Apologeticae sive Theologiae Fundamentalis, Tomus II (Pars Altera): Demonstratio Catholica

Societatem ecclesiasticam a Christo institutam esse novimus. Deinde iam quaeritur de constitutione ecclesiae, i. e. de forma regiminis ecclesiastici. Tres praecipue formae distinguuntur, quibus societates quaelibet regi possunt: constitutio nempe democratica, aristocratica (si agitur de societate profana) sive hierarchica (si agitur de societate religiosa) et monarchica. Constitutio democratica adest, cum omnes consociati pari iure potestatem socialem detinent eamque vel ipsi vel per delegatos suos exercent. Constitutio aristocratica sive hierarchica adest, cum aliqui tantum consociati potestatem socialem iure sive natali sive sacro detinent et exercent. Constitutio monarchica adest, cum unus tantum consociatus potestatem socialem detinet et exercet capitis instar, quo totum corpus humanum regitur. Demum quaevis constitutio mixta esse potest sive temperata duobus vel tribus elementis enumeratis.

Iam liquet¹ Christum ipsum esse caput sive monarcham absolutum, a quo solo invisibiliter ecclesia regitur. In praesentibus vero inquirimus, quisnam nomine et vice Christi ecclesiam visibilem visibiliter regat, a. v. num constitutio ecclesiae e Christi ordinatione sit democratica, hierarchica, monarchica vel mixta. Respondemus constitutionem ecclesiae, exclusa democratia, esse hierarchico-monarchicam. Unde duplici capite agemus primo de constitutione ecclesiae hierarchica, deinde de constitutione ecclesiae monarchica.

¹

Hierarchia (ἱερὰ ἀρχή) etymologice est sacer principatus sive sacrum imperium. Proinde abstracte (obiective) designat ipsam potestatem sacram, concrete (subiective) vero coetum personarum, quae potestatem sacram detinent et exercent.

Pro potestate duplici duplex distinguitur hierarchia. Altera potestas respicit regimen publicum ecclesiae, altera sanctificationem privatam singulorum membrorum. Illa vocatur potestas iurisdictionis atque confertur simplici iniunctione sive missione; ista vocatur potestas ordinis, quia ordinatione quadam sive consecratione sacramentali confertur.¹ A nonnullis potestas hierarchica triplex dividitur: potestas ordinis (ministerii), regiminis (imperii) et magisterii, dum secundum communiorem divisionem potestas magisterii sub iurisdictionis sive regiminis potestate comprehenditur, uti alio loco² ostendemus. In nostra dissertatione, licet per concomitantiam interdum etiam sermo sit de magisterio et de ministerio ecclesiae, per se et essentialiter agitur de ecclesiae imperio sive de potestate iurisdictionis stricte sumptae. De magisterio tractabitur specialiter in secunda parte demonstrationis catholicae; de ministerio vero in theologia dogmatica et morali.

Unde quaeritur, utrum Christus potestatem regendae ecclesiae concesserit tali coetui restricto personarum sacrarum, an illam potestatem dederit toti coetui populi christiani. Si prius, ecclesia est societas hierarchica sive inaequalis; si posterius, ecclesia est societas democratica sive aequalis. Illud catholici, istud plures haereses tenere, historia et status quaestionis edocent.

1°. Historia quaestionis. Saeculo XIV Marsilius patavinus cum Ioanne de Ianduno in libro "Defensor pacis" contendit omnem iurisdictionem ecclesiasticam residere in populo christiano, populumque christianum vel immediate vel mediante vicario suo, imperatore nempe, iurisdictionem transferre in praepositos ecclesiasticos. Hanc sententiam Ioannes XXII (a. 1327) ut haereticam damnavit.³

Saeculo XVI reformatores errorem Marsilii recoxerunt. Lutherus in libro "De abroganda missa privata" praetendit christianum populum esse simplicem, in quo prorsus nulla differentia personarum, "nullus clericus, nullus laicus, nullus unctus, nullus rasus, nullus monachus" esse debeat. Calvinus etiam⁴ et alii protestantes omnes, exceptis anglicanis, propugnaverunt cunctos christianos esse sacerdotes, praepositos autem ecclesiae non Christi institutione, sed populi electione et deputatione auctoritatem obtinere. Quem errorem hisce explosit concilium tridentinum: "Quod si quis omnes christianos promiscue novi testamenti sacerdotes esse, aut omnes pari inter se potestate spirituali praeditos affirmet, nihil aliud facere videtur, quam ecclesiasticam hierarchiam, quae est ut castrorum acies ordinata, confundere ... Si quis dixerit, in ecclesia catholica non esse hierarchiam divina ordinatione institutam, quae constat ex episcopis, presbyteris et ministris, anathema sit."⁵ Saeculo XVII, plaudentibus febronianis, iansenistis, gallicanis et iosephinistis, synodus pistoriensis eundem fere errorem iteravit asseverans sacram potestatem immediate traditam esse toti fidelium communitati, hinc vero derivari in ministros ecclesiae, qui eam exerceant nomine et vice populi. Quam sententiam Pius VI (a. 1794) aliique summi pontifices reiecerunt.⁶ Saeculo XIX denique rationalistae moderni iactarunt⁷ totam hierarchiam humana institutione et naturali progressu rei christianae ortam esse.

Ab initio asseclas Christi solo communi quodam divino impetu iunctos solisque doctoribus et prophetis charismaticis inflammatos esse. Refrigerato demum primo fervore auctoque numero fidelium, necessitatem ursisse munerum publicorum, quibus ecclesia administraretur. Itaque sensim sensimque contra voluntatem et ordinationem Christi introducta esse munia et officia episcoporum, presbyterorum et diaconorum. Ex hoc summario historico intelligitur iam plene:

2°. Status quaestionis. Repugnantibus acatholicis (exceptis protestantibus anglicanis et "orthodoxis" orientalibus) fides catholica non admittit ecclesiam esse societatem democraticam sive aequalem, cuius scilicet membra omnia habeant eadem officia,⁸ sed ecclesiam concipit societatem hierarchicam sive inaequalem, in qua ex institutione divina alii sint praepositi, alii subditi, alii auctoritate docentes et praecipientes, alii ex obligatione audientes et obedientes.⁹ Illi vocabulo usitatiore etiam vocantur clerus,¹⁰ isti laici.¹¹ Divisio ergo in clerum et laicos sive populum est originis divinae. Christus ipse hierarchiam constituit, quae, in collegio apostolorum incepta et tempore apostolico plene ordinata ("organisata"), usque ad finem mundi est duratura. Veritas huius doctrinae catholicae constat e testimoniis evangelicis, apostolicis et patristicis.

Testibus evangeliis Iesus Christus potestatem hierarchicam apostolis primum significavit, postea promisit, denique contulit.

1. Iesus Christus potestatem hierarchicam apostolis primum significavit. Ab ineunte iam vita sua publica e discipulis suis elegit duodecim, quos et apostolos, i. e. legatos vocavit. Eos misit ad praedicandum eisque dedit potestatem patrandi miracula, quibus legationem suam divinam probarent. "Ambulans autem Iesus iuxta mare Galilaeae, vidit duos fratres, Simonem, qui vocatur Petrus, et Andream fratrem eius, mittentes rete in mare, et ait illis: Venite post me, et faciam vos fieri piscatores hominum."¹ "Vocavit ad se, quos voluit ipse, et venerunt ad eum, et fecit, ut essent duodecim cum illo, et ut mitteret eos praedicare."² "Factum est autem in illis diebus, exiit in montem orare, et erat pernoctans in oratione Dei. Et cum dies factus esset, vocavit discipulos suos et elegit duodecim ex ipsis, quos et apostolos nominavit."³ "Convocatis autem duodecim apostolis, dedit illis virtutem et potestatem super omnia daemonia, et ut languores curarent. Et misit illos praedicare regnum Dei et sanare infirmos."⁴

Apostolis iunxit "et alios septuaginta duos, et misit illos binos ante faciem suam in omnem civitatem et locum, quo erat ipse venturus".⁵ Dum autem hos septuaginta duos adhibet praecursores et "operarios" auxiliares,⁶ duodecim⁷ apostolos continuo secum retinuit. Eos modo speciali educavit,⁸ aperte exponens parabolas, quas turba non capiebat: "Quia vobis datum est nosse mysteria regni caelorum; illis autem non est datum."⁹ Eis amplas instructiones dedit de munere apostolico recte obeundo.¹⁰ Hoc agendi modo Christus sat clare innuit apostolos potestate hierarchica functum iri erga ceteros fideles. Revera:

2. Iesus Christus potestatem hierarchicam apostolis postea promisit verbis: "Si peccaverit in te frater tuus, vade, et corripe eum inter te et ipsum solum. Si te audierit, lucratus eris fratrem tuum; si autem te non audierit, adhibe tecum adhuc unum vel duos, ut in ore duorum vel trium testium stet omne verbum. Quod si non audierit eos: 'dic ecclesiae; si autem ecclesiam non audierit, sit tibi sicut ethnicus et publicanus. Amen dico vobis, quaecumque alligaveritis super terram, erunt ligata et in caelo; et quaecumque solveritis super terram, erunt soluta et in caelo.'"¹¹ Haec verba potestatem hierarchicam apostolis datum iri implicite supponunt et explicite edicunt.

Hierarchiam apostolis datum iri implicite supponunt verba priora, quae agunt de correctione rei. Reus, post privatam correptionem incorrigibilis, denuntiandus est ecclesiae. Quam si non audierit, a coetu christifidelium est excommunicandus, sicuti ethnici et publicani a synagoga, coetu scil. religioso iudaeorum, exclusi erant. Ita loquendo Salvator certo supponit ecclesiae competere summam potestatem hierarchicam iudicandi, coercendi, puniendi fideles. Atqui ecclesiae nomine non designari fidelium multitudinem, sed praesides ecclesiasticos ac proxime apostolos patet ex eo, quod Christus statim cum pondere alloquitur apostolos: "Amen dico vobis ..."

