, in me, et ego in te, ut et ipsi in nobis unum sint: ut credat mundus, quia tu me misisti. Et ego claritatem, quam dedisti mihi, dedi eis, ut sint unum, sicut et nos unum sumus: ut sint consummati in unum et cognoscat mundus, quia tu me misisti et dilexisti eos, sicut et me dilexisti."¹

2. Paulus. Nam ecclesiam, uti iam novimus, saepius metaphora corporis humani describit, significans illam esse unum totum morale, sicut corpus humanum unum totum physicum est. "Sicut enim corpus unum est et membra habet multa, omnia autem membra corporis cum sint multa, unum tamen corpus sunt: ita et Christus [mysticus = ecclesia]. Etenim in uno Spiritu omnes nos in unum corpus baptizati sumus … Multa quidem membra, unum autem corpus. Non potest autem oculus dicere manui: Opera tua non indigeo: aut iterum caput pedibus: Non estis mihi necessarii … ut non sit schisma in corpore, sed idipsum pro invicem sollicita sint membra … Vos autem estis corpus Christi, et membra de membro.² Quemadmodum omnia membra corporis ordinate et intime in unum corpus coalescunt; quemadmodum singula membra proprium munus habent et a ceteris membris adiuvantur et foventur: quemadmodum nullum in corpore est schisma, sed mutua communionis unitas et caritas: ita et corpus Christi mysticum, i. e. ecclesia.

3. Antiquitas christiana. Patres schismata summopere aversabantur communionemque fidelium cum schismaticis omnem vetabant, e. g. iam s. Ignatius: "Si quis schisma facientem sectatur, regni divini hereditatem non consequitur."³ Fideles peregrinaturi, ut in ecclesiis peregrinis admitterentur, litteris, uti aiebant, canonicis communicatoriis sive formatis muniebantur.⁴ Similibus epistulis datis et acceptis episcopi unionem cum aliis episcopis aliisque ecclesiis testabantur;⁵ maximopere vero communionem socialem cum universa ecclesia probabant formatis ad romanum pontificem missis et ab hoc mutuo receptis.⁶

Revera unitas confessionis symbolicae et communionis socialis totius ecclesiae sola unione cum summo pontifice ultime efficitur, servatur et demonstratur. Membra corporis humani unum corpus constituunt, quatenus per omnem iuncturam subministrationis capiti cohaerent;⁷ fideles ecclesiae unum corpus Christi mysticum visibiliter constituunt, quatenus per episcopos cohaerent summo pontifici, capiti visibili ecclesiae.

Ecclesia sancta dicitur, quatenus est institutum essentialiter sanctum et quatenus est institutum efficaciter sanctificans. Eam esse institutum essentialiter sanctum patet, cum ratione originis, finis, capitis et animae sit divina. Ostendendum vero est eam etiam esse institutum efficaciter sanctificans, i. e. elementum divinum ecclesiae efficaciter promovere sanctitatem elementi humani, et quidem sanctitatem simpliciter acceptam et sanctitatem emphatice acceptam.

"Sanctitas dicitur, per quam mens hominis se ipsam et suos actus applicat Deo."¹ Ecclesia ergo, ut sit efficaciter sancta, fidelium mentes et actus Deo applicare debet, i. e. eorum vitam externam et internam fuga peccatorum cultuque virtutum conformare debet voluntati divinae. Hac sanctitate ecclesiam veram a falsis distingui indubium fit ex verbis Salvatoris: "A fructibus eorum cognoscetis eos … Omnis arbor bona fructus bonos facit: mala autem arbor malos fructus facit."² Arbor bona habet naturam frugiferam, exercet virtutem frugiferam et reapse fert fructus bonos. Ita et ecclesia Christi emineat sanctitate doctrinae, mediorum et membrorum.

1. Sanctitate doctrinae. Etenim Christus, sanctitas ipsa, absque dubio doctrinam sanctam praedicavit, i. e. talem, quae homines ad sanctitatem moralem impellat ipsisque viam perfectionis commonstret: "Estote ergo vos perfecti, sicut et Pater vester caelestis perfectus est."³ Unde etiam ecclesia Christi homines ad sanctitatem obliget et ducat. Si vero societas quaelibet religiosa homines non informet ad sanctitatem, multoque magis, si bona opera externa vel perfectionem internam mentis et cordis parvi faciat, non potest esse vera Christi ecclesia.