Hierarchiam apostolis datum iri explicite edicunt verba posteriora, quae sunt de iure ligandi et solvendi. His verbis apostolis promittitur auctoritas intra nullos fines contenta ("quaecumque alligaveritis ... quaecumque solveritis") et divina ("erunt ligata ... erunt soluta et in caelo") ligandi et solvendi. Atqui ligare et solvere in ore Christi idem sunt ac potestatem spiritualem exercere. Etenim patet apostolos non iuberi, ut vinculis physicis alligent vel solvant corpora, sed ut vinculis moralibus alligent vel solvant animas, docendo fidem, proponendo leges, remittendo vel retinendo peccata.¹² Ergo citatis verbis Christus apostolis illimitatam et divinam auctoritatem docendi, regendi et sanctificandi fideles promisit, i. e. promisit eis hierarchicam potestatem stricte sumptam.

3. Iesus Christus potestatem hierarchicam apostolis demum contulit tum post resurrectionem tum ante ascensionem. Post resurrectionem apparens apostolorum collegio dixit: "Sicut misit me Pater, et ego mitto vos ... Accipite Spiritum Sanctum: quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, et quorum retinueritis, retenta sunt."¹³ Sicut Christus missus est cum plena auctoritate Patris ad homines docendos, sanctificandos et regendos, ita apostoli mittuntur cum plena auctoritate Filii. Immo similitudo auctoritatis Christi et apostolorum tam perfecta est, ut Salvatoris instar apostoli polleant potestate illa maxime divina dimittendi et retinendi peccata.¹⁴

Ante ascensionem Christus apostolos eosque solos iterum allocutus est dicens: "Data est mihi omnis potestas in caelo et in terra: euntes ergo docete omnes gentes: baptizantes eos (μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτούς) in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti: docentes eos servare omnia (διδάσκοντες αὐτοὺς τηρεῖν πάντα), quaecumque mandavi vobis: et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi."¹⁵ Provocans ad plenitudinem divinae suae potestatis Christus apostolos in mundum mittit, ut qua magistri doceant (μαθητεύσατε) et discipulos faciant (διδάσκοντες) omnes populos. Utque et ipsi individualiter et per successores suos hoc magisterio, ministerio et imperio sacro rite perfungi valeant, Christus se praeesse et assistere hierarchiae ecclesiasticae pollicetur omne tempus usque ad finem mundi.¹⁶

Discipulos verba Domini ita intellexisse probant:

Apostoli hierarchiam divinitus acceptam factis exercent, verbis asserunt aliisque hominibus communicant.

1. Apostoli hierarchiam divinitus acceptam factis exercent tum collegialiter tum individualiter. Collegialiter statim post pentecosten agunt tamquam praesides ecclesiae. Imprimis ipsum collegium apostolicum complentes, in locum Iudae proditoris, Deo auspice, Matthiam eligunt "accipere locum ministerii huius et apostolatus".¹ Continuo religionem christianam praedicant, credentes baptismo tingunt ecclesiaeque in dies crescenti praesunt.² Aucto conversorum gentilium numero iudaeo-christiani quidam legem mosaicam omnibus imponere tentaverunt. Controversiam inde natam apostoli in concilio hierosolymitano auctoritative dirimunt decretumque peremptorium cunctis fidelibus observandum praescribunt.³ Individualiter etiam singuli quique apostolorum principatu sacro funguntur. Petrus praedicando et baptizando coetum christifidelium constanter auget⁴ et pertransiens "universos" visitat.⁵ Paulus magnam partem imperii romani peragrans ubique ecclesias fundat et gubernat, dando varia praecepta,⁶ convellendo abusus,⁷ excommunicando indignos.⁸ Uno verbo apostoli et collegialiter et individualiter agunt tamquam auctoritatem hierarchicam in fideles habentes.

2. Apostoli hierarchiam divinitus acceptam verbis asserunt. Decretum disciplinare collegii apostolici exorditur: "Visum est Spiritui Sancto et nobis ..."⁹ Quibus verbis divinam originem et auctoritatem hierarchiae proclamant. Petrus semet nominat "apostolum Iesu Christi".¹⁰ Paulus multoties insistit se apostolum Iesu Christi esse secundum voluntatem Dei,¹¹ non ab hominibus, sed per Iesum Christum et Deum Patrem electum.¹² Pro Christo legatione fungitur;¹³ non loquitur in persuasibilibus humanae sapientiae verbis,¹⁴ sed nomine et virtute Dei; quod ipse praecipit, Dominus praecipit;¹⁵ quae scribit, Domini sunt mandata;¹⁶ quae operatur, Christus efficit;¹⁷ potestatem, qua utitur, a Deo accepit.¹⁸ Idemque dicit de omnibus ministris ecclesiae: "Ipse (Christus) dedit quosdam quidem apostolos, quosdam autem prophetas, alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores ad consummationem sanctorum, in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi."¹⁹ Unde concludit: "Sic nos existimet homo ut ministros Christi et dispensatores mysteriorum Dei."²⁰

3. Apostoli hierarchiam divinitus acceptam aliis communicant constituentes per singulas ecclesias clerum localem eique tradentes propriam auctoritatem. Auctoritatem supremam in ecclesiis apostoli sibi quidem reservant eamque vel ipsimet immediate²¹ vel mediate per vicarios suos²² exercent. Tamen per omnes ecclesias constituunt clerum localem sive collegium presbyterorum, qui simul cum apostolis vel etiam vice apostolorum greges fidelium pascerent.²³ Hierosolymis primis iam diebus eliguntur diaconi²⁴ et mox (saltem post persecutionem herodianam circa annum 46) presbyteri sive seniores,²⁵ ut ducibus apostolis ecclesiam illam primitivam regerent.²⁶ Philippis praeerant episcopi et diaconi.²⁷ Ephesi inveniebatur collegium presbyterorum²⁸ sive episcoporum.²⁹ "Per singulas ecclesias" in suo primo itinere fundatas Paulus "presbyteros" statuebat.³⁰ Etiam in ecclesiis iudaeo-christianis primi temporis affuisse presbyteros Petrus et Iacobus testantur. Petrus: "Seniores (presbyteri), pascite, qui in vobis est, gregem Dei;"³¹ Iacobus: "Infirmatur quis in vobis, inducat presbyteros ecclesiae."³² Ubique demum ut praesto esset clerus, apostoli insuper discipulos suos iubent omnibus in civitatibus presbyteros instituere. Ita Tito Paulus scribit: "Reliqui te Cretae, ut ... constituas per civitates presbyteros",³³ episcopos nempe³⁴ et diaconos,³⁵ quorum qualitates doctor gentium delineat.

Itaque apostoli omnibus ecclesiis praefecerunt hierarchas locales et stabiles, qui vel presbyteri simpliciter vel expresse episcopi, presbyteri et diaconi vocantur.³⁶

Clerici autem sic constituti non populi mandato, sed impositione manuum apostolorum eorumque discipulorum auctoritatem hierarchicam recipiunt. Impositione manuum iam in vetere testamento conferebantur iura, privilegia et officia imponenti propria.³⁷ Eodem modo presbyteris novi testamenti potestas ordinis et iurisdictionis traditur per impositionem manuum apostolorum eorumque sucessorum.³⁸ Ita ordinandos iam primos septem viros "constituerunt ante conspectum apostolorum, et orantes imposuerunt eis manus".³⁹ Paulum et Barnabam ordinaverunt "ieiunantes et orantes imponentesque eis manus … Et ipsi quidem missi a Spiritu Sancto abierunt".⁴⁰ Paulus iterum et Barnabas "manus imponentes constituerunt per singulas ecclesias presbyteros".⁴¹ Eos autem, quibus manus imposuerat, Paulus affatur: "Attendite vobis et universo gregi, in quo vos Spiritus Sanctus posuit episcopos regere ecclesiam Dei".⁴² Timotheum Paulus monet: "Noli negligere gratiam, quae in te est, quae data est tibi … cum impositione manuum presbyterii … Admoneo te, ut resuscites gratiam Dei, quae est in te per impositionem manuum mearum".⁴³

"Manus cito nemini [presbytero ordinando] imposueris".⁴⁴

Apostoli igitur, a Christo ipso de hac re edocti, non dubitanter intellexerunt ecclesiam e clero et populo, praepositis et subditis omni tempore constare debere seu constitutionem hierarchicam perpetuo stabilitam esse. Unde hierarchiam divinitus acceptam factis exercuerunt, verbis asseruerunt aliisque communicaverunt.

Eodem modo constitutionem hierarchicam ecclesiae ab omnibus christianis aevi iam primitivi conceptam esse conclamant:

Adversarii concedunt hierarchiam ecclesiae saeculo secundo mediante vel saltem ad finem vergente affuisse, antea vero eandem affuisse negant. Unde ad illos plene confutandos nonnisi priscos patres apostolicos evocamus, qui iam saeculo primo labente vel certe saeculo secundo nascente de hierarchia scripserunt: auctor nempe Doctrinae duodecim apostolorum, Clemens romanus, Ignatius et Polycarpus.

1. Doctrina duodecim apostolorum (ultimis decenniis saeculi primi conscripta in Syria) postquam mentionem fecit sacrificii eucharistici, pergit: "Constituite¹ igitur vobis episcopos et diaconos dignos Domino, viros mansuetos et argenti non cupidos et veraces et probatos; vobis enim ministrant et ipsi ministerium prophetarum et doctorum. Ne igitur contemnatis eos; ipsi enim sunt honorati inter vos una cum prophetis et doctoribus".² In praecedentibus namque Doctrina iusserat doctores sive "apostolos" itinerantes et prophetas charismaticos suscipiendos et honorandos esse "sicut Dominum",³ cuius evangelium annuntiant et scientiam augent. Iam nunc additur eodem honore prosequendos esse etiam clericos stabiles, scil. episcopos et diaconos, qui non solum officio magistrali doctorum et prophetarum funguntur in ecclesiis, sed etiam munere sacerdotali, quo non pollent doctores et prophetae. Ex quo perspicitur episcopos et diaconos singulis ecclesiis Syriae praefuisse tempore illo apostolis coaevo.