2. Sanctitate mediorum. Christus, cum impossibilia non iubeat, etiam adiumenta providit, quibus homines debiles ad sanctitatem pervenirent: "Quotquot receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri;"⁴ "Christus dilexit ecclesiam et seipsum tradidit pro ea, ut illam sanctificaret;"⁵ "Dedit semetipsum pro nobis, ut nos redimeret ab omni iniquitate et mundaret sibi populum acceptabilem, sectatorem bonorum operum."⁶ Ergo etiam ecclesia Christi studeat omnia ea media et subsidia efficacia praebere, quae ad sanctitatem attingendam necessaria, utilia, apta sunt. Quodsi coetus religiosus de his mediis parum curet vel ea prorsus negligat, Christi ecclesia non est.

3. Sanctitate membrorum. Non quidem omnia membra ecclesiae sancta sunt. Nam peccatores quoque in illa inveniri iam ostendimus. Attamen praeter peccatores etiam membra sancta in ipsa semper exsistent. Etenim si in agro adsunt zizania, adest simul et triticum; si in convivio apparet homo veste nuptiali destitutus, alii hac veste induti conspiciuntur; in sagena praeter malos pisces etiam boni reperiuntur; simul cum virginibus stultis et prudentes spectantur. Et licet interdum plures sint mali quam boni in ecclesia, tamen, quia denominatio fit a parte potiore et saniore, ecclesia simpliciter sancta dici potest. Ipsi ideo apostoli christianos vocant sanctos, quia omnes ad sanctitatem destinantur atque multi saltem eorum revera sancti sunt. Sic Paulus scribit "omnibus, qui sunt Romae, dilectis Dei, vocatis sanctis"⁷; "ecclesiae Dei, quae est Corinthi, sanctificatis in Christo Iesu"⁸; "omnibus sanctis, qui sunt Ephesi".⁹ Ex his omnibus non solum certo colligimus sanctitatem simpliciter dictam numquam deesse verae ecclesiae, sed iam insuper coniicimus sanctitatem quoque eximiam sive cum emphasi dictam semper in ea fulgere.

Sanctitas simpliciter intellecta iis fidelibus competit, qui saltem a peccatis gravibus abstinent, praecepta gravia adimplent ac proinde in statu gratiae sanctificantis sunt, qua Christo capiti tamquam membra vivida inseruntur. Ab hac sanctitate per gradus diversos ascenditur ad sanctitatem eximiam sive emphatice intellectam, quae eminet heroicitate virtutum et operatione miraculorum, i. e. quae consistit in heroicitate virtutum et confirmatur operatione miraculorum.

1. Heroicitate virtutum. Heroica virtus christiana ea dicitur virtutis perfectio et excellentia, "quae facit, ut homo circa materiam illius virtutis supra communem aliorum hominum (scil. etiam iustorum) operandi modum operetur et in hoc Deo similis sit"¹. Iam quidem attentis huius virtutis altitudine et hominum infirmitate manifestum est, comparate pauciores fideles ad tam eximiam sanctitatem perventuros esse. Attamen omni tempore saltem aliqua membra heroicitate virtutum totam ecclesiam illustrare patet ex ipsius auctore, fine, natura. Auctor ecclesiae Christus Iesus non solum enituit exemplo altissimae sanctitatis, sed diserte suum exemplum imitandum nobis proposuit. Atqui fieri nequit, quin nonnulli saltem discipuli exemplum hoc imitantes Magistro similes sint eximiae virtutis exercitio.² Finis ecclesiae is est, ut integram religionem christianam conservet et exerceat. Atqui sanctitas eximia est apex, flos, fructus totius religionis christianae. Nam Christus "dedit semetipsum pro nobis, ut nos redimeret ab omni iniquitate, et mundaret sibi populum acceptabilem, sectatorem bonorum operum"³ "ut essemus sancti et immaculati in conspectu eius in caritate"⁴. Natura ecclesiae est eximie sancta, cum ecclesia sit Christi corpus⁵, Christi sponsa⁶, Christi plenitudo⁷, Christus mysticus. Atqui haec sanctissima ecclesiae natura necessario et efficaciter se manifestabit actibus eximiae sanctitatis. Ergo omni tempore ecclesia spectabilis erit virtute heroica aliquorum membrorum. Immo etiam:

2. Operatione miraculorum. Revera Christus ecclesiae omnium temporum miracula promisit operanda praecipue per sanctos. Iterum enim dixit: "Signa autem eos, qui crediderint, haec sequentur: in nomine meo daemonia eiicient, linguis loquentur novis, serpentes tollent, et si mortiferum quid biberint, non iis nocebit; super aegros manus imponent, et bene habebunt… Amen, amen dico vobis, qui credit in me, opera, quae ego facio, et ipse faciet, et maiora horum faciet."⁸

Miracula perpetuo affutura esse in ecclesia verba haec diserte enuntiant, cum "signa (σημεῖα)" et "opera (ἔργα)" fidei simpliciter annexa memorent, fides vero ecclesiae numquam defectura sit. Miracula autem praecipue per sanctos patratum iri eadem verba Salvatoris implicite saltem indicant. Nam non omnes fideles ad miracula patranda delectos esse constat tum factis historiae tum fine miraculorum. Factis historiae patet numquam, ne apostolorum quidem aevo, omnes credentes charisma miraculorum habuisse, sed eos plerumque tantum, qui verbi ministerio et vitae exemplo fidei propagandae atque conservandae eminentiorem curam adhibebant. Et profecto finis miraculorum is maxime est, ut opera miraculosa sint fidei et sanctitatis criteria ac quasi sigilla.⁹ Igitur miracula convenienter et communiter fiunt per eos, qui fide et sanctitate inter omnes eminent. Hi per excellentiam "credentes" vocari merentur, atque de eis proinde valet Christi promissio: "Opera, quae ego facio, et ipse faciet, et maiora horum faciet."

Catholicitas vi nominis est universalitas.¹ Ecclesia proinde catholica ea est, quae est "per totum orbem". Licet autem hac denominatione ecclesia catholica quodammodo adumbretur, accuratius tamen est determinanda et demonstranda.

Catholicitatis nota non admittit ecclesiam mere particularem, regionalem sive nationalem, sed eam supponit sensu stricto internationalem sive universalem. Haec autem universalitas convenire debet ecclesiae et iure et facto.

1. Catholicitas iuris requirit, ut ecclesia abhorreat a ditionum nationumque finibus, et quidem essentialiter, virtualiter, formaliter. Essentialiter, i. e. spectatis tota doctrina et indole sua, ecclesia prodat characterem universalem diffundendi se ad omnes populos et partes terrae. Virtualiter perpetuo talem navet operam et efficaciam, qua valeat sese propagare, homines quamplurimos sibi aggregare et ubique terrarum catholicitatem conservare. Formaliter demum, non obstante lata diffusione materiali, ecclesia ubique strictissimam unitatem confessionis et communionis ostendat. Sicut enim vitis non potest dici late diffusa, nisi palmites suos stirpi semper coniunctos extendat, sic ecclesia, materialiter quamvis diffusa, non est catholica, nisi informetur unitate. Ecclesia destituta unitate, non unicam societatem, sed plures vel multas constituit. Catholicitati iuris sic intellectae necessario iungitur:

2. Catholicitas facti, quae consistit in universali ecclesiae diffusione actualiter exsistente. Haec universalitas actualis est tum physica tum moralis. Universalitas physica (absoluta) adest, si ecclesia ita diffunditur, ut nulla omnino regio terrae eam effugiat; universalitas moralis (relativa) adest, si ecclesia spectabilis est in plerisque partibus orbis aliquo tempore cognitis et aditu non interclusis, a. v. si habet "in mundo splendorem quendam universalem, quo possit eius dignitas et maiestas cognosci et ab haereticorum turbis discriminari".¹ Universalitas physica successive tantum aderit eo sensu, ut paulatim inter tempus Christi et ultimum iudicium ecclesia omnibus regionibus et populis aliquando innotescat: "Et praedicabitur hoc evangelium regni in universo orbe (ἐν ὅλῃ τῇ οἰκουμένῃ) in testimonium omnibus gentibus (πᾶσι τοῖς ἔθνεσιν): et tunc veniet consummatio (τὸ τέλος)."² Universalitas moralis vero ecclesiae, ex quo adoleverit,³ semper convenire debet, ut notam catholicitatis ecclesia sibi vindicet. Et quidem requiri semper videtur universalitas moralis non tantum successiva, sed simultanea, qua scil. ecclesia uno eodemque tempore splendet in plerisque mundi partibus.⁴

Ecclesiam Christi sensu determinato catholicam esse demonstrant tum s. Scriptura tum antiquitas christiana.