2. Clemens romanus (a. 81-96) Romae ad Corinthios scripsit epistolam, ut coerceret seditionem, quam aliqui potentiores in cognitione et sapientiores in iudicio⁴ moverant contra ecclesiae presbyterium. Quam factionem ingenii contra auctoritatem acriter sic insectatur: "Turpia, fratres, turpia valde auditu sunt et christiana vivendi ratione indigna, quae comperimus: firmissimam et antiquam corinthiorum ecclesiam propter unum aut alterum hominem seditionem movere contra presbyteros".⁵ Hanc pugnam quorumdam fidelium contra presbyterium propterea inauditam et illicitam esse inter christianos, quod hierarchia ecclesiastica divinitus instituta sit et apostolica successione ad praesentes possessores pervenerit: "Apostoli nobis evangelii praedicatores facti sunt a Domino Iesu Christo, Iesus Christus missus est a Deo. Christus igitur a Deo et apostoli a Christo; et factum est utrumque ordinatim ex voluntate Dei. Itaque acceptis mandatis et per resurrectionem Domini nostri Iesu Christi plena certitudine imbuti Deique verbo confirmati, cum certa Spiritus Sancti fiducia egressi sunt annuntiantes regni Dei adventum. Per regiones igitur et urbes verbum praedicantes … constituerunt episcopos et diaconos eorum, qui credituri erant … Et quid mirum eos, quibus in Christo a Deo hoc munus commissum fuit, praedictos constituisse? Itaque qui constituti sunt ab illis [apostolis] vel deinceps ab aliis viris eximiis consentiente universa ecclesia … hos iudicamus munere suo non iuste deiici. Non enim leve erit peccatum nostrum, si eos, qui sancte et sine reprehensione munera [sacrificium] obtulerunt, episcopatu eiicimus".⁶ "Praepositos nostros (τοὺς προηγουμένους ἡμῶν) revereamur … Cuncta ordine debemus facere, quae nos Dominus statutis temporibus peragere iussit. Oblationes scilicet et officia sacra perfici, ubi etiam et a quibus eas celebrari vult, ipse excelsissima voluntate definivit … Summo quippe sacerdoti sua munera tributa sunt, sacerdotibus locus proprius assignatus est, et levitis sua ministeria (διακονίαι) incumbunt. Homo laicus praeceptis laicis constringitur".⁷

"Vos igitur, qui seditionis fundamenta iecistis, in obedientia subditi estote presbyteris et correctionem suscipite in paenitentiam, genua cordium vestrorum flectentes. Discite subiici, deponentes gloriosam et superbam linguae vestrae arrogantiam; melius enim vobis est in grege Christi parvos et bonae famae reperiri, quam nimis splendentes spe illius eiici".⁸

Itaque s. Clemens, apostolorum discipulus et Petri in sede romana successor, docet: 1°. ecclesias tum occidentis, e quo scribit, tum orientis, cui scribit, hierarchice ita constitutas esse, ut praepositis subditi, clericis laici subiecti sint. 2°. Presbyterium ecclesiae amplecti episcopos et diaconos, vel potius, ad exemplar veteris testamenti, episcopos, presbyteros secundi gradus et diaconos. 3°. Istam constitutionem hierarchicam ecclesiae apostolorum tempore iam invaluisse, immo ipsi Christo et Deo originem debere.

3. Ignatius († c. 107), insignis martyr, apostolorum certe discipulus et Petri Antiochiae successor, in epistolis suis fere totus est in urgenda obedientia et obsequio erga hierarchiam ecclesiasticam. Formam autem hierarchiae ita describit, ut componatur episcopo, presbyteris, diaconis. Magnesios adprecatur: "Hortor, ut in concordia Dei omnia peragere studeatis, episcopo praesidente loco Dei et presbyteris loco senatus apostolici, et diaconis mihi suavissimis concreditum habentibus mysterium Iesu Christi … Quemadmodum igitur Dominus sine Patre, ipsi unitus, nihil fecit, neque per seipsum, neque per apostolos: ita neque vos sine episcopo et presbyteris quidquam peragatis … Studete igitur confirmari in doctrinis Domini et apostolorum … cum dignissimo episcopo vestro et digne contexta spirituali corona presbyterii vestri et cum diaconis Deo placentibus".⁹

Trallianos monet: "Cuncti revereantur diaconos ut Iesum Christum, sicut et episcopum, qui est typus Patris, presbyteros autem ut senatum Dei et concilium apostolorum. Sine his ecclesia non vocatur".¹⁰ "A talibus [haereticis] vos custodite. Hoc autem fiet, si nec inflati nec avulsi fueritis a Deo Iesu Christo et episcopo et praeceptis apostolorum. Qui intra altare est, mundus est, qui vero extra altare est, non est mundus; hoc est, qui sine episcopo et presbyterio et diaconis quidpiam agit, is non est mundus in conscientia".¹¹

Philadelphenses iubet unitos esse "cum episcopo et presbyteris eius et diaconis iuxta sententiam Christi designatis, quos secundum propriam voluntatem suam firmavit in stabilitate per sanctum suum spiritum".¹² Iisdemque in memoriam revocat: "Clamavi cum praesens essem, loquebar magna voce, Dei voce: Episcopo obedite et presbyterio et diaconis".¹³

S. Ignatius igitur testatur: 1°. Singulis ecclesiis necessario praeesse hierarchiam constantem episcopo, presbyteris et diaconis. Et quidem 2°. Hanc constitutionem hierarchicam ex apostolorum tempore affuisse; nam gradus hierarchiae memorat non ut novos aut recens invectos, sed vulgatos usuque receptos iam retroactis decenniis apostolicis, quibus suppar erat Ignatius. Immo episcopos, presbyteros et diaconos, ait, "iuxta sententiam Christi designari" et firmari "secundum propriam voluntatem" Christi, ita quidem, ut "sine his ecclesia non vocetur".

4. Polycarpus, martyr (a. 107), statim post mortem Ignatii, amici sui, litteras scripsit ad Philippenses¹⁴ eosdem monens: "Oportet ab his omnibus [cupiditatibus] abstinere, subiici autem presbyteris et diaconis tamquam Deo et Christo".¹⁵ Sed et presbyterium ecclesiae smyrnensis commemorat et seipsum huius ecclesiae episcopum implicite designat sic epistolam suam inscribendo: "Polycarpus et qui cum eo presbyteri ecclesiae Dei, quae peregrinatur Philippis".¹⁶ Illum revera fuisse episcopum smyrnaeorum tum s. Ignatius,¹⁷ tum Martyrium s. Polycarpi,¹⁸ tum Polycrates episcopus ephesinus¹⁹ tradunt. Irenaeus demum testatur se in prima sua aetate novisse Polycarpum ab ipsis apostolis episcopum constitutum.²⁰ Quae si conferantur, patet, teste Polycarpo, apostolorum discipulo, ecclesias ita ordinatas fuisse, ut presbyterio dirigerentur composito ex episcopo, presbyteris secundi gradus et diaconis.

His omnibus consideratis neminem latet falsitas opinionis adversae de origine hierarchiae ecclesiasticae. Hierarchiam inventum et commentum hominum saeculi secundi aerae christianae esse dictitant. Contra patres circa annum centesimum scribentes non solum testantur hierarchiam in ecclesia iam vigentem, sed vigentem antiquitus ex apostolorum et Christi aetate et voluntate. Atque revera apostoli factis exercuerunt, verbis asseruerunt et aliis communicaverunt hierarchiam acceptam a Christo. Christus ipse potestatem hierarchicam apostolis significavit, promisit et contulit. Ergo enormiter errant, qui distinctionem inter clericos et laicos, praepositos et subditos negantes, ecclesiam Christi democratice constitutam fingunt.

Id unum concedendum est organismum hierarchicum Christo et apostolis viventibus paulatim incrementum sumpsisse. Vivente Christo ipse solus hierarcha erat ecclesiae nascentis. Post discessum Domini apostoli summum regimen ecclesiae tenuerunt, electis tamen aliis clericis adiutoribus et successoribus. Mortuis demum apostolis triplex ordo hierarchicus episcoporum, presbyterorum et diaconorum ecclesias administrare continuavit, prout ab apostolis edoctus erat. Unde merito concilium tridentinum pronuntiat "hierarchiam divina ordinatione institutam, quae constat ex episcopis, presbyteris et ministris".²¹ Laici numquam potestatem regendae ecclesiae neque clericis delegarunt neque ipsi possederunt.

Adversarii adducunt quidem antiquam praxim, qua plebs fidelium elegerit clericos. Sed etiamsi populus laicus ius electionis habuisset et exercuisset, nefas esset inde concludere populum etiam munus et potestatem hierarchicam contulisse. Revera potestas hierarchica, uti abunde vidimus, non a fidelibus, sed ab apostolis eorumque delegatis et successoribus collata est.²² Attamen neque ius suffragii sive electionis proprie dictae populo competebat, sed merum iudicium de bona fama et qualitatibus eligendorum aliquoties concedebatur fidelibus. Hoc sensu multitudo fidelium electioni Mathiae et primorum diaconorum interfuit;²³ hoc sensu praepositi ecclesiae corinthiorum "consentiente universa ecclesia" constituti sunt teste Clemente romano.²⁴ Hoc sensu Cyprianus scribit: "Ordinationes sacerdotales nonnisi sub populi assistentis conscientia fieri oportere, ut plebe praesente vel detegantur malorum crimina vel bonorum merita praedicentur et sit ordinatio iusta et legitima, quae omnium suffragio et iudicio fuerit examinata".²⁵ Quemadmodum autem initio rei christianae usus populum in electione clericorum consulendi constans non fuit,²⁶ ita neque posteriore tempore semper et necessario invaluit, ac demum propter abutentis populi culpam aliaque incommoda fere abrogatus est.²⁷

Auctoritatem ecclesiasticam non inesse populo, sed coetui hierarchico episcoporum, presbyterorum et diaconorum hucusque probavimus. Nunc vero singillatim dicendum est de episcopatu. Quaeritur nempe, utrum auctoritas sacra ex aequo competat trino gradui hierarchiae, an iure divino episcopi, ceteris clericis praestantes, sint caput et culmen hierarchiae ecclesiasticae. Illud acatholicorum plurimos propugnare contra catholicos, historia et statu quaestionis edocemur.

1°. Historia quaestionis. Saeculo IV Aërius, presbyter arianus, affirmavit aequales ordine et iurisdictione esse presbyteros et episcopos. Hanc haeresim iam s. Epiphanius¹ vocat "dogma supra hominis captum furiosum et immane" institutioni Christi et communi ecclesiae sententiae adversantem.² Eundem nihilominus errorem saeculo XIV repetierunt Marsilius patavinus et Ioannes de Ianduno, saeculo XV vero Wiclet et Hus, illi a Ioanne XXII damnati, isti a Martino V.³

Saeculo XVI Calvinus et cum eo presbyteriani in Anglia contenderunt episcopos primitus auctoritate adaequasse omnino presbyteros, postea ab ipsis presbyteris humano consensu accepisse titulum specialem et quandam praeeminentiam directivam, nullam tamen iurisdictionem sive auctoritatem dominativam.⁴ Istam opinionem proscripsit concilium tridentinum declarans "praeter ceteros ecclesiasticos gradus episcopos, qui in apostolorum locum successerunt, ad hunc hierarchicum ordinem pertinere, et positos, sicut apostolus ait, a Spiritu Sancto regere ecclesiam Dei, eosque presbyteris superiores esse".⁵ Calvinum fere sapiunt nostrae aetatis rationalistae. Alii alia opinantes originem episcopatus "catholici" sat communiter sic explicant: In ecclesia primitiva praeter doctores "enthusiasticos" paulatim tria munera introducta fuerunt presbyteratus, episcopatus et diaconatus. Presbyteris competebat quaedam praefectura morum sive custodia disciplinae; episcopi cum diaconis erant oeconomi sive thesaurarii communitatum. Mox sua sponte factum est, ut episcopi quidam, quia loculos habebant aliisque dotibus eminebant, collegio etiam presbyterorum adscriberentur. Immo, deficientibus demum doctoribus "enthusiasticis", iidem episcopi-presbyteri munus praedicandi vel sibi arripuerunt vel a communitatibus acceperunt. Quo facto omnis potestas ecclesiastica una manu tenebatur, ac proinde perfectus erat episcopatus monarchicus, ortus praeter voluntatem Christi via evolutionis mere naturalis.⁶

Ab hac opinione rationalistica vix distant modernistae, quorum theoriam Pius X et comprehendit et condemnat his verbis: "Seniores, qui in christianorum coetibus invigilandi munere fungebantur, instituti sunt ab apostolis presbyteri aut episcopi ad providendum necessariae crescentium communitatum ordinationi, non proprie ad perpetuandam missionem et potestatem apostolicam".⁷ Hisce de historia quaestionis praenotatis:

2°. Status quaestionis enucleatius est exhibendus. Doctrina catholica de episcopatu hac thesi comprehenditur: Ab aevo apostolico episcopi summa potestate hierarchica pollent in ecclesia; unde veri successores apostolorum sunt in ordinario munere pastorali. Dicitur:

Ab aevo apostolico, quatenus episcopi non sensim sensimque sibi arripuerunt vel ab aliis acquisiverunt munus et potestatem, quibus nunc gaudent, sed econtra ea obtinuerunt ab apostolis interpretibus ordinationis Christi.

Episcopi summa potestate hierarchica pollent, quatenus nempe aliis clericis superiores sunt eo sensu, ut tum diaconi tum etiam presbyteri nonnisi auxiliares episcopi sint, a quo potestatem regiminis mutuantur.

In ecclesia, quatenus episcopi singulariter suam quisque ecclesiam particularem iure proprio regunt, omnes autem simul sumpti collegialiter universam ecclesiam Christi gubernant.

Unde veri successores apostolorum sunt eo ipso, quod primi episcopi ab apostolis summum munus hierarchicum acceperunt aliisque rursus idem munus tradiderunt serie numquam interrupta. Tamen episcopi apostolis succedunt solummodo: In ordinario munere pastorali, non vero in extraordinariis donis, quibus apostoli excellebant. Etenim Christus ordinavit quidem, ut regimen ecclesiasticum apostolis traditum perpetuum esset, non vero, ut privilegia cum apostolatu nexa ad alios transirent.⁸

Hanc de episcopatu doctrinam genuinam esse elucet e documentis historicis saeculi primi et secundi.

1. Quoad nomen. In genere dicendum nomina hierarchica novi testamenti originem non ducere e terminologia hierarchica veteris foederis. Nullibi in scriptis apostolorum praepositi christiani appellantur summi sacerdotes, sacerdotes et levitae. Ratio videtur esse, ne ex eodem usurpato nomine fideles suspicarentur hierarchiam christianam esse continuationem sacerdotii aaronitici. Postea autem, templo hierosolymitano everso et vetere sacerdotio abolito, saeculo primo ad finem vergente hierarchae christiani comparari coeperunt summo sacerdoti, sacerdotibus et levitis,¹ et demum a saeculo tertio his nominibus frequenter designantur clerici novi testamenti.²

Nomen diaconi, i. e. ministri, ex officio, quo fungebantur clerici tertii gradus, provenit, quia diaconorum erat "ministrare" scil. iuvare apostolos et eorum successores in negotiis temporalibus,³ in praedicando⁴ et in baptizando.⁵ Nomen presbyterorum sive seniorum oritur ex usu loquendi Iudaeorum. Iam in vetere testamento⁶ et praecipue aevo Christi collegia praepositorum, qui in singulis locis res religiosas (magistratus synagogarum) et civiles (magistratus civitatum) curabant, vocati sunt presbyteri sive presbyteria.⁷ Num praesides horum presbyteriorum aliquoties episcopi, i. e. superintendentes, invigilantes, praesides vocati sint, non liquet. Certe vero in versione Septuaginta voce episcopi praefectus quidam sacerdotum et levitarum,⁸ vel etiam militum⁹ appellabatur, voce episcopatus vero ipsa praefectura sive munus vel officium praefecti.¹⁰ Et quidem ex versione Septuaginta apostoli hanc vocem episcopatus aptaverunt hierarchiae christianae.¹¹

Attamen nomen episcopi in novo testamento non constanter designat hierarcham primi gradus. Etenim episcopi vocantur tum Christus,¹² tum apostoli,¹³ tum demum presbyteri simpliciter sive primi sive secundi gradus.¹⁴ Proinde nomen episcopi nondum erat terminus technicus, quo soli hierarchae summi vocabantur; immo omnia nomina hierarchica saepe convertebantur. E. g. Petrus et Ioannes nominantur "presbyteri",¹⁵ Petrus "compresbyter" obsecrat "presbyteros", ut pascant gregem Dei, "episcopantes" (ἐπισκοποῦντες) non coacte, sed spontanee;¹⁶ Paulus et Apollo appellantur "diaconi",¹⁷ et passim in Novo Testamento totum officium apostolicum audit ministerium (διακονία). Itaque, cum nomenclatura officiorum hierarchicorum in Novo Testamento et in aliis scriptis primi saeculi nondum constans esset, ex nomine episcoporum obvio certe non licet concludere iam affuisse munus episcopale stricte dictum.

Tamen:

2. Quoad munus episcopale e scriptis apostolorum haec constant. Apostoli, uti demonstravimus, in omnibus et singulis communitatibus christianis constituebant presbyteria stabilia, quorum membra sive sacerdotali sive episcopali dignitate ornata erant. Supremam vero directionem apostoli sibi reservabant.¹⁸ Unde primi episcopi omnium ecclesiarum fuerunt ipsi apostoli. Mox tamen, crescente numero ecclesiarum, apostoli delegabant quosdam vicarios suos, qui summa potestate episcopali aucti ecclesias transirent, eas visitando, leges ferendo, reos iudicando, ordinandis manus imponendo.¹⁹ Paulatim multis in locis episcopos stabiles posuerunt, qui ecclesiis praeessent vice apostolorum eisque succederent. Ita Timotheum Paulus Ephesi statuit praesidem ecclesiarum vicinarum;²⁰²¹ Titum Cretae reliquit, "ut ea, quae deerant, corrigeret, et constitueret per civitates presbyteros".²² Similiter Ioannes apostolus variis in ecclesiis Asiae minoris, Ephesi nempe, Smyrnae, Thyatirae, Sardis, Philadelphiae, Laodiceae²³ episcopos instituit. Nam "angeli" harum ecclesiarum, ad quos Ioannes in Apocalypsi scribere iubetur, ex consensu communi interpretum erant episcopi monarchici.²⁴ Veritas huius interpretationis ceterum aliunde plene confirmatur. Nam tres ecclesias ex septem illis in Apocalypsi memoratis paucis post Ioannem annis fuisse sedes episcopales patet ex epistolis s. Ignatii.²⁵ Ioannem apostolum Smyrnae Polycarpum, Hierapoli Papiam,²⁶²⁷²⁸ aliis ecclesiis alios praefecisse episcopos compertum est. Item constat Dionysium areopagitam ab apostolis praepositum esse atheniensibus,²⁹ Simeonem Hierosolymis successisse Iacobo apostolo, Annianum Alexandriae successisse Marco evangelistae, Evodium Antiochiae successisse Petro apostolo, Linum Romae successisse principibus apostolorum Petro et Paulo.³⁰

Quot autem et quaenam adhuc ecclesiae iam tunc episcopos habuerint, non constat.³¹ S. Clemens romanus, scribens, ad finem vergente saeculo apostolico videtur quidem innuere singulis ecclesiis christianis praeesse hierarcham primi gradus vice summi pontificis Veteris Testamenti: "Summo quippe sacerdoti sua munera tributa sunt, sacerdotibus locus proprius" assignatus est, et levitae sua ministeria incumbunt.³² Tamen certum est non omnes, sed principaliores tantum communitates christianas sedes dioecesanas fuisse, eodem fere modo, quo hodie contingit.³³ Ceteroqui collegium episcoporum collegio apostolorum nonnisi mortuis apostolis proprie succedere atque plene se evolvere potuit.³⁴

Revera ultimo apostolo vix mortuo praeclare de episcopatu nos erudiunt s. Ignatius, cui circa medium saeculum secundum accedunt antiquissimi quidam catalogi episcoporum, necnon sub fine eiusdem saeculi s. Irenaeus.