1. S. Scriptura. "Prope omnis pagina [Scripturae] nihil aliud sonat quam Christum et ecclesiam toto orbe diffusam."¹ Revera:

a) Vetus Testamentum synagogae nationali diserte opponit regnum messianum universale, uti loco suo probavimus.² Textibus ibi laudatis hos addimus, quibus signanter regni messiani catholicitas praedicitur: "Postula a me, et dabo tibi [Christo] gentes hereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae."³ "Et dominabitur [Christus] a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrarum".⁴ "Ab ortu enim solis usque ad occasum magnum est nomen meum in gentibus, et in omni loco sacrificatur et offertur nomini meo oblatio munda."⁵ Etiam lucidius:

b) Novum Testamentum effert universalitatem ecclesiae. Christus regnum caelorum assimilat "grano sinapis, quod accipiens homo seminavit in agro suo: quod minimum quidem est omnibus seminibus: cum autem creverit, maius est omnibus oleribus, et fit arbor, ita ut volucres caeli veniant et habitent in ramis eius".⁶ Unde apostolos iubet: "Euntes docete omnes gentes".⁷ "Euntes in mundum universum praedicate evangelium omni creaturae".⁸ "Eritis mihi testes … usque ad ultimum terrae".⁹ Hoc mandatum impletum esse iam Paulus affirmat: "In omnem terram exivit sonus eorum [praeconum evangelii], et in fines orbis terrae verba eorum … (Evangelium) in universo mundo est et fructificat et crescit".¹⁰ Aevo apostolico vix elapso:

2. Antiquitas christiana ecclesiam nomine et re catholicam praedicat.

a) Nomine catholicae ecclesiae christiani iam toto saeculo secundo utebantur testibus s. Ignatio, s. Polycarpo, Fragmento muratoriano.¹¹ Hoc nomen soli verae ecclesiae Christi tribuebatur, e. g. Firmilianus: "Sponsa Christi una est, quae est ecclesia catholica".¹² Nomine hoc veri christiani semetipsos et ecclesiam suam distinguebant a sectis haereticorum. Ita s. Pacianus: "Christianus mihi nomen est, catholicus vero cognomen. Illud me nuncupat, istud ostendit; hoc probor, inde significor."¹³ S. Cyrillus hierosolymitanus catechumenos instruit: "Si quando peregrinatus fueris in civitatibus, ne simpliciter requiras, ubi sit dominicum [τὸ κυριακόν] (nam et ceterae impiorum sectae atque haereses suas ipsorum speluncas dominicorum nomine honestare nituntur), neque ubi sit simpliciter ecclesia, sed ubi sit catholica ecclesia. Hoc enim proprium nomen est huius sanctae et matris omnium nostrum."¹⁴ Idem nomen ipsi haeretici et schismatici soli verae ecclesiae tribuere cogebantur, uti testatur s. Augustinus: "Velint nolint, ipsi quoque haeretici et schismatum alumni, quando non cum suis, sed cum extraneis loquuntur, catholicam nihil aliud quam catholicam vocant. Non enim possunt intelligi, nisi hoc eam nomine discernant, quo ab universo orbe nuncupatur."¹⁵

Igitur vera Christi ecclesia nomine catholicae tamquam nomine proprio ab omnibus vocabatur. Profecto autem catholica vocabatur, quia catholica, i. e. universalis erat et nota catholicitatis ab omnibus sectis distinguebatur. Vere patres saepe repetunt nomen catholicae ecclesiae eo provenire, quod ecclesia: b) Re catholica sit. Iam Martyrium s. Polycarpi mentionem facit "catholicae in toto orbe ecclesiae" et loquitur de "omnibus ubique terrarum sanctae et catholicae ecclesiae paroeciis".¹⁶ Quibus verbis diserte edicit ecclesiam catholicam re et veritate universalem esse. Item de ecclesia catholica legitur in Fragmento muratoriano: "Una tamen per omnem orbem terrae ecclesia diffusa esse dignoscitur."¹⁷ S. Fructuosus martyr († 239) ecclesiam catholicam profitetur "ab oriente usque in occidentem diffusam"¹⁸. S. Cyrillus hieros. scribit: "Catholica … vocatur, eo quod per totum orbem ab extremis terrae finibus ad extremos usque fines diffusa est … Sola est sancta catholica ecclesia, quae per orbem totum indeterminata gaudet potestate."¹⁹ "Ipsa est enim ecclesia catholica"²⁰, inquit Augustinus, "unde καθολικὴ graece appellatur, quod per totum orbem terrarum diffunditur"²¹. Hisce omnibus patres, ipsi Scripturae sacrae inhaerentes, catholicitatem significatione a nobis determinata statuunt notam verae ecclesiae Christi. Ergo coetus christiani, qui iure vel facto non sunt catholici, non merentur vocari ecclesia Christi; coetus vero ille, qui nomine catholicae ecclesiae vocatur et re ubique fere terrarum invenitur, vera Christi ecclesia est.