1. S. Ignatius († c. 107) docet triplicem gradum hierarchiae esse originis et institutionis apostolicae. De episcopatu autem monarchico speciatim haec tradit:¹

a) Singulae ecclesiae ab uno episcopo reguntur. Philadelphenos Ignatius monet: "Studeatis igitur una eucharistia uti; una enim est caro Domini nostri Iesu Christi et unus calix in unitatem sanguinis ipsius, unum altare, sicut unus episcopus cum presbyterio et diaconis."² Unde unum Onesimum episcopum, ait, induere personam totius ecclesiae ephesinae: "Suscepi ergo in nomine Dei multitudinem vestram in Onesimo, inenarrabilis caritatis viro, vestro autem in carne episcopo."³ Et quidem secundum Ignatium ubique terrarum iste episcopatus monarchicus invenitur. Nam licet sanctus martyr mentionem expressam eorum tantum episcoporum faciat, quorum ecclesias Romam iter agens invisebat, loquitur tamen de constitutione episcopali ecclesiae simpliciter; immo testatur episcopos usque ad partes extremas terrae constitutos esse: "Episcopi, ait, per tractus terrae constituti (οἱ ἐπίσκοποι, οἱ κατὰ τὰ πέρατα ὁρισθέντες), in sententia Iesu Christi sunt."⁴

b) Episcopus praeest omnibus negotiis ecclesiasticis. "Necessarium itaque est, quemadmodum et facitis, ut sine episcopo nihil agatis."⁵ "Spiritus annunciavit haec dicens: Sine episcopo nihil facite."⁶ "Separatim ab episcopo nemo quidquam faciat eorum, quae ad ecclesiam spectant. Valida eucharistia habeatur illa, quae sub episcopo peragitur vel sub eo, cui ipse concesserit ... Non licet sine episcopo neque baptizare, neque agapen celebrare, sed quodcumque ille probaverit, hoc et Deo est beneplacitum."⁷

c) Episcopo omnes fideles totusque etiam clerus subesse debet. "Episcopo attendite, ut et Deus vobis attendat."⁸ "Omnes episcopo obtemperate, ut Iesus Christus Patri ... Ubi comparuerit episcopus, ibi et multitudo sit, quemadmodum ubi fuerit Christus Iesus, ibi catholica est ecclesia."⁹ "Cum enim episcopo subiecti sitis ut Iesu Christo, videmini mihi non secundum hominem, sed secundum Iesum Christum vivere."¹⁰ "Decet enim singulos vestrum, et praecipue presbyteros, recreare episcopum in honorem Patris, Iesu Christi et apostolorum."¹¹ "Decet vos in episcopi sententiam concurrere, quod et facitis. Nam memorabile vestrum presbyterium, dignum Deo, ita coaptatum est episcopo, ut chordae citharae."¹²

d) Episcopus ecclesiae praeest loco et vice Dei. "Hortor, ut in concordia Dei omnia peragere studeatis, episcopo praesidente loco Dei."¹³ "Cuncti revereantur ... episcopum, qui est typus Patris."¹⁴ "Studeamus igitur episcopo non resistere, ut simus subiecti Deo ... quemcumque enim Paterfamilias mittit ad gubernandam familiam suam, hunc ita accipere debemus, ut illum ipsum, qui mittit. Manifestum est igitur, quod episcopum respicere oporteat ut ipsum Dominum."¹⁵ "Bonum est Deum et episcopum honorare. Qui honorat episcopum, a Deo honoratus est; qui clam episcopo aliquid agit, diabolo servit."¹⁶ "Sed et vos decet non familiariter uti aetate episcopi, sed respectu potentiae Dei Patris omnem impertiri illi reverentiam, quemadmodum cognovi et sanctos presbyteros non abuti iuvenili eius condicione perspicua, sed ut prudentes in Deo cedere ei, non ei autem, sed Patri Iesu Christi, omnium episcopo. In honorem igitur illius, qui amat nos, decet obedire sine ulla hypocrisi; quia non episcopum hunc visibilem quis fallit, sed invisibilem decipere conatur."¹⁷

Omnibus ergo modis et mediis s. Ignatius docet episcopos in ecclesiis suis eadem summa potestate regendi pollere, quam apostoli post Christi ascensum tenuerunt. Hanc apostolicitatem episcopatus invicte etiam probant:

2. Catalogi episcoporum. Praeter nomina episcoporum, qui, ex dictis, apostolis viventibus vel vix mortuis, ecclesias diversas rexerunt, in promptu sunt plures series vetustissimae episcoporum in una eademque ecclesia sibi succedentium. Tales catalogi prostant ex ecclesiis ephesina, alexandrina, antiochena, hierosolymitana et romana.

Catalogus ecclesiae ephesinae incompletus quidem, sed absolute authenticus est. Ephesi ergo post Paulum primus sedit Timotheus.¹⁸ Post quem ibi praefuit et mortuus est s. Ioannes apostolus.¹⁹ Cuius locum tempore s. Ignatii tenuit Onesimus.²⁰ Onesimo currente saeculo secundo successerunt octo episcopi ex una eademque familia oriundi, quorum ultimus Polycrates circa annum 195 scribit:²¹

"Ego quoque, omnium vestrum minimus, Polycrates, ex traditione cognatorum meorum, quorum quosdam etiam [in episcopatu] secutus sum; septem enim ex cognatis meis erant episcopi, ego autem octavus ... Ego igitur, fratres, sexaginta quinque annos habens in Domino, qui cum fratribus toto orbe dispersis sermones saepe contuli ... Possem etiam episcoporum, qui mecum sunt, facere mentionem ... quorum nomina, si adscripsero, ingens numerus videbitur."²²

Ergo non solum ad a. 195 ingens numerus episcoporum inventus est, sed Polycrates, c. a. 130 natus, iam septem praecessores episcopos ex sua ipsius familia habuit; immo ab aevo apostolico semper ephesinae ecclesiae praefuerunt episcopi monarchici.

Catalogos ecclesiarum patriarchalium alexandrinae, antiochenae, hierosolymitanae et romanae affert Eusebius caesar. (c. 324).²³ Tamen eos non ipse Eusebius confecit, sed exscripsit e Chronographia Iulii Africani, qui anno 221 has series episcoporum ex antiquiore fonte saeculi secundi digessit. Iste fons episcopos usque ad papam Eleutherum (174-189) complectebatur et forsan sunt ipsi Commentarii Hegesippi.²⁴ Hegesippus sub Aniceto papa (c. 155-166) Romam iter agens "plurimos episcopos adiit" et per singulas urbes "episcoporum successiones" (catalogos, series) investigavit. Romam demum veniens primo seriem pontificum fecit usque ad Anicetum. Quo mortuo catalogum additis nominibus Soteris (166-174) et Eleutheri (174-189) complevit. Catalogos autem episcopales singularum ecclesiarum et maxime ecclesiae romanae Hegesippus tanti fecit, quia e successione apostolica episcoporum concludit doctrinam apostolicam ubique servari.²⁵ Quidquid demum critici de origine et authentia horum catalogorum episcopalium disputant, omnes facile convincuntur catalogos quatuor ecclesiarum principalium saeculo secundo iam exstitisse. Hi autem catalogi facto probant absurditatem sententiae adversae de origine episcopatus. Adversarii propugnant usque ad saeculi secundi medium vel finem ecclesias ignorasse regimen monarchicum episcoporum. E contrario vetustissimi catalogi episcoporum: 1°. clamant medio saeculo secundo neminem dubitasse de successione apostolica episcoporum quatuor ecclesiarum principalium; 2°. proferunt ipsa nomina ipsamque seriem episcoporum, qui ab aevo apostolico quatuor primis ecclesiis orbis christiani praefuerunt; 3°. testantur successionem apostolicam episcoporum iam toto saeculo secundo tanti valuisse, ut adhiberetur tamquam argumentum et criterium apostolicitatis ipsius doctrinae in singulis ecclesiis sparsae. Quod quidem luculenter confirmat s. Irenaeus.

3. S. Irenaeus circa a. 180 praeclarissimum opus scripsit "Adversus haereses". Haereses gnosticas primi et secundi saeculi confutat provocando ad episcopatum ab apostolis institutum.

Et haec quidem statuit Irenaeus:

a) Episcopi in regimine ecclesiae sunt successores apostolorum. Ut enim simplici facto haereses profliget, Irenaeus dicit: "Omnes ii [haeretici] valde posteriores sunt quam episcopi, quibus apostoli tradiderunt ecclesias."²⁶ Atque ad singula descendens exempla, de romanis episcopis sic loquitur: "Fundantes igitur et instruentes beati apostoli ecclesiam, Lino episcopatum administrandae ecclesiae tradiderunt ... Post eum [Anacletum] tertio loco ab apostolis episcopatum sortitur: Clemens ... Deinceps sextus ab apostolis constitutus est Xystus ... Nunc duodecimo loco episcopatum ab apostolis habet Eleutherus."²⁷ Hoc loquendi modo Irenaeus affirmat non solum eos episcopos, qui immediate creati sunt ab apostolis, sed eos etiam, qui postea rite constituti sunt, esse successores veros apostolorum in regimine ecclesiarum. Ut autem constet, quinam episcopi rite constituti sint:

b) Exhiberi possunt successiones episcoporum ab apostolis usque ad nos: "Traditionem itaque apostolorum in toto mundo manifestatam in omni ecclesia adest respicere omnibus, qui vera velint videre; et habemus annumerare eos, qui ab apostolis instituti sunt episcopi, et successores eorum usque ad nos ... Valde enim perfectos et irreprehensibiles in omnibus eos volebant esse, quos et successores relinquebant, suum ipsorum locum magisterii tradentes ... Sed quoniam valde longum est in hoc tali volumine omnium ecclesiarum enumerare successiones, maximae et antiquissimae et omnibus cognitae, a gloriosissimis duobus apostolis Petro et Paulo Romae fundatae et constitutae ecclesiae, eam, quam habet ab apostolis, traditionem et annuntiatam hominibus fidem, per successiones episcoporum pervenientem usque ad nos indicantes confundimus [haereticos] omnes."²⁸

c) Successio apostolica episcoporum est velut tessera et arrha apostolicitatis doctrinae ab ecclesia praedicatae: "Hac ordinatione et successione ea, quae est ab apostolis in ecclesia traditio et veritatis praeconatio pervenit usque ad nos. Et est plenissima haec ostensio unam et eandem vivificatricem fidem esse, quae in ecclesia ab apostolis usque nunc sit conservata et tradita in veritate."²⁹ "Eis, qui in ecclesia sunt, presbyteris obaudire oportet, his, qui successionem habent ab apostolis; qui cum episcopatus successione charisma veritatis certum ... acceperunt. Ubi igitur charismata Domini posita sunt, ibi discere oportet veritatem, apud quos est ea, quae est ab apostolis ecclesiae successio."³⁰ "Agnitio vera est apostolorum (ἡ τῶν ἀποστόλων διδαχή)... secundum successiones episcoporum, quibus illi [apostoli] eam, quae in unoquoque loco est, ecclesiam tradiderunt."³¹

Ex his dictis patet doctrinam, quae tenet regimen cuiusque ecclesiae iam ex institutione apostolica uni singularique episcopo concreditam esse, quam firmissime stare secundum Irenaeum. Immo non solum secundum Irenaeum, sed uti Irenaeus innuit, secundum totam ecclesiam catholicam atque omnes etiam haereses. Nam totius ecclesiae catholicae in hac re ubique invocat consensum et ad omnium haeresum provocat assensum. Unde concludimus tum catholicos tum gnosticos primi et secundi saeculi agnovisse originem apostolicam episcopatus monarchici. Atque hic finem argumenti facimus. Nam scriptores, qui post saeculum secundum floruerunt, puta Tertullianum,³² Clementem alexandrinum,³³ Origenem,³⁴ s. Cyprianum³⁵ ceterosque omnes extollere episcopatum "catholicum" neque ipsi adversarii audent infitiari. In uno tantummodo s. Hieronymo gloriantur, quem humanam originem episcopatus docere obiectant. Sed etiamsi hanc auctoritatem merito obiectarent, nullum ipsi emolumentum inde caperent, nullum nos detrimentum pateremur. Nam cum Hieronymus solus et serius veniat, eius sententia simpliciter attendi non meretur. Unde meri complementi causa sententiam s. Hieronymi de origine episcopatus recitamus et ponderamus. S. Hieronymus presbyter occasione data demonstrare nititur presbyteratum mire praeesse diaconatui, modice subesse episcopatui.³⁶³⁷ Quod ut ostendat, aestu disputationis modulo suo abreptus, non temperat verbis, sed profert nonnulla, quae sano quidem sensu explicari possunt, sed tamen interpretationi insanae ansam praebent. Hoc valet praecipue de verbis sequentibus, quibus continetur tota sententia Hieronymi de episcopatu diversis locis descripta: "Audiant episcopi, qui habent constituendi presbyteros per urbes singulas potestatem, sub quali lege ecclesiasticae constitutionis ordo teneatur ... Idem est ergo [secundum epistolam ad Titum 1, 5-7] presbyter qui et episcopus; et antequam diaboli instinctu studia in religione fierent, et diceretur in populis: 'Ego sum Pauli, ego Apollo, ego autem Cephae',³⁸ communi presbyterorum consilio ecclesiae gubernabantur. Postquam vero unusquisque eos, quos baptizaverat, suos putabat esse, non Christi, in toto orbe decretum est, ut unus de presbyteris electus superponeretur ceteris, ad quem omnis ecclesiae cura pertineret, et schismatum semina tollerentur ... Sicut ergo presbyteri sciunt se ex ecclesiae consuetudine ei, qui sibi praepositus fuerit, esse subiectos: ita episcopi noverint se magis consuetudine, quam dispositionis dominicae veritate, presbyteris esse maiores, et in commune debere ecclesiam regere, imitantes Moysen, qui cum haberet in potestate solum praeesse populo Israel, septuaginta elegit, cum quibus populum iudicaret."³⁹ Hisce s. doctor primo evolutionem historicam episcopatus delineat, postea conclusionem theologicam de episcopatu statuit. Ad evolutionem historicam episcopatus quod attinet, Hieronymus dicit initio "eundem fuisse presbyterum et episcopum" atque "communi presbyterorum consilio ecclesias gubernatas esse". Postea vero ortis dissensionibus corinthiis "in toto orbe terrarum decretum esse, ut unus de presbyteris electus superponeretur ceteris, ad quem omnis ecclesiae cura pertineret". Iam quidem initio eosdem fuisse et appellatos esse episcopos et presbyteros, atque ecclesias communi presbyterorum consilio gubernatas verum est ea tantummodo significatione, qua probavimus apostolos sibi reservasse summum, i. e. episcopale regimen in ecclesiis, ita ut illi clerici, qui praeter apostolos "episcopi" vocabantur, nec munere nec potestate a presbyteris distinguerentur. Postea vero occasione et ratione factionum corinthiarum decretum apostolicum prodiisse instituens et ubique terrarum introducens episcopatum monarchicum, minus recte contendit Hieronymus. Nam nullibi legitur propter dissensiones Corinthi vel alibi ortas episcopos creatos esse; immo hoc asserto Hieronymus destruit assertum aliud, scilicet primitus, cum Paulus ad Titum scriberet, episcopos monarchicos nondum affuisse, cum tamen epistola ad Titum posterior sit (c. 60) epistola prima ad Corinthios (c. 52-57). Id solum constat, uti demonstravimus et uti etiam Hieronymus supponit, tempore adhuc apostolorum paulatim diversis ecclesiis episcopos praepositos esse, atque mortuis apostolis ubique terrarum collegium episcoporum eis successisse. Ad conclusionem theologicam de episcopatu quod spectat, Hieronymus dicit episcopos "consuetudine magis quam dispositionis dominicae veritate presbyteris esse maiores, et in commune debere ecclesiam regere, imitantes Moysen, qui cum haberet in potestate solum praeesse populo Israel, septuaginta elegit, cum quibus populum iudicaret". Optime quidem Hieronymus episcopos monet, ut, iure monarchico non obstante, imitentur Moysen, qui et ipse sponte sua septuaginta elegit consiliarios.⁴⁰ Ambigue autem eloquitur episcopos consuetudine ecclesiae magis quam dominica dispositione summa potestate hierarchica potiri. Accurate dicere debuit Dominum summam hierarchiam apostolis concessam perennare disposuisse, quin expresse episcopos nominaret; apostolica autem dispositione et consuetudine episcopis illam hierarchiam traditam esse. Hoc sensu et Hieronymus intelligendus est. Etenim antea statuerat occasione schismatum viventibus apostolis ortorum "in toto orbe decretum esse, ut unus de presbyteris electus superponeretur ceteris". Mox episcopos aequiparat Moysi, qui divino iure habuit "in potestate solum praeesse". Alibi etiam Hieronymus addit: "Ut sciamus traditiones apostolicas sumptas de Veteri Testamento, quod Aaron et filii eius atque levitae in templo fuerunt, hoc sibi CAPUT II. DE CONSTITUTIONE ECCLESIAE MONARCHICA.

⁴¹

Iam probavimus ecclesiam hierarchice constitutam esse, ita ut laicis clerus praesit, et ipsi clero singularum ecclesiarum praestent episcopi monarchici, qui soli summa potestate apostolica regendi potiuntur. Nunc quaeritur, utrum episcopi singuli absolute independentes sint in regendis ecclesiis suis, an

¹

Iam probavimus ecclesiam hierarchice constitutam esse, ita ut laicis clerus praesit, et ipsi clero singularum ecclesiarum praestent episcopi monarchici, qui soli summa potestate apostolica regendi potiuntur. Nunc quaeritur, utrum episcopi singuli absolute independentes sint in regendis ecclesiis suis, an potius et ipsi subdantur uni monarchae sive primati universae ecclesiae.

Plerumque in quolibet collegio prostat praeses seu caput, quo collegii membra reguntur et uniuntur. Idem contingere in ecclesia a fortiore praesumendum est. Si enim singuli episcopi non revocarentur ad unitatem, tot essent ecclesiae Christi, quot dioeceses. Si autem singuli episcopi uni primati subduntur, regiminis unitas unitatem ecclesiae efficit et servat: uno capite visibili totum corpus Christi mysticum in unum organismum socialem revocatur.

Exinde iam coniicere valemus catholicos, contradicentibus licet omnibus acatholicis, merito sentire Christum ecclesiam suam monarchice constituisse, primatum in universam ecclesiam tradendo Petro eiusque successoribus. Haec sententia ut demonstretur et expoliatur, duplici articulo agemus de primatu Petri apostoli et de primatu romani pontificis.

Apostoli non fuerunt duodecim homines invicem segregati, quorum unusquisque separatim missione divina fungebatur, sed immo erant unum corpus morale, unum collegium apostolicum.

Vocantur enim nomine collegiali οἱ δώδεκα¹ et ab aliis collegialiter distinguuntur diserta locutione: "undecim et ceteri omnes"² sive "undecim et ii, qui cum illis erant"³ Quaeritur autem, utrum apostoli fuerint collegium aequalium an collegium inaequalium, in quo unus primatu polluerit. Vivente Christo et cum apostolis degente, ipse solus erat eorum caput visibile et unicus magister: "Magister vester unus est Christus."⁴ Sed numquid Christus non providit, ut se regresso in caelum vicarius suus perpetuo adesset, totius collegii apostolici atque proinde universae ecclesiae visibile caput et primas? Acatholici negant, catholici affirmant.