Apostolicitas generatim in eo est, ut ecclesia omnium temporum una et eadem maneat cum ecclesia apostolorum. Haec identitas attinet tum ad originem, tum ad successionem, tum ad doctrinam. Apostolicitas doctrinae vero, quamvis sit proprietas ecclesiae, tamen non est eiusdem nota, cum ecclesia non per doctrinam, sed doctrina per ecclesiam innotescat.¹ Apostolicitas autem originis et successionis proprietas simul et nota ecclesiae verae est.

De hac duplici proinde apostolicitate loquimur.

Originem apostolicam ea habet ecclesia, quae per apostolos fundata est. Quod quidem non impedit, quominus illa ecclesia ut societas universalis christifidelium contineat plurimas ecclesias singulares, quae nuper ortae sunt. Immo ecclesiae singulares primitus fundari potuerunt vel immediate ab aliquo apostolorum vel mediate per discipulum aut successorem apostolorum. Dummodo ergo omnes et singulae partes ecclesiae immediate vel mediate cum apostolis cohaereant, tota ecclesia merito vocatur origine apostolica. Iam ostendenda sunt necessitas et criterium originis apostolicae.

1. Necessitas originis apostolicae ecclesiae Christi enucleata probatione non indiget. Quamvis enim Christus proprius auctor ecclesiae sit, tamen per apostolos eam fundavit, apostolos primos eiusdem magistros et rectores posuit, apostolis eam post discessum suum e terris propagandam et curandam commisit. Ergo ecclesia Christi non est, quae origine non est apostolica. Unde et Paulus christifideles superaedificatos dicit "super fundamentum apostolorum",¹ et Ioannes evangelista ecclesiam describit civitatem habentem "fundamenta duodecim, et in ipsis duodecim nomina duodecim apostolorum Agni".² Similiter Tertullianus: "Apostoli … ecclesias apud unamquamque civitatem condiderunt, a quibus traducem fidei et semina doctrinae ceterae exinde ecclesiae mutuatae sunt et quotidie mutuantur, ut ecclesiae fiant. Ac per hoc et ipsae apostolicae deputabuntur, ut suboles apostolicarum ecclesiarum. Omne genus ad originem suam censeatur necesse est. Itaque tot ac tantae ecclesiae una est illa ab apostolis prima, ex qua omnes. Sic omnes primae et omnes apostolicae, dum una omnes probant unitatem."³ Item s. Hieronymus monet, "esse in illa ecclesia permanendum, quae ab apostolis fundata usque ad diem hanc durat".⁴ Dein addit: "Ex hoc ipso, quod postea [haeretici] instituti sunt, eos se esse indicant, quos futuros apostolus pronuntiavit", nempe seductores. Igitur ecclesia vera necessario origine apostolica est. Sed quaeritur, quonam criterio ecclesiam apostolicam a non apostolicis primo aspectu discernere liceat.

2. Criterium originis apostolicae est coniunctio cum beato Petro eiusque successore. Etenim Christus totam ecclesiam super Petrum eiusque in primatu successores aedificavit tamquam super fundamentum, quo omnes omnium temporum ecclesiae singulares firmitatem accipiunt et unitatem. Unde iam apostoli ecclesias singulares, quas ipsi immediate fundabant, centro petrino aggregare atque capiti totius ecclesiae inserere debuerunt. A fortiore ecclesiae singulares illae, quae per discipulos et successores apostolorum cursu temporis undique conditae sunt, cum Petro eiusque successoribus intime coniunctae manere debent. Igitur ecclesiae, quae sedi primatiali organice unitae non sunt, non fulgent apostolicitate originis, etiamsi nomen apostoli alicuius in fronte gerant; ecclesiae vero, quae sedis primatialis communionem colunt, profecto apostolicae sunt, quamvis modo sint exortae. Originem apostolicam tota et sola illa ecclesia universalis habet, cuius caput et centrum est sedes primatialis Petri.