1°. Acatholici omnes, plaudentibus aliquibus falsi nominis catholicis, primatum petrinum vel explicite renuunt vel saltem implicite, illum adulterantes. Saeculo XIV Marsilius patavinus et Ioannes de Ianduno (schismatici fautores Ludovici Bavari contra Ioannem XXII) thesim defenderunt: "Quod beatus Petrus apostolus non plus auctoritatis habuit, quam alii apostoli habuerunt, nec aliorum apostolorum fuit caput. Item quod Christus nullum caput dimisit ecclesiae, nec aliquem vicarium suum fecit."⁵ Eundem errorem initio saeculi XV renovarunt Wiclef et Hus contendentes: "Petrus non est nec fuit caput ecclesiae sanctae catholicae."⁶ Quos saeculo XVI secuti sunt reformatores et sequuntur ad nostram usque aetatem omnes protestantes. Hisce sociantur recentiores graeci et russi schismatici, "vetero-catholici" ac demum modernistae, quorum propositio a Pio X damnata sonat: "Simon Petrus ne suspicatus quidem unquam est, sibi a Christo demandatum esse primatum in ecclesia."⁷

Concedunt quidem eorum plerique Petrum insignitum fuisse a Christo primatu honoris, cuiusmodi in collegio aequalium "primus inter pares" habet ratione aetatis, prudentiae vel meritorum; immo Petrum accepisse aliquem primatum ordinis sive directionis, quali praeses senatus fruitur. Negant autem omnino Petrum obtinuisse verum primatum iurisdictionis sive potestatem praeceptivam in universam ecclesiam, vi cuius apostolos omnesque fideles potuerit regere tamquam subditos.⁸

Denique plures beato Petro facile concederent primatum iurisdictionis, collatum tamen non directe et immediate a Christo, sed ab ecclesia. Iam saeculo XV aliqui doctores universitatis parisiensis ancipites haeserunt, utrum assererent primatum Petri immediate vel mediate tantum fundatum a Christo.⁹ Hoc dubio relicto mox Edmundus Richerius, rector eiusdem universitatis parisiensis, a. 1611 primatum Petri a Christo immediate collatum aperte negavit. Eum maxime probarunt gallicani, iansenistae et episcopi pseudosynodi pistoriensis.¹⁰

Istis erroribus omnibus: 2°. Catholici opponunt doctrinam "de apostolici primatus in beato Petro institutione" sic enuntiatam in concilio vaticano:¹¹ "Docemus itaque et declaramus, iuxta evangelii testimonia primatum iurisdictionis in universam Dei ecclesiam immediate et directe beato Petro apostolo promissum atque collatum a Christo Domino fuisse ... Huic tam manifestae sacrarum Scripturarum doctrinae, ut ab ecclesia catholica semper intellecta est, aperte opponuntur pravae eorum sententiae, qui constitutam a Christo Domino in sua ecclesia regiminis formam pervertentes, negant solum Petrum prae ceteris apostolis, sive seorsum singulis, sive omnibus simul, vero proprioque iurisdictionis primatu fuisse a Christo instructum: aut qui affirmant eundem primatum non immediate directeque ipsi beato Petro, sed ecclesiae, et per hanc illi ut ipsius ecclesiae ministro delatum fuisse. Si quis igitur dixerit beatum Petrum apostolum non esse a Christo Domino constitutum apostolorum omnium principem et totius ecclesiae militantis visibile caput; vel eundem honoris tantum, non autem verae propriaeque iurisdictionis primatum ab eodem Domino nostro Iesu Christo directe et immediate accepisse, anathema sit."

Haec definitio conciliaris tanta claritate fulget, ut nulla explicatione indigeat. Ad eam probandam, ipso concilio vaticano duce, allegabimus solam "sacrarum Scripturarum doctrinam", traditionem autem nonnisi exegeticam aliquoties adiicientes, ut perspiciatur, quo sensu antiquitas christiana intellexerit textus s. Scripturae, qui de primatu petrino sunt.

In s. nempe Scriptura primatus petrinus I. praeclare promittitur; II. sollemniter confertur; III. luculenter illustratur; IV. perenniter stabilitur.

Versus finem praedicationis suae in Galilaea Iesus, cum esset in partibus Caesareae Philippi, interrogavit discipulos suos: "Quem dicunt homines esse Filium hominis?" At illi dixerunt: "Alii Ioannem Baptistam, alii Eliam, alii vero Ieremiam aut unum ex prophetis." Dicit illis Iesus: "Vos autem quem me esse dicitis?" Respondens Simon Petrus dixit: "Tu es Christus, Filius Dei vivi." Respondens autem Iesus dixit ei: "Beatus es Simon Bar Iona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, qui in caelis est. Et ego dico tibi, quia tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam. Et tibi dabo claves regni caelorum. Et quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in caelis; et quodcumque solveris super terram, erit solutum et in caelis."¹

Perspicuum est Christum his verbis promittere Petrum fore petram fundamentalem ecclesiae aedificandae, necnon clavigerum et legiferum regni caelorum fundandi. Ut autem plene constet Petrum inde eo ipso accepisse pollicitationem primatus, examinanda sunt tum subiectum tum obiectum promissionis.

1. Subiectum promissionis est Petrus solus ut persona distincta a reliquis apostolis, ideoque dignitas promissa non toti collegio communis est, sed beati Petri propria.

Res indubia quidem est. Nihilominus probatione indiget, quia plures adversarii finxerunt Petrum nomine omnium apostolorum Christum confessum esse Messiam Filium Dei, atque propterea Christum etiam omnes apostolos remunerasse. Verum ista hypothesis tum obvio orationis contextu tum emphatica Petri designatione reiicitur.

a) Contextus orationis probat Petrum non esse locutum nomine totius collegii. Nam ad priorem interrogationem Christi apostoli promiscue responderant: "At illi dixerunt..." Proinde apostoli suas partes non commiserant Petro. Hinc Petrus, ad posteriorem interrogationem Christi solus respondens, proprio marte egisse dicendus est, nisi quis ridicule asserere velit tempore intermedio eum a reliquis collegis designatum esse oratorem communem.

Petrum suo marte egisse Salvator ipse signanter manifestat. Accepta enim Petri confessione non omnes apostolos, sed ipsum unum beatum et a Patre inspiratum praedicat ac pollicitatione remunerat: "Beatus es Simon Bar Iona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, qui in caelis est. Et ego dico tibi …"

Ceterum, etiamsi Petrus nomine omnium respondisset, tamen inde non sequeretur promissionem Petro factam omnibus factam esse. Etenim ex una parte Petrus vice apostolorum respondendo, eodem modo personam reliquorum gessit, quo primarius quilibet causam aliorum agit, quorum supplet defectum. Ex quo sequitur Petrum, ut responsione eminet, ita et eminere remuneratione accepta. Ex alia parte "promissio muneris non est promissio mercedis omnibus, debitae qui forent in eadem dispositione; sed professio fidei non potest concipi, nisi ut dispositio congrua, cui gratuito et evidenter non in omnibus, sed in solo Petro, cum clara distinctione ab omnibus aliis repromittitur (ut donum gratis datum) munus primatiale."²

Revera:

b) Designatio Petri qua subiecti promissionis Christi cum tanto pondere fit, ut omne dubium excludat. Promissionem daturus Christus initio orationis imprimis notas personales remunerandi accurate describit. Exprimit substantiam personae singularis per pronomina: "Ego dico tibi, quia tu es." Addit nomen ipsi in nativitate inditum: "Beatus es Simon." Adiungit nomen patris: "Bar Iona", i. e. fili Ionae. Adiicit nomen a se recens illi impositum: "Tu es Petrus." Tot ergo modis et mediis Christus Petri personam designat, ut vix pluribus adiunctis describere soleant aliquem certum hominem notarii illi, qui publice instrumenta conficiunt.³ Atqui tam accurata personae Petri descriptio inepta foret, si non ipsum Petrum eumque solum respiceret Christi promissio.

Et revera Christus orationem prosequens praemium assignat personae sic descriptae: "Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam." "Hanc petram"⁴, super quam Christus ecclesiam suam aedificandam promittit, aperte identicam esse cum persona Petri, ipsa versio latina clare exprimit. Clarius tamen textus graecus: "Σὺ εἶ Πέτρος καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρᾳ." Graece enim πέτρος et πέτρα synonyma sunt; nam promiscue in masculino et femineo genere saxum significant. Interpres primo loco masculinum genus ponit ut personae Petri magis conveniens; secundo vero loco femineum genus, utpote rei significatae magis adaptatum. In lingua demum aramaica, qua Christus locutus est et Matthaeus scripsit, eodem omnino verbo, quo Petrus, etiam privilegium ipsi promissum vocatur: "Tu es kepha, et super hoc kepha aedificabo ecclesiam meam."

Saxum ergo, super quem Christus ecclesiam aedificabit, est apostolus Petrus ipseque solus.

Item ipse solus erit claviger regni caelorum et legifer: "Et tibi dabo claves regni caelorum. Et quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in caelis, et quodcumque solveris super terram, erit solutum et in caelis." Haec verba eidem Petro soli convenire ac verba priora patet ex eo, quod, uti ostendemus, eandem prorsus potestatem seu idem obiectum continent ac verba illa priora, quae sunt de petra ecclesiae. Insuper verba haec posteriora per particulam: "Et tibi dabo claves ... Et quodcumque ligaveris ..." cum prioribus immediate coniunguntur atque ad idem subiectum Petrum referuntur. Item pronomen ... "tibi" et verba "ligaveris ... solveris" numero singulari expressa non omnibus apostolis, sed soli Petro applicantur.

Ergo subiectum promissionis Christi est solus Petrus ut persona distincta a reliquis apostolis, ideoque dignitas promissa non toti collegio communis est, sed beati Petri propria. Verum quaenam est dignitas illa promissa sive quodnam obiectum promissionis Christi?

2. Obiectum promissionis Christi est primatus iurisdictionis in universam ecclesiam. Christus non quidem utitur termino technico, quo iurisdictionis primatum hodie designamus, sed locutione metaphorica, primatum illum promittens sub triplici symbolo, scil. sub symbolo fundamenti, sub symbolo clavium, sub symbolo ligandi et solvendi.

Nam termini technici, qui cursu temporis usurpati sunt ad designandum primatum, aetate Christi non fuissent intellecti; metaphorae autem a Christo adhibitae ab omnibus facile intelligebantur et intelliguntur.

a) Metaphora fundamenti ecclesiae. Postquam Petrus fidem christologicam confessus erat, Christus de ecclesia sua loqui coepit. Et quidem ecclesiam praebet sub figura aedificii, quemadmodum saepius in s. Scriptura repraesentatur sub imagine templi vel domus Dei. Architectus huius domus ipse Christus est: "οἰκοδομήσω = domum ego aedificabo." Sapiens autem architectus ecclesiam suam Christus aedificat super petram sive fundamentum saxeum, sicuti iam alia occasione se comparaverat "viro sapienti, qui aedificavit domum suam supra petram. Et descendit pluvia et venerunt flumina et flaverunt venti et irruerunt in domum illam et non cecidit; fundata enim erat super petram (kepha)."⁵ Ista petra, in qua et super quam aedificium ecclesiae fundatur et construitur, Petrus est: "Tu es kepha (petra, saxum, rupes),"⁶ et super hoc kepha aedificabo ecclesiam meam." Petrus ergo apparet sub metaphora fundamenti saxei, i. e. firmi, immobilis, inconcussi, stabilis. Hoc fundamento petrino ecclesia ipsa tam firma, immobilis, inconcussa et stabilis reddetur, ut nulla vi adversa, neque etiam summa vi daemonum labefactari valeat: "Et portae inferi non praevalebunt adversus eam."⁷

Ut autem Petrus fundamenti saxei instar aedificium ecclesiae, societatis scil. fidelium, ita firmare valeat, indiget summa auctoritate sive primatu iurisdictionis in universam ecclesiam: Nisi enim Petrus omnes fideles tum individuos tum collective sumptos gubernare et regere posset, ecclesia schismatibus internis et hostibus externis succumberet. Hoc ergo ne unquam fiat, Petro promissa est suprema iurisdictio in universam ecclesiam.

Quod exemplo societatis civilis optime illustrari potest. Nemo dubitat, quin praesidium et incolumitas societatis civilis sola auctoritate suprema servari possint. Qui in republica constituitur ad eam contra omnia pericula interna et externa defendendam, eo ipso investitur iurisdictione in totam rempublicam atque in singulas eius partes omniaque membra. Unde et munus Petro promissum defendendi et illaesam invictamque conservandi ecclesiam Christi, necessario exposcit summam et universalem iurisdictionem.

Quare metaphoram de fundamento petrino ecclesiae male interpretantur:

1°. Qui Petrum fundamentum ecclesiae eo tantum putant, quod primas partes in praedicatione habuerit annuntiando evangelium primus tum iudaeis⁸ tum gentilibus.⁹ Verumtamen propterea, quod Petrus primitias quasdam iudaeorum et gentilium convertit et sic quodammodo lapides primos ecclesiae posuit, non posset vocari fundamentum, quo tota ecclesia nititur, super quam tota ecclesia exstructa est, et a qua mutuatur totam suam firmitatem, ita ut ne a portis quidem inferi superari valeat.

2°. Qui non Petri personam, sed fidem vocant fundamentum ecclesiae. Super christologicam Petri fidem Dominus exstruxit quidem ecclesiam, sed super Petri fidem non in abstracto, verum super Petri fidem in concreto, i. e. super Petri personam propter eius fidem, super Petrum inconcusse credentem. Fides Petri in Messiam Filium Dei est causa meritoria, propter quam apostolus electus fuit primas. Hinc Petri fides causaliter, Petri persona formaliter ecclesiae fundamentum vocari debet. Hoc revera sensu patres mox fidem Petri, mox personam Petri appellant "petram ecclesiae".¹⁰

3°. Qui apostolos omnes asseverant esse fundamentum ecclesiae saltem eo sensu, ut Petrus non sit nisi primus inter pares. Huic opinioni opponitur, quod Christus Petro soli ut personae distinctae a reliquis apostolis dixit: "Tu es kepha, et super hoc kepha aedificabo ecclesiam meam." Cum ergo totum aedificium ecclesiae innitatur fundamento petrino, etiam apostoli reliqui auctoritati Petri subiiciuntur. Adversarii frustra provocant ad Eph 2, 20: "Estis cives sanctorum et domestici Dei, superaedificati super fundamentum apostolorum et prophetarum, ipso summo angulari lapide Christo Iesu." Nam vis horum verborum est: Christum per apostolos et prophetas fideles vocasse ad ecclesiam.¹¹

4°. Qui Christum excluso Petro fundamentum ecclesiae putant. Olim protestantes alacriores contendebant Christum dicendo: "Super hanc petram aedificabo ecclesiam meam" semetipsum significasse. Hanc tamen cavillationem exegeticam adversarii omnes hodie erubescunt. Aliqui autem hodie contendunt Paulum apostolum excluso Petro Christum solum praedicare fundamentum ecclesiae scribendo ad corinthios: "Fundamentum enim aliud nemo potest ponere, praeter id quod positum est, quod est Christus Iesus."¹²

Iam ecclesiam superaedificandam et superaedificatam esse fundamento personae et doctrinae Christi Paulus praeclare affirmat, cum Christus solus sit auctor, anima et caput invisibile ecclesiae. Petrum autem nomine et vice Christi constitutum esse fundamentum visibile ecclesiae non quidem Paulus discipulus affirmat, sed magister ipse Christus Iesus dicens Petro: "Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam." Metaphoram fundamenti ita intelligendam esse confirmat:

b) Metaphora clavium regni caelestis. Hucusque Christus ecclesiam descripsit tamquam domum aedificandam super fundamentum petrinum. Nunc aedificatae iamiam domus claves Petro se traditurum esse addit: "Et tibi dabo claves regni caelorum (καὶ δώσω σοι τὰς κλεῖς τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν)." Nomine regni caelorum ecclesiam in terris militantem designari e contextu patet et in confesso est apud omnes. Et quidem agi de totius ecclesiae clavibus constat ex eo, quod sermo est de clavibus regni caelorum simpliciter, additis etiam articulis: τὰς κλεῖς τῆς βασιλείας.

Claves autem ex usu profano et sacro symbolum sunt supremae potestatis. Ex usu quidem profano traditio clavium domus vel civitatis apud omnes populos orientales et occidentales signum erat traditae et agnitae potestatis in domum vel civitatem. Architectus constructo aedificio possessori tradit claves; paterfamilias procuratori claves committit, ut significet auctoritatem vicariam eidem commissam; vendens domum nonnisi traditione clavium consummat traditionem dominii. Similiter hosti, duci vel regi offeruntur claves arcis vel civitatis obsessae, traditionem arcis vel civitatis inde agnoscendo. Eadem notione figura clavium in sacra Scriptura Veteris et Novi Testamenti pluries adhibetur.¹³ Atque Christus ipse symbolo clavium exprimit summam suam potestatem in mortem, in infernum et in regnum caelorum teste Apocalypsi: "Ego sum primus et novissimus; et vivus, et fui mortuus; et ecce sum vivens in saecula saeculorum, et habeo claves mortis et inferni … Haec dicit Sanctus et Verus, qui habet clavem (τὴν κλεῖν) David; qui aperit, et nemo claudit, claudit, et nemo aperit."¹⁴

Itaque si idem Christus Dominus Petro dicit: "Et tibi dabo claves regni caelorum", sensus horum verborum est: "Tibi dabo potestatem supremam in regnum caelorum sive primatum iurisdictionis in universam ecclesiam." Petrus primas utique a Christo pendet, qui solus ex se habet "clavem David" (i. e. clavem regni David sive regni caelorum), et a quo proinde Petrus participatas obtinet claves. Nomine tamen et vice Christi Petrus independenter a consensu ecclesiae constitutus est claviger regni caelorum, ita ut omnes actus iurisdictionis ecclesiasticae ponere possit, et subiectos sibi habeat fideles omnes, ipsis etiam apostolis non exceptis. Petro claudente nemo potest aperire; Petro aperiente nemo potest claudere: Petro iubente omnes et omnia subesse tenentur. Hanc esse significationem genuinam symboli clavium ulterius explicatur:

c) Metaphora ligandi et solvendi, quae potestatem clavium actu exercitam exhibet. Dum nempe Christus primo demonstrat domum ecclesiae super fundamentum petrinum aedificandam, deinde domus aedificatae claves Petro tradit, nunc demum eundem Petrum in ipsa domo ecclesiae gubernantem ostendit dicendo: "Et quodcumque (ὃ ἄν) ligaveris super terram, erit ligatum et in caelis; et quodcumque solveris super terram, erit solutum et in caelis."

Verbis solvendi et ligandi significatur potestas legifera et, quae cum ipsa necessario iuncta est, utpote ex ea consequens, potestas iudiciaria et ultrix. Etenim tempore Christi rabbini auctoritative populo iniungebant, quid esset licitum in Lege, quid vetitum, vel quid esset praeceptum, quid interdictum. Id vero ut innueretur in usu familiari posita erant verba solvere et ligare. Ligare idem erat ac vetare, interdicere, praecipere, obligatione religiosa constringere;¹⁵ solvere idem erat ac permittere, licitum dare, a vinculo religioso absolvere seu liberare. Breviter, ligare et solvere significabant totam auctoritatem rabbinorum leges condendi et abrogandi, quae ad religionem et regimen iudaeorum spectabant.¹⁶

Iisdem itaque verbis familiaribus ligandi et solvendi Christus Petro iurisdictionis potestatem promittit in ecclesiam novi testamenti. Et quidem haec potestas Petri erit amplissima ratione rerum, quia Petrus ligare et solvere potest "quodcumque (ὃ ἄν) vinculum religiosum"; erit universalis ratione loci et hominum, quia Petrus ligare et solvere potest simpliciter "super [totam] terram (ἐπὶ τῆς γῆς)"; erit demum summa et authentica ratione auctoritatis, quia exercitium ipsius absolute sancitur et confirmatur a Deo: "erit ligatum et in caelis … erit solutum et in caelis."

Immerito obiiciunt adversarii eandem potestatem Christum etiam reliquis apostolis promisisse: "Amen dico vobis, quaecumque alligaveritis super terram, erunt ligata et in caelo: et quaecumque solveritis super terram, erunt soluta et in caelo."¹⁷ Ergo Petro nihil singulare promissum esse. Revera Petro seorsum primum potestas promittitur, quae postea apostolis simul cum Petro promittitur. Petro sine aliis promittitur, quod aliis non sine Petro promittitur. Petrus solus possidet iurisdictionem, quam alii nonnisi collegialiter cum Petro et sub Petro possident. Unde Petro Christus promittit aliquid speciale, quod non promittit reliquis apostolis, i. e. praeeminentiam sive primatum iurisdictionis.

Res tanta evidentia patet, ut rationalistae moderni desperabundi totum textum Mt 16, 17-19 esse spurium dicant. Vel enim propugnant eum locum non a Matthaeo conscriptum, sed saeculo demum secundo evangelio Matthaei additum esse,¹⁸ vel contendunt eum a Matthaeo quidem conscriptum esse, sed non ex ore Christi. Quaerenti autem, qua ratione haec asserant, praeter fumum et nebulam id solum revera obtundunt, quod textus Mt 16, 17-19 sit aperte "catholicus",¹⁹ continens scil. promissionem primatus petrini.²⁰ Quod quidem nobis probandum erat.